Binûn

Ahzâb — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما ذكر سبحانه التزويج على ما له من العظمة، ذكر علته دالاً على أن الأصل مشاركة الأمة للنبي ﷺ في الأحكام وأن لا خصوصية إلا بدليل فقال: {لكي لا يكون على المؤمنين} أي الذين أزالت عراقتهم في الإيمان حظوظهم {حرج} أي ضيق {في أزواج أدعيائهم} أي الذين تبنوا بهم وأجروهم في تحريم أزواجهم مجرى أزواج البنين على الحقيقة {إذا قضوا منهن وطراً} أي حاجة بالدخول بهن ثم الطلاق وانقضاء العدة.

[Allah] Teâlâ evlendirmeyi azametine yaraşır şekilde zikredince, aslolanın hükümlerde ümmetin Peygamber'e (ﷺ) ortak olması ve delil bulunmadıkça hiçbir hususiyetin olmaması gerektiğine delalet etmek üzere illetini zikrederek şöyle buyurdu: {لكي لا يكون على المؤمنين} yani imandaki köklülükleri nefislerinin paylarını gideren kimselere “müminler üzerine olmasın diye”, {حرج} yani bir darlık “herhangi bir güçlük / vebal”, {في أزواج أدعيائهم} yani evlatlık edindikleri ve hanımlarının haramlığı hususunda onları gerçek oğulların eşleri hükmünde tuttukları kimselerin eşleri hususunda “evlatlıklarının eşleri hakkında”, {إذا قضوا منهن وطراً} yani onlarla zifafa girip ardından boşamak ve iddetin bitmesi suretiyle ihtiyaçlarını “onlardan ilişkilerini kestiklerinde / ihtiyaçlarını giderdiklerinde”.

ولما علم سبحانه أن ناساً يقولون في هذه الواقعة أقوالاً شتى، دل على ما قاله زين العابدين بقوله: {وكان أمر الله} أي من الحكم بتزوجيها وإن كرهت وتركت إظهار ما أخبرك الله به كراهية لسوء القالة واستحياء من ذلك، وكذا كل أمر يريده سبحانه {مفعولاً *} لأنه سبحانه له الأمر كله لا راد لأمره ولا معقب لحكمه.

[Allah] Teâlâ insanların bu hadise hakkında türlü türlü sözler söyleyeceğini bildiği için, Zeynelâbidîn'in söylediğine delalet ederek şöyle buyurdu: {وكان أمر الله} yani sen kötü dedikodudan hoşlanmayıp bundan utandığın için Allah'ın sana bildirdiği şeyi açığa vurmaktan kaçınsan ve hoşlanmasan da onunla evlenme hükmü -ve O'nun (Celle Celâlühü) dilediği her emir- “Allah'ın emri”, {مفعولاً *} yerine getirilmiştir “mutlaka yerine getirilir”. Çünkü bütün emir O'na (Celle Celâlühü) aittir; O'nun emrini geri çevirecek ve hükmünü bozacak hiçbir şey yoktur.

ولما أنتج هذا التسهيل لما كان استصعبه ﷺ والتأمين مما كان خافه، عبر عن ذلك بقوله مؤكداً رداً على من يظن خلاف ذلك: {ما كان على النبي} أي الذي منزلته من الله الاطلاع على ما لم يطلع عليه غيره من الخلق {من حرج فيما فرض} أي قدر {الله} بما له من صفات الكمال وأوجبه {له} لأنه لم يكن على المؤمنين مطلقاً حرج في ذلك، فكيف برأس المؤمنين، فصار منفياً عنه الحرج مرتين خصوصاً بعد عموم تشريفاً له وتنويهاً بشأنه.

Bu, Peygamber'in (ﷺ) zor gördüğü şeyin kolaylaştırılmasını ve çekindiği şeyden emin kılınmasını netice verince, bunun aksini zannedenleri reddetmek üzere tekit ederek bunu şu sözüyle ifade buyurdu: {ما كان على النبي} yani Allah katındaki konumu, yaratılmışlardan başkasının muttali olamadığı şeylere muttali olmak olan Peygamber üzerine “Peygamber'e yoktur”, {من حرج فيما فرض} yani takdir ettiği ve vacip kıldığı şeylerde “herhangi bir güçlük / vebal takdir ettiği hususlarda”, {الله} yetkinlik sıfatlarıyla [Allah'ın] “Allah'ın”, {له} onun için; çünkü bu hususta müminlere mutlak olarak bir güçlük yokken müminlerin reisine nasıl olsun! Böylece ona bir şeref ve şanını yüceltme olmak üzere, genel ifadeden sonra özel olarak güçlük / vebal ondan iki kez nefyedilmiş oldu.

ولما كان مما يهون الأمور الصعاب المشاركة فيها فكيف إذا كانت المشاركة من الأكابر، قال واضعاً الأسم موضع مصدره: {سنة الله} أي سن الملك الذي إذا سن شيئاً أتقنه بما له من العزة والحكمة فلم يقدر أحد أن يغير شيئاً منه {في الذين خلوا} وكأنه أراد أن يكون أنبياء بني إسرائيل ﵈ أولى مراد بهذا، تبكيتاً لملبسي أتباعهم فأدخل الجار فقال: {من قبل} أي من الأنبياء الأقدمين في إباحة التوسيع في النكاح لهم، وهو تكذيب لليهود الذين أنكروا ذلك، وإظهار لتلبيسهم.

Zor işleri kolaylaştıran şeylerden biri de onlara ortak olunmasıdır; hele bu ortaklık büyüklerden olunca nasıl olmasın! [Allah Teâlâ] ismi masdarının yerine koyarak şöyle buyurdu: {سنة الله} yani bir sünnet (yasa) koyduğunda izzet ve hikmetiyle onu sapasağlam kılan ve hiç kimsenin ondan bir şeyi değiştirmeye güç yetiremediği Hükümran'ın yasasıdır “Allah'ın sünneti / kanunudur”, {في الذين خلوا} -tâbilerinin aldatıcılarını susturmak için bununla öncelikle İsrâiloğulları peygamberlerini (aleyhimüsselâm) kastetmiş gibidir; bu sebeple harf-i cerri dahil edip şöyle buyurdu:- “gelip geçenler hakkında”, {من قبل} yani nikâh hususunda kendilerine genişlik tanınması caiz kılınan önceki peygamberler hakkında [uygulanan kanunudur]. Bu, bunu inkâr eden Yahudileri yalanlama ve onların hilelerini açığa çıkarmadır.

ولما كان المراد بالنسبة الطريق التي قضاها وشرعها قال معلماً

Sünnetle kastedilen, O'nun takdir edip meşru kıldığı yol olunca, şunu bildirmek üzere şöyle buyurdu:

بأن هذا الزواج كان أمراً لا بد من وقوعه لإرادته له في الأزل فلا يعترض فيه معترض ببنت شفة يحل به ما يحل بمن اعترض على أوامر الملك، ولأجل الاهتمام بهذا الإعلام اعترض به بين الصفة الموصوف فقال: {وكان أمر الله} أي قضاء الملك الأعظم في ذلك وغيره من كل ما يستحق أن يأمر به ويهدي إليه ويحث عليه، وعبر عن السنة بالأمر تأكيداً لأنه لا بد منه {قدراً} وأكده بقوله: {مقدوراً} أي لا خلف فيه، ولا بد من وقوعه في حينه الذي حكم بكونه فيه، وهو مؤيد أيضاً لقول زين العابدين وكذا قوله تعالى واصفاً للذين خلوا: {الذين يبلغون} أي إلى أمهم {رسالات الله} أي الملك الأعظم سواء كانت في نكاح أو غيره شقت أو لا {ويخشونه} أي فيخبرون بكل ما أخبرهم به ولم يمنعهم من إفشائه، ولوّح بعد التصريح في قوله {وتخشى الناس} : {ولا يخشون أحداً} قلَّ أو جلَّ {إلا الله} لأنه ذو الجلال والإكرام.

Bu evlilik, O'nun ezeldeki iradesinden ötürü gerçekleşmesi kaçınılmaz bir işti; dolayısıyla hiçbir itirazcı tek bir sözle bile buna itiraz edemez, aksi halde Hükümran'ın emirlerine itiraz edenin başına gelen onun da başına gelir. Bu bildirime verilen önemden ötürü sıfat ile mevsuf arasına bir ara cümle olarak bunu koyup şöyle buyurdu: {وكان أمر الله} yani bunda ve emretmeye, hidayet etmeye ve teşvik etmeye layık olan diğer her hususta en yüce Hükümran'ın takdiri -kaçınılmazlığını tekit etmek için sünneti emir olarak ifade etmiştir- “Allah'ın emri”, {قدراً} bir takdirdir “bir kaderdir”, ve bunu şu sözüyle tekit etti: {مقدوراً} yani onda hiçbir cayma olmayan ve olmasını hükmettiği vaktinde vuku bulması kaçınılmaz olandır “belirlenmiş / yerine getirilmiş”. Bu aynı zamanda Zeynelâbidîn'in sözünü de teyit etmektedir; nitekim Allah Teâlâ'nın gelip geçenleri niteleyerek buyurduğu şu sözü de öyledir: {الذين يبلغون} yani ümmetlerine ulaştıran kimselerdir “Onlar tebliğ ederler”, {رسالات الله} yani ister nikâh ister başka hususlarda olsun, zor gelsin veya gelmesin en yüce Hükümran'ın [mesajlarını] “Allah'ın gönderdiklerini / vahiylerini”, {ويخشونه} yani O'nun kendilerine bildirdiği ve ifşa etmekten men etmediği her şeyi haber verirler “ve O'ndan korkarlar”; ve {وتخشى الناس} "insanlardan çekiniyordun" sözündeki açık ifadeden sonra ima yoluyla şöyle buyurdu: {ولا يخشون أحداً} az olsun çok olsun hiçbir kimseden “ve kimseden korkmazlar”, {إلا الله} çünkü O celâl ve ikram sahibidir “Allah'tan başka”.

ولما كان الخوف من الملك العدل إنما هو من حسابه كان التقدير: فيخافون حسابه، أتبعه قوله: {وكفى بالله} أي المحيط بجميع صفات الكمال {حسيباً *} أي مجازياً لكل أحد بما عمل وبالغاً في حسابه الغاية القصوى، وكافياً من أراد كفايته كل من أراده بسوء.

Âdil Hükümran'dan korkmak ancak O'nun hesabından [korkmak] demek olduğundan, takdirî mana: "Onun hesabından korkarlar" şeklindedir; bunun peşinden şu sözünü getirdi: {وكفى بالله} bütün yetkinlik sıfatlarını kuşatmış olan Allah “Allah yeter”, {حسيباً *} herkese amelinin karşılığını veren, hesabında en son gayeye ulaşan ve kendisini korumak istediği kimseyi kendisine kötülük yapmak isteyen herkesten korumaya yeten bir [hesap görücü olarak] “hesap görücü olarak”.

ولما أفاد هذا كله أن الدعي ليس ابناً، وكانوا قد قالوا لما تزوج زينب كما رواه الترمذي عن عائشة ﵂: تزوج حليلة ابنه، أخبر به سبحانه على وجه هو من أعلام النبوة وأعظم دلائل الرسالة فقال: {ما كان} أي بوجه من الوجوه مطلق كون {محمد} أي على كثرة نسائه وأولاده {أبا أحد من رجالكم} لا مجازاً بالتبني ولا حقيقة بالولادة، ليثبت بذلك أن تحرم عليه زوجة الابن، ولم يقل: من بينكم، وإن لم يكن له في ذلك الوقت وهو سنة خمس وما داناها - ابن، ذكر لعلمه سبحانه أنه سيولد له ابنه إبراهيم ﵇، ومع ما كان قبله من البنين الذين لم يبلغ أحد منهم الحلم - على جميعهم الصلاة والسلام.

Bütün bunlar evlatlığın oğul olmadığını ifade edince ve Tirmizî'nin Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet ettiği üzere Zeyneb ile evlendiğinde: "Oğlunun eşiyle evlendi" dediklerinde, Allah Teâlâ bunu nübüvvet alametlerinden ve risaletin en büyük delillerinden olacak bir veçhile haber verip şöyle buyurdu: {ما كان} yani hiçbir veçhile mutlak manada olmamıştır “değildir”, {محمد} eşlerinin ve çocuklarının çokluğuna rağmen “Muhammed”, {أبا أحد من رجالكم} ne evlatlık edinme yoluyla mecazen ne de doğum yoluyla hakikaten -böylece oğlun eşinin ona haram olmadığı sabit olsun diye- “sizin adamlarınızdan hiçbirinin babası”. "Aranızdan" demedi. Her ne kadar o vakitte -yani hicretin beşinci yılı ve civarında- bir oğlu yok idiyse de, O'nun (Celle Celâlühü) ileride oğlu İbrahim'in (aleyhisselâm) doğacağını ve bundan önce hiçbiri büluğ çağına ermemiş oğullarının bulunduğunu bilmesinden ötürü -hepsine salât ve selâm olsun- [böyle] zikretti.

ولما كان بين كونه ﷺ أباً لأحد من الرجال حقيقة وبين كونه خاتماً منافاة قال: {ولكن} كان في علم الله غيباً وشهادة أنه {رسول الله} الملك الأعظم الذي كل من سواه عبده، فبينكم وبين رسوله من جهة مطلق الرسالة أبوة وبنوة مجازية، أما من جهته فبالرأفة والرحمة والتربية والنصيحة من غير أن تحرم

Onun (ﷺ) hakikaten erkeklerden birinin babası olması ile son peygamber olması arasında bir zıtlık bulununca şöyle buyurdu: {ولكن} gaybı ve şehadeti bilen Allah'ın ilminde o “fakat [o]”, {رسول الله} kendisinden gayrı herkesin O'nun kulu olduğu en yüce Hükümran'ın [elçisidir] “Allah'ın Resûlüdür”. Dolayısıyla sizinle O'nun elçisi arasında mutlak risalet cihetinden mecazî bir babalık ve oğulluk vardır. Onun cihetinden olan; şefkat, merhamet, terbiye ve nasihat iledir, yoksa haram kılmaz

عليه تلك البنوة شيئاً من نسائكم وإلا لم يكن لمنصب النبوة مزية، وأما من جهتكم فبوجوب التعظيم والتوفير والطاعة وحرمة الأزواج، وأما كون الرسالة عن الله الذي لا أعظم منه فهو مقتض لأن يبلغ الناس عنه جميع ما أمره به، وقد بلغكم قوله تعالى: {ادعوهم لآبائهم} ووظيفة الشريفة مقتضية لأن يكون أول مؤتمر بهذا الأمر، فهو لا يدعو أحداً من رجالكم بعد هذا ابنه.

o oğulluk ona kadınlarınızdan hiçbirini; aksi takdirde nübüvvet makamının bir üstünlüğü kalmazdı. Sizin cihetinizden olan ise; tazim, saygı ve itaatin vacip olması ve hanımlarının [size] haram olması iledir. Risaletin kendisinden daha yücesi bulunmayan Allah'tan gelmesi ise, O'nun kendisine emrettiği her şeyi O'ndan insanlara tebliğ etmesini gerektirir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {ادعوهم لآبائهم} “Onları babalarına nisbet ederek çağırın” buyruğunu size tebliğ etmiştir. Onun şerefli vazifesi bu emre ilk uyan kimse olmasını gerektirmektedir; dolayısıyla o, bundan sonra sizin erkeklerinizden hiçbirini oğlu diye çağırmaz.

ولما لم يكن مطلق النبوة ولا مطلق الرسالة منافياً لأبوه الرجال قال: {وخاتم النبيين} أي لأن رسالته عامة ونبوته معها إعجاز القرآن، فلا حاجة مع ذلك إلى استنباء ولا إرسال، فلا يولد بعده من يكون نبياً، وذلك مقتض لئلا يبلغ له ولد يولد منه مبلغ الرجال، ولو قضي أن يكون بعده نبي لما كان إلا من نسله إكراماً له لأنه أعلى النبيين رتبة وأعظم شرفاً، وليس لأحد من الأنبياء كرامة إلا وله مثلها أو أعظم منها، ولو صار أحد من ولده رجلاً لكان نبياً بعد ظهور نبوته، وقد قضى الله ألا يكون بعده نبي إكراماً له، روى أحمد وابن ماجه عن أنس وعن ابن عباس ﵄ أن النبي ﷺ قال في ابنه إبراهيم: «لو عاش لكان صديقاً نبياً» ، وللبخاري نحوه عن

Ne mutlak nübüvvet ne de mutlak risalet erkeklerin babası olmaya aykırı olmadığından şöyle buyurdu: {وخاتم النبيين} yani onun risaleti umumi olduğu ve nübüvveti de beraberinde Kur'an'ın mucizesini taşıdığı için, artık bununla beraber peygamber tayin etmeye veya göndermeye ihtiyaç yoktur. Dolayısıyla ondan sonra peygamber olacak kimse doğmaz. Bu da ondan doğan hiçbir erkek çocuğun adamlık (rüşt) çağına erişmemesini gerektirir. Şayet ondan sonra bir peygamber olması takdir edilseydi, ona bir ikram olmak üzere ancak onun neslinden olurdu; çünkü o, peygamberlerin rütbece en yücesi ve şerefçe en büyüğüdür. Peygamberlerden hiçbirine bir keramet verilmemiştir ki onun aynısı veya daha büyüğü ona verilmiş olmasın. Eğer onun çocuklarından biri adam (ergin) olsaydı, onun nübüvvetinin ortaya çıkışından sonra peygamber olurdu; oysa Allah ona bir ikram olarak kendisinden sonra peygamber olmamasını takdir buyurmuştur. Ahmed ve İbn Mâce, Enes ve İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) Peygamber'in (ﷺ) oğlu İbrahim hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: "Şayet yaşasaydı sıddîk bir peygamber olurdu." Buhârî'de de bunun bir benzeri

البراء بن عازب ﵁، وللبخاري من حديث ابن أبي أوفى ﵁: لو قضى أن يكون بعد محمد ﷺ نبي لعاش ابنه، ولكن لا نبي بعده.

Berâ b. Âzib'den (radıyallâhu anh) rivayet edilmiştir. Yine Buhârî'de İbn Ebî Evfâ'nın (radıyallâhu anh) hadisinden rivayetle şöyledir: "Şayet Muhammed'den (ﷺ) sonra bir peygamber olması hükmedilseydi oğlu yaşardı, lâkin ondan sonra peygamber yoktur."

والحاصل أنه لا يأتي بعده نبي بشرع جديد مطلقاً ولا يتجدد بعده أيضاً استنباء نبي مطلقاً، فقد آل الأمر إلى أن التقدير: ما كان محمد بحيث يتجدد بعده نبوة برسالة ولا غيرها ولكنه كان - مع أنه رسول الله - ختاماً للنبوة غير أنه سيق على الوجه المعجز لما تقدم من النكت وغيرها، وهذه الآية مثبتة لكونه خاتماً على أبلغ وجه وأعظمه، وذلك أنها في سياق الإنكار لأن يكون بنيه أحد من رجالهم بنوة حقيقية أو مجازية بغير جهة الإدلاء بأنثى أو كونه رسولاً وخاتماً، صوناً لمقام النبوة أن يتجدد بعده لأحد لأنه لو كان ذلك بشر لم يكن إلا ولداً له، وإنما أوثرت إماتة أولاده ﵊ وتأثير قلبه الشريف بها إعلاء لمقامه أن يتسنمه أحد كائناً من كان، وذلك لأن فائدة إتيان النبي تتميم شيء لم يأت به من قبله، وقد حصل به ﷺ التمام فلم يبق بعد ذلك مرام «بعثت لأتمم مكارم الأخلاق» وأما

Özetle, ondan sonra asla yeni bir şeriatle hiçbir peygamber gelmeyeceği gibi ondan sonra hiçbir kimseye peygamberlik de verilmeyecektir. Durum şu takdire varmaktadır: Muhammed kendisinden sonra risaletle veya başka bir yolla nübüvvet yenilenecek biri değildi; fakat o -Allah'ın Resûlü olmakla birlikte- nübüvvetin sonuncusuydu. Ne var ki geçen incelikler ve diğer sebeplerden ötürü bu mucizevi bir üslupla sevk edilmiştir. Bu ayet, onun son peygamber olduğunu en beliğ ve en yüce veçhile ispat etmektedir; zira bu ayet, ondan sonra hiç kimseye yenilenmesin diye nübüvvet makamını korumak maksadıyla, kadın vasıtasıyla bağlanma veya resûl ve son peygamber olma ciheti dışında erkeklerinden birinin ona hakiki veya mecazi evlat olmasını inkâr bağlamındadır; zira şayet bir beşer için bu olsaydı, ancak onun bir çocuğu olurdu. Erkek çocuklarının (aleyhimüsselâm) vefat ettirilmesi ve bundan dolayı onun şerefli kalbinin kederlenmesi, kim olursa olsun hiçbir kimsenin onun makamına tırmanamayacak şekilde makamının yüceltilmesi için tercih edilmiştir. Çünkü bir peygamberin gelmesinin faydası, kendisinden öncekinin getirmediği bir şeyi tamamlamaktır; oysa onunla (ﷺ) tamamlanma hasıl olmuş ve bundan sonra artık istenecek bir gaye kalmamıştır: "Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim."

تجديد ما وهى بما أحدثه بعض الفسقة فالعلماء كافون فيه لوجود ما خص به ﷺ من هذا القرآن المعجز الذي من سمعه فكأنما سمعه من الله، لوقوع التحقق والقطع بأنه لا يقدر غيره أن يقول شيئاً منه، فمهما حصل ذهول عن ذلك قروه من يريد الله من العلماء، فيعود الاستبصار كما روي في بعض الآثار «علماء أمتي كأنبياء بني إسرائيل» وأما إتيان عيسى ﵊ بعد تجديد المهدي ﵁ لجميع ما وهن من أركان المكارم فلأجل فتنة الدجال ثم طامة ياجوج وماجوج ونحو ذلك مما لا يستقل بأعبائه غير نبي، وما أحسن ما نقل عن حسان بن ثابت ﵁ في مرثيته لإبراهيم ابن النبي ﷺ حيث قال:

Bazı fasıkların ihdas ettiği şeylerle zayıflayan hususların yenilenmesine gelince; onu duyanın, bir başkasının ondan bir şey söylemeye güç yetiremeyeceğine dair kesinlik ve kat'iyetten ötürü sanki Allah'tan duymuş gibi olduğu, Peygamber'e (ﷺ) has kılınan bu mucizevi Kur'an'ın varlığı sebebiyle âlimler bu konuda yeterlidir. Dolayısıyla bundan bir gaflet hasıl olduğunda, Allah'ın dilediği âlimler onu yerli yerine oturturlar; böylece bazı rivayetlerde zikredildiği gibi: "Ümmetimin âlimleri İsrâiloğullarının peygamberleri gibidir", basiret geri döner. Mehdi'nin (radıyallâhu anh) güzel hasletlerin rükünlerinden zayıflayan her şeyi yenilemesinden sonra Îsâ'nın (aleyhisselâm) gelmesine gelince; bu, Deccâl fitnesi, ardından Ye'cûc ve Me'cûc felaketi ve benzeri, yükünü bir peygamberden başkasının tek başına kaldıramayacağı şeyler içindir. Hassân b. Sâbit'ten (radıyallâhu anh) Peygamber'in (ﷺ) oğlu İbrahim için söylediği mersiyesinde nakledilen şu söz ne kadar güzeldir:

مضى ابنك محمود العواقب لم يشب ... بعيب ولم يذمم بقول ولا فعل

Akıbeti övülmüş olarak gitti oğlun; hiçbir ayıpla lekelenmedi, ne sözle ne de fiille kınanmadı.

رأى أنه إن عاش ساواك في العلا ... فآثر أن يبقى وحيداً بلا مثل

Gördü ki yaşasa yücelikte sana denk olacak; böylece [senin] benzersiz, tek kalmanı tercih etti.

وقال الغزالي ﵀ في آخر كتابة الاقتصاد: إن الأمة فهمت من هذا اللفظ - أي لفظ هذه الآية - ومن قرائن أحواله ﷺ أنه أفهم عدم نبي بعده أبداً، وعدم رسول بعده أبداً، وأنه ليس فيه تأويل ولا تخصيص، وقال: أن من أوله بتخصيص النبيين

Gazzâlî (rahmetullâhi aleyh) el-İktisâd adlı kitabının sonunda şöyle demiştir: "Ümmet bu lafızdan -yani bu ayetin lafzından- ve Peygamber'in (ﷺ) hâl karinelerinden, onun kendisinden sonra asla bir nebi olmayacağını ve kendisinden sonra asla bir resûl olmayacağını anlattığını, bunda hiçbir tevil ve tahsis bulunmadığını anlamıştır." Ve demiştir ki: "Kim bunu, nebileri

بأولي العزم من الرسل ونحو هذا فكلامه، من أنواع الهذيان، لا يمنع الحكم بتكفيره، لأنه مكذب بهذا النص الذي أجمع الأمة على أنه غير مؤول ولا مخصوص هذا كلامه في كتاب الاقتصاد، نقلته منه بغير واسطة ولا تقليد، فإياك أن تصغي إلى من نقل عنه غير هذا، فإنه تحريف يحاشي حجة الإسلام عنه:

'Ulû'l-azm resullerle tahsis ederek' ve benzeri şekillerde tevil ederse, onun sözü hezeyan türlerindendir ve onun küfrüne hükmetmeye engel değildir; çünkü o, ümmetin tevil edilmediği ve tahsis kılınmadığı hususunda icma ettiği bu nassı yalanlamaktadır." Bu, onun el-İktisâd kitabındaki sözüdür; onu oradan vasıtasız ve taklitsiz naklettim. Sakın ondan bundan başkasını nakledene kulak asma; zira o, Huccetü'l-İslâm'ın bundan tenzih edileceği bir tahriftir:

وكم من عائب قولاً صحيحاً ... وآفته من الفهم السقيم

Nice kimse vardır ki doğru bir söze kusur bulur; oysa onun afeti sakat anlayışındandır.

وقد بان بهذا أن إتيان عيسى ﵊ غير قادح في هذا النص، فإنه من أمته ﷺ المقررين لشريعته، وهو قد كان نبياً قبله لم يستجد له شيء لم يكن، فلم يكن ذلك قادحاً في الختم وهو مثبت لشرف نبيناً ﷺ، ولولا هو لما وجد، وذلك أنه لم يكن لنبي من الأنبياء شرف إلا وله ﷺ مثله أو أعلى منه، وقد كانت الأنبياء تأتي مقرره لشريعة موسى ﵊ مجددة لها، فكان المقرر لشريعة نبينا ﷺ المتبع لملته من كان ناسخاً لشريعة موسى ﵊.

Bununla açıklığa kavuşmuştur ki Îsâ'nın (aleyhisselâm) gelişi bu nassa zarar vermez; çünkü o, Peygamber'in (ﷺ) şeriatını ikrar ve teyit eden ümmetindendir ve o kendisinden önce de bir peygamberdi, onda önceden olmayan yeni bir şey meydana gelmemiştir. Dolayısıyla bu durum son peygamberliğe halel getirmez; bilakis Peygamberimiz'in (ﷺ) şerefini ispat edicidir ve o olmasaydı bu da olmazdı. Çünkü peygamberlerden hiçbir peygamber için bir şeref yoktur ki Peygamberimiz'in (ﷺ) onun bir benzeri veya daha üstünü bulunmasın. Peygamberler Mûsâ'nın (aleyhisselâm) şeriatını teyit edici ve onu yenileyici olarak gelirlerdi; Peygamberimiz'in (ﷺ) şeriatını teyit eden ve onun dinine tâbi olan ise Mûsâ'nın (aleyhisselâm) şeriatını neshetmiş olan kimsedir.

ولما كان المقام في هذا البت بأنه لا يكون له ولد يصير رجلاً مقام إحاطة العلم، كان التقدير: لأنه سبحانه أحاط علماً بأنه على كثرة نسائه وتعدد أولاده لا يولد له ولد ذكر فيصير رجلاً {وكان الله} أي الذي له كل صفة كمال أزلاً وأبداً {بكل شيء}

Onun adam (ergin) olacak bir çocuğunun bulunmayacağına dair bu kesin hüküm makamı, ilmin ihatası makamı olunca, takdirî mana şöyle oldu: Çünkü O (Celle Celâlühü), hanımlarının çokluğuna ve çocuklarının adedine rağmen onun adam olacak bir erkek çocuğunun doğmayacağını ilmiyle kuşatmıştır. {وكان الله} yani ezelde ve ebedde her yetkinlik sıfatına sahip olan Allah “ve Allah”, {بكل شيء}

من ذلك وغيره {عليماً} فيعلم من يليق بالختم ومن يليق بالبدء، قال الأستاذ ولي الدين الملوي في كتابه حصن النفوس في سؤال القبر: واختصاصه ﷺ بالأحمدية والمحمدية علماً وصفة برهان جلي على ختمه إذ الحمد مقرون بانقضاء الأمور مشروع عنده وآخر دعواهم أن الحمد لله رب العالمين، وقد بين السهيلي هذا في سورة الحواريين من كتاب الإعلام - انتهى. وقد بينت في سورة النحل أن مدار مادة الحمد على بلوغ الغاية وامتطاء النهاية.

bundan ve diğer şeylerden “her şeyi”, {عليماً} hakkıyla bilendir “hakkıyla bilendir”; dolayısıyla kime hitama (sona), kime ibtidaya (başlangıca) layık olduğunu bilir. Üstat Veliyyüddin el-Melevî, Hısnü'n-Nüfûs fî Suâli'l-Kabr adlı kitabında şöyle demiştir: "Onun (ﷺ) isim ve sıfat olarak Ahmedîlik ve Muhammedîlik ile hususi kılınması, peygamberliğinin son bulduğuna apaçık bir delildir; zira hamd işlerin sona ermesiyle bitişiktir ve sonunda meşrudur: 'Onların dualarının sonu: Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun [demektir]'. Süheylî bunu el-İ'lâm adlı kitabında Havariyyûn Suresi'nde (Saf Suresi'nde) açıklamıştır." -[Alıntı] bitti.- Nahl Suresi'nde hamd maddesinin ekseninin gayeye ulaşmak ve nihayete ermek üzerine kurulu olduğunu açıklamıştım.

ولما كان ما أثبته لنفسه سبحانه من إحاطة العلم مستلزماً للإحاطة بأوصاف الكمال، وكان قد وعد من توكل عليه بأن يكفيه كل مهم، ودل على ذلك بقصة الأحزاب وغيرها وأمر بطاعة نبيه ﷺ وتقدم بالوصية التامة في تعظيمه إلى أن أنهى الأمر في إجلاله، وكانت طاعة العبد لرسول الله ﷺ من كل وجه حتى يكون مسلوب الاختبار معه، فيكون بذلك مسلماً لا يحمل عليها إلا طاعة الله، وكانت طاعة الله كذلك لا يحمل عليها إلا دوام ذكره، قال بعد تأكيد زواجه ﷺ لزينب

[Allah] Teâlâ'nın kendisi için ispat ettiği ilmin ihatası yetkinlik sıfatlarını kuşatmayı gerektirdiğinden ve kendisine tevekkül edene her mühim işinde yeteceğini vadetmiş olup buna Ahzâb kıssası ve diğerleriyle delil getirmiş, Peygamberi'ne (ﷺ) itaati emretmiş ve tazimi hususunda tam bir tavsiyede bulunarak onu yüceltme işini nihayete erdirmiş olduğundan; kulun Resûlullah'a (ﷺ) her yönden itaat etmesi, öyle ki onun yanında iradesinden tamamen sıyrılması ve böylece teslim olmuş bir Müslüman olması ancak Allah'a itaatle mümkün olduğundan ve aynı şekilde Allah'a itaat de ancak O'nun zikrinin devamıyla sağlanabileceğinden, Peygamber'in (ﷺ) Zeyneb

رضي الله عنها بأنه هو سبحانه زوجه إياها لأنه قضى أن لا بنوة بينه وبين أحد من رجال أمته توجب حرمة زوج الولد: {يا أيها الذين آمنوا} أي ادعوا ذلك بألسنتهم {اذكروا} أي تصديقاً لدعواكم ذلك {الله} الذي هو أعظم من كل شيء {ذكراً كثيراً} أي بأن تعقدوا له سبحانه صفات الكمال وتثنوا عليه بها بألسنتكم، فلا تنسوه في حال من الأحوال ليحملكم ذلك على تعظيم رسوله ﷺ حق تعظيمه، واعتقاد كماله في كل حال، وأنه لا ينطق عن الهوى، لتحوزوا مغفرة وأجراً عظيماً، كما تقدم الوعد به.

(radıyallâhu anhâ) ile evliliğini, ümmetinin erkeklerinden hiçbiriyle arasında evladın eşinin haramlığını gerektirecek bir babalık-oğulluk bağı bulunmadığına hükmettiği için bizzat Kendisinin (Celle Celâlühü) onu onunla evlendirdiğini tekit ettikten sonra şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} yani dilleriyle bunu iddia edenler “Ey iman edenler!”, {اذكروا} yani bu iddianızı doğrulamak üzere “anın / zikredin”, {الله} her şeyden daha yüce olan Allah'ı “Allah'ı”, {ذكراً كثيراً} yani O'nun (Celle Celâlühü) yetkinlik sıfatlarını kalbinizde bağlayıp dillerinizle O'na sena ederek, hiçbir halde O'nu unutmayarak [anın]; tâ ki bu sizi O'nun Resûlü'ne (ﷺ) hakkıyla tazim etmeye, her durumda onun kemaline ve hevasından konuşmadığına inanmaya sevk etsin de daha önce vadedildiği gibi bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat kazanasınız “çokça zikrederek”.

ولما كان ثبوت النبوة بينه وبين أحد من الرجال خارماً لإحاطة العلم، وجب تنزيهه سبحانه عن ذلك فقال: {وسبحوه} أي عن أن يكون شيء على خلاف ما أخبر به، وعن كل صفة نقص بعد ما أثبتم له كل صفة كمال {بكرة وأصيلاً *} أي في أول النهار وآخره أي دائماً لأن هذين الوقتين إما للشغل الشاغل ابتداء أو انتهاء أو للراحة، فوجوب الذكر فيهما وجوب له في غيرهما من باب الأولى، قال ابن عباس ﵄: لم يفرض الله على عباده فريضة إلا جعل لها حداً معلوماً، تم عذر أهلها في حال العذر غير الذكر فإنه تعالى لم يجعل له حداً ينتهي إليه، ولم يعذر أحداً في تركه إلا مغلوباً

Onunla erkeklerden biri arasında babalık-oğulluğun sübutu ilmin ihatasını zedeleyeceğinden, O'nu (Celle Celâlühü) bundan tenzih etmek vacip oldu ve şöyle buyurdu: {وسبحوه} O'na her yetkinlik sıfatını ispat ettikten sonra, haber verdiğinin aksine bir şeyin bulunmasından ve her türlü eksiklik sıfatından O'nu tenzih edin “ve O'nu tesbih edin”, {بكرة وأصيلاً *} yani günün başında ve sonunda, yani daima; çünkü bu iki vakit ya başlangıç veya bitiş olarak insanı meşgul eden bir işle ya da dinlenmeyle geçer; dolayısıyla bu iki vakitte zikrin vacip olması, evleviyetle diğer vakitlerde de vacip olması demektir. İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: "Allah kullarına farz kıldığı her farz için malum bir sınır koymuş, sonra da özür halinde sahiplerini mazur saymıştır; zikir müstesnadır, zira Allah Teâlâ onun için sona ereceği bir sınır koymamış ve aklına galip gelinmiş (akli dengesini yitirmiş) kimseden başka hiç kimseyi

على عقله. وهما أيضاً مشهودان بالملائكة ودالان على الساعة: الثاني قربها بزوال الدنيا كلها، والأول على البعث بعد الموت، ويجوز أن يكون ذلك إشارة إلى صلاتي الصبح والعصر، لأن المواظبة عليهما - لما أشير إليه من صعوبتهما بما يعتري في وقتيهما من الشغل بالراحة وغيرها - دالة على غاية المحبة للمثول بالحضرات الربانية حاملة على المواظبة على غيرهما من الصلوات وجميع الطاعات بطريق الأولى، ويؤكد هذا الثاني تعبيره بلفظ الصلاة في تعليل ذلك بدوتم ذكره لنا سبحانه بقوله: {هو الذي يصلي عليكم} أي بصفة الرحمانية متحنناً، لأن المصلي منا يتعطف في الأركان {وملائكته} أي كلهم بالاستغفار لكم وحفظكم من كثير من المعاصي والآفات ويتردد بعضهم بينه سبحانه وبين الأنبياء بما ينزل إليهم من الذكر الحافظ من كل سوء فقد اشتركت الصلاتان في إظهار شرف المخاطبين.

onu terk etmede mazur saymamıştır." Bu iki vakit aynı zamanda meleklerin şahit olduğu ve kıyamete delalet eden vakitlerdir: İkincisi bütün dünyanın zevaliyle onun yakınlığına, birincisi ise ölümden sonraki dirilişe delalet eder. Bunun sabah ve ikindi namazlarına işaret olması da caizdir; çünkü bu ikisine devam etmek -vakitlerinde dinlenme ve benzeri meşguliyetlerin arız olması sebebiyle zorluklarına işaret edildiği üzere- Rabbânî huzurda durmaya duyulan son derece muhabbete delalet eder ve evleviyetle diğer namazlara ve bütün taatlere devam etmeye sevk eder. Bu ikinciyi, O'nun (Celle Celâlühü) bize olan devamlı zikrini şu sözüyle gerekçelendirirken salât lafzıyla ifade buyurması teyit etmektedir: {هو الذي يصلي عليكم} yani şefkat göstererek Rahmâniyet sıfatıyla -çünkü bizden namaz kılan kimse rükünlerde eğilip bükülür- “O'dur size merhamet eden / rahmet yağdıran”, {وملائكته} yani hepsi, sizin için istiğfar ederek ve sizi birçok günahtan ve afetten koruyarak; bazısı da her türlü kötülükten koruyan zikri indirerek O'nunla (Celle Celâlühü) peygamberler arasında gidip gelerek [salât eder]. Böylece her iki salât da muhatapların şerefini izhar etmekte ortak olmuştur.

ولما كان فعل الملائكة منسوباً إليه لأنه مع كونه الخالق له الآمر به قال: {ليخرجكم} أي بذلك {من الظلمات} أي الكائنة من الجهل الموجب للضلال {إلى النور} أي الناشىء من العلم المثمر للهدى، فيخرج بعضكم بالفعل من ظلمات المعاصي المقتضية للرين على القلب إلى نور الطاعات، فتكونوا بذلك مؤمنين {وكان} أي ازلاً وأبداً {بالمؤمنين} أي الذين صار الإيمان لهم ثابتاً

Meleklerin fiili O'nun yaratanı ve emredeni olması hasebiyle O'na nisbet edildiğinden şöyle buyurdu: {ليخرجكم} yani bununla çıkarsın diye “sizi çıkarmak için”, {من الظلمات} yani sapıklığı gerektiren cehaletten kaynaklanan [karanlıklardan] “karanlıklardan”, {إلى النور} yani hidayet meyvesi veren ilimden doğan [nura]; böylece kiminizi fiilen kalpte paslanmayı gerektiren günahların karanlıklarından taatlerin nuruna çıkarır da böylece müminler olasınız. {وكان} yani ezelde ve ebedde “ve O ... idi / ...dir”, {بالمؤمنين} yani iman kendileri için sabit ve köklü hale gelmiş olanlara “müminlere”,

خاصة {رحيماً *} أي بليغ الرحمة يتوفيقهم لفعل ما ترضاه الإلهية، فإنهم أهل خاصته فيحملهم على الإخلاص في الطاعات، فيرفع لهم الدرجات في روضات الجنات.

has olarak {رحيماً *} yani İlahlığın razı olduğu şeyleri yapmaya onları muvaffak kılmak suretiyle pek merhametlidir; zira onlar O'nun has kullarıdır, bu yüzden onları taatlerde ihlasa sevk eder ve cennet bahçelerinde derecelerini yükseltir “çok merhametlidir”.

ولما كان أظهر الأوقات في تمرة هذا الوصف ما بعد الموت، قال تعالى مبيناً لرحمتهم: {تحيتهم يوم يلقونه} أي بالموت أو البعث {سلام} أي يقولون له ذلك، «أنت السلام ومنك السلام فجئنا ربنا بالسلام» كما يقوله المحرم المشبه لحال من هو في الحشر فيجابون بالسلام الذي فيه إظهار شرفهم ويأمنون معه من كل عطب {وأعد} أي والحال أنه أعد {لهم} أي بعد السلامة الدائمة {أجراً كريماً *} أي غدقاً دائماً لا كدر في شيء منه.

Bu vasfın semeresinin en belirgin olduğu vakit ölümden sonrası olunca, Allah Teâlâ onlara olan merhametini beyan ederek şöyle buyurdu: {تحيتهم يوم يلقونه} yani ölümle veya dirilişle “O'na kavuşacakları gün onların dirlik temennileri / selamlaşmaları”, {سلام} yani O'na bunu söylerler: "Sen Selâm'sın, selâm sendendir; ey Rabbimiz, bizi selâmla karşıla", nitekim haşirdeki kimsenin hâline benzeyen ihramlının söylediği gibi; böylece kendilerine şereflerini izhar eden selâmla karşılık verilir ve onunla her türlü helakten emin olurlar “selâmdır”. {وأعد} hazırlamış olduğu halde “ve hazırlamıştır”, {لهم} yani daimi selametten sonra onlar için “onlar için”, {أجراً كريماً *} yani hiçbirinde bulanıklık olmayan, bol ve daimi bir [mükâfat] “değerli / cömertçe bir mükâfat”.

ولما وعظ المؤمنين فيه ﷺ له بما أقبل بأسماعهم وقلوبهم إليه، وختم بما يوجب لهم الفوز بما عنده سبحانه، وكان معظم ذلك له ﷺ فإنه رأس المؤمنين، أقبل بالخطاب عليه ووجهه إليه فقال منوهاً من ذكره ومشيداً من قدره بما ينتظم بقوله {الذين يبلغون رسالات الله} الآية وما جرها من العتاب: {يا أيها النبي} أي الذي مخبره بما لا يطلع عليه غيره.

Müminlere Peygamber (ﷺ) hakkında, kulaklarını ve kalplerini ona yöneltecek şekilde öğüt verip sözü O'nun (Celle Celâlühü) katındakine nail olmalarını gerektiren şeyle mühürleyince ve bunların en büyüğü de müminlerin reisi olması hasebiyle Peygamber'e (ﷺ) ait olunca, hitabı ona yöneltip çevirdi ve: {الذين يبلغون رسالات الله} ayeti ve onun getirdiği sitemle irtibatlı olarak onun şanını yücelterek ve kadrini överek şöyle buyurdu: {يا أيها النبي} başkasının muttali olamadığı şeylerle kendisine haber verilen zat “Ey Peygamber!”.

ولما كان الكافرون - المجاهرون منهم والمساترون - ينكرون الرسالة وما تبعها، أكد قوله في أمرها وفخمه فقال: {إنا أرسلناك} أي بعظمتنا بما ننبئك به إلى سائر خلقنا {شاهداً} أي عليهم ولهم مطلق شهادة، لأنه لا يعلم بالبواطن إلا الله، وأنت مقبول الشهادة، فأبلغهم جميع الرسالة سرهم ذلك أو ساءهم سرك فعلهم أو ساءك.

İster açıkça ister gizlice olsun kâfirler risaleti ve ona tâbi olanları inkâr edince, risalet konusundaki sözünü tekit edip yücelterek şöyle buyurdu: {إنا أرسلناك} yani azametimizle, sana bildirdiğimiz şeylerle bütün yaratılmışlarımıza “Şüphesiz biz seni gönderdik”, {شاهداً} yani aleyhlerine ve lehlerine mutlak bir şahit olarak; zira gizli halleri Allah'tan başkası bilmez ve senin şahitliğin makbuldür; artık bu onları sevindirse de üzse de, onların fiili seni sevindirse de üzse de risaletin tamamını onlara tebliğ et “bir şahit olarak”.

ولما كان المراد الإعلام برسوخ قدمه في كل من هذه الأوصاف، عطفها بالواو فقال: {ومبشراً} أي لمن شهدت لهم بخير بما يسرهم، وأشار إلى المبالغة في البشارة بالتضعيف لما لها من حسن الأثر في إقبال المدعو وللتضعيف من الدلالة على كثرة الفعل والمفعول بشارة بكثرة التابع وهو السبب لمقصود السورة، وكانت المبالغة في النذارة أزيد لأنها أبلغ في رد المخالف وهي المقصود بالذات من الرسالة لصعوبة الاجتراء عليها فقال: {ونذيراً} أي لمن شهدت عليهم بشر بما يسوءهم {داعياً} أي للفريقين {إلى الله} أي إلى ما يرضي الذي لا أعظم منه بالقول والفعل، وأعرى الدعاء عن المبالغة لأنه شامل للبشارة والنذارة والإخبار بالقصص والأمثال ونصب الأحكام والحدود، والمأمور به في كل ذلك الإبلاغ بقدر الحاجة بمبالغة أو غيرها

Kastedilen, onun bu vasıfların her birinde ayağının sağlam bastığını bildirmek olunca, bunları "vav" ile atfederek şöyle buyurdu: {ومبشراً} yani kendilerine hayırla şahitlik ettiğin kimselere onları sevindirecek şeyleri [müjdeleyici olarak]; davet olunanın yönelmesindeki güzel tesirinden ötürü ve şeddeli kılmanın çokça tâbiyi müjdelemek üzere fiilin ve mef'ûlün çokluğuna delaleti sebebiyle müjdede mübalağaya işaret etmiştir ki bu da surenin maksadının sebebidir. Uyarıdaki mübalağa ise daha fazlaydı, zira muhalifi geri çevirmede daha etkilidir ve ona cüret etmenin zorluğundan ötürü risaletin bizzat asıl maksadıdır; bu yüzden şöyle buyurdu: {ونذيراً} yani aleyhlerine şerle şahitlik ettiğin kimseleri onları üzecek şeylerle [uyarıcı olarak] “ve bir uyarıcı”, {داعياً} her iki zümreyi de “bir davetçi”, {إلى الله} sözle ve fiille kendisinden daha yücesi bulunmayan zatı razı edecek şeye “Allah'a”. Daveti mübalağadan soyutladı; çünkü davet müjdeyi, uyarıyı, kıssaları ve darbımeselleri haber vermeyi, hükümleri ve hadleri koymayı kapsar; bütün bunlarda emredilen şey ise mübalağalı veya mübalağasız ihtiyaç nisbetinde tebliğde bulunmaktır.

فمن لم ترده عن غيه النذارة، وتقبل به إلى رشده البشارة، حمل على ذلك بالسيف.

Kendisini azgınlığından uyarının döndürmediği ve doğru yoluna müjdenin yöneltmediği kimse ise buna kılıçla sevk edilir.

ولما كان ذلك في غاية الصعوبة، لا يقوم به أحد إلا بمعونة من الله عظيمة، أشار إلى ذلك بقوله: {بإذنه} أي بتمكينه لك من الدعاء بتيسير أسبابه، وتحمل أعبائه، وللمدعو من الإقبال والإتباع إن أراد له الخير.

Bu son derece zor olup Allah'tan büyük bir yardım olmaksızın kimse bunu yerine getiremeyeceğinden, şu sözüyle buna işaret buyurdu: {بإذنه} yani sebeplerini kolaylaştırmak ve yüklerini taşımak suretiyle seni davete, şayet onun için hayır dilemişse davet olunanı da yönelmeye ve tâbi olmaya muvaffak kılmasıyla “O'nun izniyle”.

ولما كان الداعي إلى الله يلزمه النور لظهور الأدلة قال: {وسراجاً} يمد البصائر فيجلي ظلمات الجهل بالعلم المبصر لمواقع الزلل كما يمد النور الحسي نور الأبصار. ولما كان المقام مرشداً إلى إنارته، وكان من السرج ما لا يضيء، وكان للتصريح والتأكيد شأن عظيم قال: {منيراً *} أي ينير على من أتبعه ليسير في أعظم ضياء، ومن تخلف عنه كان في أشد ظلام، فعرف من التقييد بالنور أنه محط الشبه، وعبر به دون الشمس لأنه يقتبس منه ولا ينقص مع أنه من أسماء الشمس.

Allah'a davet eden kimseye delillerin açığa çıkması için nur gerekeceğinden şöyle buyurdu: {وسراجاً} basiretleri besleyip duyulur nurun gözlerin nurunu beslediği gibi kayma noktalarını gösteren ilimle cehalet karanlıklarını aydınlatan [bir kandil] “ve bir kandil [olarak]”. Makam onun aydınlatıcılığına irşad ettiği, kandillerden bazısının aydınlatmadığı olduğu ve açıkça belirtip tekit etmenin büyük bir şanı bulunduğu için şöyle buyurdu: {منيراً *} yani kendisine tâbi olanı en büyük aydınlıkta yürümesi için aydınlatan, ondan geri kalanın ise en koyu karanlıkta kaldığı [bir kandil] “nurlu / aydınlatıcı”. Nur ile kayıtlanmasından, benzetmenin asıl noktasının bu olduğu anlaşılmıştır; güneş değil de kandil olarak ifade etmiştir, çünkü güneşin isimlerinden biri olmakla birlikte kandilden ışık alınır ve kandil eksilmez.

ولما تقدمت هذه الأوصاف الحسنى، وكان تطبيق ثمراتها عليها في الذروة، من العلو، وكان الشاهد هو البينة، فكان كأنه قيل: فأقم الأدلة النيرة، وادع وأنذر كل من خالف أمرك، وكان المقام لخطاب المقبلين، طوى هذا المقدر لأنه للمعرضين، ودل عليه بقوله عاطفاً

Bu güzel vasıflar öne geçip onların semerelerinin kendilerine tatbiki en üstün zirvede olunca ve şahit de açık delil demek olunca, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: "Aydınlık delilleri ikame et, emrine muhalefet eden herkesi davet et ve uyar." Makam yönelenlere hitap makamı olduğundan, yüz çevirenlere ait olan bu takdirî kısmı dürdü (açıklamadı) ve buna atfederek buyurduğu şu sözüyle delalet etti:

عليه: {وبشر المؤمنين} أي الذين صح لهم هذا الوصف. فإنك مبشر {بأن لهم} وبين عظمة هذه البشرى بقوله: {من الله} أي الذي له جميع صفات العظمة {فضلاً كبيراً *} أي من جهة النفاسة ومن جهة التضعيف من عشرة أمثال الحسنة إلى ما لا يعلمه إلا الله.

{وبشر المؤمنين} yani bu vasfı hak eden kimseleri; zira sen bir müjdeleyicisin “Müminleri müjdele”, {بأن لهم} onlar için olduğuna dair “kendileri için olduğunu”; bu müjdenin büyüklüğünü ise şu sözüyle beyan etti: {من الله} bütün azamet sıfatlarına sahip olandan “Allah'tan”, {فضلاً كبيراً *} yani kıymet yönünden ve bir haseneye on mislinden başlayıp Allah'tan başkasının bilmediği katlara kadar katlanması cihetinden [büyük bir lütuf] “büyük bir lütuf olduğunu”.

ولما أمره سبحانه بما يسر نهاه عما يضر، فقال ذاكراً ثمرة النذارة: {ولا تطع الكافرين} أي المشاققين {والمنافقين} أي لا تترك إبلاغ شيء مما أنزلته إليك من الإنزال، وغيره كراهة شيء من مقالهم أو فعالهم في أمر زينب أو غيرها، فإنك نذير لهم، وزاد على ما في أول السورة محط الفائدة في قوله مصرحاً بما اقتضاه ما قبله: {ودع} أي اترك على حالة حسنة بك وأمر جميل لك {أذاهم} فلا تراقبه في شيء، ولا تحسب له حساباً أصلاً، واصبر عليه فإنه غير ضائرك لأن الله دافع عنك لأنك داع بإذنه.

[Allah] Teâlâ ona sevindirecek şeyi emredince, zarar verecek şeyden de nehyetti ve uyarının semeresini zikrederek şöyle buyurdu: {ولا تطع الكافرين} yani düşmanlık güden kimselere “Kâfirlere itaat etme”, {والمنافقين} yani sana indirdiğim vahiylerden ve diğer hususlardan hiçbir tebliği, Zeyneb veya başkası hakkındaki sözlerinden ya da fiillerinden bir şeyi hoş görmeyerek terk etme; zira sen onlar için bir uyarıcısın “ve münafıklara”. Surenin başındakine ilaveten, öncesinin gerektirdiğini açıkça belirterek asıl fayda noktasında şöyle buyurdu: {ودع} yani sana yakışan güzel bir hâl ve hoş bir tutum üzere bırak “ve bırak / aldırma”, {أذاهم} onların sana eziyetlerini; dolayısıyla hiçbir hususta onu gözetme, ona asla hesap yapma ve ona sabret; zira Allah seni savunan olduğu için o sana zarar veremez, çünkü sen O'nun izniyle bir davetçisin “onların eziyetlerine”.

ولما كان ترك المؤذي، والإعراض عنه استسلاماً في غاية المشقة، ذكره بالدواء فقال: {وتوكل على الله} أي الملك الأعلى في الانتصار لك منهم وإبلاغ جميع ما يأمرك به وفي جميع أمرك لأن الله متم نورك ومظهر دينك والاكتفاء به من ثمرات إنارته لك بجعلك سراجاً، ولما كان الوكيل قد لا ينهض بجميع الأمور، قال معلماً بأن كفايته محيطه: {وكفى} وأكد أمر الكفاية بإيجاد الباء في الفاعل

Eziyet edeni bırakmak ve teslimiyetle ondan yüz çevirmek son derece meşakkatli olunca, ona ilacı hatırlatarak şöyle buyurdu: {وتوكل على الله} onlara karşı sana yardım etmesi, sana emrettiği her şeyi tebliğ etmen ve bütün işlerin hususunda en yüce Hükümran'a [dayan]; çünkü Allah senin nurunu tamamlayacak ve dinini üstün kılacaktır; O'nunla yetinmek ise seni bir kandil kılmasıyla seni aydınlatmasının semerelerindendir “ve Allah'a tevekkül et”. Vekil kılınan kimse bazen bütün işlerin üstesinden gelemeyebileceği için, O'nun yetmesinin her şeyi kuşattığını bildirmek üzere şöyle buyurdu: {وكفى} ve fâilde "bâ" harfini getirerek yetme işini tekit etti “ve ... yeter”.

تحقيقاً لكونه فاعلاً كما مضى في آخر سورة الرعد فقال: {بالله} أي الذي له الإحاطة الكاملة، وميز النسبة بالفاعل في الأصل لزيادة التأكيد في تحقيق معنى الفاعل فقال: {وكيلاً *} فمن اكتفى به أنار له جميع أمره.

Ra'd Suresi'nin sonunda geçtiği gibi bizzat fail olduğunu pekiştirmek için şöyle buyurdu: {بالله} yani tam bir ihataya sahip olan Allah “Allah”, fâillik manasının tahakkukunu daha da pekiştirmek için asıldaki fâile nisbeti temyiz kılıp şöyle buyurdu: {وكيلاً *} vekil olarak; artık kim O'nunla yetinirse, O onun bütün işini aydınlatır “vekil olarak”.

ولما أمر سبحانه بإبلاغ أوامره من غير التفات إلى أحد غيره، وكان من المعلوم أنه لا بد في ذلك من محاولات ومنازعات، لا يقوم بها إلا من أعرض عن الخلائق، لما هو مشاهد له من عظمة الخالق، أمر سبحانه بالتوكل عليه، وأقام الدليل الشهودي بقصة الأحزاب وقريظة على كفاية لمن أخلص له، فلما تم الدليل رجع إلى بيان ما افتتح به السورة من الأحكام بعد إعادة الأمر بالتوكل، فذكر أقرب الطلاق إلى معنى المظاهرة المذكورة أول السورة بعد الأمر بالتوكل التي محط قصدها عدم قربان المظاهر عنها بعد أن كان أبطل المظاهرة. فقال ناهياً لمن هو في أدنى أسنان الإيمان بعد بشارة المؤمنين قاطعاً لهم عما كانوا يشتدون به في التحجر على المرأة المطلقة لقصد مضاجرتها أو تمام التمكن من التحكم فيه: {يا أيها الذين آمنوا} أي ادعوا ذلك {إذا نكحتم} أي عاقدتم، أطلق اسم المسبب على السبب فقد صار فيه حقيقة شرعية {المؤمنات} أي الموصوفات بهذا الوصف الشريف المقتضي لغاية الرغبة فيهن وأتم الوصلة بينكم وبينهن.

[Allah] Teâlâ Kendisinden başkasına iltifat etmeksizin emirlerini tebliğ etmeyi emredince ve bunda Yaratıcı'nın azametine şahit olduğundan ötürü yaratılmışlardan yüz çeviren kimseden başkasının göğüs geremeyeceği çekişmelerin ve münazaların kaçınılmaz olduğu bilindiğinden, Allah Teâlâ Kendisine tevekkül etmeyi emretti ve Ahzâb ile Kurayza kıssasında Kendisine ihlasla bağlanan kimseye kâfi geldiğine dair müşahede edilen delili ikame etti. Delil tamamlanınca, tevekkül emrini tekrarladıktan sonra surenin başında başladığı ahkâmın beyanına geri döndü; zıhârı iptal ettikten sonra, tevekkül emrinin ardından surenin başında zikredilen ve asıl gayesi zıhâr yapılan kadına yaklaşmamak olan zıhâr manasına en yakın boşamayı zikretti. Müminleri müjdeledikten sonra imanın en alt basamağında olanları nehyederek, kadını sıkıntıya sokmak veya üzerinde tam bir hâkimiyet kurabilmek maksadıyla boşanmış kadını kısıtlama hususunda aşırıya gittikleri şeyden onları menedip şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} yani bunu iddia edenler “Ey iman edenler!”, {إذا نكحتم} yani nikâh akdi yaptığınızda -müsebbebin ismini sebebe vermiştir, nitekim bu onda şer'î bir hakikat olmuştur- “nikâhladığınız zaman”, {المؤمنات} onlara karşı son derece rağbeti ve sizinle onlar arasında en tam bağı gerektiren bu şerefli vasıfla nitelenmiş kadınları “mümin kadınları”.

ولما كان طول مدة الحبس بالعقد من غير جماع لا يغير الحكم في العدة وإن غيرها في النسب بمجرد إمكان الوطىء، وكان الطلاق لا يكون إلا بعد النكاح وبعد حل الوطىء بالنكاح، أشار إليه بحرف التراخي فقال: {ثم طلقتموهن} أي بحكم التوزيع، وقيل لابن عباس: إن ابن مسعود ﵃ يقول بصحة تعليق الطلاق قبل النكاح فقال: زلة علم - وتلا هذه الآية.

Cinsi münasebet olmaksızın nikâh akdiyle bağlı kalma süresinin uzaması, sadece cima imkânıyla nesepte değiştirse bile iddet hükmünü değiştirmeyeceğinden ve talak da ancak nikâhtan sonra ve nikâhla cimanın helal kılınmasından sonra olabileceğinden, terâhî (aralık bildiren) harfiyle buna işaret edip şöyle buyurdu: {ثم طلقتموهن} yani paylaştırma hükmüyle “sonra da onları boşadığınız [zaman]”. İbn Abbas'a: "İbn Mes'ûd (radıyallâhu anhümâ) nikâhtan önce talakın şart kılınmasının geçerli olduğunu söylüyor" denilince: "Bu bir ilim sürçmesidir" dedi ve bu ayeti okudu.

ولما كان المقصود نفي المسيس في هذا النكاح لا مطلقاً، وكانت العبرة في إيجاب المهر بنفس الوطىء لا بإمكانه وإن حصلت الخلوة، أدخل الجار فقال: {من قبل أن تسموهن} أي تجامعوهن، أطلق المسّ على الجماع لأنه طريق له كما سمي الخمر إثماً لأنها سببه. ولما كانت العدة حقاً للرجال قال: {فما لكم} ولما كانت العدة واجبة، عبر بأداة الاستعلاء فقال: {عليهن} وأكد النفي بإثبات الجار في قوله: {من عدة} ودل على اعتيادهم ذلك ومبالغتهم فيه والمضاجرة به كما في الظهار بالافتعال فقال: {تعتدونها} أي تتكلفون عدها وتراعونه، وروي عن ابن كثير من طريق البزي شاذاً بتخفيف الدال بمعنى تتكلفون الاعتداء بها على المطلقة.

Kastedilen, mutlak olarak değil bu nikâhtaki dokunmayı nefyetmek olunca ve mehirin vacip kılınmasında halvet vaki olsa bile imkânı değil bizzat cimanın kendisi muteber sayıldığından, harf-i cerri dahil edip şöyle buyurdu: {من قبل أن تسموهن} yani onlarla cima etmeden önce; dokunmayı (messi) cimanın yolu olduğu için onun yerine kullanmıştır, nitekim şarap da günahın sebebi olduğu için "günah" diye isimlendirilmiştir “kendilerine dokunmadan önce”. İddet erkeklerin hakkı olduğundan: {فما لكم} “sizin için yoktur” buyurdu; iddet vacip olduğundan istilâ edatıyla (üzerine anlamında) ifade edip: {عليهن} “onların üzerinde” buyurdu ve şu sözünde harf-i cerri getirerek nefyi tekit etti: {من عدة} “herhangi bir iddet”. Zıhârda olduğu gibi ifti'âl kalıbıyla onların bunu adet edinmelerine, bunda aşırıya gitmelerine ve bununla sıkıntı vermelerine delalet ederek şöyle buyurdu: {تعتدونها} yani onun sayımına külfetle katlanıp onu gözetirsiniz “sayacağınız”. İbn Kesîr'den Bezzî yoluyla şâz olarak dâl harfinin şeddesiz okunuşuyla "onunla boşanmış kadına haksızlık etmeye yeltenirsiniz" manasında da rivayet edilmiştir.

ولما كان هذا الحكم - الذي معناه الانفصال - للمؤمنات اللاتي

Anlamı ayrılık olan bu hüküm, mümin kadınlar için olunca -ki onlar

لهن صفات تقتضي دوام العشرة وتمام الاتصال، كان ذلك للكتابيات من باب الأولى، وفائدة التقييد الإرشاد إلى أنه لا ينبغي العدول عن المؤمنات بل ولا عن الصالحات من المؤمنات. ولما كان الكلام كما أشير إليه في امرأة قريبة من المظاهر عنها، وكان ما خلا من الفرض للصداق أقرب إلى ذلك، سبب عما مضى قوله: {فمتعوهن} ولم يصرح بأن ذلك لغير من سمى لها لتدخل المسمى لها في الكلام على طريق الندب مع ما لها من نصف المسمى كما دخلت الأولى وجوباً {وسرحوهن} أي أطلقوهن ليخرجن من منازلكم ولا تعتلوا عليهن بعلة {سراحاً جميلاً *} بالإحسان قولاً وفعلاً من غير ضرار بوجه أصلاً ليتزوجهن من شاء.

birlikteliğin devamını ve tam bir bağı gerektiren sıfatlara sahiptirler-, Ehl-i Kitap kadınlar için evleviyetle böyledir. Bu kaydın faydası ise mümin kadınlardan, hatta müminlerin salihalarından başkasına yönelmemek gerektiğine irşaddır. Söz, işaret edildiği üzere kendisiyle zıhâr yapılana yakın bir kadın hakkında olunca ve mehir tayin edilmemiş olan durum buna daha yakın bulununca, geçmiş hükmün bir neticesi olarak şöyle buyurdu: {فمتعوهن} mehri belirlenen kadın, belirlenenin yarısını almasının yanı sıra mendubiyet yoluyla söze dahil olsun diye -tıpkı birincisinin vücub yoluyla dahil olduğu gibi- bunun mehri belirlenmemiş kimse için olduğunu açıkça belirtmedi “onlara mut'a (hediye/geçimlik) verin”, {وسرحوهن} yani evlerinizden çıkmaları için onları serbest bırakın ve onlara hiçbir bahane ileri sürmeyin “ve onları salıverin”, {سراحاً جميلا *} dileyenin kendileriyle evlenebilmesi için hiçbir veçhile zarar vermeksizin sözle ve fiille iyilik ederek “güzellikle”.

ولما كان النبي أولى بالمؤمنين من أنفسهم، وكان المراد الأعظم في هذه الآيات بيان ما شرفه الله به من ذلك، أتبع ما بين أنه لا عدة فيه من نكاح المؤمنين وما حرمه عليهم من التضييق على الزوجات المطلقات بعض ما شرفه الله تعالى به وخصه من أمر التوسعة في

Peygamber müminlere kendi canlarından daha evla olunca ve bu ayetlerdeki en büyük maksat Allah'ın onu bununla şereflendirdiği hususları beyan etmek olunca, müminlerin nikâhında iddetin bulunmadığını ve boşanmış eşlere zorluk çıkarmayı onlara haram kıldığını beyan etmesinin ardından, Allah Teâlâ'nın kendisini şereflendirdiği ve kendisine has kıldığı hususlardan biri olan nikâhta genişlik tanınması meselesini getirdi

النكاح، وختمه بأن أزواجه لا تحل بعده، فهن كمن عدتهن ثابتة لا تنقضي أبداً، أو كمن زوجها غائب عنها وهو حي، لأنه ﷺ حي في قبره: {يا أيها النبي} ذاكراً سبحانه الوصف الذي هو مبدأ القرب ومقصوده ومنبع الكمال ومداره.

ve bunu, kendisinden sonra eşlerinin helal olmayacağı hükmüyle mühürledi; dolayısıyla onlar, iddetleri sabit olup asla bitmeyen veya kocası hayatta olup kendisinden uzakta bulunan kadın gibidirler; zira Peygamber (ﷺ) kabrinde diridir: {يا أيها النبي} [Allah] Teâlâ yakınlığın başlangıcı ve gayesi, kemalin kaynağı ve mihveri olan vasfı zikrederek “Ey Peygamber!”.

ولما كان الذين في قلوبهم مرض ينكرون خصائص النبي ﷺ أكد قوله: {إنا أحللنا لك أزواجك} أي نكاحهن، قال الحرالي في كتابه في أصول الفقه: تعليق الحكم بالأعيان مختص بخاص مدلولها نحو حرمت أو حللت المرأة أي نكاحها، والفرس أي ركوبه، والخمر أي شربها، ولحم الخنزير أي أكله، والبحر أي ركوبه، والثور أي الحرث به، وكذلك كل شيء يختص بخاص مدلوله، ولا يصرف عنه إلا بمشعر، ولا إجمال فيه لترجح الاختصاص - انتهى.

Kalplerinde hastalık bulunanlar Peygamber'in (ﷺ) hususiyetlerini inkâr edince, sözünü tekit ederek şöyle buyurdu: {إنا أحللنا لك أزواجك} yani onlarla nikâhlanmayı “Şüphesiz biz sana eşlerini helal kıldık”. Harrâlî fıkıh usulü kitabında şöyle demiştir: "Hükmün bizzat ayanlara (maddelere/şahıslara) taalluk etmesi, onun has delaletine mahsustur; nitekim 'kadın haram kılındı veya helal kılındı' denildiğinde nikâhı; 'at' denildiğinde binilmesi; 'şarap' denildiğinde içilmesi; 'domuz eti' denildiğinde yenmesi; 'deniz' denildiğinde ona binilmesi (yolculuk yapılması); 'öküz' denildiğinde onunla çift sürülmesi kastedilir. Aynı şekilde her şey kendi has medlûlüne mahsustur ve bir karine olmadıkça ondan başka tarafa çevrilmez; tahsisin racih olmasından ötürü bunda bir kapalılık (icmal) da yoktur." -[Alıntı] bitti.-

ولما كان المقصود من هذه السورة بيان مناقبه ﷺ وما خصه الله به مما قد يطعن فيه المنافقون من كونه أولى من كل أحد بنفسه وماله، بين أنه مع ذلك لا يرضى إلا بالأكمل، فبين أنه كان يعجل المهور، ويوفي الأجور، فقال: {اللاتي آتيت} أي بالإعطاء الذي هو الحقيقة، وهي به ﷺ أولى أو بالتسمية

Bu surenin maksadı, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) menkıbelerini ve münafıkların dil uzatabileceği, [müminlerin] kendilerinden ve mallarından daha evla olması kabilinden Allah'ın kendisine tahsis ettiği hususları beyan etmek olunca; bununla birlikte onun ancak en kâmil olana razı olduğunu açıkladı. Böylece mehirleri peşin verdiğini ve ücretleri tam ödediğini beyan ederek şöyle buyurdu: {اللاتي آتيت} yani hakikati teşkil eden [bizzat] vermek suretiyle -ki o (sallallâhu aleyhi ve sellem) buna en layıktır- yahut belirlemek suretiyle “[mehirlerini] verdiğin”

في العقد قال الكشاف: وكان التعجيل ديدن السلف وسنتهم وما لا يعرف بينهم غيره {أجورهن} أي مهورهن لأنها عوض عن منفعة البضع، وأصل الأجر الجزاء على العمل {وما ملكت يمينك} .

akitte [belirlemek suretiyle]. el-Keşşâf [sahibi] şöyle demiştir: "[Mehri] peşin vermek selefin âdeti ve sünnetiydi, aralarında bundan başkası bilinmezdi." {أجورهن} yani mehirlerini; çünkü mehir nikâh menfaatinin karşılığıdır, ecrin aslı ise amelin karşılığıdır “ücretlerini (mehirlerini)” {وما ملكت يمينك} “ve sağ elinin mâlik olduklarını (sahip olduğun cariyeleri)”.

ولما كان حوز الإنسان لما سباه أطيب لنفسه وأعلى لقدره وأحل مما اشتراه قال: {مما أفاء} أي رد {الله} الذي له الأمر كله {عليك} مثل صفية بنت حيي النضرية وريحانة القرظية وجويرية بنت الحارث الخزاعية ﵅ مما كان في أيدي الكفار، أسنده إليه سبحانه إفهاماً لأنه فيء على وجهه الذي أحله الله لا خيانة فيه، وعبر بالفيء الذي معناه الرجوع إفهاماً لأن ما في يد الكافر ليس له وإنما هو لمن يستلبه منه من المؤمنين بيد القهر أو لمن يعطيه الكافر منهم عن طيب نفس، ومن هنا كان يعطي النبي ﷺ ما يطلب منه من بلاد الكفار أو نسائهم، وما أعطى أحداً شيئاً إلا وصل إليه كتميم الداري وشويل ﵄، وقيد بذلك تنبيهاً على فضله ﷺ ووقوعه من كل شيء على أفضله كما تقدمت الإشارة إليه، وإشارة إلى أنه سبق في علم الله أنه لا يصل إليه من ملك اليمين إلا ما كان هذا سبيله، ودخل فيه ما أهدى له من الكفار مثل مارية

İnsanın esir aldığı şeye sahip olması nefsi için daha hoş, kadrini daha yüceltici ve satın aldığından daha helal olunca şöyle buyurdu: {مما أفاء} yani geri çevirdiği şeylerden “ganimet olarak verdiklerinden”, bütün emir ve hüküm kendisine ait olan {الله} “Allah'ın”, kâfirlerin elinde bulunanlardan {عليك} “sana”; Nadiroğulları'ndan Safiyye bint Huyey, Kurayzaoğulları'ndan Reyhâne ve Huzâaoğulları'ndan Cüveyriye bint el-Hâris (radıyallâhu anhünne) gibi. Allah'ın helal kıldığı ve içinde hiçbir hıyanetin bulunmadığı meşru bir fey olduğuna dikkat çekmek için bunu Kendisine isnat etti. Kâfirin elinde bulunanın aslında kendisine ait olmayıp bilakis kahr ve galebe eliyle onu ondan çekip alan müminlere veya kâfirin kendi gönül rızasıyla verdiklerine ait olduğunu anlatmak için geri dönmek manasına gelen fey lafzıyla ifade etti. İşte bu sebepledir ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) kâfirlerin beldelerinden veya kadınlarından kendisinden istenen şeyleri verirdi; kime bir şey verdiyse -Temîm ed-Dârî ve Şüveyl (radıyallâhu anhümâ) gibi- mutlaka ona ulaşmıştır. Daha önce işaret edildiği üzere, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) faziletine ve her şeyin en üstününe mazhar olduğuna dikkat çekmek; ayrıca Allah'ın ilminde, mülk-i yemin olarak onun eline ancak bu yolla olanların geçeceğinin takdir edilmiş bulunduğuna işaret etmek maksadıyla bu kayıt konmuştur. Kâfirlerin kendisine hediye ettiği Mâriye de buna dâhildir;

القبطية أم ولده إبراهيم ﵇، وفي ذلك أيضاً إشارة إلى ما خصه به من تحليل ما كان خطره على من كان قبله من الغنائم {وبنات عمك} الشقيق وغيره من باب الأولى، فإن النسب كلما بعد كان أجدر بالحل.

oğlu İbrâhim'in (aleyhisselâm) annesi Kıbtî [Mâriye]. Bunda ayrıca, daha öncekilere yasaklanmış olan ganimetlerin kendisine helal kılınmasıyla ona verilen hususiyete de bir işaret vardır. {وبنات عمك} evleviyetle öz amcanın ve diğerlerinin kızları; zira nesep uzaklaştıkça helal olmaya daha layık hale gelir “ve amcanın kızlarını”.

ولما كان قد أفرد العم لأن واحد الذكور يجمع من غيره لشرفه وقوته وكونه الأصل الذي تفرع منه هذا النوع، عرف بجميع الإناث أن المراد به الجنس لئلا يتوهم أن المراد إباحة الأخوات مجتمعات فقال: {وبنات عماتك} من نساء بني عبد المطلب.

Amcayı tekil getirdi; çünkü erkeklerin tekili, şerefi, kuvveti ve bu nev'in kendisinden dallandığı asıl olması sebebiyle başkalarını da cemeder. Kız kardeşlerin bir arada [nikâhının] mubah kılınmasının kastedildiği zannedilmesin diye dişilerin tamamını zikretmek suretiyle bununla cinsin murat edildiğini bildirdi ve şöyle buyurdu: {وبنات عماتك} Abdülmuttaliboğulları'nın kadınlarından “ve halalarının kızlarını”.

ولما بدأ بالعمومة لشرفها، أتبعها قوله: {وبنات خالك} جارياً أيضاً في الإفراد والجمع على ذلك النحو {وبنات خالاتك} أي من نساء بني زهرة ويمكن أن يكون في ذلك احتباك عجيب وهو: بنات عمك وبنات أعمامك، وبنات عماتك وبنات عمتك، وبنات خالك وبنات أخوالك، وبنات خالاتك وبنات خالتك، وسره ما أشير إليه.

Şerefinden ötürü amcalıkla başlayınca, ardından şu buyruğunu getirdi: {وبنات خالك} tekillik ve çoğullukta yine o minval üzere carî olarak “ve dayının kızlarını”, {وبنات خالاتك} yani Zühreoğulları'nın kadınlarından “ve teyzelerinin kızlarını”. Bunda harikulade bir ihtibâk sanatı bulunması muhtemeldir; o da şudur: Amcanın kızları ve amcalarının kızları, halalarının kızları ve halanın kızları; dayının kızları ve dayılarının kızları, teyzelerinin kızları ve teyzenin kızları. Bunun sırrı ise işaret edilen husustur.

ولما بين شرف أزواجه من جهة النسب لما علم واشتهر أن نسبه ﷺ من جهة الرجال والنساء أشرف الأنساب بحيث لم يختلف في ذلك اثنان من العرب، بين شرفهن من جهة الإعمال فقال:

Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) nesebinin hem erkekler hem de kadınlar cihetiyle nesep bakımından en şereflisi olduğu, Araplardan iki kişinin dahi bu hususta ihtilaf etmediği bilinip şöhret bulduğundan, eşlerinin nesep cihetiyle şerefini beyan edince, amel cihetiyle şereflerini de beyan ederek şöyle buyurdu:

{اللاتي هاجرن} وأشار بقوله: {معك} إلى أن الهجرة قبل الفتح {أولئك أعظم درجة من الذين أنفقوا من بعد وقاتلوا} [الحديد: ١٠] ولم يرد بذلك التقييد بل التنبيه على الشرف، وإشارة إلى أنه سبق في عمله سبحانه أنه لا يقع له أن يتزوج من هي خارجة عن هذه الأوصاف، وقد ورد أن هذا على سبيل التقييد؛ روى الترمذي والحاكم وابن أبي شيبة وإسحاق بن راهويه والطبراني والطبري وابن أبي حاتم كلهم من رواية السدي عن أبي صالح عن أم هانئ بنت أبي طالب ﵂ قالت: خطبني رسول الله ﷺ فاعتذرت إليه فعذرني ثم أنزل الله تعالى {إنا أحللنا لك أزواجك} - الآية، فلم أكن لأحل له لأني لم أهاجر. كنت من الطلقاء قال الترمذي: حديث حسن لا نعرفه إلا من هذا الوجه من حديث السدي.

{اللاتي هاجرن} “hicret edenleri”, {معك} buyruğu ile fetihten önceki hicretin “seninle beraber” {أولئك أعظم درجة من الذين أنفقوا من بعد وقاتلوا} [Hadîd: 10] “Onlar, sonradan infak edip savaşanlardan derece bakımından daha büyüktür” kabilinden olduğuna işaret etti. Bununla bir kayıt getirmeyi değil, şerefe dikkat çekmeyi ve Allah'ın ilminde bu vasıfların dışında kalan biriyle evlenmeyeceğinin takdir edildiğini göstermeyi murat etti. Bunun kayıt kabilinden olduğu da rivayet edilmiştir; nitekim Tirmizî, Hâkim, İbn Ebî Şeybe, İshak b. Râhûye, Taberânî, Taberî ve İbn Ebî Hâtim hepsi es-Süddî'den, o Ebû Sâlih'ten, o da Ümmü Hânî bint Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anhâ) rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bana evlenme teklifinde bulundu. Ben de özür beyan ettim, o da özrümü kabul etti. Sonra Allah Teâlâ {إنا أحللنا لك أزواجك} ayetini indirdi; ben hicret etmediğim için ona helal olamazdım, zira ben Tulekā'dan (Mekke fethi günü serbest bırakılanlardan) idim." Tirmizî şöyle demiştir: "Hasen bir hadistir, bunu sadece bu vecihten es-Süddî'nin hadisi olarak biliyoruz."

ولما بين ما هو الأشرف من النكاح لكونه الأصل، وأتبعه سبحانه ما خص به شرعه ﷺ من المغنم الذي تولى سبحانه إباحته، أتبعه ما جاءت إباحته من جهة المبيح إعلاماً بأنه ليس من نوع الصدقة التي نزه عنها قدره فقال: {وامرأة} أي وأحللنا لك امرأة {مؤمنة} أي هذا الصنف حرة كانت أو رقيقة {إن وهبت نفسها للنبي} .

Asıl olması hasebiyle nikâhın en şereflisini beyan edip peşinden Allah'ın mübah kılmayı bizzat üstlendiği, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) şeriatına has kıldığı ganimet hükmünü zikredince, bunun ardından, kadrinin yüceliği tenzih edildiği sadaka nevinden olmadığını bildirmek üzere mubah kılıcının cihetinden gelen mübahlığı zikrederek şöyle buyurdu: {وامرأة} yani sana bir kadını da helal kıldık “ve bir kadını”, {مؤمنة} hür olsun cariye olsun bu sınıftan “mümin”, {إن وهبت نفسها للنبي} “eğer kendisini Peygamber'e hibe ederse”.

ولما ذكر وصف النبوة لأنه مدار الإكرام من الخالق والمحبة من

Yaratıcının ikramının ve yaratılmışların muhabbetinin mihveri olduğu için

الخلائق تشريفاً له به وتعليقاً للحكم بالوصف، لأنه لو قال «لك» كان ربما وقع في بعض الأوهام - كما قال الزجاج - أنه غير خاص به ﷺ، كرره بياناً لمزيد شرفه في سياق رافع لما ربما يتوهم من أنه يجب عليه القبول فقال: {إن أراد النبي} أي الذي أعلينا قدره بما اختصصناه به من الإنباء بالأمور العظمية من عالم الغيب والشهادة {أن يستنكحها} أي يوجد نكاحه لها يجعلها من منكوحاته بعقد أو ملك يمين، فتصير له مجرد ذلك بلا مهر ولا ولي ولا شهود.

onu bununla şereflendirmek ve hükmü bu vasfa bağlamak maksadıyla peygamberlik vasfını zikretti. Zira şayet «sana» deseydi -Zeccâc'ın da belirttiği gibi- bunun ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) has olmadığı gibi bazı vehimlere kapılınabilirdi; [bu sebeple] kabul etmesinin kendisine vacip olduğu vehmini bertaraf eden bir bağlamda onun şerefinin ziyadeliğini beyan etmek üzere bunu tekrarlayarak şöyle buyurdu: {إن أراد النبي} yani gayb ve şehâdet âleminden büyük haberleri bildirmekle derecesini yücelttiğimiz o Peygamber “eğer Peygamber dilerse”, {أن يستنكحها} yani bir akit veya mülk-i yemin ile onu nikâhı altına alıp eşlerinden kılmak isterse; böylece [o kadın] hiçbir mehir, veli ve şahit olmaksızın sırf bu [istek] ile onun [nikâhına girmiş] olur “onu nikâhlamayı”.

ولما كان ربما فهم أن غيره يشاركه في هذا المعنى، قال مبيناً لخصوصيته واصفاً لمصدر {أحللنا} مفخماً للأمر بهاء المبالغة ملتفتاً إلى الخطاب لأنه معين للمراد رافع للارتياب: {خالصة لك} وزاد المعنى بياناً بقوله: {من دون المؤمنين} أي من الأنبياء وغيرهم، وأطلق الوصف المفهم للرسوخ فشمل من قيد بالإحسان والإيقان، وغير ذلك من الألوان، دخل من نزل عن رتبتهم من الذين يؤمنون والذين آمنوا وسائر الناس من باب الأولى مفهوم موافقة، وقد كان الواهبات عدة ولم يكن عنده منهن شيء. روى البخاري عن عائشة ﵂ أنها قالت: كنت أغار على اللاتي وهبن أنفسهن لرسول الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Bu hususta başkasının ona ortak olduğu anlaşılabilir diye, onun hususiyetini beyan ederek, mübalağa هـ'si (tâ-i te'nîs) ile meseleyi büyüterek ve muradı belirleyen, şüpheyi gideren hitaba iltifat ederek {أحللنا} fiilinin masdarını niteleyip şöyle buyurdu: {خالصة لك} “sana has olarak”. Sözünü daha da açıklığa kavuşturmak için {من دون المؤمنين} “müminlerden ayrı” buyurdu; yani peygamberlerden ve diğerlerinden. İyice yerleşmişliği ifade eden vasfı mutlak olarak zikretti; böylece ihsan ve yakîn ile kayıtlananları ve benzeri diğer vasıfları kapsadığı gibi, bunların mertebesinden daha aşağıda bulunan «yü'minûn» (iman edenler), «ellezîne âmenû» (iman etmiş olanlar) ve diğer bütün insanlar da evleviyetle (mefhûm-i muvâfakat yoluyla) buna dâhil oldu. Kendilerini hibe eden birden fazla kadın olmuştu fakat onlardan hiçbiri onun nikâhı altında kalmamıştı. Buhârî'nin Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kendilerini Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) hibe eden kadınları kıskanır

وأقول: أما تستحيي المرأة أن تهب نفسها، فلما نزلت {ترجى من تشاء منهن} قلت: يا رسول الله، ما أرى ربك إلا يسارع في هواك.

ve: 'Bir kadın kendini hibe etmekten utanmaz mı?' derdim. Ne zaman ki {ترجى من تشاء منهن} ayeti indi, dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Görüyorum ki Rabbin senin arzunu yerine getirmekte acele davranıyor.'"

ولما كان التخصيص لا يصح ولا يتصور إلا من محيط العلم بأن هذا الأمر ما كان لغير المخصوص تام القدرة، ليمنع غيره من ذلك، علله بقوله: {قد} أي أخبرناك بأن هذا أمر يخصك دونهم لأنا قد {علمنا ما فرضنا} أي قدرنا بعظمتنا.

Tahsis ancak, başkalarını bundan menedecek tam bir kudrete sahip olan ve bu meselenin tahsis edilen zattan başkası için geçerli olmadığını kuşatıcı ilmiyle bilen Zat'tan sadır olabileceği için, bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {قد} yani bunun onlara değil sana has bir durum olduğunu sana bildirdik; zira Biz {علمنا ما فرضنا} yani azametimizle takdir ettiğimiz şeyleri kesinlikle bilmekteyiz “farz kıldığımız şeyleri bildik”.

ولما كان ما قدره للإنسان عطاء ومنعنا لا بد له منه، عبر فيه بأداة الاستعلاء فقال: {عليهم} أي المؤمنين {في أزواجهم} أي من أنه لا تحل لهم امرأة بلفظ الهبة منها ولا بدون مهر ولا بدون ولي وشهود، وهذا عام لجميع المؤمنين المتقدمين والمتأخرين. ولما كان هذا عاماً للحرة والرقيقة قال: {وما ملكت أيمانهم} أي من أن أحداً غيرك لا يملك رقيقة بهبتها لنفسها منه، فيكون أحق من سيدها.

İnsan için takdir ettiği şey bir bağış ve menediş olup insanın bundan kaçışı olamayacağı için, burada üstünlük ve hâkimiyet bildiren edatla ifade edip şöyle buyurdu: {عليهم} yani müminlere “onlara”, {في أزواجهم} yani kadınların bizzat hibe lafzıyla, mehirsiz, velisiz ve şahitsiz olarak onlara helal kılınmayacağını; bu da önceki ve sonraki bütün müminler için geçerli genel bir hükümdür “eşleri hakkında”. Bu durum hem hür kadın hem de cariye hakkında umumi olunca şöyle buyurdu: {وما ملكت أيمانهم} yani senden başka hiçbir kimsenin, bir cariyenin kendisini ona hibe etmesiyle o cariyeye malik olamayacağını ve dolayısıyla onun efendisinden daha hak sahibi olamayacağını [bildik] “ve ellerinin altında bulunan (sahip oldukları cariyeler) hakkında”.

ولما فرغ من تعليل الدونية، علل التخصيص لفاً ونشراً مشوشاً بقوله: {لكيلا يكون عليك حرج} أي ضيق في شيء من أمر النساء حيث أحللنا لك أنواع المنكوحات وزدناك الواهبة. ولما ذكر سبحانه ما فرض في الأزواج والإماء الشامل للعدل في عشرتهن، وكان النبي ﷺ أعلى الناس فهماً وأشدهم لله خشية،

Başkalarının hariç tutulmasının gerekçesini tamamlayınca, bu tahsisi leff ü neşr-i müşevveş tarikiyle şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {لكيلا يكون عليك حرج} yani nikâhlanacak kadın türlerini sana helal kılıp üzerine bir de kendini hibe eden kadını eklediğimiz için kadınlar hususundaki hiçbir meselede sana bir darlık ve sıkıntı olmasın diye “sana bir zorluk olmasın diye”. [Allah] Teâlâ eşler ve cariyeler hakkında aralarında adaleti gözetmeyi de içeren farz kıldığı hükümleri zikredince, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de insanların anlayışı en yüksek ve Allah'tan en çok korkanı olduğu,

وكان يعدل بينهن، ويعتذر مع ذلك من ميل القلب الذي هو خارج عن طوق البشر بقوله «اللهم هذا قسمي فيما أملك فلا تلمني فيما لا أملك» خفف عنه سبحانه بقوله: {وكان الله} أي المتصف بصفات الكمال من الحلم والأناة والقدرة وغيرها أزلاً وأبداً {غفوراً رحيماً *} أي بليغ الستر فهو أن شاء يترك المؤاخذة فيما له أن يؤاخذ به، ويجعل مكان المؤاخذة الإكرام العظيم متصفاً بذلك أزلاً وأبداً.

aralarında adaletle davranıp bununla birlikte beşer takatinin dışındaki kalbî meyilden ötürü «Allahım! Bu benim malik olduğum husustaki taksimimdir; malik olmadığım hususta ise beni kınama» diyerek özür dilediği için, Allah Teâlâ şu buyruğuyla onun yükünü hafifletti: {وكان الله} yani ezelde ve ebedde hilim, teenni, kudret ve diğer kemal sıfatlarıyla muttasıf olan Allah “ve Allah”, {غفوراً رحيماً *} yani son derece örtücüdür; dilerse hesaba çekebileceği hususlarda muahezede bulunmayı terk eder ve muahezenin yerine pek büyük bir ikramı koyar, ezelden ebede bu vasıfla muttasıftır “Gafûr'dur (çok bağışlayandır), Rahîm'dir (çok merhamet edendir)”.

ولما ذكر هاتين الصفتين، أتبعهما ما خففه عنه من أمرهن إكراماً له ﷺ مما كان من شأنه أن يتحمل فيه ويتخرج عن فعله، فقال في موضع الاستئناف، أو الحال من معنى التخفيف في الجمل السابقة: {ترجي} بالهمز على قراءة الجماعة أي تؤخر {من تشاء منهن} أي من الواهبات فلا تقبل هبتها أو من نسائك بالطلاق أو غيره مع ما يؤنسها من أن تؤويها، وبغير همز عند حمزة والكسائي وحفص من الرجاء أي تؤخرها مع أفعال يكون بها راجية لعطفك {وتؤي} أي تضم وتقرب بقبول الهبة أو بالإبقاء في العصمة بقسم وبغير قسم بجماع وبغير جماع تخصيصاً له بذلك عن سائر الرجال {إليك من تشاء}

Bu iki sıfatı zikredince, ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir ikram olmak üzere, normal şartlarda yükümlü tutulup yapmadığında sıkıntı çekeceği hususlarda kadınlar meselesinde yükünü hafiflettiği hükümleri bunların ardından getirdi. İstînâf veya önceki cümlelerdeki hafifletme manasından hâl mevkiinde şöyle buyurdu: {ترجي} çoğunluğun kıraatinde hemzeyle, yani ertelersin “ertelersin”, {من تشاء منهن} yani kendini hibe edenlerden dilediğini erteler, hibesini kabul etmezsin; yahut onu yanına alıp sevindireceğin ümidini vermekle birlikte boşayarak veya başka bir yolla eşlerinden dilediğini tehir edersin. Hamza, Kisâî ve Hafs kıraatinde ise hemzesiz olarak 'recâ' (ümit) kökünden gelir; yani senin şefkatini ümit edeceği muamelelerle birlikte onu ertelersin “onlardan dilediğini”, {وتؤي} yani hibeyi kabul etmekle veya nikâhında tutmakla, gece taksimi yaparak ya da yapmayarak, cinsî münasebette bulunarak ya da bulunmayarak -diğer erkeklerden ayrı olarak kendisine mahsus bir hususiyet kılınmak suretiyle- yanına alır ve yaklaştırırsın “ve yanına alırsın”, {إليك من تشاء} “kendine dilediğini”.

وسيب نزول هذه الآية أنه لما نزلت آية التخيير أشفقن أن يطلقهن فقلن: يا نبي الله! اجعل لنا من مالك ونفسك ما شئت. ودعنا على حالنا، فنزلت.

Bu ayetin iniş sebebi şudur: Muhayyerlik ayeti indiğinde, kendilerini boşamasından endişe ettiler ve: "Ey Allah'ın Peygamberi! Malından ve nefsinden bize dilediğin kadarını ayır, bizi [nikâhındaki] halimiz üzere bırak" dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi.

ولما كانت ربما مال إلى من فارقها، بين تعالى حكمها فقال: {ومن ابتغيت} أي مالت نفسك إلى طلبها {ممن عزلت} أي أوقعت عزلها بطلاق أو رد هبة {فلا جناح عليك} أي في إيوائها بعد ذلك بقبول هبتها أو بردها إلى ما كانت عليه من المنزلة عندك من قيد النكاح أو القسم.

Ayrıldığı kadına gönlü meyledebileceği için, Allah Teâlâ onun hükmünü beyan edip şöyle buyurdu: {ومن ابتغيت} yani nefsini arzulayıp geri dönmeyi dilediğin kimseyi “arzu ettiğin takdirde”, {ممن عزلت} yani boşamak veya hibesini reddetmek suretiyle kendisinden ayrıldığın kimselerden “uzaklaştırdıklarından”, {فلا جناح عليك} yani hibesini kabul ederek yahut nikâh bağı veya nöbet sırası bakımından senin yanındaki eski mertebesine döndürerek onu bundan sonra yanına almanda sana bir vebal yoktur “sana hiçbir günah yoktur”.

ولما كانت المفارقة من حيث هي - ولا سيما إن كان فراقها لما فهم منها من كراهية يظن بها - أنها تكره الرجعة، أخبر سبحانه أن نساءه ﷺ على غير ذلك فقال: {ذلك} أي الإذن لك من الله والإيواء العظيم الرتبة، لما لك من الشرف {أدنى} أي أقرب من الإرجاء ومن عدم التصريح بالإذن في القرآن المعجز، إلى {أن تقر أعينهن} أي بما حصل لهن من عشرتك الكريمة، وهو كناية عن السرور والطمأنينة ببلوغ المراد، لأن من كان كذلك كانت عينه قارة، ومن كان مهموماً كانت عينه كثيرة التقلب لما يخشاه - هذا إن كان من القرار بمعنى السكون، ويجوز أن يكون من القر الذي هو

Ayrılık -özellikle de kendisinde görülen bir hoşnutsuzluk sebebiyle ayrılınmışsa- tabiatı gereği kadının geri dönmekten hoşlanmayacağı zannını doğuracağı için, Allah Teâlâ onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşlerinin böyle olmadığını haber verip şöyle buyurdu: {ذلك} yani senin sahip olduğun şereften ötürü Allah'ın sana tanıdığı bu izin ve yüksek mertebeli himaye “bu”, {أدنى} yani ertelemekten ve muciz Kur'an'da iznin açıkça belirtilmemesinden daha yakındır “daha elverişlidir”, {أن تقر أعينهن} yani senin o kerim beraberliğinden elde ettikleri nimetler sayesinde gözlerinin aydın olmasına; bu ifade, murada ermekten kaynaklanan sevinç ve huzurdan kinayedir. Zira böyle olan kimsenin gözü sükûnet bulur, kederli olanın gözü ise korktuğu şeylerden ötürü sürekli dönüp durur. Bu, şayet 'karâr' (sükûnet bulmak) manasından ise böyledir. Sıcağın zıddı olan ve soğukluk anlamına gelen 'karr' kökünden olması da caizdir;

ضد الحر، لأن المسرور تكون عينه باردة، والمهموم تكون عينه حارة، فلذلك يقال للصديق: أقر الله عينك، وللعدو: أسخن الله عينك {ولا يحزن} أي بالفراق وغيره مما يحزن من ذلك {ويرضين} لعلمهن أن ذلك من الله لما للكلام من الإعجاز {بما آتيتهن} أي من الأجور وغيرها من نفقة وقسم وإيثار وغيرها.

zira sevinçli olanın gözü serin, kederli olanın gözü ise sıcak olur. Bundan dolayı dosta: "Allah gözünü aydın (serin) etsin", düşmana ise: "Allah gözünü kızdırsın (sıcak kılsın)" denir. {ولا يحزن} yani ayrılıkla veya hüzün verecek başka bir şeyle kederlenmemelerine “ve üzülmemelerine”, {ويرضين} kelamdaki icaz sebebiyle bunun Allah'tan geldiğini bildikleri için “ve razı olmalarına”, {بما آتيتهن} yani mehirler, nafaka, gece taksimi, tercih etme ve benzeri kendilerine verdiğin şeylerle “onlara verdiklerine”.

ولما كان التأكيد أوقع في النفس وأنفى للبس، وكان هذا أمراً غريباً لبعده عن الطباع أكد فقال: {كلهن} أي ليس منهن واحدة إلا هي كذلك راغبة فيك راضية بصحبتك إن آويتها أو أرجأتها لما لك من حسن العشرة وكرم الأخلاق ومحاسن الشمائل وجميل الصحبة، وإن اخترت فراقها علمت أن هذا أمر من الله جازم، فكان ذلك أقل لحزنها فهو أقرب إلى قرار عينها بهذا الاعتبار، وزاد ذلك تأكيداً لما له من الغرابة التي لا تكاد تصدق بقوله عطفاً على نحو {فالله يعلم ما في قلوبهم} : {والله} أي بما له من الإحاطة بصفات الكمال {يعلم} أي علماً مستمراً لتعلق {ما في قلوبكم} أي أيها الخلائق كلكم، فلا بد إن علم ما في قلوب هؤلاء.

Tekit etmek kalbe daha tesir edici ve şüpheyi daha çok giderici olduğu, bu durum da tabiatlara uzaklığından ötürü alışılmadık bir şey sayıldığı için tekit ederek şöyle buyurdu: {كلهن} yani güzel muamelen, kerim ahlakın, üstün meziyetlerin ve güzel sohbetin sebebiyle içlerinden hiçbiri istisna olmaksızın hepsi seni arzulamakta, ister yanına al ister ertele seninle beraberliğe razı olmaktadır; şayet ayrılığı seçersen bunun Allah'tan kesin bir emir olduğunu bilirler; bu da üzüntülerini azaltır ve bu açıdan gözlerinin aydın olmasına daha yakındır “hepsinin”. Neredeyse inanılmayacak derecedeki bu garipliği, {فالله يعلم ما في قلوبهم} kabilinden bir ifadeye atıfla şu buyruğuyla daha da tekit etti: {والله} yani kemal sıfatlarını kuşatmış olması hasebiyle “ve Allah”, {يعلم} taalluku sebebiyle sürekli bir ilimle bilir “bilir”, {ما في قلوبكم} yani ey bütün mahlûkat, sizin kalplerinizdekileri; dolayısıyla bunların kalplerindekini de muhakkak bilmektedir “kalplerinizde olanı”.

ولما رغبه سبحانه في الإحسان إليهن بإدامة الصحبة بما أخبره من

O (sallallâhu aleyhi ve sellem) kalplere sevinç vermeyi son derece sevdiği için, onların bu sevgisini kendisine haber vererek Allah Teâlâ onu eşleriyle beraberliğini sürdürmek suretiyle onlara ihsanda bulunmaya teşvik edince,

ودهن ذلك، لكونه ﷺ شديد المحبة لإدخال السرور على القلوب، زاده ترغيبا بقوله: {وكان الله} أي أزلاً وأبداً {عليماً} أي بكل شيء ممن يطيعه ومن يعصيه {حليماً *} لا يعاجل من عصاه، يل يديم إحسانه إليه في الدنيا فيجب أن يتقي لعلمه وحلمه، فعلمه موجب للخوف منه، وحلمه مقتض للاستحياء منه، وأخذ الحليم شديد، فينبغي لعبده المحب له أن يحلم عمن يعلم تقصيره في حقه، فإنه سبحانه يأجره على ذلك بأن يحلم عنه فيما علمه منه، وأن يرفع قدره ويعلي ذكره، روى البخاري في التفسير عن معاذة عن عائشة ﵂ أن رسول الله ﷺ كان يستأذن في يوم المرأة منا بعد أن أنزلت هذه الآية {ترجي من تشاء منهن} الآية، قلت لها: ما كنت تقولين؟ قالت: كنت أقول له: إن كان ذاك إليّ فإني لا أريد يا رسول الله أن أوثر عليك أحداً.

şu buyruğuyla onu daha da teşvik etti: {وكان الله} yani ezelde ve ebedde “ve Allah”, {عليماً} yani kendisine itaat eden ve isyan eden herkesi, her şeyi bilendir “Alîm'dir (her şeyi bilendir)”, {حليماً *} kendisine isyan edene ceza vermede acele etmeyip dünyada ona ihsanını sürdürür; dolayısıyla ilminden ve hilminden ötürü O'ndan sakınmak gerekir. Zira O'nun ilmi korkmayı, hilmi ise O'ndan hayâ etmeyi gerektirir. Halîm olanın cezalandırması pek çetindir. O'nu seven kuluna düşen, kendi hakkındaki kusurunu bildiği kimseye hilimle muamele etmektir; zira Allah Teâlâ, kulundan bildiği kusurlar karşısında ona hilim göstermek, derecesini yükseltmek ve şanını yüceltmek suretiyle onu bununla mükâfatlandırır “Halîm'dir (cezayı erteleyendir, yumuşak davranandır)”. Buhârî tefsir bölümünde Muâze'den, o da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet etmiştir ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu {ترجي من تشاء منهن} ayeti indikten sonra bile bizden bir kadının [nöbet] gününde [diğer eşinin yanına gitmek için] izin isterdi. [Muâze] der ki: Âişe'ye "Sen ne derdin?" diye sordum. O da: "Ona: 'Şayet bu tercih bana aitse ey Allah'ın Resûlü, ben sana hiç kimseyi tercih etmek istemem' derdim" dedi.

ولما أمره بما يشق من تغير العوائد في أمر العدة، ثم بما قد يشق عليه ﷺ من تخصيصه بما ذكر خشية من طعن بعض من لم يرسخ إيمانه، وختم بما يسر أزواجه، وصل به ما يزيد سرورهن من تحريم غيرهن عليه شكراً لهن على إعراضهن عن الدنيا

İddet hususundaki alışılagelmiş uygulamaların değiştirilmesi gibi meşakkatli bir hükmü emredip ardından imanı kökleşmemiş bazı kimselerin dil uzatmasından çekinerek zikredilen şeylerle tahsis edilmesinin ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) ağır gelebileceği hususları zikrettikten ve eşlerini sevindirecek hükümlerle sözü tamamladıktan sonra, dünyadan yüz çevirip

واختيارهن الله ورسوله فقال: {لا يحل لك النساء} ولما كان تعالى شديد العناية به ﷺ لوّح له في آية التحريم إلى أنه ينسخه عنه، فأثبت الجار فقال: {من بعد} أي من بعد من معك من هؤلاء التسع - كما قال ابن عباس ﵄ في رواية عنه، شكراً من الله لهن لكونهن لما نزلت آية التخيير اخترن الله ورسوله، فتكون الآية منسوخة بمت تقدم عليها في النظم وتأخر عنها في الإنزال من آية {إنا أحللنا لك أزواجك} وفي رواية أخرى من بعد {اللاتي أحللنا لك} بالصفة المتقدمة من بنات العم وما معهن، ويؤيدها ما تقدمت روايته عن أم هانئ ﵂.

Allah'ı ve Resûlü'nü seçmelerine bir şükran olarak, başkalarının ona haram kılınmasıyla onların sevincini daha da artıracak hükmü buna ekleyerek şöyle buyurdu: {لا يحل لك النساء} “Sana [başka] kadınlar helal değildir”. Allah Teâlâ ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) son derece inayet gösterdiği için bu haramlık ayetinde bunu ondan neshedeceğini ima etti ve cer edatını getirerek şöyle buyurdu: {من بعد} yani -İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) gelen bir rivayette belirtildiği üzere- muhayyerlik ayeti indiğinde Allah'ı ve Resûlü'nü seçmelerine bir şükran olmak üzere, senin yanında bulunan bu dokuz kadından sonra; dolayısıyla bu ayet, tertipte kendisinden önce gelen fakat inişte kendisinden sonra olan {إنا أحللنا لك أزواجك} ayetiyle neshedilmiş olur. Bir diğer rivayette ise, amca kızları ve beraberindekiler kabilinden daha önce geçen vasıflarla {اللاتي أحللنا لك} “sana helal kıldıklarımızdan” sonra [helal değildir] manasındadır; daha önce Ümmü Hânî'den (radıyallâhu anhâ) aktarılan rivayet de bunu desteklemektedir “bundan sonra”.

ولما كان ربما فهم أن المراد الحصر في عدد التسع، لا بقيد المعينات، قال: {ولا أن تبدل بهن} أي هؤلاء التسع، وأعرق في النفي بقوله: {من} أي شيئاً من {أزواج} أي بأن تطلق بعض هؤلاء المعينات وتأخذ بدلها من غيرهن بعقد النكاح بحيث لا يزيد العدد على تسع، فعلم بهذا أن الممنوع منه نكاح غيرهن مع طلاق واحدة منهن أولاً، وهو يؤيد الرواية الأولى عن ابن عباس ﵄ لأن المتبدل بها لا تكون إلا معلومة العين، والجواب عن قول أم هانئ

Buradaki maksadın, bizzat muayyen şahıslar kaydı olmaksızın sadece dokuz sayısı ile sınırlandırma olduğu zannedilebilir diye şöyle buyurdu: {ولا أن تبدل بهن} yani bu dokuz kadınla “ne de onları değiştirmek”, {من} nefyin kapsamını derinleştirmek üzere: herhangi bir {أزواج} yani sayıyı dokuzun üzerine çıkarmamak kaydıyla bu muayyen kadınların bir kısmını boşayıp başkalarıyla nikâh akdi yaparak onların yerine başkalarını almak suretiyle [değiştirmen helal değildir] “eşlerle”. Bundan anlaşıldı ki yasaklanan şey, öncelikle içlerinden birini boşayarak onların yerine başkasıyla nikâhlanmaktır; bu da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) gelen birinci rivayeti desteklemektedir, çünkü yerine başkası alınan kimse ancak şahsı muayyen olan kimsedir. Ümmü Hânî'nin

رضي الله عنها أنه فهم منها، لا رواية عن النبي ﷺ، وأما عند موت واحدة منهن فلا حرج في نكاح واحدة بدلها.

(radıyallâhu anhâ) sözüne gelince; bu onun kendi anlayışıdır, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir rivayet değildir. İçlerinden birinin vefatı halinde ise onun yerine bir başkasıyla evlenmekte bir beis yoktur.

ولما علم من هذا المنع من كل زوجة بأيّ صفة كانت، أكد معنى وحققه، وصرح به في قوله حالاً من فاعل «تبدل» : {ولو أعجبك حسنهن} أي النساء المغايرات لمن معك، وفي هذا إباحة النظر إلى من يراد نكاحها لأن النظرة الأولى لا تكاد تثبت ما عليه المرئي من حاق الوصف؛ ولما كان لفظ النساء شاملاً للأزواج والإماء، بين أن المراد الأزواج فقط بقوله: {إلا ما ملكت يمينك} أي فيحل لك منهن ما شئت، وقد ملك رسول الله ﷺ ريحانة ﵂ من سبي بني قريظة، واستمرت في ملكه مدة لا يقربها حتى أسلمت، ثم ملك بعد عام الحديبية مارية ﵂ أو ولده إبراهيم ﵇.

Her ne vasıfta olursa olsun her türlü eşten menedildiği bundan anlaşılınca, manayı tekit edip tahkik kıldı ve «tebeddele» fiilinin failinden hâl yaparak açıkça şöyle buyurdu: {ولو أعجبك حسنهن} yani senin yanındakilerin dışındaki kadınların [güzelliği] hoşuna gitse bile. Bunda, evlenilmek istenen kadına bakmanın mubahlığına delil vardır; zira ilk bakış görülen şeyin hakiki vasfını tam olarak ortaya koyamaz. «Nisâ» lafzı hür eşleri ve cariyeleri kapsadığı için, muradın sadece eşler olduğunu şu buyruğuyla beyan etti: {إلا ما ملكت يمينك} yani onlardan dilediğin sana helaldir “güzellikleri hoşuna gitse bile; elinin altında bulunanlar (sahip olduğun cariyeler) müstesna”. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kurayzaoğulları esirlerinden Reyhâne'ye (radıyallâhu anhâ) malik olmuş, Müslüman oluncaya kadar ona yaklaşmaksızın bir müddet mülkünde kalmış, Hudeybiye yılından sonra da oğlu İbrâhim'in (aleyhisselâm) annesi Mâriye'ye (radıyallâhu anhâ) malik olmuştur.

ولما تقدم سبحانه في هذه الآيات فأمر ونهى وحد حدوداً، حذر من التهاون بشيء منها ولو بنوع تأويل فقال: {وكان الله} أي الذي لا شيء أعظم منه، وهو المحيط بجميع صفات الكمال {على كل شيء رقيباً} أي يفعل فعل المراعي لما يتوقع منه من خلل على أقرب قرب منه بحيث لا يفوت مع رعايته فائت من أمر المرعى،

Allah Teâlâ bu ayetlerde emirler ve nehiyler koyup sınırlar çizince, bir tür teville dahi olsa bunlardan herhangi birini hafife almaktan sakındırarak şöyle buyurdu: {وكان الله} yani kendisinden daha yüce hiçbir şey bulunmayan ve bütün kemal sıfatlarını kuşatmış olan Allah “ve Allah”, {على كل شيء رقيباً} yani gözetilen şeyden hiçbir husus kaçmayacak derecede ona en yakın mesafeden, kendisinden bir kusur bekleneni gözeten kimsenin fiili gibi muamele eder “her şeyi hakkıyla gözetleyendir”.

ولا يكون الرقيب إلا قريباً، ولا أقرب من قرب الحق سبحانه، فلا أرعى من رقبته، وهو من أشد الأسماء وعيداً.

Gözetleyici ancak yakın olandır; Hakk Teâlâ'nın yakınlığından daha yakın hiçbir şey yoktur, dolayısıyla O'nun gözetlemesinden daha koruyucu bir gözetleme bulunamaz. Bu isim, tehdidi en şiddetli olan isimlerdendir.

ولما كان القرب والإحاطة لله، كان بالحقيقة لا رقيب إلا هو، والآية على كل حال منسوخة إن قلنا بالاحتمال الأول أو الثاني، فقد روى الترمذي في التفسير عن عائشة ﵂ وناهيك بها ولا سيما في هذا الباب أنها قالت: ما مات رسول الله ﷺ حتى أحل له النساء، وقال: هذا حديث حسن صحيح - انتهى. ونقل ابن الجوزي عنها ﵂ أن الناسخ آية {أنا أحللنا لك أزواجك} وكذا عن جماعة منهم علي وابن عباس وأم سلمة ﵃، ولكن ﷺ ترك ذلك أدباً مع الله تعالى حيث عبر في المنع بصيغة الخبر والفعل المضارع، ورعاية أشار الله إليه من رعاية حقهن في اختيارهن من الدار الآخرة.

Yakınlık ve kuşatıcılık Allah'a ait olunca, hakikatte O'ndan başka hiçbir gözetleyici yoktur. İster birinci ister ikinci ihtimali kabul edelim, ayet her halükârda mensuhtur. Nitekim Tirmizî tefsir bölümünde Âişe'den (radıyallâhu anhâ) -ki özellikle bu konuda onun rivayeti kâfidir- şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), kadınlar kendisine helal kılınmadan vefat etmedi." [Tirmizî]: "Bu hasen sahih bir hadistir" demiştir. -[Alıntı] bitti.- İbnü'l-Cevzî de ondan (radıyallâhu anhâ), nâsihin {إنا أحللنا لك أزواجك} ayeti olduğunu nakletmiştir; aynı hüküm Ali, İbn Abbâs ve Ümmü Seleme'nin (radıyallâhu anhüm) de dâhil olduğu bir topluluktan rivayet edilmiştir. Fakat o (sallallâhu aleyhi ve sellem), nehiyde haber ve muzâri fiil sigası kullanıldığı için Allah Teâlâ'ya karşı edebinden ve Allah'ın ahiret yurdunu seçmelerine dair haklarını gözetmeye işaret buyurmasından ötürü bunu terk etmiştir.

ولما قصره ﷺ عليهن، وكان قد تقدم إليهن بلزوم البيوت وترك ما كان عليه الجاهلية من التبرج، أرخى عليهن الحجاب في البيوت ومنع غيره ﷺ مما كانت العرب عليه من الدخول على النساء لما عندهم من الأمانة في ذلك، فقال

Onu (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu eşlerle sınırlandırıp daha önce de eşlerine evlerinde kalmalarını ve Câhiliye adetindeki açılıp saçılmayı terk etmelerini emredince, evlerde onların üzerine hicap (örtü) koydu ve Arapların bu husustaki güvenlerine dayanarak kadınların yanına girme âdetinden [müminleri] nehyederek şöyle buyurdu:

مخاطباً لأدنى أسنان أهل هذا الدين لما ذكر في سبب نزولها، ولأن المؤمنين كانوا منتهين عن ذلك بغير ناه كما يدل عليه ما يأتي من قول عمر ﵁ في الحجاب: {يا أيها الذين آمنوا} أي ادعوا الإيمان صدقوا دعواكم فيه بأن {لا تدخلوا} مع الاجتماع، فالواحد من باب الأولى.

Nüzul sebebinde zikredilen husustan ötürü ve hicap konusunda Ömer'in (radıyallâhu anh) az sonra gelecek sözünün delalet ettiği üzere müminler zaten nehyeden biri olmadan da bundan sakındıkları için, bu din ehlinin alt tabakasına hitap ederek: {يا أيها الذين آمنوا} yani iman iddiasında bulunanlar, toplu olarak {لا تدخلوا} girmemek suretiyle bu iddianızı doğrulayın; tek kişinin girmemesi ise evleviyetledir “Ey iman edenler! Girmeyin”.

ولما كان تشويش الفكر ربما كان شاغلاً عن شيء مما يبنئ الله به كما أشار إليه قوله ﷺ «بينت لي ليلة القدر فتلاحى فلان وفلان فأنسيتها» - أو كما قال ﷺ، عبر بصفة النبوة في قوله: {بيوت النبي} أي الذي يأتيه الإنباء من علام الغيوب بما فيه غاية رفعته، في حال من الأحوال أصلاً {إلا} في حال {أن يؤذن لكم} أي ممن له الإذن في بيوته ﷺ منه أو ممن يأذن له في ذلك، منتهين {إلى طعام} أي أكله، حال كونكم {غير ناظرين إناه} أي وقت ذلك الطعام وبلوغه واستواءه للأكل، فمنع بهذا من كان يتحين طعام النبي ﷺ، لأن في ذلك تكليفاً له ﷺ بما يشق عليه جداً، فإنه ربما كان ثم من هو أحوج إلى ذلك الطعام من المتحين أو غير ذلك من الأعذار، فلا يتوجه

Zihnin dağılması, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) «Bana Kadir gecesi bildirildi, derken falan ile falan münakaşa etti de o bana unutturuldu» -veya buyurduğu gibi- sözünün işaret ettiği üzere, Allah'ın bildirdiği şeylerden birini meşgul edip unutturabileceği için, peygamberlik vasfıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {بيوت النبي} yani hiçbir durumda gaybları hakkıyla bilen [Allah] tarafından kendisine en yüce mertebesini içeren haberler gelen zâtın evlerine “Peygamber'in evlerine”, {إلا} ancak şu hal müstesna “olmadıkça”, {أن يؤذن لكم} yani onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) evlerine izin verme yetkisine sahip olan kimseden, bizzat kendisinden yahut bu hususta izin verdiği kimseden size izin verilmesi hali müstesna, {إلى طعام} yani onu yemek üzere varacağınız “bir yemeğe”, {غير ناظرين إناه} yani o yemeğin vaktini, pişmesini ve yenmeye hazır hale gelmesini gözetmeksizin “vaktini gözetmeksizin”. Böylece Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yemeğinin vaktini kollayan kimseler menedilmiş oldu; çünkü bunda ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) son derece ağır gelen bir külfet vardır; zira o yemeğe, vakit kollayan kimseden daha muhtaç olanlar bulunabilir veya başka mazeretler olabilir. Dolayısıyla bu hitap,

الخطاب إلى غير أهل السن السافل، ومن وقعت له فلتة ممن فوق رتبتهم دخل في خطابهم بما أنزل من رتبته، والتعبير باسم الفاعل المجرد في «ناظرين» أبلغ في النهي.

alt tabakadaki kimselerden başkasına yönelmez; onların üstündeki mertebede bulunanlardan böyle bir gaflete düşen olursa, mertebesini düşürdüğü ölçüde bu hitaba dâhil olur. «Nâzırîn» kelimesinde mücerred ism-i fâil ile ifade edilmesi ise nehiyde daha beliğdir.

ولما كان هذا الدخول بالإذن مطلقاً، وكان يراد تقييده، وكان الأصل في ذلك: فإذا دعيتم - إلى آخره، ولكن لما كان المقام للختم بالجزم فيما يذكر، وكان للاستدراك أمر عظيم من روعة النفس وهزها للعلم بأن ما بعده مضاد لما قبله قال: {ولكن إذا دعيتم} أي ممن له الدعوة {فادخلوا} أي لأجل ما دعاكم له؛ ثم سبب عنه قوله: {فإذا طعمتم} أي أكلتم طعاماً أو شربتم شراباً {فانتشروا} أي اذهبوا حيث شئتم في الحال، ولا تمكثوا بعد الأكل لا مستريحين لقرار الطعام في بطونكم {ولا مستأنسين لحديث} أي طالبين الأنس لأجله، قال حمزة بن نضر الكرماني في كتابه جوامع التفسير: قال الحسن: حسبك في الثقلاء أن الله لم يتجوز في أمرهم - انتهى، وعن عائشة ﵂ أنها قالت: حسبك بالثقلاء أن الله لم يحتملهم، ثم علل ذلك بقوله مصوباً الخطاب إلى جميعه، معظماً له بأداة البعد: {إن ذلكم} أي الأمر الشديد

İzinle girmek mutlak olup bunun kayıtlanması murat edildiği için ve bundaki asıl ifade "Çağrıldığınız zaman..." şeklinde olacağı halde, makam zikredilen hususta kesin bir hükümle mühürleme makamı olduğundan ve istidrâkın (lâkin ile bağlamanın), sonrasının öncesine zıt olduğunu bildirmek suretiyle nefsi sarsıp uyandırmada büyük bir tesiri bulunduğundan şöyle buyurdu: {ولكن إذا دعيتم} yani davet etme salahiyeti olan kimse tarafından “Fakat çağrıldığınız zaman”, {فادخلوا} yani sizi çağırdığı şey için “girin”; sonra buna bağlı olarak şöyle buyurdu: {فإذا طعمتم} yani yemek yediğiniz veya bir şey içtiğiniz zaman “yemeği yediğinizde”, {فانتشروا} yani derhal dilediğiniz yere gidin; yemeğin midenize yerleşmesi için dinlenmeksizin “hemen dağılın”, {ولا مستأنسين لحديث} yani sohbet etmek için yakınlık arayarak orada oturup kalmayın “sohbete dalmaksızın”. Hamza b. Nasr el-Kirmânî, Cevâmiu't-Tefsîr adlı kitabında şöyle demiştir: "Hasan[-ı Basrî] demiştir ki: 'Ağır (yüzsüz) kimseler hakkında Allah'ın onların meselesini geçiştirmeyip [hükme bağlaması] sana delil olarak yeter.'" -[Alıntı] bitti.- Âişe'den (radıyallâhu anhâ) de şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Ağır kimseler hakkında Allah'ın onlara tahammül göstermemesi sana yeter." Sonra hitabı onların tamamına yönelterek ve uzaklık bildiren edatla meseleyi büyüterek bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن ذلكم} yani o ağır olan durum; yemekten ve içmekten boşaldıktan sonra orada oturup kalmak “Şüphesiz bu durumunuz”,

وهو المكث بعد الفراغ من الأكل والشرب {كان يؤذي النبي} أي الذي هيأناه لسماع ما ننبئه به مما يكون سبب شرفكم وعلوكم في الدارين، فاحذروا أن تشغلوه عن شيء منه فننبئه بشيء تهلكون فيه. ثم سبب عن ذلك المانع له من مواجهتهم بما يزيل أذاه فقال: {فيستحيي} أي يوجد الحياء، وأصله إيجاد الحياة. كأن من لا حياء له جماد لا حياة له {منكم} أي أن يأمركم بالانصراف {والله} أي الذي له جميع الأمر {لا يستحيي من الحق} أي لا يفعل فعل المستحيي فيؤديه ذلك إلى ترك الأمر به.

{كان يؤذي النبي} yani her iki cihanda şerefinizin ve yüceliğinizin sebebi olacak haberleri kendisine bildirmemiz için hazırladığımız o Peygamber'i incitiyordu; O'nu bunlardan herhangi bir şeyden alıkoymaktan sakının, yoksa helak olacağınız bir şeyi ona vahyederiz “Peygamber'i incitiyordu”. Sonra onun eziyetini giderecek şekilde onlarla yüzleşmesine mani olan sebebi zikrederek şöyle buyurdu: {فيستحيي} yani hayâ eder; hayânın aslı 'hayat' (canlılık) vermektir; sanki hayâsı olmayan kimse cansız bir cemâd gibidir “o da hayâ ediyordu”, {منكم} yani size kalkıp gitmenizi söylemekten “sizden”, {والله} yani bütün emir ve hüküm Kendisine ait olan Allah “oysa Allah”, {لا يستحيي من الحق} yani hayâ eden kimsenin yaptığını yapmaz; dolayısıyla bu durum O'nun hakkı emretmeyi terk etmesine yol açmaz “haktan hayâ etmez”.

ولما كان البيت يطلق على المرأة لملازمتها له عادة، أعاد الضمير عليه مراداً به النساء استخداماً فقال: {وإذا سألتموهن} أي الأزواج {متاعاً} أي شيئاً من آلات البيت {فسئلوهن} أي ذلك المتاع، كائنين وكائنات {من وراء حجاب} أي ستر يستركم عنهن ويسترهن عنكم {ذلكم} أي الأمر العالي الرتبة الذي أنبئكم جميعكم به من السؤال من وراء حجاب وغيره {أطهر لقلوبكم وقلوبهن} أي من وساوس الشيطان التي كان يوسوس بها في أيام الجاهلية قناعة منه بما كانوا في حبالته من الشرك {وما كان لكم} أي وما صح وما استقام في حال من الأحوال {أن تؤذوا} وذكرهم بالوصف الذي هو سبب

Kadın evde sürekli kaldığı için eve mecazen 'kadın' dendiğinden, istihdâm yoluyla kadınları kastederek zamiri ona döndürdü ve şöyle buyurdu: {وإذا سألتموهن} yani o zevcelerden “Onlardan istediğiniz zaman”, {متاعاً} yani ev eşyalarından bir şey “bir şey”, {فسئلوهن} yani o eşyayı isteyin; sizler ve onlar şu haldeyken: “onlardan isteyin”, {من وراء حجاب} yani sizi onlardan, onları da sizden gizleyen bir perdenin ardından “bir perde arkasından”. {ذلكم} yani perde arkasından istemek ve diğer hususlarda hepinize bildirdiğim bu yüksek mertebeli emir “Bu”, {أطهر لقلوبكم وقلوبهن} yani Câhiliye günlerinde şeytanın fısıldadığı vesveselerden -ki o vakitler onları şirk tuzağına düşürmekle yetinirdi- [daha temizdir] “hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir”. {وما كان لكم} yani hiçbir durumda size yakışmaz ve doğru olmaz “sizin için [asla] helal olmaz”, {أن تؤذوا} ve mutluluklarının sebebi olan ve üzerlerinde şükrünü eda etmekten aciz kaldıkları bir hakkı hak ettiği vasfı onlara hatırlatarak şöyle buyurdu: “incitmeniz”

لسعادتهم واستحق به عليهم من الحق ما لا يقدرون على القيام بشكره فقال: {رسول الله} ﷺ، أي الذي له جميع الكمال فله إليكم من الإحسان ما يستوجب منكم به غاية الإكرام والإجلال، فضلاً عن الكف عن الأذى، فلا تؤذوه بالدخول إلى شيء من بيوته بغير إذنه أو المكث بعد فراغ الحاجة ولا بغير ذلك.

{رسول الله} (sallallâhu aleyhi ve sellem), yani bütün kemâle sahip olan; dolayısıyla eziyet etmekten kaçınmak şöyle dursun, size olan ihsanı sebebiyle sizden en üstün ikram ve saygıyı hak eden zâtı. İzni olmaksızın evlerinden herhangi birine girmekle veya ihtiyaç bittikten sonra oturup kalmakla yahut başka bir yolla onu asla incitmeyin “Allah'ın Resûlü'nü”.

ولما كان قد قصره ﷺ عليهن، ولزم ذلك بعد أن أحل له غيرهن قصرهن عليه بعد الموت زيادة لشرفه وإظهاراً لمزيته فقال: {ولا أن تنكحوا} أي فيما يستقبل من الزمان، {أزواجه من بعده} أي بعد فراقه لمن دخل منهن بموت أو طلاق لما تقدم أنه حي لم يمت {أبداً} فإن العدة منه ينبغي أن لا تنقضي لما له من الجلال والعظمة والكمال، وهو حي في قبره لا يزال، وثم علة أعم من هذه لمسها في الميراث، وهي قطع الأطماع عن امتدادها إلى شيء من الدنيا بعده لئلا يتمنى أحد موته ﷺ ليأخذ ذلك فيكفر لأنه لا إيمان لمن لا يقدمه على نفسه، وأما العالية بنت ظبيان التي طلقها النبي ﷺ.

Onu (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu eşlerle sınırlandırıp başkalarını helal kıldıktan sonra bunun gereği sabit olunca, şerefini artırmak ve üstünlüğünü ortaya koymak üzere vefatından sonra da onları ona has kılarak şöyle buyurdu: {ولا أن تنكحوا} yani gelecek zamanda “ne de nikâhlamanız”, {أزواجه من بعده} yani daha önce geçtiği üzere o diri olup vefat etmediği için, zifafa girdiği eşlerinden ölüm veya boşanma yoluyla ayrılmasından sonra “ondan sonra onun eşlerini”, {أبداً} zira onun celal, azamet ve kemalinden ötürü iddetinin asla bitmemesi gerekir; zira o kabrinde daima diridir. Burada mirasta temas edilen ve bundan daha umumi olan bir illet daha vardır ki o da ondan sonra dünyaya dair hiçbir şeye tamah edilmesinin önünü kesmektir; ta ki hiç kimse onu alabilmek için onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefatını temenni edip de kâfir olmasın; zira onu nefsine tercih etmeyenin imanı yoktur. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) boşadığı,

وتزوجت غيره فكان أمرها قبل نزول هذه الآية - ذكره البغوي عن معمر عن الزهري. ثم علل ذلك بقوله: {إن ذلكم} أي الإيذاء بالنكاح وغيره الذي ينبغي أن يكون

sonra da başkasıyla evlenen Âliye bint Zabyân'ın meselesi ise bu ayetin inişinden önce idi -bunu Begavî, Ma'mer'den, o da Zührî'den nakletmiştir-. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن ذلكم} yani son derece uzak durulması gereken nikâh ve diğer yollarla eziyet verme işi “Şüphesiz bu”,

على غاية البعد {كان عند الله} أي القادر على كل شيء {عظيماً *} وقد ورد في سبب نزول هذه الآية أشياء، روى أبو يعلى الموصلي في مسنده عن أنس ﵁ قال: بعثتني أم سليم ﵂ برطب إلى رسول الله ﷺ على طبق في أول ما أينع ثمر النخل قال: فدخلت عليه فوضعته بين يديه فأصاب منه ثم أخذ بيدي فخرجنا وكان حديث عهد بعرس زينب بنت جحش ﵂، قال: فمر بنساء من نسائه وعندهن رجال يتحدثون فهنأنه وهنأه الناس فقالوا: الحمد لله الذي أقر بعينك يا رسول الله، فمضى حتى أتى عائشة ﵂، فإذا عندها رجال، قال: فكره ذلك، وكان إذا كره الشيء عرف في وجهه، قال: فأتيت أم سليم فأخبرتها، فقال أبو طلحة ﵁: لئن كان ما قال ابنك حقاً ليحدثن أمر، قال: فلما كان من العشي خرج رسول الله ﷺ فصعد المنبر ثم تلا هذه الآية {يا أيها الذين آمنوا لا تدخلوا بيوت النبي إلا أن يؤذن لكم} الآية، قال: وأمر بالحجاب وأصله في التفسير من جامع الترمذي، وروى البخاري وغيره عنه ﵁ قال: كان النبي ﷺ عروساً بزينب ﵂، فقالت لي أم سليم: لو أهدينا للنبي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

{كان عند الله} yani her şeye kâdir olan Allah katında “Allah katında”, {عظيماً *} “pek büyüktür”. Bu ayetin iniş sebebi hakkında muhtelif rivayetler gelmiştir. Ebû Ya'lâ el-Mavsılî Müsned'inde Enes'ten (radıyallâhu anh) rivayet eder ki o şöyle demiştir: "Hurma ağaçlarının ilk olgunlaştığı vakitte Ümmü Süleym (radıyallâhu anhâ) bir tepsi içinde taze hurmayı benimle Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderdi. Yanına varıp önüne koydum, ondan yedi, sonra elimden tuttu ve dışarı çıktık. Zeyneb bint Cahş (radıyallâhu anhâ) ile yeni evlenmişti. Eşlerinden bazılarının yanına uğradı, onların yanında sohbet eden adamlar vardı; onlar Resûlullah'ı tebrik ettiler, diğer insanlar da tebrik edip: 'Gözün aydın olsun ey Allah'ın Resûlü' dediler. Âişe'nin (radıyallâhu anhâ) yanına varıncaya kadar yürüdü, onun yanında da adamlar vardı. Bu durumdan hoşlanmadı; bir şeyi kerih gördüğünde bu yüzünden anlaşılırdı. Ümmü Süleym'e gelip durumu haber verdim. Ebû Talha (radıyallâhu anh): 'Oğlunun dediği doğruysa mutlaka bir emir vuku bulacaktır' dedi. Akşam olunca Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) çıkıp minbere çıktı ve şu {يا أيها الذين آمنوا لا تدخلوا بيوت النبي إلا أن يؤذن لكم} ayetini okudu." [Enes] dedi ki: "Ve hicap emredildi." Aslı Tirmizî'nin el-Câmi'indeki tefsir bölümündedir. Buhârî ve diğerleri de ondan (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etmiştir: "Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Zeyneb (radıyallâhu anhâ) ile evlenmişti. Ümmü Süleym bana: 'Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir hediye göndersek!' dedi.

هدية! فقلت لها: افعلي، فعمدت إلى تمر وأقط وسمن، فاتخذت حيسة في برمة، فأرسلت بها معي إليه، فقال لي: ضعها، ثم أمرني فقال لي: ادع لي رجالاً - سماهم - وادع لي من لقيت، ففعلت الذي أمرني، فرجعت فإذا البيت غاص بأهله - وفي رواية الترمذي ان الراوي قال: قلت لأنس: كم كانوا؟ قال: زهاء ثلاثمائة - فرأيت النبي ﷺ وضع يده على تلك الحيسة وتكلم بما شاء الله ثم جعل يدعو عشرة عشرة يأكلون منه، ويقول لهم: اذكروا اسم الله، وليأكل كل رجل مما يليه، حتى تصدعوا كلهم عنها، قال الترمذي: فقال لي: يا أنس، ارفع، فرفعت فما أدري حين وضعت كان أكثر أو حين رفعت - فخرج منهم من خرج وبقي نفر يتحدثون، قال: وجعلت أغتم - قال الترمذي: ورسول الله جالس وزوجته مولية وجهها إلى الحائط، فثقلوا على رسول الله ﷺ؛ وقال عبد الرزاق في تفسيره: فجعل رسول الله ﷺ يستحي منهم أن يقول لهم شيئاً - ثم خرج النبي ﷺ نحو الحجرات وخرجت في أثره، فقلت: إنهم قد ذهبوا، فرجع فدخل البيت وأرخى الستر وإني لفي الحجرة وهو

Ben de ona: 'Yap' dedim. Hurma, kurutulmuş yoğurt (keş) ve sade yağa yöneldi, tencerede hays (bir tür tatlı) yaptı ve onu benimle ona gönderdi. Bana: 'Koy onu' buyurdu. Sonra bana emredip: 'Bana adamları çağır -isimlerini saydı- ve karşılaştığın kimseleri de çağır' dedi. Bana emrettiği şeyi yaptım. Döndüğümde ev insanlarla dolup taşmıştı -Tirmizî'nin rivayetinde ravi der ki: Enes'e 'Kaç kişiydiler?' dedim, 'Üç yüz civarında' dedi-. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) elini o tatlının üzerine koyduğunu ve Allah'ın dilediği şeyleri konuştuğunu gördüm. Sonra onar onar çağırıp ondan yemelerini sağlamaya başladı ve onlara: 'Allah'ın adını anın ve her biriniz önünden yesin' diyordu; nihayet hepsi yiyip oradan ayrıldı. Tirmizî der ki: Bana: 'Ey Enes, kaldır' dedi. Kaldırdım; koyduğum vakit mi daha çoktu yoksa kaldırdığım vakit mi bilemedim. Onlardan çıkan çıktı, birkaç kişi ise sohbet ederek kaldı. [Enes] der ki: Ben sıkılmaya başladım -Tirmizî der ki: Resûlullah oturuyordu, hanımı ise yüzünü duvara çevirmişti, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ağırlık verdiler. Abdürrezzâk tefsirinde şöyle der: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara bir şey söylemekten hayâ ediyordu-. Sonra Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) odalara doğru çıktı, ben de arkasından çıktım ve: 'Onlar gittiler' dedim. Geri dönüp eve girdi ve perdeyi indirdi; ben odada bulunuyordum ve o

يقول: {يا أيها الذين آمنوا لا تدخلو بيوت النبي إلا أن يؤذن لكم} الآية، وفي رواية الترمذي: ثم رجع، فلما رأوا رسول الله ﷺ رجع ظنوا أنهم قد ثقلوا عليه، فابتدروا الباب، فخرجوا كلهم، وجاء رسول الله ﷺ حتى أرخى الستر ودخل وأنا جالس في الحجرة، فلم يلبث إلا يسيراً حتى خرج عليّ وأنزلت هذه الآيات، فخرج رسول الله ﷺ فقرأهن على الناس {يا أيها الذين آمنوا لا تدخلوا بيوت النبي} الآية، وروى الشيخان وغيرهما عن أنس ﵁ وهذا لفظ البخاري - في روايات قال: بنى على رسول الله ﷺ بزينب بنت جحش بخبز ولحم، فأرسلت على الطعام داعياً، فيجيء قوم يأكلون ويخرجون، ثم يجيء قوم فيأكلون ويخرجون، فدعوت حتى ما أجد أحداً أدعو، فقلت: يا نبي الله! ما أجد أحداً أدعو، قال: ارفعوا طعامكم، فجلسوا يتحدثون في البيت فإذا هو كأنه يتهيأ للقيام، فلم يقوموا، فلما رأى ذلك قام، فلما قام قام من قام، وقعد ثلاثة نفر، وفي رواية، ثلاثة رهط، فخرج النبي ﷺ فانطلق إلى حجرة عائشة ﵂ فقال: السلام عليكم أهل البيت ورحمة الله.

şöyle okuyordu: {يا أيها الذين آمنوا لا تدخلو بيوت النبي إلا أن يؤذن لكم} ayeti. Tirmizî'nin rivayetinde ise şöyledir: "Sonra döndü; Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) döndüğünü görünce ona ağırlık verdiklerini anladılar ve kapıya yönelip hepsi çıktılar. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldi, perdeyi indirdi ve girdi; ben de odada oturuyordum. Çok az bir süre geçti ki yanıma çıktı ve bu ayetler indirildi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) çıkıp onları insanlara okudu: {يا أيها الذين آمنوا لا تدخلوا بيوت النبي} ayeti." Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve diğerleri Enes'ten (radıyallâhu anh) rivayet etmişlerdir -bu Buhârî'nin lafzıdır- rivayetlerde şöyle der: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Zeyneb bint Cahş ile ekmek ve et ikram ederek düğün yaptı. Beni yemeğe davetçi olarak gönderdi; bir topluluk geliyor, yiyip çıkıyor, sonra başka bir topluluk geliyor, yiyip çıkıyordu. Çağıracak kimse bulamayıncaya kadar davet ettim. 'Ey Allah'ın Peygamberi! Çağıracak kimse bulamıyorum' dedim. 'Yemeğinizi kaldırın' buyurdu. Evde oturup sohbete daldılar; baktı ki sanki kalkmaya hazırlanıyor, yine de kalkmadılar. Bunu görünce kendisi kalktı. O kalkınca kalkanlar kalktı, üç kişi ise oturmaya devam etti -bir rivayette: üç kişilik bir grup-. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) çıkıp Âişe'nin (radıyallâhu anhâ) odasına vardı ve: 'Esselâmü aleyküm ehl-i beyt ve rahmetullâh' dedi.

فقالت: وعليك السلام ورحمة الله،

Âişe de: 'Ve aleykesselâm ve rahmetullâh,

كيف وجدت أهلك، بارك الله لك! فتقرى حجر نسائه كلهن يقول لهن كما يقول لعائشة ﵂. ويقلن له كما قالت عائشة ﵅، ثم رجع النبي ﷺ فإذا القوم جلوس، وكان النبي ﷺ شديد الحياء فخرج منطلقاً، نحو حجرة عائشة ﵂، وفي رواية: أولم رسول الله ﷺ حين بنى بزينب بنت جحش ﵂ فأشبع الناس خبزاً ولحماً، ثم خرج إلى حجر أمهات المؤمنين كما كان يصنع صبيحة بنائه، فيسلم عليهن ويدعو لهن، ويسلمن عليه ويدعون له، فلما رجع إلى بيته رأى رجلين جرى بهما الحديث، فلما رآهما رجع عن بيته، فلما رأى الرجلان نبي الله ﷺ رجع عن بيته وثبا مسرعين، فما أدري أنا أخبرته بخروجهما أو أخبر أن القوم خرجوا، فرجع حتى إذا وضع رجله في أسكفة الباب داخلة وأخرى خارجة أرخى الستر، وفي رواية: فذهبت أدخل فألقى الحجاب بيني وبينه، وأنزلت آية الحجاب {يا أيها الذين آمنوا لا تدخلوا بيوت النبي} الآية، وللبخاري عن عائشة رضي الله عنها

aileni nasıl buldun, Allah sana mübarek eylesin!' dedi. Bütün eşlerinin odalarını tek tek dolaştı; Âişe'ye (radıyallâhu anhâ) söylediği gibi onlara da söyledi, onlar da Âişe'nin (radıyallâhu anhâ) söylediği gibi ona söylediler. Sonra Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri döndü; baktı ki o adamlar hâlâ oturuyor. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) çok hayâ sahibi idi; çıkıp tekrar Âişe'nin (radıyallâhu anhâ) odasına doğru gitti. Bir rivayette: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Zeyneb bint Cahş (radıyallâhu anhâ) ile evlendiğinde düğün yemeği verdi, insanları ekmek ve etle doyurdu; sonra düğün sabahı yaptığı gibi müminlerin annelerinin odalarına çıkıp onlara selam verdi ve dua etti, onlar da ona selam verip dua ettiler. Evine döndüğünde lafa dalmış iki adam gördü. Onları görünce evinden geri döndü. O iki adam Allah'ın Peygamberi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) evinden geri döndüğünü görünce hızla fırlayıp çıktılar. Onların çıktığını ben mi ona haber verdim yoksa o topluluğun çıktığı ona haber mi verildi bilmiyorum. Geri döndü; ayağının birini kapının eşiğinden içeri, diğerini dışarı koyduğu sırada perdeyi indirdi. Bir rivayette: 'Girmeye yeltendim, benimle kendi arasına perdeyi çekti' ve hicap ayeti {يا أيها الذين آمنوا لا تدخلوا بيوت النبي} indirildi." Buhârî'de Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet edildiğine göre

قالت: كان عمر بن الخطاب ﵁ يقول لرسول الله ﷺ: احجب نساءك قالت: فلم يفعل، وكان أزواج النبي ﷺ يخرجن ليلاً إلى ليل قبل المناصع، خرجت سودة بنت زمعة وكانت امرأة طويلة ﵂، فرآها عمر بن الخطاب ﵁ وهو في المجلس فقال: عرفتك يا سودة، حرصاً على أن ينزل الحجاب، قالت: فأنزل الله ﷿ الحجاب وللبخاري عن أنس ﵁ ومسلم عن ابن عمر ﵄ كلاهما عن عمر ﵁ قال: قلت: يا رسول الله! إن نساءك يدخل عليهن البر والفاجر، فلو أمرتهن أن يتحجبن، فنزلت آية الحجاب، وروي في السبب أشياء غير هذه، وقد تقدم أنه ليس ببدع أن يكون للآية الواحدة عدة أسباب مستوية الدرجة، أو بعضها أقرب من بعض، على أنه قد روى البخاري في التفسير في سياق هذه الآية ما هو صريح في أن قصة سودة بعد الحجاب عن عائشة ﵂، قالت: خرجت سودة بعد ما ضرب الحجاب لحاجتها وكانت امرأة جسيمة لا تخفى على من يعرفها، فرآها عمر بن الخطاب ﵁ فقال: يا سودة! أما والله ما تخفين علينا، فانظري كيف تخرجين، قالت: فانكفأت راجعة ورسول الله ﷺ في بيتي وإنه يتعشى وفي يده عرق فدخلت فقالت: يا رسول الله! إني

şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh), Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Kadınlarını perde arkasına al" derdi. [Âişe] der ki: Fakat bunu yapmadı. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşleri gece Menâsı' tarafına çıkarlardı. Sevde bint Zem'a (radıyallâhu anhâ) çıktı; uzun boylu bir kadındı. Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) meclisteyken onu gördü ve hicap ayetinin inmesi arzusuyla: "Seni tanıdık ey Sevde!" dedi. [Âişe] der ki: Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah hicap ayetini indirdi. Buhârî'de Enes'ten (radıyallâhu anh), Müslim'de İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ), her ikisi de Ömer'den (radıyallâhu anh) rivayetle: "Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Senin hanımlarının yanına iyi insan da kötü insan da giriyor; onlara örtünmelerini emretsen!' Bunun üzerine hicap ayeti indi." Nüzul sebebi hakkında bunlardan başka şeyler de rivayet edilmiştir. Tek bir ayetin aynı derecede veya bazısı bazısına daha yakın birden fazla iniş sebebinin bulunmasının garipsenecek bir şey olmadığı daha önce geçmişti. Bununla birlikte Buhârî, tefsir bölümünde bu ayetin bağlamında Âişe'den (radıyallâhu anhâ) gelen ve Sevde kıssasının hicaptan sonra olduğunu açıkça belirten şu rivayeti nakletmiştir: "Sevde, hicap konulduktan sonra ihtiyacı için dışarı çıktı; iri yapılı bir kadındı, kendisini tanıyan kimseye gizli kalmazdı. Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) onu görünce: 'Ey Sevde! Vallahi sen bize gizli kalamazsın, nasıl çıktığına bir bak!' dedi. [Âişe] der ki: Geri dönüp çekildi; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) benim evimdeydi, akşam yemeği yiyordu ve elinde etli bir kemik vardı. [Sevde] girdi ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben

خرجت لبعض حاجتي، فقال لي عمر كذا وكذا، قالت: فأوحى الله إليه ثم رفع عنه وإن العرق في يده ما وضعه فقال: قد أذن لكن أن تخرجن لحاجتكن وهؤلاء الذين جلسوا - والنبي ﷺ على ما هو عليه من الكراهة لجلوسهم بما ذكر من هيئته في حيائه وتهيئه للقيام ونحو ذلك - لم يستثمروا الفقه من أحواله، بل كانوا واقفين عندما يسمعونه من مقاله، وطريقة الكمل الاستبصار برسمه وحاله كما يستبصرون من قاله وفعاله، قال الحرالي: الحال كل هيئة تظهر عن انفعال باطن، ويختص بتفهمها المشاهد المتوسم، وذلك كضحكه ﷺ للذي رآه يوم خيبر وقد أخذ جراب شحم من فيء يهود وهو يقول: لا أعطي اليوم من هذا أحداً شيئاً، وكتغير وجهه لعمر ﵁ لما أخذ يقرأ عليه صحيفة من حكم الأولين حتى نبه عمر ﵁ من توسم في وجهه ﷺ الكراهة لفعل عمر، وإنباء كل حال منها يحسب ما يفيده الانفعال من الانبساط والانقباض والإعراض ونحو ذلك مما يتوسمه المتفطن، ويقطع بمقتضاه المتفهم، وأما الرسم فهو كل ما

bazı ihtiyaçlarım için dışarı çıkmıştım, Ömer bana şöyle şöyle dedi' dedi. [Âişe] der ki: Allah ona vahyetti; vahiy hali üzerinden kalktığında kemik hâlâ elindeydi, onu bırakmamıştı ve: 'İhtiyaçlarınız için dışarı çıkmanıza izin verildi' buyurdu." Oturup kalan o kimseler -Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hayâsındaki halinden ve kalkmaya hazırlanmasından anlaşıldığı üzere onların oturmasından son derece hoşnutsuz olduğu halde- onun hallerinden fıkıh (ince anlayış) çıkaramamışlar, bilakis onun sözünden işittikleri kadarıyla yetinmişlerdi. Kâmil insanların yolu ise, sözünden ve fiillerinden ders aldıkları gibi onun işaret ve halinden de basiretle anlamaktır. Harrâlî şöyle demiştir: "Hal; içteki bir etkilenmeden dışa vuran her türlü heyettir (duruştur) ve bunu ancak feraset sahibi müşahit kavrar. Nitekim Hayber günü Yahudilerin feyinden bir yağ tulumu alıp 'Bugün bundan kimseye bir şey vermem' diyen kimseyi gördüğünde Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) gülmesi böyledir. Ömer'in (radıyallâhu anh) önceki hikmet sahiplerinin bir sahifesini kendisine okumaya başladığında yüzünün değişmesi de böyledir; öyle ki Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüzünde Ömer'in fiiline karşı hoşnutsuzluk olduğunu ferasetiyle anlayan kimse Ömer'i (radıyallâhu anh) uyarmıştır. Bu hallerin her birinin verdiği haber, içteki etkilenmenin ortaya koyduğu neşe, sıkıntı, yüz çevirme ve benzeri hususlara göredir ki uyanık kimse bunu ferasetiyle anlar, anlayışlı kimse de bunun gereğini kesin olarak bilir. Resme (dış görünüme/davranışa) gelince, o...

شأنه البقاء بعد غيبته ووفاته، فيتفهم منه المعتبر حكم وضعه ومقصد رسمه، كالذي يشاهد من هيئة بنائه مسجده على حال اجتزاء بأيسر ممكن وكبنائه بيوته على هيئة لا تكلف فيها، ولا مزيد علة مقدار الحاجة، وكمثل الكساء الملبد الذي تركه، وفراشه ونحو ذلك من متاع بيوته، وكما يتفهم من احتفاله في أداة سلاحه مثل كون سيفه محلى بالفضة وقبضته فضة، ومثل احتفاله بالتطيب حتى كان يرى في ثوبه وزره، فيتعرف من رسومه أحكامه، كما يتعرف من أحواله وأفعاله وأقواله، وذلك لأن جميع هذه الإبانات كلها هي حقيقة ما هو الكلام - انتهى.

yokluğundan ve vefatından sonra kalıcı olması hedeflenen her şeydir. İbret alan kimse bundan onun konuluş hükmünü ve davranış tarzının amacını anlar; nitekim mescidini inşa etme biçiminde mümkün olan en mütevazı ve sade olanla yetinildiği, evlerini hiçbir külfet ve ihtiyaç miktarının üzerinde bir fazlalık olmaksızın bir biçimde inşa ettiği görüldüğü gibi. Yine geride bıraktığı keçeleşmiş elbise, yatağı ve evlerinin buna benzer eşyası da böyledir. Silah araç gereçlerine özen göstermesinden -örneğin kılıcının gümüşle süslü ve kabzasının gümüş olması gibi- ve elbisesinde ve düğmesinde görülecek derecede güzel koku sürünmeye özen göstermesinden anlaşıldığı gibi. Böylece onun durumlarından, fiillerinden ve sözlerinden [hükümler] öğrenildiği gibi, bu dış görünüm ve uygulamalarından da hükümleri öğrenilir. Çünkü bütün bu açık beyanların hepsi, bizzat kelamın (anlatımın) hakikatidir -iktibas bitti-."

وبرهان ذلك أن الأصل في الكل الكلام النفسي الذي هو المنشأ، والقول والفعل والحال والرسم مترجمة عنه، وليس بعضها أحق بالترجمة من بعض، نعم بعضها أدل من بعض وأنص وأصرح، فتهيؤ النبي ﷺ للقيام من بيته مثل لو قال: أريد أن تذهبوا، فإنه يلزم من قيام الرجل من بيته الذي هو محل ما يستره عن غيره أن يريد ذهاب، غيره منه لئلا يطلع على ما لا يحب أن يطلع عليه أحد، وإتيانه ليدخل فإذا رآهم رجع مثل لو قال: إنما يمنعني من الدخول إلى محل راحتي جلوسكم

"Bunun delili şudur: Bütün bunların aslı, kaynak olan kelâm-ı nefsîdir (zihindeki/içteki anlamdır). Söz, fiil, hal ve dış davranış tarzı ise onu tercüme eden (ortaya koyan) vasıtalardır; bunların hiçbiri onu ifade etmede birbirinden daha öncelikli değildir. Evet, bazısı diğerinden daha delalet edici, daha açık ve daha nettir. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) evinden kalkmaya hazırlanması, sanki 'Gitmenizi istiyorum' demesi gibidir. Zira kişinin kendisini başkalarından gizleyen evi olan yerinden kalkması, kimsenin muttali olmasını istemediği şeylere vakıf olunmaması için başkasının oradan çıkıp gitmesini istemesini gerektirir. İçeri girmek için gelip de onları görünce geri dönmesi ise sanki şöyle demesi gibidir: 'Beni istirahat yerime girmekten alıkoyan şey, ancak sizin