أخبر بأن أساسها وأصلها الذي نشأت عنه عدم الوثوق بالله لعدم الإيمان فقال: {أولئك} أي البغضاء البعداء الذين محط أمرهم الدنيا {ولم يؤمنوا} أي لم يوجد منهم إيمان بقلوبهم وإن أقرت به ألسنتهم.
bunun temelinin ve doğduğu asıl kaynağın imansızlıktan ötürü Allah'a güven duymamak olduğunu haber vererek şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar” yani bütün gayeleri dünya olan o nefret edilmiş ve [rahmetten] uzak kimselerdir {ولم يؤمنوا} “iman etmemişlerdir” yani dilleriyle ikrar etseler bile kalpleriyle bir iman meydana gelmemiştir.
ولما كان العمل لا يصح بدون الإيمان، سبب عن ذلك قوله: {فأحبط الله} أي بجلاله وتفرده في كبريائه وكماله {أعمالهم} أي أبطل أرواحها، فصارت أجساداً لا أرواح لها، فلا نفع لهم بشيء منها لأنها كانت في الدنيا صوراً مجردة عن الأرواح التي هي القصود الصالحة، فإنهم لا قصد لهم بها إلا التوصل إلى الأعراض الدنيوية، وهذا إعلام بأن من كانت الدنيا أكبر همه فهو غير مؤمن، وأنه يكون خواراً عند الهزاهز، ميالاً إلى دنايا الشجايا والغرائز.
İman olmaksızın amel sahih olmayacağı için, buna bağlı olarak şöyle buyurdu: {فأحبط الله} “[Bu yüzden] Allah boşa çıkarmıştır” yani celali, büyüklüğündeki ve kemalindeki eşsizliğiyle [hükmedip] {أعمالهم} “onların amellerini” [boşa çıkarmıştır]; yani onların ruhlarını iptal etmiş, böylece amelleri ruhsuz cesetlere dönmüştür. Bu yüzden o amellerden hiçbir şekilde faydalanamazlar; zira onlar dünyadayken salih maksatlar olan ruhlardan yoksun sırf suretlerden ibaretti. Çünkü onların bu amellerle dünyevi geçici menfaatlere ulaşmaktan başka bir gayeleri yoktu. Bu, dünyayı en büyük gayesi edinen kimsenin mümin olmadığını, sarsıntılar anında gevşek ve korkak olup alçak huylara ve süfli arzulara meyilli olacağını bildirmektir.
ولما كان من عمل عملاً لم يقدر غيره وإن كان أعظم منه أن يبطل نفعه به إلا بسعر شديد، قال تعالى: {وكان ذلك} أي الإحباط العظيم مع ما لهم من الجرأة في الطلب والإلحاف عند السؤال وقلة الأدب {على الله} بما له من صفات العظمة التي تخشع لها الأصوات، وتخرس الألسن الذربات {يسيراً *} لأنه لا نفع إلا منه
Bir kimse bir iş yaptığında, kendisinden daha büyük olsa bile başkası ancak şiddetli bir zahmetle onun faydasını iptal edebileceğinden, Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وكان ذلك} “Ve bu” yani talepteki cüretkârlıklarına, istemedeki ısrarlarına ve edep azlıklarına rağmen bu büyük boşa çıkarma {على الله} “Allah'a” seslerin karşısında huşu duyduğu ve keskin dillerin lal olduğu azamet sıfatları sebebiyle {يسيراً *} “pek kolaydır.” Çünkü menfaat ancak O'ndandır;
وهو الواحد القهار، وأما غيره فإنما عسر عليه ذلك، لأن النفع من غيره - وإن كان منه حقيقة - قهره غيره بالشفاعات ووجود النكد أو غيرها عليه، وكأنهم لما ذهب استمرو خاضعين لم يطلقوا ألسنتهم ولا أعلو كلمتهم، فأخبر تعالى تحقيقاً لقوله الماضي في جبنهم أن المانع الذي ذكره لم يزل من عندهم لفرط جبنهم، فقال تحقيقاً لذلك وجواباً لمن ربما قال: قد ذهب الخوف فما لهم ما سلقوا؟ : {يحسبون} أي يظنون لضعف عقولهم في هذا الحال، وقد ذهب الخوف، لشدة جبنهم وما رسخ عندهم من الخوف {الأحزاب} وقد علمتم أنهم ذهبوا {لم يذهبوا} بل غابوا خداعاً، وعبر بالحسبان لأنه - كما مضى عن الحرالي في البقرة - ما تقع غلبته فيما هو من نوع ما فطر الإنسان عليه واستقر عادة له، والظن فيما هو من المعلوم المأخوذ بالدليل والعلم، قال: فكان ضعف علم العالم ظن، وضعف عقل العاقل حسبان.
O, Vâhid ve Kahhâr'dır. O'ndan başkasına gelince, bu durum ona zor gelir; zira fayda başkasından gelse bile -hakikatte Allah'tan olmakla birlikte- başkası şefaatlerle veya sıkıntı çıkarma yoluyla ona galebe çalabilir. Sanki onlar [düşman birlikleri] gittiğinde boyun eğmeye devam etmiş, dillerini uzatamamış ve sözlerini yükseltememişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, korkaklıkları hakkında daha önce geçen sözünü teyit etmek üzere, zikrettiği engelin aşırı korkaklıklarından dolayı onların üzerinden kalkmadığını haber verdi ve bunu pekiştirmek ve "Korku gitti, öyleyse niçin dillerini uzatmadılar?" diyebilecek kimselere cevap olmak üzere şöyle buyurdu: {يحسبون} “Sanıyorlar ki” yani korkunun gitmiş olmasına rağmen bu durumda akıllarının zayıflığından, aşırı korkaklıklarından ve içlerine yerleşen dehşetten ötürü zannediyorlar ki {الأحزاب} “o hizipler (birlikler)” -halbuki siz onların gittiğini biliyordunuz- {لم يذهبوا} “gitmediler”, bilakis hile için gözden kayboldular. [Ayet-i kerimede] "Hısbân" (sanma) lafzıyla ifade buyrulmuştur; zira -Bakara suresinde el-Hırallî'den nakledildiği üzere- bu kelime, insanın yaratılışında bulunan ve alışkanlık haline gelen türden şeylerdeki galip kanaattir; zan ise delil ve bilgiyle elde edilen malum şeylerdedir. O şöyle demiştir: Âlimin bilgisinin zayıflığı zandır; akıllının aklının zayıflığı ise hısbândır (sanmadır).
ولما أخبر عن حالهم في ذهابهم، أخبر عن حالهم لو وقع ما يتخوفونه من رجوعهم، فقال معبراً بأداة الشك بشارة لأهل البصائر أنه في عداد المحال: {وإن يأتِ الأحزاب} أي بعد ما ذهبوا {يودّوا} أي يتجدد لهم غاية الرغبة من الجبن وشدة الخوف {لو أنهم بادون} أي فاعلون للبدو وهو الإقامة في البادية على حالة الحل والارتحال
Onların gidişleri sırasındaki durumlarını haber verdikten sonra, korktukları geri dönüşün gerçekleşmesi halinde ne yapacaklarını bildirdi ve basiret ehline bunun imkânsız mesabesinde olduğunu müjdelemek üzere şart edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {وإن يأتِ الأحزاب} “Ve eğer o hizipler (tekrar) gelecek olsa” yani gittikten sonra [dönecek olsalar], {يودّوا} “isterler” yani korkaklıklarından ve şiddetli dehşetlerinden dolayı içlerinde son derece arzu duyarlar ki {لو أنهم بادون} “keşke çöle çekilip kalsalar” yani bedevî hayatı yaşasalar; bu da konup göçme halinde çölde ikamet etmektir,
{في الأعراب} الذين هم عندهم في محل النقص، وممن تكره مخالطته ولو كان تمنيهم في ذلك الحين محالاً؛ ثم ذكر حال فاعل «بادون» فقال: {يسألون} كل وقت {عن أنبائكم} العظيمة معهم جرياً على ما هم عليه من النفاق ليبقوا لهم عندكم وجهاً، كأنهم مهتمون بكم، يظهرون بذلك تحرقاً على غيبتهم عن هذه الحرب أو ليخفوا غيبتهم ويظهروا أنهم كانوا بينكم في الحرب بأمارة أنه وقع لكم في وقت كذا أو مكان كذا كذا، ويكابروا على ذلك من غير استحياء لأن النفاق صار لهم خلقاً لا يقدرون على الانفكاك عنه، ويرشد إلى هذا المعنى قراءة يعقوب «يسالون» بالتشديد {ولو} أي والحال أنهم لو {كانوا فيكم} أي حاضرين لحربهم {ما قاتلوا} أي معكم {إلا قليلاً} نفاقاً كما فعلوا قبل ذهاب الأحزاب من حضورهم معكم تارة واستئذانهم في الرجوع إلى منازلهم أخرى، والتعويق لغيرهم بالفعل كرة، والتصريح بالقول أخرى.
{في الأعراب} “bedevîlerin arasında” -ki onlar onların nezdinde noksanlık mevkiindedir ve o anda temennileri imkânsız olsa bile kendileriyle bir arada bulunulması hoşlanılmayan kimselerdir-. Sonra "bâdûn" (çöle çekilenler) ifadesinin öznesinin durumunu zikrederek şöyle buyurdu: {يسألون} her vakit sorarlar {عن أنبائكم} münafıklıklarının bir gereği olarak, sizin yanınızda yüzleri kalsın diye onlarla geçen o büyük “haberlerinizi”; sanki sizinle ilgileniyorlarmış gibi bu savaştan uzak kaldıklarına hayıflanır görünürler yahut uzak kaldıklarını gizlemek ve falan vakitte veya falan yerde başınıza gelen şeyleri delil göstererek savaşta sizin aranızda bulunduklarını göstermek için utanmadan bunun üzerinde ısrar ederler. Zira nifak onlar için ayrılamayacakları bir huy haline gelmiştir. Ya'kûb'un şeddeli olarak «يسّاءلون» şeklindeki kıraati de bu manaya işaret etmektedir. {ولو} “Ve şayet” -durum şu ki şayet- {كانوا فيكم} “içinizde bulunsalardı” yani onlarla savaşmak üzere hazır bulunsalardı {ما قاتلوا} “savaşmazlardı” yani sizinle birlikte, {إلا قليلاً} nifak gereği “ancak pek azı müstesna”; nitekim hizipler gitmeden önce bir defasında sizinle birlikte hazır bulunup bir başka defasında evlerine dönmek için izin istemek, bir kez fiilen diğerlerine engel olmak, bir başka kez de bunu sözle açıkça ifade etmek suretiyle yaptıkları gibi.
ولما أخبر تعالى عنهم بهذه الأحوال التي هي غاية في الدناءة، أقبل عليهم إقبالاً يدلهم على تناهي الغضب، فقال مؤكداً محققاً لأجل إنكارهم: {لقد كان لكم} أيها الناس كافة الذين المنافقون في غمارهم {في رسول الله} الذي جاء عنه لإنقاذكم من كل ما يسوءكم،
Allah Teâlâ onlardan son derece alçakça olan bu halleri haber verince, gazabın son noktasını gösteren bir yönelişle onlara yöneldi ve onların inkârı sebebiyle teyit ve tahkik ederek şöyle buyurdu: {لقد كان لكم} “Andolsun sizin için olmuştur” ey münafıkların da aralarında bulunduğu bütün insanlar! {في رسول الله} sizi üzen her şeyden kurtarmak üzere Allah'tan gelen “Allah'ın Resûlünde”,
وجلاله من جلاله المحيط بكل جلال، وكماله من كماله العالي على كل كمال، وهو أشرف الخلائق، فرضيتم مخالطة الأجلاف بدل الكون معه {أسوة} أي قدوة عظيمة - على قراءة عاصم بضم الهمزة، وفي أدنى المراتب - على قراءة الباقين بالكسر، تساوون أنفسكم به وهو أعلى الناس قدراً يجب على كل أحد أن يفدي ظفره الشريف ولو بعينه فضلاً عن أن يسوي نفسه بنفسه، فيكون معه في كل أمر يكون فيه، لا يختلف عنه أصلاً {حسنة} على قراءة الجماعة بمطلق الصبر في البأساء وأحسنية - على قراءة عاصم بالصبر على الجراح في نفسه والإصابة في عمه وأعزّ أهله وجميع ما كان يفعل في مقاساة الشدائد، ولقاء الأقران، والنصيحة لله ولنفسه وللمؤمنين، وعبر عنه بوصف الرسالة لأنه حظ الخلق منه ليقتدوا بأفعاله وأقواله، ويتخلفوا بأخلاقه وأحواله، ونبه على أن الذي يحمل على التآسي به ﷺ إنما هو الصدق في الإيمان ولا سيما الإيمان بالقيامة، وأن الموجب للرضا جبلة له {يرجوا الله} أي في جبلته أنه يجدد الرجاء مستمراً للذي لا عظيم في الحقيقة سواه فيأمل إسعاده ويخشى إبعاده
celali her celali kuşatan Celal'den, kemali her kemalin üstünde olan Kemal'den gelen ve yaratılmışların en şereflisi olan zatta; siz ise onunla birlikte olmak yerine kaba bedevîlerle kaynaşmaya razı oldunuz, {أسوة} “bir örnek” yani Âsım kıraatinde hemzenin dammesiyle yüce bir önderlik, diğer kıraatlerde ise hemzenin kesresiyle en alt mertebede bir örneklik vardır; siz ise insanların en yücesi olan, kendisini kendi nefsine denk tutmak şöyle dursun, şerefli bir tırnağına bile canını -gözünü bile vererek- feda etmesi gereken ve bulunduğu her işte onunla birlikte olup asla ondan ayrılmaması icap eden bir zata kendinizi denk tutuyorsunuz; {حسنة} “güzel” ki çoğunluğun kıraatine göre sıkıntılarda mutlak sabır, Âsım'ın kıraatine göre ise kendi nefsindeki yaralara, amcasının ve en aziz ehlinin musibetine ve zorluklara göğüs germede, akranlarla karşılaşmada, Allah'a, nefsine ve müminlere samimiyette yaptığı her şeye karşı en güzel sabırdır. İnsanların onun fiillerine ve sözlerine uymaları, ahlakı ve halleriyle bezenmeleri için ondan nasipleri olan risalet vasfıyla anılmıştır. O'na (ﷺ) uymaya sevk eden şeyin ancak imandaki doğruluk, özellikle de kıyamete iman olduğuna ve rızayı gerektiren şeyin yaratılışındaki bir haslet olduğuna dikkat çekilerek şöyle buyrulmuştur: {يرجوا الله} “Allah'ı uman” yani fıtratında, hakikatte O'ndan başka büyük olmayan Zât'tan sürekli ümit besleme hali yenilenen, böylece O'nun kendisini bahtiyar kılmasını ümit edip uzaklaştırmasından korkan,
{واليوم الآخر} الذي لا بد من إيجاده ومجازاة الخلائق فيه بإعمالهم، فمن كان كذلك حمله رجاؤه على كل خير، ومنعه من كل شر، فإنه يوم التغابن، لأن الحياة فيه دائمة، والكسر فيه لا يجبر.
{واليوم الآخر} “ve ahiret gününü” [uman]; yani gerçekleşmesi ve mahlûkatın amelleriyle orada hesaba çekilmesi muhakkak olan o günü [uman kimseler için]. Kim bu halde olursa, ümidi onu her türlü hayra sevk eder ve her türlü şerden alıkoyar; zira o, aldanma günüdür; çünkü oradaki hayat süreklidir ve oradaki kırık asla sarılmaz.
ولما عبر بالمضارع المقتضي لدوام التجدد اللازم منه دوام الاتصاف الناشئ عن المراقبة لأنه في جبلته، أنتج ان يقال: فأسى رسول الله ﷺ في كل شيء تصديقاً لما في جبلته من الرجاء، فعطف عليه، أو على «كان» المقتضيه للرسوخ قوله: {وذكر الله} الذي له صفات الكمال، وقيده بقوله: {كثيراً} تحقيقاً لما ذكر من معنى الرجاء الذي به الفلاح، وأن المراد منه الدائم في حالي السراء والضراء.
Sürekli yenilenmeyi gerektiren ve fıtratında bulunması hasebiyle murakabeden doğan vasfın devamlılığını zorunlu kılan muzari (geniş/şimdiki zaman) kipiyle ifade edilince, netice olarak şöyle denilmesi gerekirdi: "Resûlullah'a (ﷺ) her şeyde uydu; fıtratındaki ümidi doğrulamak üzere." Bu sebeple onun üzerine yahut kökleşmeyi gerektiren «kâne» fiili üzerine şu buyruk atfedildi: {وذكر الله} kemal sıfatlarına sahip olan “Allah'ı anan” ve kurtuluşa vesile olan ümit manasını gerçekleştirmek ve bundan kastın darlıkta da genişlikte de sürekli olan zikir olduğunu bildirmek üzere bunu şu sözüyle kayıtladı: {كثيراً} “çokça.”
ولما أخبر عما حصل في هذه الوقعة من الشدائد الناشئة عن الرعب لعامة الناس، وخص من بينهم المنافقين بما ختمه بالملامة في ترك التآسي بمن أعطاء الله قيادهم، وأعلاه عليهم في الثبات والذكر، وختم هذا الختم بما يثمر الرسوخ في الدين، ذكر حال الراسخين في أوصاف الكمال المتأسين بالداعي، المقتفين للهادي، فقال عاطفاً على {هنالك ابتلي المؤمنون} : {ولما رأى المؤمنون} أي الكاملون في الإيمان {الأحزاب} الذين
Bütün insanlar için korkudan kaynaklanan bu savaşta meydana gelen şiddetleri haber verip, onların arasından özellikle münafıkları, Allah'ın kendilerine lider kıldığı, sebat ve zikirde onların üzerine çıkardığı zata uymayı terk etmelerindeki kınamayla sonlandırdıktan ve bu sonlandırmayı dinde kökleşmeyi netice verecek şeyle mühürledikten sonra; dinde kökleşmiş, dâvete icabet eden ve hidayet rehberinin izinden giden kâmil vasıflara sahip kimselerin halini zikrederek, {هنالك ابتلي المؤمنون} ayetine atfen şöyle buyurdu: {ولما رأى المؤمنون} “Müminler gördükleri zaman” yani imanda kâmil olanlar, {الأحزاب} “o hizipleri” ki,
أدهشت رؤيتهم القلوب {قالوا} أي مع ما حصل لهم من الزلزال وتعاظم الأحوال: {هذا} أي الذي نراه من الهول {ما وعدنا} من تصديق دعوانا الإيمان بالبلاء والامتحان {الله} الذي له الأمر كله {ورسوله} المبلغ عنه في نحو قوله:
onları görmek kalpleri dehşete düşürmüştü; {قالوا} başlarına gelen sarsıntıya ve hallerin büyüklüğüne rağmen “dediler ki:” {هذا} “İşte bu” yani gördüğümüz bu dehşet, {ما وعدنا} bela ve imtihanla iman iddiamızın doğrulanması hususunda “bize vaad ettiği şeydir” {الله} her işin sahibi olan “Allah'ın” {ورسوله} ve O'ndan tebliğde bulunan Resûlünün; nitekim şöyle buyurulduğu gibi:
{أم حسبتم أن تدخلوا الجنة ولما يأتكم مثل الذين خلوا من قبلكم} [البقرة: ٢١٤] {أحسب الناس أن يتركوا} [العنكبوت: ٢] {أم حسبتم أن تتركوا ولما يعلم الله الذين جاهدوا منكم} [التوبة: ١٦] وأمثال ذلك، فسموا المس بالبأساء والضراء، والابتلاء بالزلزال والأعداء، وعداً لعلمهم بما لهم عليه عند الله، ولا سيما في يوم الجزاء، وما يعقبه من النصر، عند اشتداد الأمر.
{أم حسبتم أن تدخلوا الجنة ولما يأتكم مثل الذين خلوا من قبلكم} [Bakara: 214] “Yoksa siz, sizden öncekilerin başına gelenler sizin de başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?”, {أحسب الناس أن يتركوا} [Ankebut: 2] “İnsanlar bırakılacaklarını mı sandılar?”, {أم حسبتم أن تتركوا ولما يعلم الله الذين جاهدوا منكم} [Tevbe: 16] “Yoksa siz, içinizden cihad edenleri Allah bilip ortaya çıkarmadan bırakılacağınızı mı sandınız?” ve benzeri ayetlerde olduğu gibi. Böylece onlar, sıkıntı ve darlık dokunmasını, sarsıntı ve düşmanlarla imtihan olunmayı, Allah katında -özellikle ceza gününde- kendilerine ne verileceğini ve işler şiddetlendiğinde bunu takip edecek zaferi bildikleri için "vaad" olarak isimlendirdiler.
ولما كان هذا معناه التصديق، أزالوا عنه احتمال أن يكون أمراً اتفاقياً، وصرحوا به على وجه يفهم الدعاء بالنصر الموعود به في قولهم عطفاً على هذا: {وصدق} مطلقاً لا بالنسبة إلى مفعول معين {الله} الذي له صفات الكمال {ورسوله} الذي كماله من كماله، أي ظهر صدقهما في عالم الشهادة في كل ما وعدا به من السراء والضراء مما رأيناه. وهما صادقان فيما غاب عنا مما وعدا به من نصر وغيره، وإظهار الاسمين للتعظيم والتيمن بذكرهما.
Bu, tasdik manasına geldiğinde, bunun tesadüfi bir iş olma ihtimalini ortadan kaldırdılar ve buna atfen söyledikleri şu sözle, vaad edilen zafer için dua manasını da hissettirecek şekilde açıkça ifade ettiler: {وصدق} belirli bir mef'ûle nispetle değil, mutlak olarak “doğru söyledi” {الله} kemal sıfatlarına sahip olan “Allah” {ورسوله} kemali O'nun kemalinden olan “ve Resûlü”; yani gördüğümüz darlık ve genişlikten vaad ettikleri her şeyde onların doğruluğu şehadet aleminde ortaya çıkmıştır. Onlar, zafer ve diğer şeylerden bize vaad edip de bizden gayb olan hususlarda da doğrudurlar. İki ismin açıkça zikredilmesi, tazim ve onların zikriyle teberrük içindir.
ولما كان هذا قولاً يمكن أن يكون لسانياً فقط كقول المنافقين،
Bu söz, münafıkların sözü gibi sadece dilde kalan bir söz olabileceğinden,
أكده لظن المنافقين ذلك، فقال سبحانه شاهداً لهم: {وما زادهم} أي ما رأوه من أمرهم المرعب {إلا إيماناً} أي بالله ورسوله بقلوبهم، وأبلغ سبحانه في وصفهم بالإسلام، فعبر بصيغة التفعيل فقال: {وتسليماً} أي لهما بجميع جوارحهم في جميع القضاء والقدر، وقد تقدم في قوله تعالى في سورة الفرقان {ويجعل لك قصوراً} [الفرقان: ١٠] ما هو من شرح هذا. ولما كان كل من آمن بائعاً نفسه وماله لله، لأن الله اشترى من المؤمنين أنفسهم وأموالهم، وكان بعض الراسخين في الإيمان لم يعط الإيمان حقه في القتال في نفسه وماله كما فعل أبو بكر ﵁، أما في ماله فبالخروج عنه كله، وأما في نفسه فيما يقحمها من الأهوال، حتى كان النبي ﷺ يقول له في بعض المواطن: «الزم مكانك وأمتعنا بنفسك» ، «ويقول له ولعمر ﵄ أنهما من الدين بمنزلة السمع والبصر» وكان أبو بكر ﵁ في ليلة الغار يذكر الطلب فيتأخر، والرصد فيتقدم، وما عن الجوانب فيصير إليها، ومنهم من وفى هذه الغزوة وما قبلها فأراد الله التنويه بذكرهم والثناء عليهم توفية لما يفضل به في حقهم، وترغيباً لغيرهم فأظهر ولم يضمر لئلا يتقيد بالمذكورين سابقاً فيخص
münafıkların böyle zannetmesi sebebiyle bunu pekiştirerek, Allah Teâlâ onların lehine şahitlik ederek şöyle buyurdu: {وما زادهم} yani onların gördüğü bu korkunç hadise onlara artırmadı {إلا إيماناً} kalpleriyle Allah'a ve Resûlüne “ancak iman[ı artırdı]”. Allah Teâlâ onların İslâm vasfını en beliğ şekilde ifade etmek için tef'îl kalıbıyla buyurdu: {وتسليماً} “ve teslimiyet[i artırdı]”; yani bütün kaza ve kaderde tüm azalarıyla her ikisine [Allah ve Resûlüne teslimiyeti artırdı]. Furkan suresindeki {ويجعل لك قصوراً} [Furkan: 10] ayetinde bunun açıklaması geçmişti. İman eden herkes nefsini ve malını Allah'a satmış durumdaydı; zira Allah müminlerden nefislerini ve mallarını satın almıştır. İmanda kökleşmiş olanlardan bazıları, Ebû Bekir'in (radıyallâhu anh) yaptığı gibi nefis ve mal konusunda cihada hakkını tam olarak verememişti; zira Ebû Bekir mal hususunda hepsinden vazgeçmiş, nefis hususunda ise kendini dehşetli tehlikelere atmıştı; öyle ki Nebi (ﷺ) bazı yerlerde ona: «Olduğun yerde kal ve bizi canınla sevindir» derdi. «Ona ve Ömer'e (radıyallâhu anhümâ) din bakımından işitme ve görme mesabesinde olduklarını söylerdi.» Ebû Bekir (radıyallâhu anh) mağara gecesinde arkadan takip edenleri hatırlayınca arkada kalır, pusu kuranları hatırlayınca öne geçer, yanlardan gelebilecek tehlikeleri hatırlayınca yan taraflara geçerdi. Onlardan bazıları da bu gazvede ve öncesinde ahitlerini tam olarak yerine getirdiler; bu yüzden Allah, onların haklarındaki üstünlüğü tamamlamak ve başkalarını teşvik etmek üzere onları övgüyle anmak ve senada bulunmak istedi. Daha önce zikredilenlerle kayıtlanıp bu gazveye
هذه الغزوة فقال: {من المؤمنين} أي الكمل {رجال} أي في غاية العظمة عندنا، ثم وصفهم بقوله: {صدقوا} .
tahsis edilmesin diye zamir getirmeyip açık isim zikrederek şöyle buyurdu: {من المؤمنين} yani kâmil müminlerden {رجال} katımızda son derece büyük “öyle adamlar vardır ki”, sonra onları şu sözüyle vasfetti: {صدقوا} “sadakat gösterdiler”.
ولما كان العهد عند ذوي الهمم العلية، والأخلاق الزكية، لشدة ذكرهم له ومحافظتهم على الوفاء به، وتصوره لهم حتى كأنه رجل عظيم قائم تجاههم، يتقاضاهم الصدق، عدى الفعل إليه فقال: {ما عاهدوا الله} المحيط علماً وقدرة وجلالاً وعظمة {عليه} أي من بيع أنفسهم وأموالهم له بدخولهم في هذا الدين الذي بنى على ذلك فوفوا به أتم وفاء، وفي هذا إشارة إلى أبي لبابة بن المنذر ﵁، وكان من أكابر المؤمنين الراسخين في صفة الإيمان حيث زل في إشارته إلى بني قريظة بأن المراد بهم الذبح، كما تقدم في الأنفال في قوله تعالى:
Yüce gayeli ve temiz ahlaklı kimseler nezdinde ahit, onu çokça hatırlamaları, ona vefayı korumaları ve adeta karşılarında dikilip kendilerinden sadakat talep eden büyük bir adam gibi zihinlerinde canlanması sebebiyle, fiili doğrudan ona geçişli kılarak şöyle buyurdu: {ما عاهدوا الله} ilmi, kudreti, celali ve azameti her şeyi kuşatan “Allah'a verdikleri söze” {عليه} “üzerine”; yani bu temele dayanan bu dine girmekle canlarını ve mallarını O'na satma hususundaki ahitlerine tam bir vefa ile sadakat gösterdiler. Bunda Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir'e (radıyallâhu anh) bir işaret vardır; o, iman vasfında kökleşmiş büyük müminlerdendi; nitekim Benî Kureyza'ya onlar hakkında kastedilenin boğazlanmak olduğuna işaret etmekle bir zelle işlemişti; Enfal suresindeki şu ayette geçtiği üzere:
{يا أيها الذين آمنوا لا تخونوا الله والرسول وتخونوا أماناتكم} [الأنفال: ٢٧] فذهب من حينه وربط نفسه تصديقاً لصدقه في سارية من سواري المسجد حتى تاب الله عليه وحله رسول الله ﷺ بيده الشريفة.
{يا أيها الذين آمنوا لا تخونوا الله والرسول وتخونوا أماناتكم} [Enfal: 27] “Ey iman edenler! Allah'a ve Peygamber'e hainlik etmeyin; emanetlerinize de hainlik etmeyin.” Bunun üzerine derhal gidip sadakatini tasdik etmek amacıyla kendisini mescidin direklerinden birine bağlamış, nihayet Allah onun tövbesini kabul etmiş ve Resûlullah (ﷺ) onu mübarek eliyle çözmüştü.
ولما ذكر الصادقين، وكان ربما فهم أن الصدق لا يكون إلا بالقتل، قسمهم قسمين مشيراً إلى خلاف ذلك بقوله: {فمنهم من قضى} أي أعطى {نحبه} أي نذره في معاهدته، أنه ينصر رسول الله ﷺ ويموت دونه، وفرغ من
Sadakat gösterenleri zikredince, sadakatin ancak öldürülmekle olacağı zannedilebileceğinden, durumun böyle olmadığına işaret ederek onları iki kısma ayırdı ve şöyle buyurdu: {فمنهم من قضى} “Onlardan kimi yerine getirdi” yani ödedi {نحبه} “adağını”; yani Resûlullah'a (ﷺ) yardım edip onun uğrunda öleceğine dair ahdindeki adağını yerine getirdi, bundan
ذلك وخرج من عهدته بأن قتل شهيداً، فلم يبق عليه نذر كحمزة بن عبد المطلب ومصعب بن عمير وعبد الله بن جحش وسعد بن الربيع وأنس بن النضر الذي غاب عن غزوة بدر فقال: غبت عن أول قتال قاتل فيه النبي ﷺ، لئن أشهدني الله قتالاً ليرين الله ما أصنع، فلما انهزم من انهزم في غزوة أحد قال: اللهم إني أبرأ إليك مما جاء به هؤلاء - يعني المشركين - ومما صنع هؤلاء - يعني المنهزمين من المسلمين. وقاتل حتى قتل بعد بضع وثمانين جراحة من ضربة بسيف، وطعنة برمح، ورمية بسهم، وروى البخاري عن أنس بن مالك ﵁ قال: «نرى هذه الآيات نزلت في أنس بن النضر {من المؤمنين رجال} » - انتهى، وغير هؤلاء ممن قتل قبل هذا في غزوة أحد وغيرها، وسعد بن معاذ ممن جرح في هذه الغزوة وحكم في بني قريظة بالقتل والسبي، ولم يرع لهم حلفهم لقومه، ولا أطاع قومه في الإشارة عليه باستبقائهم كما استبقى عبد الله بن أبي المنافق بني قينقاع ولا أخذته بهم رأفة غضباً لله ولرسوله ﵁، وممن لم يقتل في عهد النبي ﷺ طلحة بن عبيد الله أحد العشرة
kurtuldu ve şehit olarak öldürülmekle bu sorumluluktan çıktı; artık üzerinde hiçbir adak kalmadı. Tıpkı Hamza b. Abdilmuttalib, Mus'ab b. Umeyr, Abdullah b. Cahş, Sa'd b. er-Rebî' ve Bedir Gazvesi'nde bulunamayıp şöyle diyen Enes b. en-Nadr gibi: "Nebi'nin (ﷺ) savaştığı ilk savaşta bulunamadım; eğer Allah beni bir savaşta bulundurursa, neler yapacağımı Allah elbette gösterecektir." Uhud Gazvesi'nde kaçanlar kaçtığında o şöyle dedi: "Allahım! Şunların -yani müşriklerin- getirdiklerinden ve şunların -yani kaçan Müslümanların- yaptıklarından sana sığınır, berî olduğumu bildiririm." Kılıç darbesi, mızrak saplaması ve ok atışından seksen küsur yara aldıktan sonra öldürülünceye kadar savaştı. Buhârî, Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etmiştir: «Biz şu {من المؤمنين رجال} ayetlerinin Enes b. en-Nadr hakkında indiğini düşünürüz.» -Rivayet bitti-. Bunlardan başka bundan önce Uhud Gazvesi'nde ve diğerlerinde öldürülenler de vardır. Sa'd b. Muâz da bu gazvede yaralanan ve Benî Kureyza hakkında öldürülme ve esir edilme hükmünü verenlerdendi; kavminin onlarla olan antlaşmasını gözetmedi, münafık Abdullah b. Übeyy'in Benî Kaynukâ'ı sağ bıraktırdığı gibi kavminin onları sağ bırakma yönündeki telkinlerine de uymadı; Allah ve Resûlü (ﷺ) adına duyduğu öfke sebebiyle onlara acımadı. Nebi (ﷺ) döneminde öldürülmeyenlerden biri de cennetle müjdelenen on kişiden biri olan Talha b. Ubeydullah'tır
رضي الله عنهم ثبت في أحد وفعل ما لم يفعله غيره، لزم النبي ﷺ فلم يفارقه، وذب عنه ووقاه بيده حتى شلت إصبعه النبي ﷺ أنه ممن قضى نحبه، فالمراد بالنحب هنا العهد الذي هو كالنذر المفضي إلى الموت، وأصل النحب الاجتهاد في العمل، ومن هنا استعمل في النذر لأنه الحامل على ذلك {ومنهم} أي الصادقين {من ينتظر} قضاء النحب إما بالنصرة، أو الموت على الشهادة، أو مطلق المتابعة الكاملة.
(radıyallâhu anhüm); Uhud'da sebat etmiş ve başkasının yapmadığını yapmıştır; Nebi'den (ﷺ) hiç ayrılmamış, onu savunmuş ve parmağı çolak kalıncaya kadar onu eliyle korumuştur. Nebi (ﷺ) onun adağını yerine getirenlerden olduğunu belirtmiştir. Buradaki "nahb"dan maksat, ölüme götüren adak kabilinden olan ahittir. "Nahb" kelimesinin aslı işte gayret sarf etmektir; buradan hareketle adak için kullanılmıştır, çünkü insanı buna sevk eden odur. {ومنهم} “Onlardan kimi de” yani sadıklardan kimi {من ينتظر} ya zaferle, ya şehadet üzere ölmekle yahut mutlak ve kâmil bir tâbiiyetle adağını yerine getirmeyi “beklemektedir.”
ولما كان المنافقون ينكرون أن يكون أحد صادقاً فيما يظهر من الإيمان، أكد قوله تعريضاً بهم: {وما بدلوا تبديلاً} أي وما أوقعوا شيئاً من تبديل بفترة أو توان، فهذا تصريح بمدح أهل الصدق، وتلويح بذم أهل النفاق عكس ما تقدم، روى البخاري عن زيد بن ثابت ﵁ قال: لما نسخنا الصحف بالمصاحف فقدت آية من سورة الأحزاب كنت كثيراً أسمع النبي ﷺ يقرأها، لم أجدها مع أحد إلا مع خزيمة الأنصاري ﵁ الذي جعل رسول الله ﷺ شهادته شهادة رجلين {من المؤمنين رجال صدقوا ما عاهدوا الله عليه} . وقوله: «نسخنا الصحف» التي كانت عند حفصة ﵂ بعد موت عمر ﵁ «في المصاحف» التي أمر بها عثمان ﵁، وقوله: «لم أجدها» أي مكتوبة بدليل حفظه لها، وهذا يدل على أنه لما نسخ المصاحف في عهد عثمان ﵁ لم يقتنعوا بالصحف. بل ضموا إليها ما هو مفرق عند الناس مما كتب بأمر رسول الله ﷺ وبحضرته كما فعلوا حين جمعوا الصحف على عهد أبي بكر ﵃ أجمعين.
Münafıklar, bir kimsenin açığa vurduğu imanda sadık olduğunu inkâr ettiklerinde, [Allah Teâlâ] onlara üstü kapalı bir gönderme yaparak şu buyruğunu tekit etti: {وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا} “Ve hiçbir şekilde [verdikleri sözü] değiştirmediler.” Yani bir gevşeklik veya tembellik gösterip herhangi bir değişiklik yapmadılar. Bu, daha önce geçenlerin aksine doğruluk ehlinin açıkça övülmesi ve nifak ehlinin üstü kapalı olarak yerilmesidir. Buhârî, Zeyd b. Sâbit’ten (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etmiştir: «Sayfaları mushaflara istinsah ettiğimizde (geçirdiğimizde), Ahzâb sûresinden, Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) okuduğunu çokça işittiğim bir ayeti [yazılı olarak] bulamadım. Onu sadece, Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şahitliğini iki kişinin şahitliğine denk kıldığı Huzeyme el-Ensârî’nin (radıyallâhu anh) yanında buldum: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah’a verdikleri ahde sadakat gösterdiler.”» Onun «Sayfaları istinsah ettik» ifadesi, Ömer’in (radıyallâhu anh) vefatından sonra Hafsa’nın (radıyallâhu anhâ) yanında bulunan sahifelerdir; «mushaflara» ifadesi ise Osman’ın (radıyallâhu anh) [çoğaltılmasını] emrettiği mushaflardır. «Onu bulamadım» sözü ise, onu ezberinde tutuyor oluşunun delaletiyle, [sadece] yazılı olarak bulamadığı anlamına gelir. Bu da Osman (radıyallâhu anh) zamanında mushaflar istinsah edildiğinde yalnızca [mevcut] sayfalarla yetinmediklerini gösterir. Bilakis, Ebû Bekir (radıyallâhu anhüm ecmaîn) zamanında sayfaları toplarken yaptıkları gibi, Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) emriyle ve huzurunda yazılıp da insanların yanında dağınık halde bulunanları da ona eklediler.
ولما كان كأنه قيل: قد فهم من سياق هذه القصة أن القصد الإقبال عليه سبحانه، وقطع جميع العلائق من غيره، لأنه قادر على كل شيء، فهو يكفي من أقبل عليه كل مهم وإن كان في غاية العجز عنه، تارة بسبب ظاهر وتارة بغيره فما له لم يحكم بالاتفاق على كلمة السلام، لتحصل الراحة من هذا العناء كله، فأجيب بأن هذا لتظهر صفة العز والعظمة والعدل وغيرها ظهوراً تاماً إلى غير ذلك من حكم ينكشف عنها الحجاب، وترفع لتجليها غاية التجلي ستور الأسباب، فقال تعالى معلقاً بقوله: {جاءتكم جنود} : {ليجزي الله} أي الذي يريد إظهار جميع صفاته يوم البعث للخاص والعام ظهوراً تاماً {الصادقين} في ادعاء أنهم آمنوا به {بصدقهم} فيعلي أمرهم في
Sanki şöyle denilmiş gibidir: Bu kıssanın bağlamından anlaşıldı ki asıl maksat Allah Teâlâ'ya yönelmek ve O'ndan gayrısıyla olan tüm bağları koparmaktır; zira O her şeye kādirdir. O'na yönelen kimseye, kendisi bundan son derece âciz olsa bile, bazen zahirî bir sebeple bazen de sebepsiz olarak her mühim işinde kâfi gelir. Öyleyse bütün bu meşakkatten kurtulup rahata kavuşmak için niçin barış kelimesi üzerinde uzlaşmaya hükmetmedi? Buna şöyle cevap verilir: Bu, izzet, azamet, adalet ve diğer sıfatların tam olarak tecelli etmesi ve perdenin kalkmasıyla açığa çıkacak diğer hikmetler içindir; bu hikmetlerin en açık şekilde tecelli etmesi için sebeplerin perdeleri kaldırılır. Allah Teâlâ {جاءتكم جنود} buyruğuna bağlayarak şöyle buyurdu: {ليجزي الله} “Allah mükafatlandırsın diye” yani diriliş gününde bütün sıfatlarını seçkin ve avam herkese tam bir tecelli ile göstermek isteyen Allah, {الصادقين} O'na iman ettikleri iddiasında bulunan “doğru sözlüleri” {بصدقهم} “sadakatleri sebebiyle” [mükafatlandırsın diye], böylece onların işini
الدنيا وينعمهم في الأخرى، فالصدق سبب وإن كان فضلاً منه لأنه الموفق له {ويعذب المنافقين} في الدارين بكذبهم في دعواهم الإيمان المقتضي لبيع النفس والمال {إن شاء} يعذبهم على النفاق {أو يتوب عليهم} أي بما يرون من صدقه سبحانه في إعزاز أوليائه وإذلال أعدائه بقدرته التامة حيث كانوا قاطعين بخلاف ذلك.
dünyada yüceltir ve ahirette onları nimetlendirir. Dolayısıyla sadakat bir sebeptir; gerçi o da O'nun bir lütfudur, çünkü ona muvaffak kılan O'dur; {ويعذب المنافقين} canı ve malı satmayı gerektiren iman iddialarındaki yalanları sebebiyle her iki yurtta da “münafıklara azap etsin” {إن شاء} nifakları üzere onlara azap etmeyi “dilerse” {أو يتوب عليهم} “yahut tövbelerini kabul etsin”; yani tam kudretiyle dostlarını aziz, düşmanlarını zelil kılma hususundaki doğruluğunu gördüklerinde -ki onlar bunun aksine kesin gözüyle bakıyorlardı- tövbelerini kabul etsin.
ولما كانت توبة المنافقين مستعبدة لما يرون من صلابتهم في الخداع وخبث سرائرهم، قال معللاً ذلك كله على وجه التأكيد: {إن الله} أي بما له من الجلال والجمال {كان} أزلاً وأبداً {غفوراً رحيماً} يستر الذنب وينعم على صاحبه بالكرامة، أما في الإثابة لكل فالرحمة عامة، وأما في تعذيب المنافق فيخص الصادقين، لأن عذاب أعدائهم من أعظم نعيمهم، وفي حكمه بالعدل عموم الرحمة أيضاً، فهو لا يعذب أحداً فوق ما يستحق.
Münafıkların hilekârlıktaki katılığını ve iç dünyalarının kötülüğünü gördüklerinden dolayı tövbeleri uzak bir ihtimal görüldüğü için, bütün bunları teyit yoluyla gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إن الله} yani celal ve cemaliyle “Şüphesiz Allah” {كان} ezelde ve ebedde “olagelmiştir” {غفوراً رحيماً} “Çok Bağışlayan, Çok Merhamet Eden”; günahı örter ve sahibine ikramda bulunur. Herkesi mükâfatlandırma hususunda rahmet umumidir; münafığa azap etme hususunda ise sadıklara hastır, çünkü düşmanlarının azap çekmesi onların en büyük nimetlerindendir. O'nun adaletle hükmetmesinde de rahmetin umumiliği vardır; zira O, hiç kimseye hak ettiğinden fazla azap etmez.
ولما ذكرهم سبحانه نعمته بما أرسل على أعدائهم من جنوده، وبين أحوال المنافقين والصادقين وما له في ذلك من الأسرار، وختم بهاتين الصفتين، قال مذكراً بأثرهما فيما خرقه من العادة بصرف الأعداء على كثرتهم وقوتهم على حالة لا يرضاها لنفسه عاقل، عاطفاً على قوله في أول السورة والقصة {فأرسلنا} : {ورد الله} أي بما له من
Allah Teâlâ düşmanlarının üzerine ordularını göndermekle onlara olan nimetini hatırlatıp münafıkların ve sadıkların hallerini ve bunda Kendisi için bulunan sırları açıklayıp bu iki sıfatla mühürledikten sonra; aklı başında hiçbir kimsenin kendisi için razı olmayacağı bir vaziyette düşmanları -çokluklarına ve kuvvetlerine rağmen- geri çevirmek suretiyle harikalar kıldığı bu iki sıfatın eserini hatırlatarak, surenin ve kıssanın başındaki {فأرسلنا} kavline atfen şöyle buyurdu: {ورد الله} “Ve Allah geri çevirdi” yani
صفات الكمال {الذين كفروا} أي ستروا ما دلت عليه شموس عقولهم من أدلة الوحدانية وحقية الرسالة، وهم من تحزب من العرب وغيرهم على رسول الله ﷺ إلى بلادهم عن المدينة ومضايقة المؤمنين، حال كونهم {بغيظهم} الذي أوجب لهم التحزب ثم الذي أوجب لهم التفرق من غير طائل حال كونهم {لم ينالوا خيراً} لا من الدين ولا من الدنيا، بل خذلهم بكل اعتبار.
kemal sıfatlarıyla [geri çevirdi] {الذين كفروا} “inkâr edenleri” yani akıl güneşlerinin gösterdiği teklik delillerini ve risaletin hakikatini örtenleri; bunlar Resûlullah'a (ﷺ) karşı toplanan Araplardan ve diğerlerinden oluşan hiziplerdir. Onları Medine'den ve müminleri sıkıştırmaktan memleketlerine geri çevirdi; onlar {بغيظهم} hizipler halinde toplanmalarını gerektiren, sonra da hiçbir netice elde edemeden dağılmalarına sebep olan o “öfkeleriyle” [geri döndüler], şu halde olarak: {لم ينالوا خيراً} “hiçbir hayra ulaşamadılar”; ne din ne de dünya bakımından, bilakis Allah onları her yönden yüzüstü bıraktı.
ولما كان الرد قد يكون بسبب من عدوهم، بين أن الأمر ليس كذلك فقال: {وكفى الله} أي العظيم بقوته وعزته عباده، ودل على أنه ما فعل ذلك إلا لأجل أهل الإخلاص فقال: {المؤمنين القتال} بما ألقى في قلوبهم من الداعية للانصراف بالريح والجنود من الملائكة وغيرهم منهم نعيم بن مسعود كما تقدم.
Geri çevirme bazen düşmanları sebebiyle olabileceğinden, meselenin böyle olmadığını açıklayarak şöyle buyurdu: {وكفى الله} “Ve Allah kâfi geldi” yani kuvveti ve izzetiyle kullarına azim olan Allah, bunu sadece ihlas ehli için yaptığını göstererek şöyle buyurdu: {المؤمنين القتال} rüzgârla, meleklerden oluşan ordularla ve daha önce geçtiği gibi Nuaym b. Mes'ûd gibi kimseler vasıtasıyla kalplerine geri dönme arzusunu bırakmak suretiyle “müminlere savaşta [kâfi geldi].”
ولما كان هذا أمراً باهراً، أتبعه ما يدل على أنه عنده يسير فقال: {وكان الله} أي الذي له كل صفة كمال دائماً أزلاً وأبداً {قوياً} لا يعجزه شيء {عزيزاً} يغلب كل شيء.
Bu son derece göz kamaştırıcı bir iş olduğundan, bunun Kendisine pek kolay olduğunu gösteren şu ifadeyi peşinden getirdi: {وكان الله} yani her kemal sıfatına ezelden ebede kadar daima sahip olan Allah, {قوياً} hiçbir şeyin Kendisini âciz bırakamadığı “pek güçlü olandır”, {عزيزاً} her şeye galip gelen “mutlak galiptir.”
ولما أتم أمر الأحزاب، أتبعه حال الذين ألّبوهم، وكانوا سبباً
Hiziplerin işini tamamlayınca, onların peşinden onları kışkırtan ve onların gelmesine sebep olan kimselerin halini getirdi;
في إيتانهم كحيي بن أخطب والذين مالأوهم على ذلك، ونقضوا ما كان لهم من عهد، فقال: {وأنزل الذين ظاهروهم} أي عاونوا الأحزاب، ثم بينهم بقوله مبغضاً: {من أهل الكتاب} وهم بنو قريظة ومن دخل معهم في حصنهم من بني النضير كحيي، وكان ذلك بعد إخراج بني قنيقاع وبني النضير {من صياصيهم} أي حصونهم العالمية، جمع صيصية وهي كل ما يتمنع به من قرون البقر وغيرها مما شبه بها من الحصون.
Huyey b. Ahtab ve onlara bu hususta destek olup aralarındaki ahdi bozanlar gibi. Şöyle buyurdu: {وأنزل الذين ظاهروهم} “Onlara yardım edenleri indirdi” yani hiziplere yardım edenleri; sonra buğz ifade ederek onları açıkladı: {من أهل الكتاب} “Ehl-i Kitap'tan”; onlar Benî Kureyza ve Huyey gibi Benî Nadîr'den onların kalelerine sığınan kimselerdir. Bu durum, Benî Kaynukâ' ve Benî Nadîr'in çıkarılmasından sonra gerçekleşmiştir; {من صياصيهم} “kalelerinden” yani yüksek kalelerinden; "sıyâsî", sığır boynuzları ve kalelerden bunlara benzetilen, kendisiyle korunulan her şey anlamına gelen "saysiye" kelimesinin çoğuludur.
ولما كان الإنزال من محل التمنع عجباً، وكان على وجوه شتى، فلم يكن صريحاً في الإذلال، فتشوفت النفس إلى بيان حاله، بين أنه الذل فقال عاطفاً بالواو ليصلح لما قبل ولما بعد: {وقذف في قلوبهم الرعب} أي بعد الإنزال كما كان قذفه قبل الإنزال، فلو قدم القذف على الإنزال لما أفاد هذه الفؤائد، ولا اشتدت ملاءمة ما بعده للإنزال.
Sağlam korunaklı bir yerden indirilmek şaşırtıcı bir durum olup çeşitli şekillerde gerçekleşebileceğinden ve açıkça zillet manası taşımadığından, nefis onun keyfiyetini açıklamaya iştiyak duydu; Allah Teâlâ bunun bir zillet olduğunu bildirmek üzere hem öncesine hem de sonrasına uygun olması için vav ile atfederek şöyle buyurdu: {وقذف في قلوبهم الرعب} “ve kalplerine korku saldı”; yani indirilmeden önce kalplerine korku saldığı gibi indirilmeden sonra da [korku saldı]. Eğer korku salmayı indirmeden önce zikretseydi, bu faydaları sağlamaz ve sonrasının indirmeye olan uygunluğu bu denli kuvvetli olmazdı.
ولما ذكر ما أذلهم به، ذكر ما تأثر عنه مقسماً له فقال: {فريقاً} فذكره بلفظ الفرقة ونصبه ليدل بادئ بدء على أنه طوع لأيدي الفاعلين: {تقتلون} وهم الرجال، وكان نحو سبعمائة. ولما بدأ بما يدل على التقسيم مما منه الفرقة، وقد أعظم الأثرين الناشئين عن الرعب، أولاه الأثر الآخر ليصير الأثران المحبوبان محتوشين بما يدل على الفرقة
Onları kendisiyle zelil kıldığı şeyi zikredince, bundan doğan neticeyi kısımlara ayırarak zikretti ve şöyle buyurdu: {فريقاً} “Bir kısmını” -ilk anda yapanların eline boyun eğdiğini göstermek üzere fırka lafzıyla ve mensub olarak zikretti-: {تقتلون} “öldürüyordunuz” ki onlar erkeklerdi ve yaklaşık yedi yüz kişiydiler. Ayrılığı ifade eden taksim edatıyla başlayıp korkudan doğan iki büyük neticeden en büyüğünü öne alınca, sevilen iki neticenin ayrılığı ifade eden lafızla kuşatılması için diğer neticeyi onun peşine koydu
فقال: {وتأسرون فريقاً} وهم الذراري والنساء، ولعله أخر الفريق هنا ليفيد التخيير في أمرهم، وقدم في الرجال لتحتم القتل فيهم.
ve şöyle buyurdu: {وتأسرون فريقاً} “bir kısmını da esir alıyordunuz”; bunlar da çocuklar ve kadınlardı. Belki de onlar hakkındaki muhayyerliği ifade etmek için burada "ferîk" lafzını sona bırakmış, erkeklerde ise öldürülmelerinin kesinliğini belirtmek için öne almıştır.
ولما ذكر الناطق بقسميه، ذكر الصامت فقال: {وأورثكم أرضهم} من الحدائق وغيرها؛ ولما هم خص بقوله: {وديارهم} لأنه يحامي عليها ما لا يحامي على غيرها؛ ثم عم بقوله: {وأموالهم} مما تقدم ومن غيره من النقد والماشية والسلاح والأثاث وغيرها، فقسم ذلك رسول الله ﷺ للفارس ثلاثة أسهم: للفرس سهمان ولفارسه سهم كما للراجل ممن ليس له فرس وأخرج منها الخمس فعلى سنتها وقعت المقاسم ومضت السنة في المغازي، واصطفى رسول الله ﷺ من سباياهم ريحانة بنت عمرو بن خنافة. إحدى نساء بني عمرو بن قريظة، فتلبثت قليلاً، ثم أسلمت، فأراد رسول الله ﷺ: أن يتزوجها ويضرب عليها الحجاب فقالت: يا رسول الله! بل تتركني في ملكك فهو أخف عليّ وعليك، فتركها حتى توفي عنها في ملكه ﵂.
Konuşan (insan) varlıkları iki kısmıyla zikrettikten sonra cansız varlıkları zikrederek şöyle buyurdu: {وأورثكم أرضهم} bahçelerden ve diğerlerinden “onların yerlerini size miras bıraktı”; insanların canla başla savundukları şeyi özellikle belirterek: {وديارهم} “ve yurtlarını” buyurdu, zira yurtlar başka şeylerin savunulmadığı derecede savunulur; sonra umumileştirerek: {وأموالهم} daha önce geçenlerden, para, hayvan, silah ve eşya gibi diğer şeylerden “ve mallarını” buyurdu. Resûlullah (ﷺ) bunları süvariye üç hisse: ata iki hisse ve süvarisine bir hisse olarak, atı olmayan piyadeye ise bir hisse olarak taksim etti ve bunlardan beşte biri (humus) çıkardı. Taksimat O'nun sünneti üzere gerçekleşti ve gazvelerdeki sünnet böyle devam etti. Resûlullah (ﷺ) onların esirleri arasından Benî Amr b. Kureyza kadınlarından Reyhâne bint Amr b. Hanâfe'yi kendisine seçti. Reyhâne biraz bekledikten sonra Müslüman oldu. Resûlullah (ﷺ) onunla evlenip ona hicab koymak istedi; fakat o: "Ey Allah'ın Resûlü! Beni mülkiyetinde bırak, bu bana da sana da daha hafiftir" dedi. Resûlullah (ﷺ) da vefat edinceye kadar onu mülkiyetinde bıraktı (radıyallâhu anhâ).
ولما كانت هذه غزوة طار رعبها في الآفاق، وأذلت أهل الشرك من الأميين وغيرهم على الإطلاق، ونشرت ألوية النصر فخفقت أعلامها في جميع الآفاق، وأغمدت سيف الكفر وسلت صارم الإيمان
Bu öyle bir gazveydi ki korkusu ufuklara yayıldı; ümmî olsun olmasın bütün şirk ehlini mutlak manada zelil kıldı; zafer sancaklarını dalgalandırdı ve bayrakları bütün ufuklarda dalgalandı; küfrün kılıcını kınına sokup imanın keskin kılıcını
للرؤوس والأعناق، حتى قال النبي ﷺ وهو أبصر الناس بالحروب، وأنفذهم رأياً لما له من الثبات عند اشتداد الكروب: «الآن نغزوهم ولا يغزونا» ، قال تعالى: {وأرضاً لم تطؤها} أي تغلبوا عليها بتهيئتكم للغلبة عليها وإعطائكم القوة القريبة من فتحها، وهي أرض خيبر أولاً، ثم أرض مكة ثانياً ثم أرض فارس والروم وغيرهما مما فتحه الله بعد ذلك، وكان قد حكم به في هذه الغزوة حين أبرق تلك البرقات للنبي ﷺ في حفر الخندق، فأراه في الأولى اليمن، وفي الأخرى فارس، وفي الأخرى الروم.
başlar ve boyunlar için sıyırdı; öyle ki insanların savaşları en iyi bileni, sıkıntılar şiddetlendiğindeki sebatı sebebiyle görüşü en isabetli olanı Nebi (ﷺ) şöyle buyurdu: «Artık biz onlarla savaşacağız, onlar bizimle savaşamayacaklar.» Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وأرضاً لم تطؤها} yani henüz ayak basmadığınız, ancak orayı fethetmeye yakın bir güç verilmesi ve fethine hazırlanmanız suretiyle “ve henüz ayak basmadığınız bir yeri de [size miras bıraktı]”; bu önce Hayber toprağı, sonra ikinci olarak Mekke toprağı, ardından da Fars, Rum ve Allah'ın bundan sonra fethettiği diğer topraklardır. Hendek kazılırken Nebi'ye (ﷺ) o şimşekler çaktığında buna hükmedilmişti; öyle ki birinci şimşekte Yemen'i, ikincisinde Fars'ı, üçüncüsünde ise Rum'u göstermişti.
ولما كان ذلك أمراً باهراً سهله بقوله: {وكان الله} أي أزلاً وأبداً بما له من صفات الكمال {على كل شيء} هذا وغيره {قديراً} أي شامل القدرة.
Bu son derece göz kamaştırıcı bir iş olduğundan, şu sözüyle bunu kolaylaştırdı: {وكان الله} yani kemal sıfatlarıyla ezelde ve ebedde [olagelmiştir], {على كل شيء} bu ve diğer “her şeye”, {قديراً} kudreti her şeyi kuşatan “hakkıyla gücü yetendir.”
ولما تقرر بهذه الوقائع - التي نصر فيها سبحانه وحده بأسباب باطنه سببها، وأمور خفية رتبها، تعجز عنها الجيوش المتخيرة المستكثرة، والملوك المتجبرة المستكبرة - ما قدم من أنه كافي من توكل عليه، وأقبل بكليته إليه، وختم بصفة القدرة العامة الدائمة، تحرر أنه قادر على
Allah Teâlâ'nın var ettiği bâtınî sebeplerle ve düzenlediği gizli işlerle -ki seçkin ve çok sayıdaki ordular ile zorba ve kibirli hükümdarlar bunlardan âciz kalır- tek başına yardım ettiği bu olaylarla; O'na tevekkül eden ve bütün varlığıyla O'na yönelen kimseye kâfi geldiği hususunda daha önce geçen hükümler yerleşip genel ve daimî olan kudret sıfatıyla mühürlenince, O'nun dilediği her şeye
كل ما يريده، وأنه لو شاء أجرى مع وليه كنوز الأرض، وأنه لا يجوز لأحد أن يراعي غيره ولا أن يرمق بوجه ما سواه، وعلم أن من أقبل إلى هذا الدين فإنما نفع نفسه والفضل لصاحب الدين عليه، ومن أعرض عنه فإنما وبال إعراضه على نفسه، ولا ضرر على الدين بإعراض هذا المعرض، كما أنه لا نفع له بإقبال ذلك المقبل، وكان قد قضى سبحانه أن من انقطع إليه حماه من الدنيا إكراماً له ورفعاً لمنزلته عن خسيسها إلى نفيس ما عنده، لأن كل أمرها إلى زوال وتلاش واضمحلال، ولا يعلق همته بذلك إلا قاصر ضال، فأخذ سبحانه يأمر أحب الخلق إليه، وأعزهم منزلة لديه، المعلوم امتثالاً للأمر بالتوكل والإعراض عن كل ما سواه سبحانه وأنه لا يختار من الدنيا غير الكفاف، والقناعة والعفاف، بتخيير ألصق الناس به تأديباً لكافة الناس، فقال على طريق الاستنتاج مما تقدم: {يا أيها النبي} ذاكراً صفة رفعته واتصاله به سبحانه والإعلام بأسرار القلوب، وخفايا الغيوب، المقتضية لأن يفرغ فكره لما يتلقاه من المعارف، ولا يعلق عن شيء من ذلك بشيء من أذى: {قل لأزواجك} أي نسائك: {إن كنتن} أي كوناً راسخاً {تردن} أي اختياراً عليّ {الحياة}
kādir olduğu, dileseydi velisinin yanına yeryüzünün hazinelerini akıtacağı, hiç kimsenin O'ndan başkasını gözetmesinin veya hiçbir surette O'ndan gayrısına bakmasının caiz olmadığı kesinleşti. Anlaşıldı ki bu dine yönelen kimse ancak kendi nefsine fayda sağlamıştır ve lütuf din sahibinindir; ondan yüz çevirenin vebali ise ancak kendi boynunadır ve yüz çevirenin yüz çevirmesiyle dine hiçbir zarar gelmez; nitekim yönelenin yönelmesiyle dine bir fayda gelmeyeceği gibi. Allah Teâlâ, Kendisine bağlanan kimseyi dünyadan korumayı, ona bir ikram olarak ve makamını dünyanın değersizliğinden Kendi katındaki kıymetli şeylere yükseltmek için takdir buyurmuştu; çünkü dünyanın her işi yok olmaya, silinip gitmeye ve dağılmaya mahkûmdur. Himmetini buna ancak aklı kıt ve sapkın kimseler bağlar. Bunun üzerine Allah Teâlâ, yaratılmışların Kendisine en sevgilisine, katında en aziz makama sahip olanına -ki onun tevekkül emrine uyduğu, O'ndan gayrı her şeyden yüz çevirdiği, dünyadan ancak yetecek kadarına, kanaate ve iffete razı olduğu bilinmektedir- bütün insanları terbiye etmek maksadıyla kendisine en yakın kimseleri muhayyer bırakmasını emretmeye başladı ve daha önce geçenlerden bir netice çıkarma yoluyla şöyle buyurdu: {يا أيها النبي} yücelik sıfatını, Allah ile olan irtibatını, kalplerin sırlarını ve gaybların gizliliklerini bildirme vasfını zikrederek -ki bu durum, kalbini telakki edeceği maarife hasretmesini ve hiçbir şeyden gelen bir eziyetle meşgul olmamasını gerektirir- buyurdu: {قل لأزواجك} yani hanımlarına: {إن كنتن} kökleşmiş bir halde “eğer siz iseniz”, {تردن} beni bırakıp tercih ederek “istiyorsanız”, {الحياة} “hayatını”,
ووصفها بما يزهد فيها ذوي الهمم ويذكر من له عقل بالآخرة فقال: {الدنيا} أي ما فيها من السعة والرفاهية والنعمة {وزينتها} أي المنافية لما أمرني به ربي من الإعراض عنه واحتقاره من أمرها لأنها أبغض خلقه إليه، لأنها قاطعة عنه {فتعالين} أصله أن الأمر يكون أعلى من المأمور، فيدعوه أن يرفع نفسه إليه ثم كثر حتى صار معناه: أقبل، وهو هنا كناية عن الإخبار والإراداة بعلاقة أن المخبر يدنو إلى من يخبره {أمتعكن} أي بما أحسن به إليكن {وأسرحكن} أي من حباله عصمتي {سراحاً جميلاً *} أي ليس فيه مضارة، ولا نوع حقد ولا مقاهرة {وإن كنتن} بما لكن من الجبلة {تردن الله} أي الآمر بالإعراض عن الدنيا للإعلاء إلى ما له من رتب الكمال {ورسوله} المؤتمر بما أمره به من الانسلاخ عنها المبلغ للعباد جميع ما أرسله به من أمر الدنيا والدين لا يدع منه شيئاً، لما له عليكن وعلى سائر الناس من الحق بما يبلغهم عن الله {والدار الآخرة} التي هي الحيوان بما لها من البقاء، والعلو والارتقاء.
yüksek himmet sahiplerini onda zâhid kılan ve akıl sahiplerine ahireti hatırlatan vasfıyla onu tavsif ederek şöyle buyurdu: {الدنيا} yani oradaki genişlik, refah ve nimetiyle “dünya [hayatını]”, {وزينتها} “ve onun süsünü” -ki bu, Rabbimin bana emrettiği dünyadan yüz çevirme ve onun işlerini hakir görme emrine aykırıdır; çünkü dünya O'nun yaratıkları içinde O'na en sevimsiz olanıdır, zira insanı O'ndan alıkoyar-; {فتعالين} -aslı, emredenin emredilenden üstte olması ve onu kendisine yükseltmeye çağırmasıdır; sonra yaygınlaşarak "gel" manasına gelmiştir; burada ise haber verenin haber verilene yaklaşması alakasıyla haber verme ve iradeden kinayedir- “gelin”, {أمتعكن} size ikram edeceğim şeylerle “size boşanma bedeli vereyim”, {وأسرحكن} nikâh bağımı çözerek “ve sizi salıvereyim”, {سراحاً جميلاً *} hiçbir zarar verme, kin ve zorlama olmaksızın “güzel bir salıverişle.” {وإن كنتن} fıtratınız gereği “Ve eğer siz iseniz”, {تردن الله} kemal mertebelerine yükseltmek için dünyadan yüz çevirmeyi emreden “Allah'ı [arzuluyorsanız]”, {ورسوله} dünyadan sıyrılma hususunda O'nun emrine uyan, Allah'tan tebliğ ettiği şeylerden ötürü sizin ve diğer insanların üzerindeki hakkı sebebiyle dünya ve din işlerinden gönderildiği her şeyi eksiksiz ulaştıran “ve Resûlünü”, {والدار الآخرة} bekası, yüceliği ve yükselişiyle gerçek hayat olan “ve ahiret yurdunu” [istiyorsanız].
ولما كان ما كل من أظهر شيئاً كان عالي الرتبة فيه، قال مؤكداً تنبيهاً على أن ما يقوله مما يقطع به وينبغي تأكيده دفعاً لظن من يغلب عليه حال البشر فيظن فيه الظنون من أهل النفاق وغيرهم، أو يعمل عمل من يظن ذلك أو يستبعد وقوعه في الدنيا أو الآخرة: {فإن الله}
Bir şeyi izhar eden herkes onda yüce bir mertebede olamayacağı için, söylediği şeyin kesinlikle inanılması gereken bir husus olduğuna dikkat çekmek ve nifak ehlinden veya başkalarından beşeriyet hali galip gelip de yanlış zanda bulunanların yahut böyle zannedenlerin amelini işleyenlerin veya dünyada yahut ahirette bunun vuku bulmasını uzak görenlerin zannını defetmek üzere teyit ederek şöyle buyurdu: {فإن الله}
أي بما له من جميع صفات الكمال {أعد} في الدنيا والآخرة {للمحسنات منكن} أي اللاتي يفعلن ذلك وهن في مقام المشاهدة وهو يعلم المحسن من غيره {أجراً عظيماً *} أي تحتقر له الدنيا وكل ما فيها من زينة ونعمة.
yani bütün kemal sıfatlarıyla “Şüphesiz Allah”, dünyada ve ahirette {أعد} “hazırlamıştır”, {للمحسنات منكن} bunu ihsan makamında (müşahede halinde) yapanlara -ki O, ihsan edeni başkasından bilir- “içinizden güzel davrananlara”, {أجراً عظيماً *} dünyanın ve içindeki bütün süs ve nimetlerin yanında hakir kalacağı “büyük bir mükafat.”
ولما أتى سبحانه بهذه العبارة الحكيمة الصالحة مع البيان للتبعيض ترهيباً في ترغيب، أحسن كلهن وحققن بما تخلقن به أن من للبيان، فإن النبي ﷺ عرض عليهن ﵅ ذلك، وبدأ بعائشة ﵂ رأس المحسنات إذ ذاك ﵂ وعن أبيها وقال لها: «إني قائل لك أمراً فلا عليك أن لا تعجلي حتى تستأمري أوبويك» ، فلما تلاها عليها قالت منكرة لتوقفها في الخبر: أفي هذا أستأمر أبوي، فإني أختار الله ورسوله والدار الآخرة، ثم عرض ذلك على جميع أزواجه فاقتدين كلهن بعائشة ﵅ فكانت لهن إماماً فنالت إلى أجرها مثل أجورهن - روى ذلك البخاري وغيره عن عائشة ﵂، وسبب ذلك أنه ﷺ وجد على نسائه ﵅ فآلى منهن شهراً، فلما انقضى الشهر نزل
Allah Teâlâ, rağbet ettirmenin içinde korkutma maksadıyla, tebyîn (açıklama) ile birlikte teb'îz (kısmîlik) manasına da uygun olan bu hikmetli ifadeyi getirince, hepsi güzel davrandılar ve büründükleri ahlakla "min" edatının tebyîn (açıklama) için olduğunu ortaya koydular. Zira Nebi (ﷺ) bunu onlara (radıyallâhu anhünne) arz etmiş, o gün ihsan sahiplerinin başı olan Âişe'den (radıyallâhu anhâ ve an ebîhâ) başlamış ve ona şöyle buyurmuştu: «Sana bir mesele söyleyeceğim; anne babana danışıncaya kadar acele etmemende bir beis yoktur.» Nebi (ﷺ) ayeti ona okuyunca, Âişe bu haberde tereddüt gösterilmesini yadırgayarak: "Bu konuda mı anne babama danışacağım? Ben elbette Allah'ı, Resûlünü ve ahiret yurdunu seçiyorum" dedi. Sonra bunu bütün hanımlarına arz etti; onların hepsi de Âişe'ye (radıyallâhu anhünne) uyarak onu kendilerine önder bildiler. Böylece Âişe kendi ecriyle birlikte onların ecirlerinin bir misline de nail oldu. Bunu Buhârî ve diğerleri Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet etmiştir. Bunun sebebi şuydu: Resûlullah (ﷺ) hanımlarına (radıyallâhu anhünne) gücenmiş ve onlardan bir ay süreyle uzak durmaya yemin etmişti. Ay tamamlanınca,
إليهن من غرفة كان اعتزل فيها وقد أنزل الله عليه الآيات. فخيرهن فاخترنه ﵅، وسبب ذلك أن منهن من سأل التوسع في النفقة، وقد كان النبي ﷺ لا يحب التوسع في الدنيا، روى الشيخان ﵄ عن عائشة ﵂ قالت: ما شبع آل محمد ﷺ، من خبز شعير يومين متتابعين حتى قبض رسول الله ﷺ، وروى الحديث البيهقي ولفظه: قالت: ما شبع رسول الله ﷺ ثلاثة أيام متوالية ولو شئنا لشبعنا، ولكنه كان يؤثر على نفسه، وروى الطبراني في الأوسط عنها أيضاً ﵂ قالت: قال رسول الله ﷺ: «من سأل عني أو سره أن ينظر إلي فلينظر إليّ أشعث شاحب لم يضع لبنة على لبنة ولا قصبة على قصبة، رفع له علم فشمر إليه، اليوم المضمار وغداً السباق، والغاية الجنة أو النار» .
Allah Teâlâ bu ayetleri indirmişken, inzivaya çekildiği odadan onların yanına indi. Onları muhayyer bıraktı, onlar da Resûlullah'ı seçtiler (radıyallâhu anhünne). Bunun sebebi, onlardan bazılarının nafakada genişlik istemeleriydi; oysa Nebi (ﷺ) dünyalıkta genişliği sevmezdi. İki İmam (Buhârî ve Müslim) (rahimehumallâh) Âişe'den (radıyallâhu anhâ) şöyle rivayet etmiştir: «Âl-i Muhammed (ﷺ), Resûlullah (ﷺ) vefat edinceye kadar iki gün peş peşe arpa ekmeğiyle doymamıştır.» Beyhakî'nin rivayet ettiği hadisin lafzı ise şöyledir: Âişe şöyle demiştir: «Resûlullah (ﷺ) peş peşe üç gün doymamıştır; dileseydik doyardık, fakat o nefsine başkalarını tercih ederdi.» Taberânî de el-Evsat'ta yine ondan (radıyallâhu anhâ) rivayet etmiştir: Resûlullah (ﷺ) şöyle buyurdu: «Beni soran veya beni görmekten mutluluk duyacak olan kimse, üstü başı tozlu, rengi solmuş, tuğla üstüne tuğla, kamış üstüne kamış koymamış birine baksın; onun için bir hedef dikilmiş, o da ona doğru eteğini toplamıştır. Bugün hazırlık günü, yarın yarış günüdür; varış yeri ise cennet yahut cehennemdir.»
ولما كان الله سبحانه قد أمضى حكمته في هذه الدار في أنه لا يقبل قول إلا ببيان، قال سبحانه متهدداً على ما قد أعاذهن الله منه، فالمراد منه بيان أنه رفع مقاديرهن، ولذلك ذكر الأفعال المسندة إليهن اعتباراً
Allah Teâlâ bu dünyada hiçbir sözün delilsiz kabul edilmeyeceğine dair hikmetini yürürlüğe koyduğu için, Allah'ın onları koruduğu şey konusunda tehditkâr bir ifade buyurdu. Buradaki maksat, onların mertebelerinin yüceltildiğini beyan etmektir; bu sebeple onlara isnat edilen fiilleri "men" lafzını dikkate alarak
بلفظ «من» والتنبيه على غلط من جعل صحبه الأشراف دافعة للعقاب على الإسراف، ومعلمة بأنها إنما تكون سبباً للإضعاف: {يا نساء النبي} أي المختارات له لما بينه وبين الله مما يظهر شرفه {من يأتِ} قراءة يعقوب على ما نقله البغوي بالمثناة الفوقانية على معنى من دون لفظها وهي قراءة شاذة نقلها الأهوازي في كتاب الشواذ عن ابن مسلم عنه: وقرأ الجماعة بالتحتانية على اللفظ وكذا «يقنت» {منكن بفاحشة} أي من قول أو فعل كالنشوز وسوء الخلق باختيار الحياة الدنيا وزينتها على الله ورسوله أو غير ذلك {مبينة} أي واضحة ظاهرة في نفسها تكاد تنادي بذلك من سوء خلق ونشوز أو غير ذلك {يضاعف لها العذاب} أي بسبب ذلك، ولما هول الأمر بالمفاعلة في قراءة نافع المفهمة لأكثر من اثنين كما مضى في البقرة، سهله بقوله: {ضعفين} أي بالنسبة إلى ما لغيرها لأن مقدارها لا يعشره مقدار غيرها كما جعل حد الحر ضعفي ما للعبد، وكما جعل أجرهن مرتين.
zikretti; ayrıca şerefli kimselerle beraberliği aşırılıklara karşı cezayı engelleyici kılan kimselerin hatasına dikkat çekmek ve bu beraberliğin cezanın katlanmasına sebep olacağını bildirmek üzere şöyle buyurdu: {يا نساء النبي} Allah ile kendi arasındaki münasebetten dolayı şerefi açığa çıkan peygamber için seçilmiş olan “Ey Peygamber'in hanımları!”, {من يأتِ} -Begavî'nin naklettiğine göre Ya'kûb'un kıraatinde lafzına değil manasına itibar edilerek üstten iki noktalı te ile «تأتِ» şeklindedir; bu, el-Ehvâzî'nin Kitâbü'ş-Şevâzz'da İbn Müslim tarikiyle ondan naklettiği şazz bir kıraattir; çoğunluk ise lafza itibar ederek alttan iki noktalı ye ile okumuştur; «يقنت» fiili de böyledir- “Kim gelirse / işlerse”, {منكن بفاحشة} serkeşlik, kötü ahlak, Allah'a ve Resûlüne karşı dünya hayatını ve süsünü tercih etmek yahut başka bir söz veya fiille “sizden çirkin bir hayasızlık”, {مبينة} bizzat kendisinde apaçık olan, adeta kötü ahlak ve serkeşlikten feryat eden “açıkça” [bir hayasızlık yaparsa], {يضاعf لها العذاب} bundan dolayı “ona azap kat kat verilir”. Nâfi' kıraatinde -Bakara suresinde geçtiği üzere- ikiden fazlasını hissettiren mufâale kalıbıyla işi dehşetli gösterince, şu sözüyle bunu hafifletti: {ضعفين} başkasının azabına nispetle “iki kat olarak”; zira onların mertebesine başkasının mertebesi onda bir bile ulaşamaz; nitekim hür kimsenin had cezası kölenin iki katı kılındığı ve onların mükâfatı da iki kat yapıldığı gibi.
واشتد العتاب فيما بين الأحباب، وعلى قدر علو المقام يكون الملام،
Sevenler arasındaki sitem şiddetli olur; makamın yüceliği nispetinde kınama da [büyük] olur;
وبقدر النعمة تكون النقمة، وكل من بناء يضاعف للمجهول من باب المفاعلة أو التفعيل لأبي جعفر والبصريين أو للفاعل بالنون عند ابن وكثير وابن عامر يدل على عظمته سبحانه، والبناء للمجهول يدل على العناية بالتهويل بالعذاب بجعله عمدة الكلام وصاحب الجملة بإسناد الفعل إليه، وذلك كله إشارة إلى أن الأمور الكبار صغيرة عنده سبحانه لأنه لا يضره شيء ولا ينفعه، ولا يوجب شيء من الأشياء له حدوث شيء لم يكن، ولذلك قال: {وكان ذلك} أي مع كونه عظيماً عندكم {على الله يسيراً *} فهذا ناظر إلى مقام الجلال والكبرياء والعظمة.
Nimetin büyüklüğü nispetinde azap da [şiddetli] olur. Ebû Ca'fer ve Basralılara göre "yudâ'af" (يضاعف) fiilinin mufâale yahut tef'îl babından meçhul olarak okunması veya İbn Kesîr ve İbn Âmir'e göre nûn ile fail (etken) kalıbında okunması O'nun (Celle Celâlühü) azametine delalet eder. Meçhul yapılması ise, fiilin azaba isnat edilip cümlenin asıl ögesi ve öznesi kılınması suretiyle azabın dehşetine ehemmiyet verildiğine işaret eder. Bütün bunlar, büyük işlerin O'nun (Celle Celâlühü) katında küçük olduğuna işarettir; zira hiçbir şey O'na zarar veremez veya fayda sağlayamaz, hiçbir şey de O'nun için daha önce var olmayan bir şeyin meydana gelmesini zorunlu kılmaz. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {وكان ذلك} yani sizin katınızda büyük olmakla birlikte {على الله يسيراً *} “ve bu, Allah'a pek kolaydır.” Bu ise celâl, kibriyâ ve azamet makamına bakmaktadır.
ولما قدم درء المفاسد الذي هو من باب التخلي، أتبعه جلب المصالح الذي هو من طراز التحلي فقال: {ومن يقنت} أي يخلص الطاعة، وتقدم توجيه قراءة يعقوب بالفوقانية على ما حكاه البغوي والأهوازي في الشواذ عن ابن مسلم {منكن لله} الذي هو أهل لئلا يلتفت إلى غيره لأنه لا أعظم منه بإدامة الطاعة فلا يخرج عن مراقبته أصلاً {ورسوله} فلا تغاضبه ولا تطلب منه شيئاً،
Tahallî (kötülüklerden arınma) kabilinden olan mefsedetleri defetmeyi öne alınca, arkasından tehallî (güzelliklerle bezenme) kabilinden olan maslahatları celbetmeyi getirip şöyle buyurdu: {ومن يقنت} yani itaati ihlasla yaparsa -Begavî ve el-Ehvâzî'nin eş-Şevâzz'da İbn Müslim'den naklettiği üzere Ya'kûb'un üstten iki noktalı te ile okuyuşunun vechi geçmişti- {منكن لله} sürekli itaat ederek O'nun murakabesinden asla çıkmayıp, kendisinden daha yücesi olmadığı için başkasına iltifat edilmemesine layık olan Allah'a “sizden her kim gönülden itaat eder”, {ورسوله} ve Resûlüne [itaat eder] -ona öfkelenmez, ondan [dünyalık] bir şey istemez-
ولا تختار عيشاً غير عيشه، فإنه يجب على كل أحد تصفية فكره، وتهدئه باله وسره، ليتمكن غاية التمكن من إنقاذ أوامرنا والقيام بما أرسلناه بسببه من رحمة العباد، بإنقاذهم مما هم فيه من الأنكاد.
ve onun yaşantısından başka bir yaşantıyı seçmezse; zira emirlerimizi bihakkın yerine getirebilmesi ve kullara merhamet edip onları içinde bulundukları sıkıntılardan kurtarmak için gönderiliş gayesini ifa edebilmesi adına herkesin zihnini berraklaştırması, gönlünü ve iç dünyasını teskin etmesi vaciptir.
ولما كان ذلك قد يفهم الاقتصار على عمل القلب قال: {وتعمل} قرأها حمزة والكسائي بالتحتانية رداً على لفظ «من» حثاً لهن على منازل الرجال، وقراءة الجماعة بالفوقانية على معناها على الأصل مشيرة إلى الرفق بهن في عمل الجوارح والرضى بالمستطاع كما قال عليه أفضل الصلاة والسلام:
Bu ifadeden sadece kalp ameliyle yetinileceği anlaşılmasın diye şöyle buyurdu: {وتعمل} Hamza ve Kisâî, onları erkeklerin mertebelerine teşvik etmek maksadıyla "men" lafzına döndürerek alttan iki noktalı ye ile «ويعمل» okumuşlardır; çoğunluğun kıraati ise asıl üzere manasına itibar ederek üstten iki noktalı te iledir ve aleyhissalâtü vesselâm'ın şöyle buyurduğu gibi, azaların amelinde onlara müsamaha gösterilmesine ve güç yetirilenle yetinilmesine işaret etmektedir:
«إذا أمرتكم بأمر فأتوا منه ما استطعتم» وأما عمل القلب فلا رضى فيه بدون الغاية، فلذا كان «يقنت» مذكراً لا على شذوذ {صالحاً} أي في جميع ما أمر به سبحانه أو نهى عنه {نؤتها} أي بما لنا من العظمة على قراءة الجماعة بالنون، وقراءة حمزة والكسائي بالتحتانية على أن الضمير لله {أجرها مرتين} أي بالنسبة إلى أجر غيرها من نساء بقية الناس {وأعتدنا} أي هيأنا بما لنا من العظمة وأحضرنا {لها} بسبب قناعتها مع النبي ﷺ المريد للتخلي من الدنيا التي يبغضها الله مع ما في ذلك
«Size bir şey emrettiğim zaman, gücünüz yettiğince onu yerine getirin.» Kalp ameline gelince, onda nihai derece olmaksızın rıza gösterilmez; bu yüzden «يقنت» fiili şazz olmaksızın müzekker gelmiştir. {صالحاً} yani O'nun (Celle Celâlühü) emrettiği veya nehyettiği her hususta “ve salih bir amel işlerse”, {نؤتها} yani çoğunluğun nûn ile kıraatine göre azametimizle -Hamza ve Kisâî'nin zamirin Allah'a ait olması üzere alttan iki noktalı ye ile kıraatine göre- “ona veririz”, {أجرها مرتين} yani diğer insanların hanımlarının mükâfatına nispetle “mükâfatını iki kat”, {وأعتدنا} yani azametimizle hazırladık ve getirdik {لها} Allah'ın buğzettiği dünyadan el çekmek isteyen Peygamber (ﷺ) ile birlikte yetinmesi sebebiyle ona -ki bunda ahiretteki nasibini artırma da vardır-
من توفير الحظ في الآخرة {رزقاً كريماً *} أي في الدنيا والآخرة، فلا شيء أكرم منه لأن ما في الدنيا منه يوفق لصرفه على وجه يكون فيه أعظم الثواب، ولا يخشى من أجله نوع عتاب فضلاً عن عقاب، وما في الآخرة منه لا يوصف ولا يحد، ولا نكد فيه بوجه أصلاً ولا كد.
{رزقاً كريماً *} “değerli bir rızık”; yani dünyada ve ahirette. Zira ondan daha değerlisi yoktur; çünkü onun dünyadaki kısmı, en büyük sevabın bulunacağı bir yolda harcanmaya muvaffak kılınır ve onun yüzünden bırakın cezayı, hiçbir kınama türünden dahi korkulmaz; ahiretteki kısmı ise ne vasfedilebilir ne de sınırlandırılabilir, onda hiçbir şekilde ne bir sıkıntı ne de bir meşakkat vardır.
ولما كان لكل حق حقيقة، ولكل قول صادق بيان، قال مؤذناً بفضلهن: {يا نساء النبي} أي الذي أنتن من أعلم الناس بما بينه وبين الله من الإنباء بدقائق الأمور وخفايا الأسرار وما له من الزلفى لديه {لستن كأحد من النساء} قال البغوي: ولم يقل: كواحدة، لأن الأحد عام يصلح للواحد والاثنين والجمع والمذكر والمؤنث - انتهى، فالمعنى كجماعات من جماعات النساء إذا تقصيت أمة النساء جماعة جماعة لم توجد فيهن جماعة تساويكن في الفضل لما خصكن الله به من قربة بقرب رسول الله ﷺ، ونزول الوحي الذي بينه وبين الله في بيوتكن.
Her hakkın bir hakikati ve her doğru sözün bir beyanı olduğu için onların faziletini bildirerek şöyle buyurdu: {يا نساء النبي} Allah ile onun arasında ince hususların ve gizli sırların haber verilmesi ve O'nun katındaki yakınlığı hususunda insanların en bilgililerinden olduğunuz “Ey Peygamber'in hanımları!”, {لستن كأحد من النساء} “Siz kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz”. Begavî şöyle demiştir: "«كواحدة» (bir kadın gibi) demedi; çünkü «أحد» lafzı tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müennes için kullanılabilen umumi bir kelimedir." -İktibas sonu-. Manası şudur: Kadınlar topluluğunu grup grup inceleyecek olsanız, Allah'ın sizi Resûlullah'a (ﷺ) yakın kılmak ve onunla Allah arasındaki vahyin evlerinizde inmesi suretiyle size bahşettiği hususiyet sebebiyle fazilette size denk hiçbir kadın topluluğu bulunamaz.
ولما كان المعنى: بل أنتن أعلى النساء، ذكر شرط ذلك فقال:
Anlam: "Bilakis siz kadınların en üstünlerisiniz" olunca, bunun şartını zikrederek şöyle buyurdu:
{إن اتقيتن} أي جعلتن بينكن وبين غضب الله وغضب رسوله وقاية، ثم سبب عن هذا النفي قوله: {فلا تخضعن} أي إذا تكلمتن بحضرة أجنبي {بالقول} أي بأن يكون لينا عذباً رخماً، والخضوع التطامن والتواضع واللين والدعوة إلى السواء؛ ثم سبب عن الخضوع: قوله: {فيطمع} أي في الخيانة {الذي في قلبه مرض} أي فساد وريبة والتعبير بالطمع للدلالة على أن أمنيته لا سبب لها في الحقيقة، لأن اللين في كلام النساء خلق لهن لا تكلف فيه، فأريد من نساء النبي ﷺ التكلف للإتيان بضده.
{إن اتقيتن} “Eğer sakınırsanız”; yani kendinizle Allah'ın ve Resûlünün gazabı arasına bir kalkan koyarsanız. Ardından bu nefyin neticesi olarak şöyle buyurdu: {فلا تخضعن} yabancı bir erkeğin huzurunda konuştuğunuzda “boyun bükmeyin / kırıtmayın”, {بالقول} yumuşak, tatlı ve edalı bir ses tonuyla “sözde”; hudû' (خضوع), alçalmak, tevazu göstermek, yumuşaklık ve davetkâr olmaktır. Sonra hudû'un neticesi olarak şöyle buyurdu: {فيطمع} hıyanete tamah eder “tâ ki tamah etmesin”, {الذي في قلبه مرض} fesat ve şüphe bulunan “kalbinde hastalık olan kimse”. Tamah ifadesi, aslında onun arzusunun hakikatte hiçbir meşru sebebi olmadığına delalet etmek içindir; çünkü kadınların konuşmasındaki yumuşaklık fıtridir, yapmacık değildir; dolayısıyla Peygamber'in (ﷺ) hanımlarından bunun zıddını ortaya koymak için gayret göstermeleri istenmiştir.
ولما نهاهن عن الاسترسال مع سجية النساء في رخامة الصوت، أمرهن بضده فقال: {وقلن قولاً معروفاً} أي يعرف أنه بعيد عن محل الطمع.
Kadınların ses yumuşaklığı konusundaki fıtratlarına kapılmalarını yasaklayınca, bunun zıddını emrederek şöyle buyurdu: {وقلن قولاً معروفاً} “ve meşru / uygun söz söyleyin”; yani tamah mahallinden uzak olduğu bilinen bir söz.
ولما تقدم إليهن في القول وقدمه لعمومه، أتبعه الفعل فقال: {وقرن} أي اسكنّ وامكثن دائماَ {في بيوتكن} فمن كسر القاف وهم غير المدنيين وعاصم جعل الماضي قرر بفتح العين، ومن فتحه فهو عنده قرر بكسرها، وهما لغتان.
Söz hususundaki emri genel olduğu için öne alınca, ardından fiili getirerek şöyle buyurdu: {وقرن} daima sükûnet bulun ve kalın {في بيوتكن} “ve evlerinizde vakarla oturun”. Medineliler dışındakiler ve Âsım kaf harfini kesreli okumuş ve mazi fiili ayn harfinin fethasıyla "karara" (قرَرَ) kabul etmiştir; fethalı okuyan kimseye göre ise ayn harfinin kesresiyle "karira" (قرِرَ) şeklindedir ve bunlar iki ayrı lehçedir.
ولما أمرهن بالقرار، نهاهن عن ضده مبشعاً له، فقال: {ولا تبرجن}
Evde kalmalarını emredince, bunun zıddını çirkin göstererek nehyetti ve şöyle buyurdu: {ولا تبرجن}
أي تظاهرن من البيوت بغير حاجة محوجة، فهو من وادي أمر النبي ﷺ لهن بعد حجة الوداع بلزوم ظهور الحصر {تبرج الجاهلية الأولى} أي المتقدمة على الإسلام وعلى ما قبل الأمر بالحجاب، بالخروج من بيت والدخول في آخر، والأولى لا تقتضي أخرى كما ذكره البغوي، وعن ابن عباس ﵄ أنها ما بين نوح وإدريس ﵉، تبرج فيها نساء السهول - وكن صباحاً وفي رجالهن دمامة - لرجال الجبال وكانوا صباحاً وفي نسائهن دمامة، فكثر الفساد، وعلى هذا فلها ثانية.
Yani zorunlu bir ihtiyaç olmaksızın evlerden dışarı çıkmayın; bu, Peygamber'in (ﷺ) Veda Haccı'ndan sonra onlara hasırların üzerinde [evlerinde] kalmalarını emretmesi kabîlindendir. {تبرج الجاهلية الأولى} “ilk cahiliye teberrücü (açılıp saçılması) gibi açılıp saçılmayın”; yani İslam'dan ve hicab emrinden önceki dönemde bir evden çıkıp diğerine girmek suretiyle [yapılan açılıp saçılma gibi]. Begavî'nin belirttiği üzere "el-ûlâ" (ilk) kelimesi mutlaka bir ikincisini gerektirmez. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre bu dönem, Nûh ile İdrîs (aleyhimesselâm) arasındaki dönemdir; o dönemde ova kadınları -ki kendileri güzel, erkekleri ise çirkindi- dağ erkekleri için -ki onlar güzel, kadınları ise çirkindi- açılıp saçılmış ve fesat çoğalmıştı; buna göre ise ikinci bir cahiliye vardır.
ولما أمرهن بلزوم البيوت للتخلية عن الشوائب، أرشدهن إلى التحلية بالرغائب، فقال: {وأقمن الصلاة} أي فرضاً ونفلاً، صلة لما بينكن وبين الخالق لأن الصلاة تنهى عن الفحشاء والمنكر {وآتين الزكاة} إحساناً إلى الخلائق، وفي هذا بشارة بالفتوح وتوسيع الدنيا عليهن، فإن العيش وقت نزولها كان ضيقاً عن القوت فضلاً عن الزكاة.
Şaibelerden arınmak (tahallî) için evde kalmalarını emredince, arzulanan güzel vasıflarla bezenmeye (tehallî) onları irşad edip şöyle buyurdu: {وأقمن الصلاة} Yaratıcı ile aranızdaki bağı kurmak üzere farz ve nafile olarak “Namazı dosdoğru kılın”; zira namaz hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar. {وآتين الزكاة} mahlukata bir ihsan olarak “ve zekâtı verin”. Bunda fetihlerin gerçekleşeceğine ve kendilerine dünyalıkların genişletileceğine dair bir müjde vardır; çünkü ayetin indiği vakitte geçim, zekât vermek şöyle dursun, temel gıdayı karşılamaktan bile dardı.
ولما أمرهن بخصوص ما تقدم لأنهما أصل الطاعات البدنية والمالية، ومن اعتنى بهما حق الاعتناء جرتاه إلى ما وراءهما، عم وجمع في قوله: {وأطعن الله} أي ذاكرات ما له من صفات الكمال {ورسوله}
Bedenî ve malî ibadetlerin esası olduğu ve bu ikisine hakkıyla ihtimam gösteren kimseyi diğer ibadetlere de sevk edeceği için yukarıda zikredilenleri hususi olarak emrettikten sonra, şu buyruğunda genel ve toplayıcı bir ifade getirdi: {وأطعن الله} O'nun kemal sıfatlarını zikrederek “Allah'a itaat edin”, {ورسوله} “ve Resûlüne”
في جميع ما يأمران به فإنه لم يرسل إلا للأمر والنهي تخليصاً للخلائق من أسر الهوى.
[Allah ve Resûlünün] emrettiği her hususta [itaat edin]; zira Resûl, mahlukatı hevanın esaretinden kurtarmak için sadece emretmek ve nehyetmek üzere gönderilmiştir.
ولما كانت هذه الآيات قد نهت عن الرذائل فكانت عنها أشرف الفضائل قال مبيناً أن ذلك إنما هو لتشريف أهل النبي ﷺ لتزيد الرغبة في ذلك مؤكداً دفعاً لوهم من يتوهم أن ذلك لهوان أو غير ذلك من نقصان وحرمان: {إنما يريد الله} أي وهو ذو الجلال والجمال بما أمركم به ونهاكم عنه من الإعراض عن الزينة وما تبعها، والإقبال عليه، عزوفكم عن الدنيا وكل ما تكون سبباً له {ليذهب} أي لأجل أن يذهب {عنكم الرجس} أي الأمر الذي يلزمه دائماً الاستقذار والاضطراب من مذام الأخلاق كلها {أهل} يا أهل {البيت} أي من كل من تكون من إلزام النبي ﷺ من الرجال والنساء من الأزواج والإماء والأقارب، وكلما كان الإنسان منهم أقرب وبالنبي ﷺ أخص وألزم، كان بالإرادة أحق وأجدر.
Bu ayetler rezillikleri yasaklayıp neticesinde en şerefli faziletler ortaya çıkınca, bunun sadece Peygamber'in (ﷺ) ehlini şereflendirmek için olduğunu beyan etmek ve buna olan rağbeti artırmak maksadıyla -bunun bir değersizlik veya bir eksiklik ve mahrumiyet olduğunu zanneden kimsenin vehmini gidermek üzere tekit ederek- şöyle buyurdu: {إنما يريد الله} celâl ve cemâl sahibi olan Allah, size emrettiği ve nehyettiği süsten ve ona tabi olan şeylerden yüz çevirme, O'na yönelme, dünyadan ve dünyanın sebep olacağı her şeyden uzaklaşmanızla “Allah ancak ister”, {ليذهب} gidermek için {عنكم الرجس} bütün yerilmiş ahlaklardan kaynaklanan, daima pisliği ve huzursuzluğu beraberinde getiren şeyi “sizden kiri / günahı”, {أهل} ey ehli {البيت} Peygamber'in (ﷺ) hanımları, cariyeleri ve akrabalarından erkek ve kadın olarak yanında bulunan kimselerden “Ey Ehl-i Beyt!”; onlardan her kim Peygamber'e (ﷺ) daha yakın, daha hususi ve daha ayrılmaz olursa, bu iradeye en layık ve en hak sahibi o olur.
ولما استعار للمعصية الرجس، استعار للطاعة الطهر، ترغيباً لأصحاب الطباع السليمة والعقول المستقيمة، في الطاعة، وتنفيراً لهم عن المعصية فقال: {ويطهركم} أي يفعل في طهركم بالصيانة عن جميع القاذورات
Günah için "rics" (kir) istiaresini kullanınca, selim fıtrat ve dosdoğru akıl sahiplerini itaate teşvik etmek ve günahtan nefret ettirmek maksadıyla itaat için de "tahr" (temizlik) istiaresini kullandı ve şöyle buyurdu: {ويطهركم} yani bütün pisliklerden koruyarak temizliğiniz hususunda mübalağalı bir fiil işler
الحسية والمعنوية فعل المبالغ فيه، وزاد ذلك عظماً بالمصدر فقال: {تطهيراً} .
hem hissî hem manevî [pisliklerden korur]; bunu mastar ile daha da büyüterek şöyle buyurdu: {تطهيراً} “ve sizi tertemiz temizlemek [ister]”.
ولما ذكر ذلك إلى أن ختم بالتطهير، أتبعه التذكير بما أنعم سبحانه به مما أثره التطهير من التأهيل لمشاهدة ما يتكرر من تردد الملائكة بنزول الوحي الذي هو السبب في كل طهر ظاهر وباطن، فقال مخصصاً من السياق لأجلهن ﵅، منبهاً لهن على أن بيوتهن مهابط الوحي ومعادن الأسرار: {واذكرن} أي في أنفسكن ذكراً دائماً، واذكرنه لغيركن على جهة الوعظ والتعليم.
Bunu zikredip tertemiz kılma ile nihayete erdirince, peşinden tertemiz kılmanın bir eseri olarak zahirî ve batınî her temizliğin sebebi olan vahyin inişiyle meleklerin sürekli geliş gidişini müşahede etmeye ehil kılınmak suretiyle O'nun (Celle Celâlühü) lütfettiği nimeti hatırlatmayı getirdi. Onların (radıyallâhu anhünne) evlerinin vahyin iniş yerleri ve sırların menbaı olduğuna dikkat çekmek üzere siyakı onlara has kılarak şöyle buyurdu: {واذكرن} yani kendi içinizde daimi bir zikirle anın ve başkalarına da vaaz ve talim yoluyla zikredin.
ولما كانت العناية بالمتلو، بينها بإسناد الفعل إليه لبيان أنه عمدة الجملة فقال بانياً للمفعول: {ما يتلى} أي يتابع ويوالي ذكره والتخلق به، وأشار لهن إلى ما خصهن منه من الشرف فقال: {في بيوتكن} أي بواسطة النبي ﷺ الذي خيركن {من آيات الله} الذي لا أعظم منه.
Okunan şeye (metlüvv) ihtimam gösterildiği için, cümlenin asıl ögesi olduğunu beyan etmek üzere fiili ona isnat etti ve meçhul kalıbında şöyle buyurdu: {ما يتلى} anılması ve onunla ahlaklanılması ardı ardına devam eden şeyleri “okunanları”, kendilerine tahsis edilen şerefe işaret ederek şöyle buyurdu: {في بيوتكن} sizi muhayyer kılan Peygamber (ﷺ) vasıtasıyla “evlerinizde”, {من آيات الله} kendisinden daha yücesi olmayan “Allah'ın ayetlerinden”.
ولما كان المراد بذلك القرآن، عطف عليه ما هو أعم منه، فقال مبيناً لشدة الاهتمام به بإدخاله في جملة المتلو اعتماداً على أن العامل فيه معروف لأن التلاوة لا يقال في غير الكتاب: {والحكمة}
Bununla kastedilen Kur'an olunca, amel eden lafzın (âmil) malum olmasına dayanarak -çünkü tilavet Kitap'tan başkası için kullanılmaz- ona daha umumi olanı atfetti ve ona gösterilen şiddetli ihtimamı beyan etmek üzere okunanlar cümlesine dahil ederek şöyle buyurdu: {والحكمة} “ve hikmeti”
أي ويبث وينشر من العلم المزين بالعمل والعمل المتقن بالعلم، ولا تنسين شيئاً من ذلك.
Yani amelle süslenmiş ilimden ve ilimle sağlamlaştırılmış amelden yayılan ve neşredilen şeyleri [hatırlayın]; bunlardan hiçbir şeyi unutmayın.
ولما كان السياق للإعراض عن الدنيا، وكانت الحكمة منفرة عنها، أشار بختام الآية إلى أنها مع كونها محصلة لفوز الأخرى جالبة لخير الدنيا، فقال مؤكداً ردعاً لمن يشك في أن الرفعة يوصل إليها بضدها ونحو ذلك مما تضمنه الخبر من جليل العبر: {إن الله} أي والذي له جميع العظمة {كان} أي لم يزل {لطيفاً} أي يوصل إلى المقاصد بوسائل الأضداد {خبيراً} أي يدق علمه عن إدراك الأفكار، فهو يجعل الإعراض عن الدنيا جالباً لها على أجمل الطرائق وأكمل الخلائق وإن رغمت أنوف جميع الخلائق، ويعلم من يصلح لبيت النبي ﷺ ومن لا يصلح، وما يصلح الناس دنيا وديناً وما لا يصلحهم، والطرق الموصلة إلى كل ما قضاه وقدره وإن كانت على غير ما يألفه الناس «من انقطع إلى الله كفاه كل مؤنة ورزقه من حيث لا يحتسب» رواه الطبراني في الصغير وابن أبي الدنيا والبيهقي في الشعب عن عمران بن حصين ﵁ «من توكل على الله كفاه، ومن انقطع إلى الدنيا وكله الله إليها» - رواه صاحب الفردوس وأبو الشيخ ابن حيان في كتاب الثواب عن عمران ﵁ أيضاً، ولقد صدق الله سبحانه وعده في لطفه وحقق بره في خبره بأن فتح
Siyak dünyadan yüz çevirmeye dair olup hikmet de dünyadan uzaklaştırıcı olduğu için, ayetin sonuyla, ahiret kazancını sağlamakla birlikte dünya hayrını da celbettiğine işaret etti ve yüceliğe onun zıddıyla ulaşılabileceğinden veya haberin içerdiği büyük ibretlerden şüphe edenleri menedip tekit ederek şöyle buyurdu: {إن الله} bütün azamete sahip olan “Şüphesiz Allah”, {كان} ezelden beri “olandır”, {لطيفاً} zıt vesilelerle maksatlara ulaştıran “Lâtif”, {خبيراً} ilmi fikirlerin idrak edemeyeceği kadar ince olan “Habîr”. O, bütün mahlukatın burnu sürtülse bile dünyadan yüz çevirmeyi en güzel yollarla ve en mükemmel ahlakla dünyayı celbedici kılar; Peygamber'in (ﷺ) evine kimin layık olduğunu ve kimin olmadığını, dünyada ve dinde insanlara neyin iyi geleceğini ve neyin gelmeyeceğini, insanların alıştığının hilafına olsa bile takdir ve hükmettiği her şeye ulaştıran yolları bilir. «Kim kendini tamamen Allah'a verirse, Allah onun her türlü ihtiyacını karşılar ve onu ummadığı yerden rızıklandırır.» Taberânî es-Sağîr'de, İbn Ebi'd-Dünyâ ve Beyhakî Şuab'da İmrân b. Husayn'dan (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir. «Kim Allah'a tevekkül ederse O kendisine yeter; kim de dünyaya bağlanıp kalırsa Allah onu dünyaya terk eder.» -el-Firdevs sahibi ve Ebü'ş-Şeyh İbn Hayyân Kitâbü's-Sevâb'da yine İmrân'dan (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir-. Allah Teâlâ lütfundaki vaadini doğrulamış ve haberindeki ihsanını gerçekleştirmiştir; nitekim
على نبيه ﷺ بعد ذلك خيبر، فأفاض بها ما شاء من رزقه الواسع، ثم لما توفي نبيه ﷺ ليحيمه من زهرة الحياة الدنيا فتح الفتوحات الكبار من بلاد فارس والروم ومصر وما بقي من اليمن، فعم الفتح جميع الأقطار: الشرق والغرب والجنوب والشمال، ومكن أصحاب نبيه ﷺ من كنوز جميع تلك البلاد وذخائر أولئك الملوك حتى صار الصحابة رضوان الله عليهم يكيلون المال كيلاً، وزاد الأمر حتى دون عمر الدواوين وفرض للناس عامة أرزاقهم حتى للرضعاء، وكان أولاً لا يفرض للمولود حتى يفطم، فكانوا يستعجلون بالفطام فنادى مناديه: لا تعجلوا أولادكم بالفطام فإنا نفرض لكل مولود في الإسلام، وفاوت بين الناس في العطاء بحسب القرب من النبي ﷺ والبعد منه وبحسب السابقة في الإسلام والهجرة ونزّل الناس منازلهم بحيث أرضى جميع الناس حتى قدم عليه خالد بن عرفطة فسأله عما وراءه فقال: تركتهم يسألون الله لك أن يزيد في عمرك من أعمارهم، فقال عمر ﵁: إنما هو حقهم وأنا أسعد بأدائه إليهم، لو كان من مال الخطاب ما أعطيتموه، ولكن قد علمت أن فيه فضلاً، فلو أنه إذا خرج عطاء أحدهم ابتاع منه
bundan sonra Peygamberine (ﷺ) Hayber'i fethettirmiş ve orada geniş rızkından dilediğini bolca vermiştir. Sonra Peygamberini (ﷺ) dünya hayatının süsünden korumak için vefat ettirdiğinde Fars, Rum, Mısır ve Yemen'in kalan kısımlarından büyük fetihler nasip etmiş; fetih doğu, batı, güney ve kuzey olmak üzere bütün beldeleri kuşatmıştır. Peygamberinin (ﷺ) ashabını bütün o memleketlerin hazinelerine ve o kralların definelerine malik kılmış, öyle ki sahâbe (rıdvânullâhi aleyhim) malı ölçek ölçek ölçer hale gelmiştir. İş öyle bir dereceye vardı ki Ömer divanlar kurdu ve sütten emen bebekler dahil bütün insanlara maaş bağladı. Önceleri yeni doğan çocuğa sütten kesilinceye kadar pay ayırmıyordu; insanlar da sütten kesmeyi aceleye getiriyorlardı. Bunun üzerine tellalı şöyle nida etti: "Çocuklarınızı sütten kesmekte acele etmeyin; zira biz İslam'da doğan her çocuğa maaş bağlıyoruz." Peygamber'e (ﷺ) yakınlık ve uzaklıklarına, İslam'daki önceliklerine ve hicretlerine göre insanlara verilen tahsisatta derecelendirme yaptı; herkesi memnun edecek şekilde insanları makamlarına yerleştirdi. Hatta Hâlid b. Urfuta onun yanına geldiğinde arkasında kalanların durumunu sordu; o da: "Onları, kendi ömürlerinden senin ömrüne katması için Allah'a dua ederken bıraktım" dedi. Bunun üzerine Ömer (radıyallâhu anh) şöyle dedi: "Bu ancak onların hakkıdır ve ben bunu kendilerine ödemekten ötürü pek mutluyum. Hattâb'ın malından olsaydı size verilmezdi; fakat ben onda bir fazlalık olduğunu biliyorum. Keşke onlardan birine tahsisatı çıktığında onunla
غنماً، فجعلها بسوادكم، فإذا خرج عطاؤه ثانية ابتاع الرأس والرأسين فجعله فيها، فإن بقي أحد من ولده كان لهم شيء قد اعتقدوه، فإني لا أدري ما يكون بعدي، وإني لأعم بنصيحتي كل من طوقني الله أمره، فإن رسول الله ﷺ قال:
koyun satın alsa ve onu arazilerinize koysa; ikinci defa tahsisatı çıktığında bir veya iki baş hayvan daha alıp aralarına katsa; böylece geride çocuklarından biri kalırsa ellerinde bir mülk bulunmuş olurdu. Zira ben benden sonra ne olacağını bilmiyorum ve Allah'ın işini benim boynuma yüklediği herkese nasihatimi şamil kılıyorum; çünkü Resûlullah (ﷺ) şöyle buyurmuştur:
«من مات غاشاً لرعيته لم يرح ريح الجنة» ، فكان فرضه لأزواج النبي ﷺ اثني عشر ألفاً لكل واحدة وهي نحو ألف دينار في كل سنة، وأعطى عائشة ﵂ خمسة وعشرين ألفاً لحب رسول الله ﷺ إياها، فأبت أن تأخذ إلا ما يأخذه صواحباتها، وروى عن برزة بنت رافع قالت: لما خرج العطاء أرسل عمر ﵁ إلى زينب بنت جحش ﵂ بالذي لها فلما أدخل إليها قالت: غفر الله لعمر! غيري من أخواتي أقوى على قسم هذا مني، قالوا: هذا كله لك يا أم المؤمنين، قالت: سبحان الله! واستترت منه بثوب، ثم قالت: صبوه واطرحوا عليه ثوباً، ثم قالت لي: ادخلي يديك واقبضي منه قبضة فاذهبي بها إلى بني فلان وبني فلان من ذوي رحمها وأيتام لها، فقسمته حتى بقيت منه بقية تحت الثوب، قالت برزة بنت رافع: فقلت: غفر الله له يا أم المؤمنين، والله لقد كان لنا في هذا المال حق، قالت: فلكم ما تحت الثوب،
«Kim yönetimi altındakileri aldatmış olarak ölürse cennetin kokusunu alamaz.» Peygamber'in (ﷺ) hanımlarına her biri için senede on iki bin [dirhem] -ki bu her yıl yaklaşık bin dinardır- tahsis etmişti. Resûlullah'ın (ﷺ) ona olan sevgisinden ötürü Âişe'ye (radıyallâhu anhâ) yirmi beş bin vermiş, fakat o, arkadaşlarının aldığından fazlasını almaktan imtina etmiştir. Berze bint Râfi'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Tahsisat çıktığında Ömer (radıyallâhu anh), Zeyneb bint Cahş'a (radıyallâhu anhâ) payına düşeni gönderdi. Mal yanına getirilince Zeyneb: "Allah Ömer'i bağışlasın! Diğer kardeşlerim bunu paylaştırmaya benden daha muktedirdir" dedi. "Bu tamamen senindir ey müminlerin annesi!" dediler. "Sübhânallah!" dedi ve bir örtü ile ondan gizlendi. Sonra: "Onu dökün ve üzerine bir örtü örtün" dedi. Ardından bana: "Elini sok, ondan bir avuç al ve akrabalarından ve yetimlerinden falan oğullarına ve falan oğullarına götür" dedi. Örtünün altında bir miktar kalıncaya kadar onu dağıttı. Berze bint Râfi' dedi ki: Ben: "Allah seni bağışlasın ey müminlerin annesi, vallahi bu malda bizim de bir hakkımız vardı" dedim. O da: "Örtünün altında kalan da sizindir" dedi.
فوجدنا تحته خمسمائة وثمانين درهماً، ثم رفعت يدها إلى السماء فقالت: اللهم لا يدركني عطاء لعمر بعد عامي هذا، فماتت - ذكر ذلك البلاذري في كتاب فتوح البلاد.
Örtünün altında beş yüz seksen dirhem bulduk. Sonra ellerini semaya kaldırıp: "Allahım! Bu yılımdan sonra Ömer'in hiçbir tahsisatı bana yetişmesin" diye dua etti ve [aynı yıl] vefat etti. -Bunu el-Belâzurî Fütûhu'l-Büldân adlı eserinde zikretmiştir-.
ولما حث سبحانه على المكارم والأخلاق الزاكية، وختم بالتذكير بالآيات والحكمة، أتبعه ما لمن تلبس من أهل البيت بما يدعو إليه ذلك من صفات الكمال، ولكنه ذكره على وجه يعم غيرهم من ذكر وأنثى مشاكلة لعموم الدعوة وشمول الرسالة، فقال جواباً لقول النساء: يا رسول الله! ذكر الله الرجال ولم يذكر النساء بخير فما فينا خير نذكر به، إنا نخاف أن لا يقبل منا طاعة، بادئاً الوصف الأول الأعم الأشهر من أوصاف أهل هذا الدين مؤكداً لأجل كثرة المنافقين المكذبين بمضمون هذا الخبر وغيرهم من المصارحين: {إن المسلمين} ولما كان اختلاف النوع موجباً للعطف، قال معلماً بالتشريك في الحكم: {والمسلمات} .
O (Celle Celâlühü) güzel hasletlere ve tertemiz ahlaka teşvik edip ayetleri ve hikmeti hatırlatmakla sözü nihayete erdirince, arkasından Ehl-i Beyt'ten bu kemal sıfatlarıyla bezenen kimselere verilecek şeyleri getirdi; ancak davetin umumiliğine ve risaletin şümulüne uygun düşmesi için bunu kadın-erkek başkalarını da içine alacak şekilde zikretti. Kadınların: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah erkekleri zikretti fakat kadınları hayırla zikretmedi; bizde anılmaya değer bir hayır yok mu? Bizden hiçbir itaatin kabul edilmeyeceğinden korkuyoruz" sözlerine cevap olarak -bu haberin muhtevasını yalanlayan münafıkların ve diğer açık inkârcıların çokluğu sebebiyle tekit ederek ve bu din mensuplarının sıfatlarının en genel ve en meşhur olan ilk vasfıyla başlayarak- şöyle buyurdu: {إن المسلمين} Cinsiyet farklılığı atfı gerektirdiği için hükümdeki ortaklığı bildirerek şöyle buyurdu: {والمسلمات} “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar”.
ولما كان الإسلام مع كونه أكمل الأوصاف وأعلاها يمكن أن يكون بالظاهر فقط، أتبعه المحقق له وهو إسلام الباطن بالتصديق التام بغاية الإذعان، فقال عاطفاً له ولما بعده من الأوصاف التي يمكن اجتماعها بالواو للدلالة على تمكين الجامعين لهذه الأوصاف من كل وصف منها: {والمؤمنين والمؤمنات} ولما كان المؤمن المسلم قد لا يكون في أعماله مخلصاً قال: {والقانتين} أي المخلصين في إيمانهم
İslam, vasıfların en kâmili ve en yücesi olmakla birlikte sadece zahirde kalması mümkün olduğu için, peşinden onu tahakkuk ettiren şeyi, yani tam bir teslimiyetle tasdikten ibaret olan batınî İslam'ı getirdi ve bu vasıfları bir arada toplayanların her bir vasıfta kökleşmiş olduklarına delalet etmesi için vâv harfiyle bunu ve bir araya gelmesi mümkün olan sonraki vasıfları atfederek şöyle buyurdu: {والمؤمنين والمؤمنات} “Mümin erkekler ve mümin kadınlar”. Müslüman ve mümin olan kimse amellerinde ihlaslı olmayabileceği için şöyle buyurdu: {والقانتين} yani imanlarında ihlaslı olan erkekler
وإسلامهم {والقانتات} ولما كان القنوت كما يطلق على الإخلاص المقتضي للمداولة قد يطلق على مطلق الطاعة قال: {والصادقين} في ذلك كله {والصادقات} أي في إخلاصهم في الطاعة، وذلك يقتضي الدوام.
ve İslamlarında [ihlaslı olan] {والقانتات} “ve itaatkâr kadınlar”. Kunût kelimesi devamlılığı gerektiren ihlas manasına geldiği gibi mutlak itaat manasına da gelebildiği için şöyle buyurdu: {والصادقين} bütün bunlarda doğru olan [erkekler] {والصادقات} “doğru erkekler ve doğru kadınlar”; yani itaatteki ihlaslarında doğru olanlar ki bu da devamlılığı gerektirir.
ولما كان الصدق - وهو إخلاص القول والعمل عن شوب يلحقه أو شيء يدنسه - قد لا يكون دائماً، قال مسيراً إلى أن ما لا يكون دائماً لا يكون صدقاً في الواقع: {والصابرين والصابرات} ولما كان الصبر قد يكون سجية، دل على صرفه إلى الله بقوله: {والخاشعين والخاشعات} ولما كان الخشوع - وهو الخضوع والإخبات والسكون - لا يصح مع توفير المال فإنه سيكون إليه، قال معلماً أنه إذ ذاك لا يكون على حقيقته: {والمتصدقين} أي المنفقين أموالهم في رضى الله بغاية الجهد من نفوسهم بما أشار إليه إظهار التاء فرضاً وتطوعاً سراً وعلانية بما أرشد إليه الإظهار أيضاً تصديقاً لخشوعهم {والمتصدقات} .
Sıdk -ki sözün ve amelin kendisine karışacak veya onu kirletecek şaibelerden arındırılmasıdır- her zaman devamlı olmayabileceği için, devamlı olmayan şeyin hakikatte sıdk sayılamayacağına işaret ederek şöyle buyurdu: {والصابرين والصابرات} “sabreden erkekler ve sabreden kadınlar”. Sabır bazen fıtri bir huy olabileceği için, bunun Allah rızasına yöneltildiğini göstermek üzere şöyle buyurdu: {والخاشعين والخاشعات} “saygılı erkekler ve saygılı kadınlar”. Huşû -ki boyun eğmek, tevazu göstermek ve sükûnettir- malı biriktirip saklamakla sahih olmayacağı, zira [kalp] mala meyledeceği için, o takdirde huşûun hakikati üzere olamayacağını bildirerek şöyle buyurdu: {والمتصدقين} huşûlarını tasdik etmek üzere te harfinin izhar edilmesiyle işaret olunduğu gibi nefislerinin olanca gayretiyle farz ve nafile, gizli ve açık olarak Allah rızasında mallarını harcayan erkekler {والمتصدقات} “sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar”.
ولما كان بذل المال قد لا يكون مع الإيثار، أتبعه ما يعين عليه فقال: {والصائمين} أي تطوعاً للإيثار بالقوت وغير ذلك {والصائمات} ولما كان الصوم يكسر شهوة الفرج وقد يثيرها، قال: {والحافظين فروجهم} أي عما لا يحل لهم بالصوم وما أثاره الصوم {والحافظات} ولما كان حفظ الفروج وسائر الأعمال لا تكاد توجد
Malı sarf etmek diğerkâmlık (îsâr) ile birlikte olmayabileceği için, buna yardımcı olan ameli peşinden getirip şöyle buyurdu: {والصائمين} yani azıkta başkalarını kendilerine tercih etmek ve diğer sebeplerle nafile olarak oruç tutan [erkekler] {والصائمات} “oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar”. Oruç şehveti kırdığı gibi bazen onu tahrik de edebileceği için şöyle buyurdu: {والحافظين فروجهم} oruçla ve orucun tesiriyle kendilerine helal olmayan şeylerden “ırzlarını koruyan erkekler”, {والحافظات} “ve [ırzlarını] koruyan kadınlar”. Mahrem yerlerin ve diğer amellerin korunması neredeyse bulunamayacağı
إلا بالذكر. وهو الذي فيه المراقبة الموصلة إلى المحاضرة المحققة للمشاهدة المحيية بالفناء قال: {والذاكرين الله} أي مع استحضار ما له من الكمال بصفات الجلال والجمال {كثيراً} بالقلب واللسان في كل حالة {والذاكرات} ومن علامات الإكثار من الذكر اللهج به عند الاستيقاظ من النوم.
ancak zikirle mümkün olacağı için -ki zikirde, fenâ ile hayat bahşeden müşahedeyi gerçekleştiren huzur haline ulaştırıcı bir murakabe vardır- şöyle buyurdu: {والذاكرين الله} celâl ve cemâl sıfatlarıyla O'nun kemalini zihinde hazır tutarak “Allah'ı anan erkekler”, {كثيراً} her durumda kalple ve dille “çokça”, {والذاكرات} “ve [Allah'ı çokça] anan kadınlar”. Çok zikretmenin alametlerinden biri de uykudan uyanır uyanmaz dili zikre alıştırmaktır.
ولما كان المطيع وإن جاوز الحد في الاجتهاد مقتصراً عن بلوغ ما يحق له، أشار إلى ذلك سبحانه بقوله مكرراً الاسم الأعظم إشارة إلى ذلك وإلى صغر الذنوب إذا نسبت إلى عفوه: {أعد الله} أي الذي لا يقدر أحد أن يقدره حق قدره مع أنه لا يتعاظمه شيء {لهم مغفرة} أي لهفواتهم وما أتوه من سيئاتهم بحيث يمحو عينه وأثره، فلا عتاب ولا عقاب، ولا ذكر له سبب من الأسباب.
İtaatkâr kimse gayret göstermede sınırı aşsa bile O'na layık olan dereceye ulaşmaktan aciz kalacağı için, hem buna hem de O'nun affına nispetle günahların küçüklüğüne işaret etmek üzere İsm-i A'zam'ı tekrarlayarak şöyle buyurdu: {أعد الله} hiçbir şey kendisine büyük gelmemekle birlikte hiç kimsenin O'nu hakkıyla takdir edemeyeceği Allah “Allah hazırlamıştır”, {لهم مغفرة} sürçmelerini ve işledikleri kötülükleri, zatını ve eserini tamamen silecek şekilde “onlar için bir bağışlanma”; öyle ki hiçbir kınama, ceza ve bunu gerektirecek herhangi bir sebep anılmaz.
ولما ذكر الفضل بالتجاوز، أتبعه التفضل بالكرم والرحمة فقال: {وأجراً عظيماً *} وإعداد الأجر يدل على أن المراد بهذه الأوصاف اجتماعها لأن مظهر الإسلام نفاقاً كافر، وتارك شيء من الأوصاف متصف بضده وحينئذ يكون مخلاً بالباقي وأن المراد بالعطف التمكن والرسوخ في كل وصف منها زيادة على التمكن الذي أفاده التعبير بالوصف دون الفعل، وحينئذ تعدم الكبائر فيتأتى تكفير الصغائر، فتأتي المغفرة والأجر، وأما آية التحريم فلم تعطف لئلا يظن أنهن
Günahtan geçmek suretiyle lütfu zikredince, ardından cömertlik ve rahmet ile ihsanda bulunmayı getirip şöyle buyurdu: {وأجراً عظيماً *} “ve büyük bir mükâfat”. Mükâfatın hazırlanmış olması, bu vasıfların bir arada toplanmasının kastedildiğine delalet eder; çünkü nifak yoluyla İslam'ı izhar eden kimse kâfirdir, bu vasıflardan birini terk eden ise onun zıddıyla vasıflanmış olur ve bu takdirde diğerlerini de ifsat eder. Ayrıca atıftan murat, fiil yerine vasıf kalıbıyla ifadenin kazandırdığı kökleşmeye ilaveten bu vasıfların her birinde tam bir sebat ve kökleşmişliktir. Bu durumda büyük günahlar ortadan kalkar, böylece küçük günahların kefaretine zemin hazırlanır, neticede mağfiret ve mükâfat gelir. Tahrîm suresindeki ayette ise atıf yapılmamıştır; tâ ki onların
أنواع كل نوع يتفرد بوصف، وإفادة الرسوخ هنا في الأوصاف من سياق الامتنان والمدح بكونهن خيراً.
her bir türün tek bir vasıfla ayrıştığı türler olduğu zannedilmesin. Buradaki vasıflarda kökleşmişlik ifade edilmesi ise, onların daha hayırlı olduğunu bildiren minnet ve övgü siyakından kaynaklanmaktadır.
ولما كان الله سبحانه قد قدم قوله: {النبي أولى بالمؤمنين من أنفسهم} - الآية، فعلم قطعاً أنه تسبب عنها ما تقديره: وما كان لمؤمن ولا مؤمنة لأن يكون له ولي غير النبي ﷺ، فطوى ذلك للعلم به، واستدل على مضمون الآية وما قبلها بقصة الأحزاب، وأتبعها نتيجة ذلك مما ذكر تأديب الأزواج له ﷺ وتهذبيهن لأجله وتطهير أهل بيته وتكريمهم حتى ختم سبحانه بالصفات العشر التي بدأها بالإسلام الذي ليس معه شيء من الإباء، وختمها بأن ذكر الله يكون ملء القلب والفم وهو داعٍ إلى مثل ذلك لأنه سبب الإسلام، عطف على مسبب آية الولاية ما يقتضيه كثرة الذكر من قوله: {وما كان} .
Allah Teâlâ daha önce: {النبي أولى بالمؤمنين من أنفسهم} “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha evladır” ayetini takdim edip bunun neticesinde takdiri: "Hiçbir mümin erkek ve mümin kadın için Peygamber'den (ﷺ) başka bir veli olamaz" şeklinde olan bir mananın doğduğu kesinlikle bilindiği için, malum olduğundan ötürü bu ifadeyi dürdü (açıkça zikretmedi). Bu ayetin ve öncesinin muhtevasına Ahzâb kıssasıyla delil getirdi; ardından bunun neticesi olarak Peygamber'in (ﷺ) hanımlarının onun için edeplendirilmesini, onun hatırına yetiştirilmesini, Ehl-i Beyt'inin temizlenip taltif edilmesini zikretti; nihayet O (Celle Celâlühü), içerisinde hiçbir direnme bulunmayan İslam ile başlayıp kalbi ve ağzı dolduran ve İslam'ın sebebi olduğu için böylesi şeylere davet eden Allah'ı zikretmekle biten on sıfatla sözü nihayete erdirdi; sonra velayet ayetinin neticesine çok zikrin gerektirdiği şu buyruğu atfetti: {وما كان}
ولما كان الإيمان قد يدعى كذباً لخفاء به، قال: {لمؤمن} أي من عبد الله بن جحش وزيد وغيرهما {ولا مؤمنة} أي من زينب وغيرها، فعلق الأمر بالإيمان إعلاماً بأن من اعترض غير مؤمن وإن أظهر الإيمان بلسانه {إذا قضى الله} أي الملك الأعظم الذي لا ينبغي
İman, gizliliğinden ötürü yalan yere iddia edilebileceği için şöyle buyurdu: {لمؤمن} yani Abdullah b. Cahş, Zeyd ve diğerlerinden “hiçbir mümin erkeğe”, {ولا مؤمنة} yani Zeyneb ve diğerlerinden “ve hiçbir mümin kadına yaraşmaz”; böylece itiraz edenin diliyle imanı açıklasa bile mümin olmadığını bildirmek üzere işi imana bağladı. {إذا قضى الله} hiçbir akıl sahibinin
لعاقل التوقف في أمره {ورسوله} الذي لا يعرف قضاؤه إلا به {أمراً} أي أيّ أمر كان.
emrinde tereddüt etmemesi gereken en büyük Hükümran olan Allah {ورسوله} ve hükmü ancak onunla bilinen Resûlü {أمراً} yani herhangi bir işe “hükmettiği zaman”.
ولما كان المراد كل مؤمن، والعبارة صالحة له، وكان النفي عن المجموع كله نفياً عما قل عنه من باب الأولى، قال: {أن تكون} أي كوناً راسخاً على قراءة الجماعة بالفوقانية، وفي غاية الرسوخ على قراءة الكوفيين بالتحتانية {لهم} أي خاصة {الخيرة} مصدر من تخير كالطيرة من تطير على غير قياس {من أمرهم} أي الخاص بهم باستخارة لله ولا بغيرها ليفعلوا خلاف ذلك القضاء، فإن المراد بالاستخارة ظن ما اختاره الله، وإخبار النبي ﷺ قطعي الدلالة على ما اختاره الله تعالى، وفي هذا عتاب لزينب ﵂ على تعليق الإجابة للنبي ﷺ عند ما خطبها لنفسه الشريفة على الاستخارة، وعلى كراهتها عند ما خطبها لزيد مولاه، ولكنها لما قدمت بعد نزول الآية خيرته ﷺ في تزويجها من زيد ﵄ على خيرتها، عوضها الله أن صيرها لنبيه ﷺ ومعه في الجنة في أعلى الدرجات، فالخيرة للنبي ﷺ لأنه لا ينطق عن الهوى، فمن فعل غير ذلك فقد قضى النبي ﷺ،
Kastedilen her bir mümin olduğu ve ibare de buna elverişli bulunduğu, ayrıca bütün topluluktan nefyetmek daha azından nefyetmeyi evleviyetle gerektirdiği için şöyle buyurdu: {أن تكون} çoğunluğun üstten iki noktalı te ile kıraatine göre kökleşmiş bir şekilde, Kûfelilerin alttan iki noktalı ye ile kıraatine göre ise son derece köklü bir surette {لهم} kendilerine has olarak {الخيرة} kıyas dışı olarak "tatayyur"dan (تطيّر) "tiyare" (طِيرة) gibi "tahayyur"dan (تخيّر) mastar olan “seçme hakkı”, {من أمرهم} o hükmün hilafını yapmak üzere Allah'a istihare yoluyla veya başka bir şekilde kendilerine has işlerinde [seçme hakkı] “kendi işlerinde”. Zira istihareden maksat, Allah'ın seçtiğini zannetmektir; Peygamber'in (ﷺ) bildirmesi ise Allah Teâlâ'nın seçtiği şeye dair kat'î delildir. Bunda, Peygamber (ﷺ) kendisini şerefli zatı için istediğinde cevabı istihareye bağlamasından ve azatlısı Zeyd için istediğinde bunu kerih görmesinden ötürü Zeyneb'e (radıyallâhu anhâ) bir sitem vardır. Fakat Zeyneb ayet indikten sonra Peygamber'in (ﷺ) kendisini Zeyd (radıyallâhu anh) ile evlendirme tercihini kendi tercihine takdim edince, Allah Teâlâ onu Peygamberine (ﷺ) eş kılarak ve cennette onunla birlikte en yüksek derecelere erdirerek mükâfatlandırdı. Seçim hakkı Peygamber'e (ﷺ) aittir; çünkü o hevasından konuşmaz. Kim bundan başkasını yaparsa Peygamber'in (ﷺ) hükmüne muhalefet etmiş olur;
ومن عصاه عصى الله لأنه لا ينطق إلا عنه {ومن يعص الله} أي الذي لا أمر لأحد معه {ورسوله} أي الذي معصيته معصيته لكونه بينه وبين الخلق في بيان ما أرسل به إليهم {فقد ضل} وأكده المصدر فقال: {ضلالاً} وزاده بقوله: {مبيناً} أي لا خفاء به، فالواجب على كل أحد أن يكون معه ﷺ في كل ما يختاره وإن كان فيه أعظم المشقات عليه تخلفاً بقول الشاعر حيث قال:
ona isyan eden ise Allah'a isyan etmiş olur; çünkü o ancak O'ndan haber verir. {ومن يعص الله} beraberinde hiç kimsenin hükmü bulunmayan Allah'a “Kim Allah'a”, {ورسوله} kendilerine gönderilen şeyleri tebyin hususunda O'nunla mahlukat arasında elçi olması sebebiyle ona isyanın Allah'a isyan sayıldığı Resûlüne “ve Resûlüne isyan ederse”, {فقد ضل} “sapmış olur”; bunu mastar ile tekit edip şöyle buyurdu: {ضلالاً} “bir sapıklıkla”, şu sözüyle de bunu pekiştirdi: {مبيناً} hiçbir kapalılığı olmayan “apaçık”. Dolayısıyla şairin şu beytinde söylediği ahlaka uyarak, her ferdin -kendisine ne kadar büyük meşakkatler getirse bile- Peygamber'in (ﷺ) seçtiği her şeyde onunla beraber olması vaciptir:
وقف الهوى بي حيث أنت فليس لي ... متأخر عنه ولا متقدم
Sevdam senin durduğun yerde durdu benim için, / Ne ondan geri kalabilirim ne de ileri geçebilirim.
وأهنتني فأهنت نفسي عامداً ... ما من يهون عليك ممن يكرم
Beni hor gördün, ben de bilerek nefsime hor baktım, / Senin hor gördüğün kimse ikram edilenlerden olamaz ya!
ولما كان قد أخبره سبحانه - كما رواه البغوي وغيره عن سفيان بن عيينة عن علي ابن جدعان عن زين العابدين علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب - أن زينب ﵂ ستكون من أزواجه وأن زيداً سيطلقها، وأخفى في نفسه ذلك تكرماً وخشية من قاله الناس أنه يريد نكاح زوجة ابنه، وكان في إظهار ذلك أعلام من أعلام النبوة، وكان مبنى أمر الرسالة على إبلاغ الناس ما أعلم الله به أحبوه
Begavî ve başkalarının Süfyân b. Uyeyne'den, onun Ali b. Ced'ân'dan, onun da Zeynelâbidîn Ali b. Hüseyn b. Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre, Allah Teâlâ ona Zeyneb'in (radıyallâhu anhâ) hanımlarından olacağını ve Zeyd'in onu boşayacağını bildirmişti. O da bir incelik olarak ve insanların "oğlunun hanımıyla evlenmek istiyor" diyeceğinden çekinerek bunu içinde gizlemişti. Halbuki bunun açığa vurulmasında peygamberlik alametlerinden alametler vardı ve risalet görevinin esası, insanların hoşuna gitse de
أو كرهوه، وأن لا يراعي غيره، ولا يلتفت إلى سواه وإن كان في ذلك خوف ذهاب النفس، فإنه كافٍ من أراد بعزته، ومتقن من أراد بحكمته، كما أخذ الله الميثاق به من النبيين كلهم ومن محمد ونوح وإبراهيم وموسى وعيسى ابن مريم ﷺ فكان من المعلوم أن التقدير: اذكر ما أخذنا منك ومن النبيين من الميثاق على إبلاغ كل شيء أخبرناكم به ولم ننهكم من إفشائه وما أخذنا على الخلق في كل من طاعتك ومعصيتك، عطف عليه قوله: {وإذ تقول} وذلك لأن الأكمل يعاتب على بعض الكمالات لعلو درجته عنها وتحليه بأكمل منها من باب «حسنات الأبرار سيئات المقربين» ، وبين شرفه بقوله: {للذي أنعم الله} أي الملك الذي له كل كمال {عليه} أي بالإسلام وتولى نبيه ﷺ إياه بعد الإيجاد والتربية، وبين منزلته من النبي ﷺ بقوله: {وأنعمت عليه} أي بالعتق والتبني حين استشارك في فراق زوجه الذي أخبرك الله أنه يفارقها وتصير زوجتك: {أمسك عليك زوجك} أي زينب {واتق الله} أي الذي له جميع العظمة في جميع أمرك لا سيما ما يتعلق بحقوقها ولا تغبنها بقولك: إنها تترفع عليّ - ونحو ذلك {وتخفي} أي والحال أنك تخفي، أي تقول له مخفياً {في نفسك} أي مما أخبرك الله من أنها ستصير إحدى زوجاتك عن
gitmese de Allah'ın bildirdiği şeyleri tebliğ etmek, O'ndan başkasını gözetmemek ve can korkusu olsa dahi O'ndan gayrısına iltifat etmemek üzerine kuruluydu; zira O, dilediğine izzetiyle kâfidir ve dilediğini hikmetiyle muhkem kılar. Nitekim Allah bütün peygamberlerden, Muhammed, Nûh, İbrâhîm, Mûsâ ve Meryem oğlu Îsâ'dan (ﷺ) bunun üzerine söz almıştı. Böylece takdirin şu olduğu anlaşıldı: "Sana haber verdiğimiz ve açıklanmasını yasaklamadığımız her şeyi tebliğ etmen hususunda senden ve peygamberlerden aldığımız misakı; mahlukattan da sana itaat ve isyan konusunda aldığımız sözü hatırla." Bunun üzerine şu buyruğu atfetti: {وإذ تقول} Bu böyledir; zira "Ebrârın iyilikleri, mukarreblerin günahları sayılır" kabilinden, en kâmil olan kimse derecesinin yüceliğinden ve daha kâmil olanla bezenmesinden ötürü bazı kemal sıfatları sebebiyle siteme uğrar. O zatın şerefini şu sözüyle beyan etti: {للذي أنعم الله} bütün kemal sıfatlarına sahip olan Hükümran'ın {عليه} İslam'ı nasip etmek ve var edip yetiştirdikten sonra Peygamberinin (ﷺ) onu himayesine vermesiyle “Allah'ın kendisine nimet verdiği”, Peygamber (ﷺ) katındaki mertebesini de şu sözüyle beyan etti: {وأنعمت عليه} Allah'ın onu boşayacağını ve senin eşin olacağını haber verdiği hanımından ayrılma hususunda sana danıştığında azat etmek ve evlatlık edinmekle “ve senin de kendisine lütufta bulunduğun kimseye:”, {أمسك عليك زوجك} yani Zeyneb'i “Eşini yanında tut”, {واتق الله} bütün işlerinde, bilhassa onun haklarıyla ilgili hususlarda bütün azamete sahip olan Allah'tan “ve Allah'tan sakın! [diyordun]”; "O bana karşı büyüklük taslıyor" ve benzeri sözlerle ona haksızlık etme. {وتخفي} gizlediğin halde, yani gizleyerek ona diyordun {في نفسك} Allah'ın onun senin hanımlarından biri olacağını bildirmesinden ötürü “içinde”
طلاق زيد {ما الله مبديه} أي بحمل زيد على تطليقها وإن أمرته أنت بإمساكها وتزويجك بها وأمرك بالدخول عليها، وهو دليل على أنه ما أخفى غير ما أعلمه الله تعالى من أنها ستصير زوجته عن طلاق زيد لأن الله تعالى ما أبدى غير ذلك ولو أخفى غيره لأبداه سبحانه لأنه لا يبدل القول لديه، روى البخارى عن أنس بن مالك ﵁ أن هذه الآيات نزلت في شأن زينب بنت جحش وزيد بن حارثة ﵄.
Zeyd'in boşaması neticesinde {ما الله مبديه} sen ona eşini tutmasını emretsen bile Zeyd'in onu boşamaya yönelmesi, seni onunla evlendirmesi ve onun yanına girmeni emretmesi suretiyle “Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi [gizliyordun]”. Bu, Allah Teâlâ'nın kendisine Zeyd'in boşamasından sonra onun eşi olacağını bildirdiği husus dışında bir şey gizlemediğine delildir; zira Allah Teâlâ bundan başkasını açığa çıkarmamıştır; şayet başka bir şey gizlemiş olsaydı O (Celle Celâlühü) onu da açığa çıkarırdı, çünkü O'nun katında söz değiştirilmez. Buhârî, Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) bu ayetlerin Zeyneb bint Cahş ile Zeyd b. Hârise (radıyallâhu anhümâ) hakkında indiğini rivayet etmiştir.
ولما ذكر إخفاءه ذلك، ذكر علته فقال عاطفاً على «تخفي» : {وتخشى الناس} أي من أن تخبر بما أخبرك الله به فيصوبوا إليك مرجمات الظنون لا سيما اليهود والمنافقون {والله} أي والحال أن الذي لا شيء أعظم منه {أحق أن تخشاه} أي وحده ولا تجمع خشية الناس مع خشيته في أن تؤخر شيئاً أخبرك به لشيء يشق عليك حتى يفرق لك فيه أمر، قالت عائشة ﵂: لو كتم النبي ﷺ شيئاً مما أوحي إليه لكتم هذه الآية.
Bunu gizlediğini zikredince, sebebini beyan etmek üzere «تخفي» fiiline atfederek şöyle buyurdu: {وتخشى الناس} Allah'ın sana haber verdiği şeyi bildirdiğinde -bilhassa Yahudiler ve münafıklar olmak üzere- sana asılsız zannı yöneltmelerinden “ve insanlardan çekiniyordun”, {والله} kendisinden daha yüce hiçbir şey bulunmayan Allah ise “oysa Allah”, {أحق أن تخشاه} sana ağır gelen bir şeyden ötürü hakkında bir emir ayrılıncaya kadar O'nun sana bildirdiği bir şeyi ertelemek hususunda insanların korkusunu O'nun korkusuna ortak etmeksizin sadece Kendisinden “korkmana daha layıktır”. Âişe (radıyallâhu anhâ) şöyle demiştir: "Şayet Peygamber (ﷺ) kendisine vahyedilenlerden bir şey gizleyecek olsaydı, bu ayeti gizlerdi."
ولما علم من هذا أنه سبحانه أخبره بأن زيداً سيطلقها وأنها ستصير زوجاً له من طلاق زيد إياها، سبب عنه قوله عاطفاً عليه: {فلما قضى زيد منها وطراً} أي حاجة من زواجها والدخول بها،
Bundan O'nun (Celle Celâlühü) kendisine Zeyd'in onu boşayacağını ve Zeyd'in boşamasından sonra onun kendisine eş olacağını bildirdiği anlaşılınca, buna atfederek ve neticesi olarak şöyle buyurdu: {فلما قضى زيد منها وطراً} onunla evlenip zifafa girmekten ötürü ihtiyacını “Zeyd ondan ilişiğini kestiğinde / ihtiyacını giderdiğinde”,
وذلك بانقضاء عدتها منه لأنه به يعرف أنه لا حاجة له فيها، وأنه قد تقاصرت عنها همته، وطابت عنها نفسها، وإلا لراجعها {زوجناكها} ولم نحوجك إلى ولي من الخلق يعقد لك عليها، تشريفاً لك ولها، بما لنا من العظمة التي خرقنا بها عوائد الخلق حتى أذعن لذلك كل من علم به، وسرت به جميع النفوس، ولم يقدر منافق ولا غيره على الخوض في ذلك ببنت شفة مما يوهنه ويؤثر فيه، روى مسلم في صحيحه عن أنس ﵁ قال: لما انقضت عدة زينب ﵂ قال رسول الله ﷺ لزيد: اذهب فاذكرها علي، فانطلق زيد ﵁ حتى أتاها وهي تخمر عجينها، قال: فلما رأيتها عظمت في صدري حتى ما أستطيع أن انظر إليها أن رسول الله ﷺ ذكرها، فوليتها ظهري ونكصت على عقبي فقلت: يا زينب! إن رسول الله ﷺ يذكرك، قالت: ما أنا بصانعة شيئاً حتى أؤامر ربي، فقامت إلى مسجدها ونزل القرآن، وجاء رسول الله ﷺ فدخل عليها بغير إذن قال: ولقد رأيتنا أن رسول الله ﷺ أطعمنا الخبز واللحم حتى امتد النهار فخرج الناس وبقي رجال يتحدثون فذكره، سيأتي. وقال البغوي:
Bu da ondan olan iddetinin bitmesiyle [gerçekleşti]; çünkü onunla kadına ihtiyacı kalmadığı, ona karşı arzusunun kesildiği ve gönlünün ondan razı olduğu anlaşılır, aksi takdirde ona geri dönerdi. {زوجناكها} sana ve ona bir şeref olmak üzere, yaratılmışların adetlerini aştığımız azametimizle, seni onun nikâhını kıyacak kullardan bir veliye muhtaç bırakmaksızın “onu sana nikâhladık”; öyle ki bunu bilen herkes boyun eğdi, bütün gönüller bununla ferahladı ve ne bir münafık ne de başkası onu zayıflatacak veya sarsacak tek bir söz söyleyip bu konuya dalmaya güç yetiremedi. Müslim Sahîh'inde Enes'ten (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etmiştir: Zeyneb'in (radıyallâhu anhâ) iddeti bitince Resûlullah (ﷺ) Zeyd'e: "Git, onu bana an (benden bahset)" buyurdu. Zeyd (radıyallâhu anh) gidip hamurunu mayalamakta olduğu sırada onun yanına vardı ve dedi ki: "Onu gördüğümde, Resûlullah (ﷺ) onu andığı için gözümde o kadar büyüdü ki yüzüne bakamadım. Sırtımı ona döndüm ve topuklarım üzerinde gerisin geri çekilerek: 'Ey Zeyneb! Resûlullah (ﷺ) seni anıyor (senden bahsediyor)' dedim. O da: 'Rabbime danışmadıkça hiçbir şey yapmam' dedi ve mescidine (namazgâhına) yöneldi. Derken Kur'an indi ve Resûlullah (ﷺ) gelip izin istemeksizin onun yanına girdi." [Enes] dedi ki: "Resûlullah'ın (ﷺ) gün yükselinceye kadar bize ekmek ve et yedirdiğini gördüm; insanlar çıktı, birkaç adam ise konuşmak üzere kaldı..." [Ravi] bunu zikretti; [ileride] gelecektir. Begavî de şöyle demiştir:
قال الشعبي: كانت زينب ﵂ تقول للنبي ﷺ: إني لأدل عليك بثلاث ما من نسائك امرأة تدل بهن: جدي وجدك واحد، وأني أنكحينك الله في السماء، وأن السفير لجبريل ﵇.
Şa‘bî şöyle demiştir: Zeyneb (radıyallâhu anhâ) Peygamber'e (ﷺ) şöyle derdi: "Ben sana karşı, hanımlarından hiçbirinin iftihar edemeyeceği üç şeyle iftihar ederim: Benim dedem ile senin deden birdir, beni sana semada Allah nikâhlamıştır ve elçi de Cibrîl (aleyhisselâm) idi."