فيه لثقل جلوسكم عليّ، وكذا الأحوال والرسول - والله الهادي.
orada oturmanızdır; çünkü oturmanız bana ağır gelmektedir.' Haller ve elçi/davranış biçimleri de böyledir. Doğru yola ileten Allah'tır."
ولما كان بعض الدال على الكلام - كما مر - أصرح من بعض، فكان الإنسان قد يضمر أن يفعل ما يؤذي إذا تمكن، وقد يؤذي بفعل يفعله، ويدعي أنه قصد شيئاً آخر مما لا يؤدي، قال تعالى حاملاً لهم على التفطن والتنبه في الأقوال وغيرها والمقاصد الحسنة ظاهراً وباطناً، على طريق الاستئناف في جواب من ربما انتهى بظاهره، وهو عازم على أن يفعل الأذى عند التمكن: {إن تبدوا} أي بألسنتكم أو غيرها {شيئاً} أي من ذلك وغيره {أو تخفوه} أي في صدروكم.
Kelama delalet eden hususların -geçtiği üzere- bazısı bazısından daha açık olduğu ve insan imkân bulduğunda eziyet verecek bir şeyi yapmayı içinde gizleyebildiği, bazen de yaptığı bir fiille eziyet edip eziyet vermeyen başka bir şeyi kastettiğini iddia edebildiği için Allah Teâlâ, onları sözlerde ve diğer hususlarda uyanık ve dikkatli olmaya, zahiren ve bâtınen iyi niyetli davranmaya sevk ederek, zahirde vazgeçmiş görünüp de imkân bulduğunda eziyet etmeye kararlı olan kimseye cevap sadedinde istînâf yoluyla şöyle buyurdu: {إن تبدوا} “Eğer açıklarsanız” yani dillerinizle veya başka yollarla, {شيئاً} “bir şeyi” yani bundan veya başka şeylerden, {أو تخفوه} “yahut onu gizlerseniz” yani göğüslerinizde.
ولما كان فعل من يخفي أمراً عن الناس فعل من يظن أنه يخفى على ربه، قال مؤكداً تنبيهاً لفاعل ذلك على هذا اللازم لفعله ترهيباً له: {فإن الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {كان} أزلاً وأبداً به، هكذا كان الأصل ولكنه أتى بما يعمه وغيره فقال: {بكل شيء} أي من ذلك وغيره {عليماً *} فهم يعلم ما أسررتم وما أعلنتم وإن بالغتم في كتمه، فيجازي عليه من ثواب أو عقاب.
Bir şeyi insanlardan gizleyen kimsenin bu fiili, o şeyin Rabbine de gizli kalacağını sanan kimsenin fiili gibi olduğundan, böyle yapan kimseyi bu fiilinin gerektirdiği sonuca karşı uyarmak ve onu korkutmak amacıyla pekiştirerek şöyle buyurdu: {فإن الله} “Şüphesiz Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {كان} ezelde ve ebedde O'nu [bilendir]; asıl ibare böyle idi, fakat O'nu ve başkasını içine alan genel bir ifade getirerek şöyle buyurdu: {بكل شيء} “her şeyi” yani bundan ve diğerlerinden, {عليماً *} “hakkıyla bilendir.” O, gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da, gizlemekte ne kadar ileri gitseniz bile bilir; böylece sevap veya ceza olarak karşılığını verir.
ولما كان المقصود كما تقدم تغليظ الحجاب على ذوات الخدور، وكان قد ذكر في هذه السورة خصائص وتغيير أحكام للنبي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Geçtiği üzere asıl maksat perde arkasındaki kadınlar (ev hanımları) için tesettürü/hicabı sıkılaştırmak olduğu ve bu surede Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için birtakım özel hükümler ve hüküm değişiklikleri zikredildiği,
ولأزواجه ﵅ ولغيرهم، كان ربما ظن أن الحجاب تغير أو شيء منه بالنسبة إلى الدخول أو غيره، فاستثنى من عمّه النهي السابق عن الدخول على وجه يعم جميع النساء على نحو ما تقدم في سورة النور فقال: {لا جناح} أي إثم {عليهن في آبائهن} دخولاً وخلوة من غير حجاب، والعم والخال وأبو الزوج بمصير الزوجين كالشيء الواحد بمنزلة الوالد {ولا أبنائهن} أي من البطن أو الرضاعة، وابن الزوج بمنزلة الولد، وترك ذكرهم يفهم أن الورع الحجاب عنهم {ولا إخوانهن} لأن عارهن عارهم {ولا أبناء إخوانهن} فإنهن بمنزلة آبائهم {ولا أبناء أخواتهن} فإنهن بمنزلة أمهاتهم {ولا نسائهن} أي المسلمات القربى منهن والبعدى بمنزلة واحدة، وأما الكافرات فهن بمنزلة الأجانب من الرجال {ولا ما ملكت أيمانهن} لأنهم لما لهن عليهم من السلطان تبعد منهم الريبة هيبة لهن مع مشقة الاحتجاب عنهم.
ve hanımları (aleyhinnesselâm) ile başkaları için de [hükümler zikredildiği] için, eve girme veya başka hususlar bakımından tesettürün veya ondan bir kısmın değiştiği zannedilebilirdi. Bu sebeple, Nûr suresinde geçtiği şekilde bütün kadınları kapsayacak tarzda, önceki eve girme yasağının kapsamına giren kimseleri istisna ederek şöyle buyurdu: {لا جناح} “Bir günah yoktur” yani vebal yoktur, {عليهن في آبائهن} “onlar için babaları hususunda” perde olmaksızın içeri girmelerinde ve baş başa kalmalarında [günah yoktur]. Amca, dayı ve eşlerin tek bir şey gibi olması sebebiyle kayınpeder de baba konumundadır. {ولا أبنائهن} “ne de oğulları hususunda” yani öz veya süt oğulları [hususunda]. Üvey oğul da evlat konumundadır; bunların zikredilmemesi, takva ve vera gereğinin onlara karşı da örtünmek olduğunu hissettirir. {ولا إخوانهن} “ne de erkek kardeşleri hususunda” çünkü kadınların ayıbı onların da ayıbıdır. {ولا أبناء إخوانهن} “ne de erkek kardeşlerinin oğulları hususunda” zira onlar da babaları konumundadır. {ولا أبناء أخواتهن} “ne de kız kardeşlerinin oğulları hususunda” zira onlar da anneleri konumundadır. {ولا نسائهن} “ne de kendi kadınları hususunda” yani Müslüman kadınlar; yakını ve uzağı eşit konumdadır. Kâfir kadınlara gelince, onlar yabancı erkekler hükmündedir. {ولا ما ملكت أيمانهن} “ne de sahip oldukları cariyeler ve köleler hususunda” Çünkü kadınların onlar üzerindeki hâkimiyeti sebebiyle, onlara duyulan heybetten ötürü şüphe uzaklaşır; ayrıca onlardan tesettüre bürünmek de meşakkatlidir.
ولما كانت الريبة ليست مقطوعاً بنفيها، وكانت من جهة النساء أكثر، لأنه لا يكاد رجل يتعرض إلا لمن ظن بها الإجابة لما يرى من
Şüphenin kesin olarak ortadan kalkmış olmaması ve kadınlar tarafından daha fazla bulunması sebebiyle -zira bir erkek, gördüğü
مخايلها أو مخايل أشكالها، أقبل عليهن بالخطاب لأنه أوقع في النفس، فقال آمراً عاطفاً على ما تقديره: فأظهرن على من شئتن من هؤلاء: {واتقين الله} أي الذي لا أعظم منه، فلا تقربن شيئاً مما يكرهه، وطوى ما عطف عليه الأمر بالتقوى بعد أن ساق نفي الجناح في أسلوب الغيبة، وأبرز الأمر بها وجعله في أسلوب الخطاب إيذاناً بأن الورع ترك الظهور على أحد غير من يملك التمتع، فإن دعت حاجة كان مع الظهور حجاب كثيف من الاحتشام والأدب التام.
belirtilerinden veya tavır ve hallerinden dolayı kendisine karşılık vereceğini zannettiği kimseden başkasına neredeyse hiç sarkıntılık etmez- nefiste daha etkili olduğu için onlara hitapla yöneldi. "Bunlardan dilediğinize görünün" takdirindeki bir ifadeye atfederek ve emrederek şöyle buyurdu: {واتقين الله} “ve Allah'tan sakının” yani kendisinden daha yücesi olmayan [Allah'tan]; O'nun hoşlanmadığı hiçbir şeye yaklaşmayın. Günahın olmadığını gaib (üçüncü şahıs) üslubuyla zikrettikten sonra takva emrini matuf olduğu ifadeyi hazfederek getirdi ve takva emrini hitap üslubuyla açıkça ortaya koydu; ta ki vera ve takvanın, kendisinden istifade etme hakkına sahip olandan (eşten) başkasına hiç görünmemek olduğunu, şayet bir ihtiyaç doğarsa da görünmeyle birlikte tam bir hayâ ve edepten oluşan kalın bir perdenin bulunması gerektiğini bildirsin.
ولما كان الخوف لا يعظم إلا ممن كان حاضراً مطلقاً، قال معللاً مؤكداً تنبيهاً على أن فعل من يتهاون في شيء من أوامره فعل من لا يتقي، ومن لا يتقي كمن يظن أنه سبحانه غير مطلع عليه: {إن الله} أي العظيم الشأن {كان} أزلاً وأبداً {على كل شيء} من أفعالكن وغيرها، ولمزيد الاحتياط والورع في ذلك عبر بقوله: {شهيداً *} أي لا يغيب عنه شيء وإن دق، فهو مطلع عليكن حال الخلوة ممن ذكر، كما هو مطلع على غير ذلك فليحذره كل أحد في حال الخلوة كما يحذره في حال الجلوة، فيا لها من عظمة باهرة، سطوة ظاهرة قاهرة، يحق لكل أحد أن يبكي منها الدماء فضلاً عن الدموع، وأن تمنعه مريح القرار ولذيذ الهجوع، روى البخاري
Korku ancak mutlak surette hazır ve nazır olandan dolayı büyüyeceği için, O'nun emirlerinden herhangi birini hafife alan kimsenin fiilinin sakınmayan kimsenin fiili gibi olduğuna, sakınmayan kimsenin ise O'nun (Sübhânehu) kendisini görmediğini zanneden kimse gibi olduğuna dikkat çekmek üzere gerekçelendirip pekiştirerek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani şanı yüce olan [Allah], {كان} ezelden ebede, {على كل شيء} sizin fiillerinizden ve diğer her şeyden, -bunda daha fazla ihtiyat ve vera için şu ifadeyle beyan etti:- {شهيداً *} “her şeye şahittir.” Yani en ince şey bile O'ndan gizli kalmaz. Zikredilen kimselerle baş başa kaldığınız anda da sizi görmektedir, diğer durumlarda da sizi görmektedir. O halde herkes, açıkta O'ndan sakındığı gibi tenhada da sakınsın! Ne göz kamaştırıcı bir azamet, ne aşikâr ve kahredici bir hâkimiyet! Herkesin bundan dolayı gözyaşı yerine kan ağlaması, rahat bir kararı ve tatlı uykuyu terk etmesi gerekir. Buhârî
عن عائشة ﵂ قالت: «أستأذن عليّ أفلح أخو أبي القعيس ﵁ بعد ما أنزل الحجاب، فقلت: لا آذن له حتى استأذن فيه النبي ﷺ فإن أخاه أبا القعيس ليس هو أرضعني ولكن أرضعتني امرأة أبي القعيس، فدخل عليّ النبي ﷺ فقلت: يا رسول الله! إن أفلح أخا أبي القعيس استأذن فأبيت أن آذن له حتى أستأذنك، فقال رسول الله ﷺ: وما يمنعك؟ قلت: يا رسول الله! إن الرجل ليس هو أرضعني، ولكن أرضعتني امرأة أبي القعيس، فقال: ائذني له فإنه عمك تربت يمينك، قال عروة: فلذلك كانت عائشة ﵂ تقول: حرموا من الرضاعة ما تحرموا من النسب» .
Âişe'den (radıyallâhu anhâ) şöyle rivayet etmiştir: "Hicap [ayeti] indirildikten sonra Ebu'l-Kuays'ın kardeşi Eflah (radıyallâhu anh) yanıma girmek için izin istedi. Ben: 'Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) izin isteyinceye kadar ona izin vermem; zira beni emziren kardeşi Ebu'l-Kuays değil, Ebu'l-Kuays'ın hanımıdır' dedim. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanıma girdiğinde: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ebu'l-Kuays'ın kardeşi Eflah izin istedi, ben de sana sormadan izin vermekten kaçındım' dedim. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Seni engelleyen nedir?' buyurdu. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! Beni emziren o adam değil, beni Ebu'l-Kuays'ın hanımı emzirdi' dedim. Bunun üzerine: 'Ona izin ver, çünkü o senin amcandır, elin topraklansın (hayırlara eresin)' buyurdu. Urve dedi ki: İşte bu yüzden Âişe (radıyallâhu anhâ): 'Nesep bakımından haram kıldığınız şeyleri süt bakımından da haram kılınız' derdi."
ولما كانت هذه الآيات وما قبلها وما بعدها في إظهار شرف النبي ﷺ وبيان مناقبه، علل الأوامر فيها والنواهي وغيرها بقوله، مؤكداً لاقتضاء الحال ذلك أما ممن آذاه بالجلوس في غير حينه فواضح، وأما غيره فكان من حقهم أن لا يفارقوا المجلس حتى يعلموا من لا يعرف الأدب، فكان تهاونهم في ذلك فعل من لا يريد إظهار شرفه ﷺ فهو تأديب وترهيب: {إن الله}
Bu ayetler ile öncesi ve sonrası Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şerefini ortaya koymak ve menkıbelerini açıklamak sadedinde olduğundan, oradaki emirleri, nehiyleri ve diğer hususları -durumun bunu gerektirmesi sebebiyle pekiştirerek- şu sözüyle gerekçelendirdi; vakitsiz oturarak ona eziyet eden kimse açısından [gerekçe] açıktır; başkalarına gelince, onların da edebi bilmeyene öğretinceye kadar meclisi terk etmemeleri gerekirdi. Bu husustaki gevşeklikleri, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) şerefini ortaya koymak istemeyen kimsenin fiili gibiydi; bu sebeple bir edeplendirme ve korkutma olarak şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”
أي وعملكم محيط بأن له مجامع الكبر والعظمة والعز {وملائكته} أي وهم أهل النزاهة والقرب والعصمة.
yani bilginiz O'nun kibriya, azamet ve izzetin bütün kemallerine sahip olduğunu kuşatmaktadır, {وملائكته} “ve melekleri de” yani onlar nezihliğin, yakınlığın ve ismetin ehlidirler.
ولما كان سبحانه قد قدم قوله: {هو الذي يصلي عليكم وملائكته} فأفرد كلاً بخبر، وكان النبي ﷺ أعلى المخاطبين حظاً فإنه رأس المؤمنين، أفرده هنا بهذه الصلاة التي جمع فيها الملائكة الكرام معه سبحانه وجعل الخبر عنهم خبراً واحداً ليكون أتم، فإن قولك: فلان وفلان ينصران فلاناً، أضخم من قولك: فلان ينصره وفلان، فقال تعالى: {يصلون على النبي} أي يظهرون شرفه وما له من الوصلة بالملك الأعظم بما يوحيه الله إليه من عجائب الخلق والأمر من عالم الغيب والشهادة، وهو معنى قول ابن عباس ﵄ كما رواه البخاري: «يبركون» .
Allah Teâlâ daha önce: {هو الذي يصلي عليكم وملائكته} "O'dur ki sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için melekleriyle birlikte size rahmet ve mağfiret bahşeder" buyurup her birine ayrı bir haber tahsis etmişti. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise muhatapların nasipçe en yücesi ve müminlerin başı olduğu için, şerefli melekleri de Kendisiyle (Sübhânehu) birlikte zikrettiği ve daha tam olsun diye haklarındaki haberi tek bir haber kıldığı bu salat ile onu burada müstakil olarak zikretti. Nitekim senin "Falan ve falan filana yardım ediyorlar" demen, "Falan ona yardım ediyor, filan da" demenden daha tesirlidir. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {يصلون على النبي} “Peygambere salat ederler” yani gayb ve şehadet âleminden yaratılış ve emir harikalarını Allah'ın ona vahyetmesi suretiyle onun şerefini ve En Yüce Hükümran ile olan bağını ortaya koyarlar; Buhârî'nin rivayet ettiği üzere İbn Abbas'ın (radıyallâhu anhümâ) "Bereket dilerler/tebrik ederler" sözünün anlamı da budur.
ولما كانت ثمرة المراد بهذا الإعلام التأسي، علم بآخر الكلام أن المعنى: ويسلمون عليه لأن ذلك من تمام الوصلة التي يدور عليها معنى الصلاة فأنتج ذلك قطعاً تفسير المراد بيصلون: {يا أيها الذين آمنوا} أي ادعوا ذلك بألسنتهم {صلوا عليه} بعدم الغفلة عن المبادرة إلى إظهار
Bu bildirimden hedeflenen semere ona uymak (örnek almak) olduğundan, kelamın sonundan cümlenin "ve ona selam ederler" manasına geldiği anlaşıldı; zira bu, salatın manasının etrafında döndüğü tam irtibatın gereğidir. Bu durum kesin olarak {يصلون} (salat ederler) ifadesinden kastedilenin tefsirini ortaya çıkardı: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!” yani bunu dilleriyle iddia edenler, {صلوا عليه} “ona salat edin”
شرفه في حين من الأحيان تصديقاً لدعواكم، ولأن الكبير إذا فعل شيئاً بادر كل محب له معتقد لعظمته إلى فعله {وسلموا} .
iddianızı doğrulamak üzere hiçbir vakit onun şerefini ortaya koymaktan gafil kalmayarak [salat edin]. Çünkü büyük bir zat bir şey yaptığında, onu seven ve büyüklüğüne inanan herkes o şeyi yapmaya koşar. {وسلموا} “ve selam edin.”
ولما كان المراد بكل من الصلاة والسلام إظهار الشرف، وكان السلام أظهر معنى في ذلك، وكان تحيته عن اللقاء واجباً في التشهد بلا خلاف، ودالاً على الإذعان لجميع أوامره الذي لا يحصل الإيمان إلا به، وهو من المسلم نفسه، وأما الصلاة فأنها يطلبها المصلي من الله، أكدهما به فقال: {تسليماً *} أي فأظهورا شرفه بكل ما تصل قدرتكم إليه من حسن متابعته وكثرة الثناء الحسن عليه والانقياد لأمره في كل ما يأمر به، ومنه الصلاة والسلام عليه بألسنتكم على نحو ما علمكم في التشهد وغيره مما ورد في الأحاديث عن أبي سعيد الخدري وكعب بن عجرة وغيرهما ﵃ بيان التقاء الصلاة والسلام في إظهار الشرف فإن الصلاة - كما قال في القاموس - الدعاء والرحمة والاستغفار وحسن الثناء من الله ﷿ وعبادة فيها ركوع وسجود - انتهى. والسلام هو التحية والتحية - كما قال البيضاوي في تفسير سورة النساء - في الأصل مصدر حياك الله على الإخبار من الحياة، ثم استعمل للحكم والدعاء بذلك، ثم قيل لكل دعاء، فغلب في السلام، وفي القاموس: التحية: السلام والبقاء والملك، وحياك الله:
Hem salat hem de selam ile kastedilen şerefi ortaya koymak olduğu, selam bu manada daha aşikâr bulunduğu, karşılaşıldığında selam vermek teşehhütte hilafsız vacip olduğu, imanın ancak kendisiyle gerçekleşeceği bütün emirlerine boyun eğmeye delalet ettiği ve bizzat selam verenin kendisinden sadır olduğu; salatın ise salat eden tarafından Allah'tan talep edildiği için bu ikisini onunla pekiştirerek şöyle buyurdu: {تسليماً *} “tam bir teslimiyetle / selam ile.” Yani ona güzelce tabi olarak, ona çokça güzel övgüde bulunarak, emrettiği her şeyde emrine boyun eğerek -ki bunun bir kısmı da teşehhütte ve Ebu Saîd el-Hudrî ile Kâ'b b. Ucre ve diğerlerinden (radıyallâhu anhüm) gelen hadislerde size öğrettiği şekilde dillerinizle ona salat ve selam getirmektir- gücünüzün yettiği her şeyle onun şerefini ortaya koyun. Şerefi ortaya koyma hususunda salat ile selamın buluşmasının açıklaması şudur: Salat -el-Kâmûs'ta belirtildiği gibi- dua, rahmet, istiğfar, Allah'tan (azze ve celle) güzel övgü ve içinde rükû ile secde bulunan ibadettir -iktibas bitti-. Selam ise tahiyyedir (esenlik dilemektir). Tahiyye -Beyzâvî'nin Nisâ suresi tefsirinde belirttiği gibi- aslen "hayat" kökünden haber kipiyle "Hayyâkellâh" (Allah sana ömür versin) ifadesinin masdarıdır; daha sonra bununla hükmetmek ve dua etmek için kullanılmış, ardından her dua için söylenmiş ve nihayetinde selam anlamında galip gelmiştir. el-Kâmûs'ta şöyle denir: Tahiyye; selam, baki kalmak ve mülktür. "Hayyâkellâh" ise:
أبقاك أو ملكلك، وقال الإمام أبو عبد الله القزاز في جامعه: السلام اسم من أسماء الله، والسلام ههنا بمعنى السلامة، كما يقال الرضاع والرضاعة، واللذاذ واللذاذة، قالوا: ومعنى قول القائل لصاحبه: سلام عليك أي قد سلمت مني لا أنالك بيد ولا لسان، وقيل: معناه السلامة من الله عليكم، وقيل: هو الرحمة، وقيل: الأمان، والسلامة هي النجاة من الآفات - انتهى. فقد ظهر أن معنى الكل كما ترى ينظر إلى إظهار الشرف نظر الملزوم إلى اللازم، ولذلك فسر البيضاوي يصلون بقوله: يعنتون بإظهار شرفه وتعظيم شأنه، وسلموا بقوله: قولوا السلام عليك، أو انقادوا لأوامره، فلما تآخيا في هذا المعنى، وكان هو المراد أكد بلفظ السلام تحصيلاً لتمام المقصود بدلالته على الانقياد فهو مؤكد لصلوا بمعناه ولسلموا بلفظه، استعمالاً للشيء في حقيقته ومجازه كما هو مذهب إمامنا الشافعي ﵁، ومثل بآية النساء
"Seni baki kılsın veya sana mülk versin" demektir. İmam Ebu Abdullah el-Kazzâz el-Câmi' adlı eserinde şöyle demiştir: "es-Selâm, Allah'ın isimlerinden bir isimdir; buradaki es-Selâm ise selâmet (esenlik) anlamındadır; nitekim er-radâ' ve er-radâa, el-lezâz ve el-lezâze denildiği gibi. Dediler ki: Bir kimsenin arkadaşına 'Selâmün aleyk' demesinin anlamı, 'Benden yana esendesin, sana elimle de dilimle de dokunmam' demektir. 'Anlamı Allah'tan size esenlik olsun demektir' de denilmiştir. 'O rahmettir' veya 'emniyettir' de denilmiştir; selâmet ise afetlerden kurtulmaktır -iktibas bitti-." Görüldüğü üzere bütün bunların manasının, melzumun lazıma bakışı gibi şerefi ortaya koymaya baktığı anlaşılmıştır. Bu sebeple Beyzâvî {يصلون} ifadesini "Onun şerefini ortaya koymaya ve şanını yüceltmeye özen gösterirler", {وسلموا} ifadesini ise "es-Selâmü aleyke deyin yahut emirlerine boyun eğin" şeklinde tefsir etmiştir. Bu iki kelime bu anlamda kardeşleşip kastedilen de bu olunca, boyun eğmeye delaletiyle maksadın tamamını elde etmek için selam lafzıyla pekiştirilmiştir. Dolayısıyla bu [teslîmen lafzı], anlamı itibarıyla "sallû"yu, lafzı itibarıyla da "sellimû"yu pekiştirmektedir; nitekim imamımız Şâfiî'nin (radıyallâhu anh) mezhebinde olduğu gibi bir şeyin hem hakikatinde hem de mecazında kullanılması caizdir. Nisâ suresindeki şu ayet buna örnek verilmiştir:
{لا تقربوا الصلاة وأنتم سكارى} [النساء: ٤٣] وبقوله: {أو لامستم النساء} [النساء: ٤٣، المائدة: ٦] وغير ذلك، وقد بينت في سورة الرعد أن مادة «صلوا» بجميع تراكيبها تدور على الوصلة وهي لازمة لكل ما ذكر من تفسيرها، هذا ولك أن تجعله من
{لا تقربوا الصلاة وأنتم سكارى} “Sarhoşken namaza yaklaşmayın” [Nisâ: 43] ve {أو لامستم النساء} “yahut kadınlara dokunmuşsanız” [Nisâ: 43; Mâide: 6] sözü ve benzerleri. Ra'd suresinde "s-l-v" kökünün bütün terkiplerinde irtibat/bağ (vuslat) manası etrafında döndüğünü ve bunun zikredilen tefsirlerin hepsinde ayrılmaz bir vasıf olduğunu açıklamıştım. Bununla birlikte bunu
الاحتباك فتقول: حذف التأكيد أولاً لفعل الصلاة لما دل عليه من التأكيد بمصدر السلام، ويرجح إظهار مصدر السلام بما تقدم ذكره، وحذف متعلق السلام لدلالة متعلق الصلاة عليه ﷺ وليصلح أن يكون عليه وأن يكون له، فيصلح أن يجعل التسليم بمعنى الإذعان - والله هو الموفق للصواب.
ihtibâk sanatından sayarak şöyle de diyebilirsin: Selamın masdarı ile yapılan pekiştirmenin ona delalet etmesi sebebiyle önce salat fiilinin teyidi hazfedilmiştir; selamın masdarının açıkça getirilmesi ise daha önce zikredilen hususlardan ötürü tercih edilmiştir. Salatın müteallakının Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) delaleti sebebiyle ve hem "ona selam etmek" hem de "onun için boyun eğmek" manasına gelmeye elverişli olsun diye selamın müteallakı hazfedilmiştir; böylece teslimiyetin inkıyad (boyun eğme) manasında kılınması da uygun olur. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır.
ولما نهى سبحانه عن أذاه ﷺ، وحض على إدخال السرور عليه، توعد على أذاه، فقال على طريق الاستئناف أو التعليل، إشارة إلى أن التهاون بشيء من الصلاة والسلام من الأذى، وأكد ذلك إظهاراً لأنه مما يحق له أن يؤكد، وأن يكون لكل من يتكلم به غاية الرغبة في تقريره: {إن الذين يؤذون} أي يفعلون فعل المؤذي بارتكاب ما يدل على التهاون من كل ما يخالف {الله} أي الذي لا أعظم منه ولا نعمة عندهم إلا من فضله {ورسوله} أي الذي استحق عليهم بما يخبرهم به عن الله مما ينقذهم به من شقاوة الدارين ويوجب لهم سعادتهما ما لا يقدرون على القيام بشكره بأي أذى كان حتى في التقصير بالصلاة عليه باللسان {لعنهم} أي أبعدهم وطردهم وأبغضهم {الله} أي الذي لا عظيم غيره {في الدنيا} بالحمل على ما يوجب السخط
Allah Teâlâ ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) eziyet etmeyi yasaklayıp onu sevindirmeye teşvik edince, ona eziyet edenleri tehdit etti; salat ve selamdan bir şeyi hafife almanın da bir tür eziyet olduğuna işaret etmek üzere istînâf veya ta'lîl (gerekçelendirme) yoluyla ve pekiştirilmesi gereken bir husus olduğunu ve bunu dile getiren herkesin bunu pekiştirmede son derece istekli olması gerektiğini ortaya koymak için teyit ederek şöyle buyurdu: {إن الذين يؤذون} “Şüphesiz eziyet edenler” yani muhalif olan her şeyi işleyip hafife almaya delalet eden davranışlarda bulunarak eziyet verenin yaptığını yapanlar; {الله} “Allah'a” yani kendisinden daha yücesi olmayan ve ellerindeki her nimet ancak O'nun lütfundan olan [Allah'a], {ورسوله} “ve Resûlüne” yani her iki yurdun bedbahtlığından kendilerini kurtarıp her iki yurdun saadetini kendilerine kazandıracak şeyleri Allah'tan haber vermesi sebebiyle şükrünü eda etmekten aciz kaldıkları halde -dille ona salat getirmede kusur etmek dâhil- herhangi bir eziyetle [eziyet edenler]; {لعنهم} “onlara lanet etmiştir” yani onları uzaklaştırmış, kovmuş ve onlara buğzetmiştir, {الله} “Allah” yani kendisinden başka büyük bulunmayan [Allah], {في الدنيا} “dünyada” gazabı gerektiren şeylere sevk ederek
{والآخرة} بإدخال دار الإهانة.
{والآخرة} “ve ahirette” horlanma yurduna sokarak.
ولما كان الحامل على الأذى الاستهانة قال: {وأعد لهم عذاباً مهيناً *} .
Eziyete sevk eden şey hafife alma ve aşağılama olduğu için şöyle buyurdu: {وأعد لهم عذاباً مهيناً *} “ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.”
ولما كان من أعظم أذاه ﷺ أذى من تابعه، وكان الأتباع لكونهم غير معصومين يتصور أن يؤذوا بالحق، قال مقيداً للكلام بما يفهم: {والذين يؤذون المؤمنين} أي الراسخين في صفة الإيمان {والمؤمنات} كذلك. ولما كان الأذى بالكذب أشد في الفساد وأعظم في الأذى قال: {بغير ما اكتسبوا} أي بغير شيء واقعوه متعمدين له حتى أباح أذاهم {فقد احتملوا} أي كلفهم أنفسهم أن حملوا {بهتاناً} أي كذباً وفجوراً زائداً على الحد موجباً للخزي في الدنيا، ولما كان من الناس من لا يؤثر فيه العار، وكان الأذى قد يكون بغير القول، قال: {وإثماً مبيناً} أي ذنباً ظاهراً جداً موجباً للعذاب في الأخرى.
Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) eziyet etmenin en büyüklerinden biri ona tabi olanlara eziyet etmek olduğu ve ona tabi olanlar masum olmadıkları için kendilerine haklı olarak ceza/eziyet verilmesi düşünülebileceğinden, kelamı kastedileni açıklayacak şekilde kayıtlayarak şöyle buyurdu: {والذين يؤذون المؤمنين} “Mümin erkeklere eziyet edenler” yani iman sıfatında kökleşmiş olanlara, {والمؤمنات} “ve mümin kadınlara” aynı şekilde. Yalanla eziyet etmek fesat bakımından daha şiddetli ve eziyet bakımından daha büyük olduğundan şöyle buyurdu: {بغير ما اكتسبوا} “işlemedikleri bir şey yüzünden” yani kendilerine eziyet edilmesini mubah kılacak şekilde kasten işledikleri bir şey olmaksızın, {فقد احتملوا} “kesinlikle yüklenmişlerdir” yani nefislerine yüklemişlerdir, {بهتاناً} “bir iftira” yani dünyada rezilliği gerektiren, haddi aşan bir yalan ve fıskı; insanlardan bazısına utanç ve rezillik tesir etmediği ve eziyet bazen sözden başka yollarla da olabildiği için şöyle buyurdu: {وإثماً مبيناً} “ve apaçık bir günah.” Yani ahirette azabı gerektiren pek aşikâr bir günah.
ولما نهى سبحانه عن أذى المؤمنات، وكانت الحرائر بعيدات عن طمع المفسدين لما لهن في أنفسهن من الصيانة وللرجال بهن من العناية، وكان جماعة من أهل الريبة يتبعون الإماء إذا خرجن يتعرضون لهن للفساد، وكان الحرائر يخرجن لحاجتهن ليلاً، فكان ربما تبع المرأة منهن
Allah Teâlâ mümin kadınlara eziyet etmeyi yasaklayınca; hür kadınlar kendilerindeki iffet ve korunmuşluk ile erkeklerin onlara gösterdiği ihtimam sebebiyle fesatçıların tamahından uzak bulundukları, şüphe ehlinden bir güruh ise dışarı çıktıklarında cariyeleri takip edip ahlaksızlık için onlara sarkıntılık ettikleri, hür kadınlar da ihtiyaçları için geceleyin dışarı çıktıklarından bazen onlardan bir kadını
أحد من أهل الريب يظنها أمه أو يعرف أنه حرة ويعتل بأنه ظنها أمه فيتعرض لها، وربما رجع فقال لأصحابه: فعلت بها - وهو كاذب، وفي القوم من يعرف أنها فلانة، فيحصل بذلك من الأذى ما يقصر عنه الوصف، ولم يكن إذ ذاك كما نقل عن مقاتل فرق بين الحرة والأمة كن يخرجن في درع وخمار وكان اتسام الحرائر بأمارة يعرفن بها ليهبن ويتحشمن يخفف هذا الشر، قال تعالى: {يا أيها النبي} فذكره بالوصف الذي هو منبع المعرفة والحكمة، لأن السياق لحكمة يذب بها عن الحريم لئلا يشتغل فكره ﷺ بما يحصل لهن من الأذى عن تلقي شيء من الواردات الربانية {قل لأزواجك} بدأ بهن لما لهن به من الوصلة بالنكاح {وبناتك} ثنى بهن لما لهن من الوصلة ولهن في أنفسهن من الشرف، وأخرهن عن الأزواج لأن أزواجه يكفونه أمرهن {ونساء المؤمنين يدنين} أي يقربن {عليهن} أي على وجوهن وجميع أبدانهن فلا يدعن شيئاً منها مكشوفاً {من جلابيبهن} ولا يتشبهن بالإماء في لباسهن إذا خرجن لحاجتهن بكشف الشعور ونحوها ظناً أن ذلك أخفى لهن وأستر، والجلباب القميص، وثوب واسع دون الملحفة تلبسه المرأة،
şüphe ehlinden birinin cariye zannederek veya hür olduğunu bildiği halde cariye sandığını öne sürerek takip edip ona sataştığı, bazen de dönüp arkadaşlarına -yalancı olduğu halde- "Onunla şöyle yaptım" dediği, topluluk içinde de onun falan kadın olduğunu bilen birinin bulunup böylece tarif edilemeyecek derecede bir eziyetin meydana geldiği; ayrıca Mukâtil'den nakledildiğine göre o dönemde hür kadın ile cariye arasında bir fark bulunmayıp hepsinin entari ve başörtüsüyle çıktığı, hür kadınların kendilerinden çekinilip hayâ edilsin diye tanınacakları bir alamet takınmalarının bu şerri hafifleteceği için Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {يا أيها النبي} “Ey Peygamber!” Onu marifet ve hikmetin kaynağı olan bu vasıfla andı; çünkü bağlam, kadınları koruyup Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zihninin onlara gelen eziyetle meşgul olup Rabbânî tecellileri almaktan alıkonulmaması için bir hikmete dairdir. {قل لأزواجك} “Eşlerine” nikâh bağıyla olan irtibatları sebebiyle önce onlarla başladı, {وبناتك} “kızlarına” hem irtibatları hem de bizzat taşıdıkları şeref sebebiyle ikinci olarak onları zikretti; eşlerinden sonraya bıraktı zira eşleri kızların işini görmede ona yeterlidir, {ونساء المؤمنين} “ve müminlerin kadınlarına söyle:” {يدنين} “salsınlar” yani yaklaştırsınlar {عليهن} “üzerlerine” yani yüzlerine ve bütün bedenlerine, öyle ki hiçbir yerini açık bırakmasınlar, {من جلابيبهن} “cilbablarını (dış giysilerini).” İhtiyaçları için dışarı çıktıklarında, bunun kendilerini daha iyi gizleyeceğini ve örteceğini sanarak saçlarını ve benzeri yerlerini açıp giyimlerinde cariyelere benzemesinler. Cilbâb; gömlek, kadının giydiği milhafeden (büyük çarşaftan) daha dar geniş bir elbise,
والملحفة ما ستر اللباس، أو الخمار وهو كل ما غطى الرأس، وقال البغوي: الجلباب: الملاءة التي تشتمل بها المرأة فوق الدرع والخمار، وقال حمزة الكرماني: قال الخليل: كل ما تستتر به من دثار وشعار وكساء فهو جلباب، والكل يصح إرادته هنا، فإن كان المراد القميص فإدناؤه إسباغه حتى يغطي يديها ورجليها، وإن كان ما يغطي الرأس فادناؤه ستر وجهها وعنقها، وإن كان المراد ما يغطي الثياب فادناؤه تطويله وتوسيعه بحيث يستر جميع بدنها وثيابها، وإن كان المراد ما دون الملحفة فالمراد ستر الوجه واليدين.
elbiseyi örten milhafe veya başı örten her şey demek olan hımârdır (başörtüsüdür). Begavî şöyle demiştir: "Cilbâb; kadının entari ve başörtüsünün üzerinden büründüğü çarşaftır." Hamza el-Kirmânî de şöyle demiştir: "Halîl dedi ki: Üst giysi, iç giysi ve örtü gibi örtünülen her şey cilbabdır." Burada hepsinin kastedilmesi sahihtir: Şayet kastedilen gömlek ise onun idnâsı (üzerine salınması), ellerini ve ayaklarını örtecek şekilde bol ve uzun tutulmasıdır. Eğer başı örten şey ise idnâsı, yüzünü ve boynunu örtmesidir. Eğer elbiseleri örten örtü ise idnâsı, bütün bedenini ve elbiselerini örtecek şekilde onu uzatmak ve genişletmektir. Şayet milhafeden daha küçük olan örtü ise kastedilen yüzü ve elleri örtmektir.
ولما أمر بذلك علله بقوله: {ذلك} أي الستر {أدنى} أي أقرب من تركه في {أن يعرفن} أنهن حرائر بما يميزهن عن الإماء {فلا} أي فيتسبب عن معرفتهن أن لا {يؤذين} ممن يتعرض للإماء. فلا يشتغل قلبك عن تلقي ما يرد عليك من الأنباء الإلهية. ولما رقاهم سبحانه بهذا الأمر في حضرات الرضوان، خافوا عاقبة ما كانوا فيه من الغلط بالتشبه بالإماء، فأخبرهم سبحانه أنه في محل الجود والإحسان، فقال: {وكان الله} أي الذي له الكمال المطلق، أزلاً وأبداً {غفوراً} أي محاء للذنوب عيناً وأثراً {رحيماً *} مكرماً لمن يقبل عليه ويمتثل أوامره ويحتنب مناهيه، قال البغوي: قال أنس ﵁: مرت
Bunu emredince şu sözüyle gerekçelendirdi: {ذلك} “Bu” yani örtünme, {أدنى} “daha elverişlidir” yani terk edilmesine kıyasla daha yakındır, {أن يعرفن} “tanınmalarına” kendilerini cariyelerden ayıran özellikle hür olduklarının [tanınmalarına], {فلا} “böylece” yani tanınmalarının neticesinde, {يؤذين} “incitilmemelerine” cariyelere sarkıntılık eden kimseler tarafından [incitilmemelerine; ta ki kalbin sana gelen ilahi haberleri almaktan meşgul olmasın]. Allah Teâlâ bu emirle onları rıza makamlarına yükseltince, daha önce cariyelere benzemek suretiyle içine düştükleri hatanın akıbetinden korktular. Bunun üzerine Allah Teâlâ Kendisinin cömertlik ve ihsan makamında olduğunu bildirerek şöyle buyurdu: {وكان الله} “Ve Allah” yani mutlak kemale sahip olan [Allah], ezelden ebede, {غفوراً} “Çok Bağışlayandır” yani günahları bizzat ve iz olarak tamamen silendir, {رحيماً *} “Çok Merhametlidir.” Kendisine yönelen, emirlerini tutan ve yasaklarından kaçınan kimseye ikramda bulunandır. Begavî der ki: Enes (radıyallâhu anh) şöyle dedi:
بعمر بن الخطاب ﵁ جارية متقنعة فعلاها بالدرة وقال: يا لكاع! أتتشبهين بالحرائر؟ ألقي القناع.
Ömer b. el-Hattâb'ın (radıyallâhu anh) yanından başını örtmüş (peçeli/örtülü) bir cariye geçti. Bunun üzerine Ömer kamçısıyla ona vurdu ve: 'Ey ahlaksız! Hür kadınlara mı benziyorsun? At şu başörtüsünü!' dedi.
ولما كان المؤذون بما مضى وغيره أهل النفاق ومن داناهم، حذرهم بقوله مؤكداً دفعاً لظنهم الحلم عنهم: {لئن لم ينته} أي عن الأذى {المنافقون} أي الذين يبطنون الكفر ويظهرون الإسلام {والذين في قلوبهم مرض} أي مقرب من النفاق حامل على المعاصي {والمرجفون في المدينة} وهم الذين يشيعون الأخبار المخيفة لأهل الإسلام التي تضطرب لها القلوب سواء كانوا من القسمين الأولين أم لا {لنغرينك بهم} بأن نحملك على أن تولع بهم بأن نأمرك بإهانتهم ونزيل الموانع من ذلك، ونثبت الأسباب الموصلة إليه حتى تصير لاصقاً بجميع أموالهم لصوق الشيء الذي يلحم بالغراء فلا يقدروا على الانفكاك عن شيء مما تفعله بهم إلا بالبعد من المدينة بالموت أو الرحيل إلى غيرها، وهذا معنى قول ابن عباس ﵄ كما رواه عنه البخاري: لنسلطنك.
Geçen hususlarda ve diğerlerinde eziyet edenler münafıklar ve onlara yakın olanlar olduğu için, kendilerine yumuşak davranılacağı zannını bertaraf etmek üzere pekiştirerek onları şu sözüyle uyardı: {لئن لم ينته} “Andolsun eğer vazgeçmezlerse” yani eziyetten, {المنافقون} “münafıklar” yani küfrü gizleyip İslam'ı açığa vuranlar, {والذين في قلوبهم مرض} “ve kalplerinde hastalık bulunanlar” yani nifaka yaklaştıran ve günahlara sürükleyen [hastalık], {والمرجفون في المدينة} “ve Medine'de yalan haber yayanlar” -bunlar, ister ilk iki kısımdan olsunlar ister olmasınlar, İslam ehline kalpleri sarsacak korkutucu haberleri yayan kimselerdir-, {لنغرينك بهم} “mutlaka seni onların üzerine musallat ederiz” yani onları aşağılamanı emrederek, buna engel olan şeyleri kaldırarak ve buna ulaştıran sebepleri sağlamlaştırarak seni onlarla uğraşmaya sevk ederiz; öyle ki yapıştırıcıyla yapışan şeyin yapışması gibi onların bütün mallarına yapışırsın da ölümle veya başka yere göç etmekle Medine'den uzaklaşmak dışında senin onlara yapacağın hiçbir şeyden kurtulmaya güç yetiremezler. Buhârî'nin rivayet ettiği üzere İbn Abbas'ın (radıyallâhu anhümâ) "Seni mutlaka onlara musallat ederiz" sözünün manası da budur.
ولما كان نزوحهم عن المدينة مستبعداً عنهم جداً، وكان أعظم رتبة في أذاهم من غيره، لأن الإخراج من الأوطان من أعظم الهوان،
Onların Medine'den göç etmeleri kendilerince son derece uzak bir ihtimal görüldüğü ve yurtlardan çıkarılmak en büyük zilletlerden olduğu için [bu ceza] onlara eziyet bakımından diğerlerinden daha üstün bir mertebede bulunduğundan,
أشار إليه بأداة التراخي فقال: {ثم لا يجاورونك فيها} أي بعد محاولتك لهم {إلا قليلاً *} أي من الزمان بقدر ما يمكن لك المضارب فتعظم عليهم المصائب.
terâhî edatıyla (sümme ile) buna işaret ederek şöyle buyurdu: {ثم لا يجاورونك فيها} “sonra orada seninle komşuluk edemezler” yani senin onlara yönelmenden sonra, {إلا قليلاً *} “ancak pek az [bir zaman].” Yani senin çadırları kurabileceğin ve onların üzerine musibetlerin büyüyeceği kadar az bir zaman.
ولما كان معنى الكلام أنهم ينفون لأنه ﷺ يؤمر بنفيهم وإبعادهم وقتلهم، بين حالهم في نفيهم أو نصبه على الشتم فقال: {ملعونين} أي ينفون نفي بُعد من الرحمة وطرد عن أبواب القبول.
Sözün anlamı onların sürüleceği şeklinde olduğu -çünkü Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları sürmesi, uzaklaştırması ve öldürmesi emredilecektir- için onların sürgün halini beyan ederek yahut zem (aşağılama) üzere mansup kılarak şöyle buyurdu: {ملعونين} “Lanetlenmiş olarak” yani rahmetten uzaklaştırılmış ve kabul kapılarından kovulmuş bir sürgünle sürülürler.
ولما كان المطرود قد يترك وبعده، بين أنهم على غير ذلك فقال مستأنفاً: {أينما ثقفوا} أي وجدوا وواجدهم أحذق منهم وأفطن وأكيس وأصنع {أخذوا} أي أخذهم ذلك الواجد لهم {وقتلوا} أي أكثر قتلهم وبولغ فيه؛ ثم أكده بالمصدر بغضاً فيهم وإرهاباً لهم فقال: {تقتيلاً *} ولما سن لهم هذا العذاب الهائل في الدنيا، بين أن تلك عادته في أوليائه وأعدائه، فقال مؤكداً بالإقامة في موضع المصدر، لما لهم من استبعاد ذلك لكونهم لم يعهدوا مثله مع ما لهم من الاشتباك بالأهل والعشائر فقال: {سنة الله} أي طرّق لك المحيط بجميع العظمة هذه الطريقة كطريقته {في الذين خلوا} أي مضت أيامهم وأخبارهم، وانقضت وقائعهم وأعمارهم، من الذين كانوا ينافقون على الأنبياء كقارون وأشياعه، وبين قتلهم بكونهم في بعض
Kovulan kimse bazen kendi haline bırakılıp uzaklaştırıldığı için, onların durumunun böyle olmadığını beyan etmek üzere istînâf yoluyla şöyle buyurdu: {أينما ثقفوا} “Nerede yakalanırlarsa” yani nerede bulunurlarsa ve onları bulan kimse onlardan daha mahir, daha zeki, daha akıllı ve daha becerikli olursa, {أخذوا} “yakalanırlar” yani onları bulan o kimse onları yakalar, {وقتلوا} “ve öldürülürler” yani çokça ve amansızca öldürülürler. Sonra onlara duyulan buğz ve onları korkutmak için masdarı getirip pekiştirerek şöyle buyurdu: {تقتيلاً *} “amansızca öldürülürler.” Dünyada onlara bu korkunç azabı bir kural kılınca, dostları ve düşmanları hakkındaki sünnetinin (adetinin) bu olduğunu beyan etti. Aile ve aşiret bağlarına sahip olmalarıyla birlikte böylesi bir şeyi daha önce görmedikleri için bunu imkânsız görmelerine binaen, masdar makamına ikame ederek pekiştirip şöyle buyurdu: {سنة الله} “Allah'ın sünneti [olarak]” yani bütün azameti kuşatan [Allah], Kendi adetine uygun olarak bu yolu sana da açmıştır, {في الذين خلوا} “daha önce gelip geçenler hakkındaki” yani Kârûn ve yandaşları gibi peygamberlere nifak koşanlardan günleri ve haberleri geçmiş, hadiseleri ve ömürleri sona ermiş kimseler hakkında. Onların öldürülmelerinin bazı
الأزمنة فقال: {من قبل} وأعظم التأكيد لما لهم من الاستبعاد الذي جرأهم على النفاق فقال: {ولن تجد} أي أزلاً وأبداً {لسنة الله} أي طريقة الملك الأعظم {تبديلاً *} كما تبدل سنن الملوك، لأنه لا يبدلها، ولا مداني له في العظمة ليقدر على تبديلها.
zamanlarda olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {من قبل} “daha önceden.” Kendilerini nifaka cüretlendiren uzak görme (inkâr) tavırları sebebiyle teyidi büyüterek şöyle buyurdu: {ولن تجد} “Ve asla bulamazsın” yani ezelden ebede, {لسنة الله} “Allah'ın sünnetinde” yani En Yüce Hükümran'ın adetinde, {تبديلاً *} “hiçbir değişiklik.” Kralların kanunlarının değiştiği gibi [bir değişiklik bulamazsın]; çünkü O bunu değiştirmez, azamette O'na yaklaşabilecek hiç kimse de yoktur ki bunu değiştirmeye güç yetirebilsin.
ولما بين تعالى ما أعد لأعداء دينه في الدنيا، وبين أن طريقته جادة لا تنخرم، لما لها من قوانين الحكمة وأفانين الإتقان والعظمة، وكان من أعظم الطرق الحكمية والمغيبات العلمية الساعة، وكان قد قام ما يحرك إلى السؤال عنها في قوله: {لعنهم الله في الدنيا والآخرة} وكان قد مضى آخر السجدة أنهم سألوا استهزاء وتكذيباً عن تعيين وقتها، وهددهم سبحانه على هذا السؤال، قال تعالى مهدداً أيضاً على ذلك مبيناً ما لأعداء الدين المستهزئين في الآخرة: {يسئلك الناس} أي المشركون استهزاء منهم، وعبر بذلك إشارة إلى أنهم بعد في نوسهم لم يصلوا إلى أدنى أسنان أهل الإيمان، فكان المترددون في آرائهم لا يكادون ينفكون عن النوس وهو الاضطراب {عن الساعة} أي في تعيين وقتها.
Allah Teâlâ dininin düşmanları için dünyada ne hazırladığını açıklayıp, hikmet kanunları ile muhkemlik ve azamet inceliklerine sahip olması sebebiyle adetinin asla bozulmayan dosdoğru bir yol olduğunu beyan edince; hikmetli yolların ve ilmi gaybların en büyüklerinden biri de Kıyamet olduğu ve {لعنهم الله في الدنيا والآخرة} “Allah onlara dünyada da ahirette de lanet etmiştir” buyruğunda onun hakkında soru sormayı tetikleyen bir husus bulunduğu, ayrıca Secde suresinin sonunda onun vaktinin belirlenmesi hakkında alay ve yalanlama kastıyla soru sordukları ve Allah'ın da (Sübhânehu) bu soru üzerine onları tehdit ettiği geçtiği için; Allah Teâlâ yine bu hususta tehdit ederek ve alay eden din düşmanlarının ahiretteki durumunu açıklayarak şöyle buyurdu: {يسئلك الناس} “İnsanlar sana soruyorlar” yani müşrikler alay ederek [soruyorlar]. "İnsanlar" diye ifade edilmesi, onların hâlâ kendi bocalayışları (nevs) içinde olup iman ehlinin en alt seviyesine bile ulaşamadıklarına bir işarettir; zira görüşlerinde tereddüt edenler bocalamaktan ve çalkantıdan neredeyse hiç kurtulamazlar; {عن الساعة} “kıyamet saatinden” yani onun vaktinin belirlenmesinden.
ولما كانت إدامتهم السؤال عنها فعل من يظن أن غيره سبحانه يعلمها، أكد فقال: {قل} أي في جوابهم: {إنما علمها عند الله} أي الذي أحاط علماً بجميع الخلال، وله جميع أوصاف الجمال والجلال، فهو يعلم ما عند كل أحد ولا يعلم أحد شيئاً مما عنده إلا بإذنه.
Onların kıyamet hakkındaki soruyu sürdürmeleri, O'ndan (Sübhânehu) başkasının bunu bildiğini zanneden kimsenin fiili gibi olduğu için pekiştirerek şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” yani onların cevabında, {إنما علمها عند الله} “Onun bilgisi ancak Allah katındadır.” Yani bütün durumları ilmiyle kuşatan, cemal ve celal sıfatlarının tamamına sahip olan [Allah'ın katındadır]. O, herkesin nezdinde olanı bilir; hiç kimse ise O'nun izni olmaksızın O'nun nezdindekinden hiçbir şeyi bilemez.
ولما كان من فؤائد العلم بوقت الشيء التحرز عنه أو مدافعته، قال مشيراً إلى شدة خفائها بإخفائها عن أكمل خلقه مرجياً تقريبها تهديداً لهم: {وما يدريك} أي أيّ شيء يعلمك بوقتها؟ ثم استأنف قوله: {لعل الساعة} أي التي لا ساعة في الحقيقة غيرها لما لها من العجائب {تكون} أي توجد وتحدث على وجه مهول عجيب {قريباً *} أي في زمن قريب، ويجوز أن يكون التذكير لأجل الوقت لأن السؤال عنها إنما هو سؤال عن تعيين وقتها، قال البخاري في الصحيح: إذا وصفت صفة المؤنث قلت: قريبة، وإذا جعلته ظرفاً وبدلاً ولم ترد الصفة نزعت الهاء من المؤنث، وكذلك لفظها في الواحد والاثنين والجمع للذكر والأنثى. والمراد بالتعبير بلعل أنها بحيث يرجو قربها من يرجوه ويخشاه من يخشاه، فهل أعد من يخشاها شيئاً للمدافعة إذا جاءت أو النجاة منها إذا أقبلت؟ ثم استأنف الإخبار بحال السائلين عنها بقوله مؤكداً في مقابلة إنكار الكفار أن يكون في حالهم شي من نقص: {إن الله}
Bir şeyin vaktini bilmenin faydalarından biri de ondan sakınmak veya onu savuşturmak olduğu için, en mükemmel kulundan bile gizlenmiş olmasıyla kıyametin vaktinin son derece gizli olduğuna işaret ederek ve onları tehdit etmek üzere yakınlaşmasını umdurarak şöyle buyurdu: {وما يدريك} “Ne bilirsin” yani sana onun vaktini ne bildirecek? Sonra sözüne istînâf ile devam etti: {لعل الساعة} “belki de o kıyamet saati” yani taşıdığı dehşet verici hadiseler sebebiyle hakikatte kendisinden başka [dehşetli] saat bulunmayan o saat, {تكون} korkunç ve akıllara durgunluk veren bir şekilde meydana gelir ve {قريباً *} “yakındır!” Yani yakın bir zamandadır. Müzekker (eril) kılınması "vakit" anlamına dayalı olabilir; çünkü ona dair soru, ancak vaktinin belirlenmesine dair bir sorudur. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: "Müennesin sıfatı olarak getirdiğinde 'karîbetün' dersin; zarf ve bedel kılıp sıfat kastetmediğinde ise müennesten 'hâ' (yuvarlak te) harfini çıkarırsın; lafzı tekil, tesniye ve cemide müzekker ve müennes için aynıdır." "Lealle" (belki) ifadesiyle kastedilen şudur: Onun yakınlığını uman umar, ondan korkan da korkar. Acaba ondan korkan kimse, o geldiğinde onu savuşturacak veya yüz yüze geldiğinde kurtulacak bir hazırlık yapmış mıdır? Sonra kâfirlerin kendi hallerinde herhangi bir eksiklik olduğunu inkâr etmelerine karşılık pekiştirerek, kıyameti soranların durumunu haber vermeye şu sözüyle başladı: {إن الله} “Şüphesiz Allah”
أي الملك الأعظم الذي لا أعظم منه {لعن} أي أبعد إبعاداً عظيماً عن رحمته {الكافرين} أي الساترين لما من شأنه أن يظهر مما دلت عليه العقول السليمة من أمرها سواء كانوا مشاققين أو منافقين {وأعد لهم} أي أوجد وهيأ من الآن لتكذيبهم بها وبغيرها مما أوضح لهم أدلته {سعيراً *} أي ناراً شديدة الاضطرام والتوقد.
yani kendisinden daha yücesi olmayan En Yüce Hükümran, {لعن} “lanet etmiştir” yani rahmetinden büyük bir uzaklaştırmayla uzaklaştırmıştır, {الكافرين} “kâfirlere” yani ister açık düşman ister münafık olsunlar, kıyamet hususunda selim akılların delalet ettiği ve açığa çıkması gereken şeyleri örtenlere; {وأعد لهم} “ve onlar için hazırlamıştır” yani kıyameti ve delillerini kendilerine açıkladığı diğer hususları yalanlamaları sebebiyle şimdiden var edip hazırlamıştır, {سعيراً *} “çılgın alevli bir ateş.” Yani son derece tutuşmuş ve alevlenmiş bir ateş.
ولما كان العذاب ربما استهانه بعض الناس إذا كان ينقطع ولو كان شديداً، قال مبيناً لحالهم: {خالدين فيها} ولما كان الشيء قد يطلق على ما شابهه بوجه مجازاً وعلى سبيل المبالغة، قال مؤكداً لإرادة الحقيقة: {أبداً} ولما كان الشيء قد يراد ثم يمنع منه مانع، قال مبيناً لحالهم في هذه الحال: {لا يجدون ولياً} أي يتولى أمراً مما يهمهم بشفاعة أو غيرها {ولا نصيراً *} ينصرهم.
Azap şiddetli de olsa şayet son bulacaksa bazı insanlar tarafından hafife alınabileceğinden, onların halini beyan ederek şöyle buyurdu: {خالدين فيها} “Orada ebedî kalıcılar olarak.” Bir lafız mecaz veya mübalağa yoluyla kendisine bir yönden benzeyen şey için de kullanılabildiğinden, hakikatin kastedildiğini pekiştirmek üzere şöyle buyurdu: {أبداً} “ebediyen.” Bir şey bazen istenip de bir engel onu engelleyebileceği için, bu durumdaki hallerini açıklayarak şöyle buyurdu: {لا يجدون ولياً} “Ne bir dost bulabilirler” yani şefaatle veya başka bir yolla onların dert edindikleri bir işi üstlenecek [bir dost], {ولا نصيراً *} “ne de bir yardımcı.” Kendilerine yardım edecek.
ولما ذكر حاليهم هذين، أتبعه حالاً لهم قولياً على وجه بين حالاً فعلياً فقال: {يوم} أي مقدار خلودهم فيها على تلك الحال بوم {تقلب} أي تقليباً كثيراً شديداً {وجوهم} كما يقلب اللحم المشوي وكما ترى البضعة في القدر يتراقى بها الغليان من جهة إلى جهة، من حال إلى حال، وذكر ذلك وإن كانت تلك النار غنية عنه لإحاطتها لأن ذكره أهول لما فيه من التصوير، وخص الوجوه لأنها أشرف، والحدث
Onların bu iki halini zikrettikten sonra, fiilî durumlarını da açıklayacak şekilde sözlü bir hallerini buna ekleyerek şöyle buyurdu: {يوم} “O gün” yani bu hal üzere oradaki ebedî kalışlarının süresi o gündür ki, {تقلب} “evrilip çevrilir” yani çokça ve şiddetle evrilip çevrilir, {وجوهم} “yüzleri” tıpkı kızaran etin çevrilmesi gibi ve tenceredeki et parçasının kaynamayla bir taraftan diğer tarafa, bir halden diğer hale geçtiğini gördüğün gibi. O ateş kuşatıcılığı sebebiyle buna muhtaç olmasa bile bunun zikredilmesi, içinde barındırdığı tasvir sebebiyle daha dehşet vericidir. Yüzleri tahsis etti çünkü yüz en şerefli organdır ve oradaki hadise
فيها أنكأ.
en çok can yakandır.
ولما كان للإظهار مزيد بيان وهول مع إفادته استقلال ما هو فيه من الكلام بنفسه، قال: {في النار} أي المسعرة حال كونهم {يقولون} وهم في محل الجزاء وقد فات المحل القابل للعمل، متمنين لما لا يدركون تلافيه لأنهم لا يجدون ما يقدرون أنه يبرد غلتهم من ولي ولا نصير ولا غيرهما سوى هذا التمني: {يا ليتنا أطعنا} أي في الدنيا {الله} أي الذي علمنا الآن أنه الملك الذي لا أمر لأحد معه.
Açıkça zikretmekte daha fazla beyan ve dehşet bulunduğu ve içinde bulunulan kelamın müstakil olmasını sağladığı için şöyle buyurdu: {في النار} “ateşin içinde” yani alevlendirilmiş ateşte, şu halde iken: {يقولون} “derler:” Onlar artık ceza mahallindedirler ve amele elverişli mahal elden çıkmıştır; bu temenniden başka ne bir dost, ne bir yardımcı ne de içlerinin yangınını söndüreceğini düşündükleri başka bir şey bulamadıkları için telafi edemeyecekleri şeyi temenni ederek şöyle derler: {يا ليتنا أطعنا} “Keşke itaat etseydik” yani dünyada, {الله} “Allah'a!” Yani yanında hiç kimsenin söz hakkı olmayan yegâne Hükümran olduğunu şimdi anladığımız [Allah'a]!
ولما كان المقام للمبالغة في الإذعان والخضوع، أعادوا العامل فقالوا: {وأطعنا الرسولا *} أي الذي بلغنا حتى نعاذ من هذا العذاب، وزيادة الألف في قراءة من أثبتها إشارة إلى إيذانهم بأنهم يتلذذون بذكره ويعتقدون أن عظمته لا تنحصر {وقالوا} لما لم ينفعهم شيء متبردين من الدعاء على من أضلهم بما لا يبرىء عليلاً ولا يشفي غليلاً: {ربنا} أي أيها المحسن إلينا، وأسقطوا أداة النداء على عادة أهل الخصوص بالحضرة زياة في الترقق بإظهار أنه لا واسطة لهم
Makam boyun eğme ve tezellülde mübalağa makamı olduğu için amili (fiili) tekrarlayarak şöyle dediler: {وأطعنا الرسولا *} “ve Peygambere de itaat etseydik!” Yani bu azaptan sığınalım diye bize tebliğde bulunan [Peygambere]. Elif harfini sabit kılanların kıraatindeki fazla elif, onu anmaktan lezzet aldıklarını ve onun azametinin sınırlandırılamayacağına inandıklarını hissettirmeye bir işarettir. Hiçbir şey kendilerine fayda vermeyince, hastayı iyileştirmeyen ve susuzluğu gidermeyen beddualarla kendilerini saptıranlara lanet okuyup ferahlamaya çalışarak: {وقالوا} “Ve dediler ki:” {ربنا} “Rabbimiz!” Yani ey bize ihsanda bulunan! Aracısız olduklarını göstermek suretiyle daha fazla yalvarmak için, ilahi huzurdaki has kulların âdeti üzere nida edatını düşürdüler;
إلا ذلهم وانكسارهم الذي عهد في الدنيا أنه الموجب الأعظم لإقبال الله على عبده كما أن المثبت لأداة البعد بقوله: «يا الله» مشير إلى سفول منزلته وبعده بكثرة ذنوبه وغفلته تواضعاً منه لربه لعله يرفع ذلك البعد عنه.
yalnızca dünyada Allah'ın kuluna yönelmesinin en büyük sebebi olduğu bilinen zillet ve kırıklıklarını [aracı kıldılar]. Nitekim "Yâ Allah" diyerek uzaklık edatını getiren kimse de, Rabbine karşı tevazu gösterip belki o uzaklığı kendisinden kaldırır ümidiyle günahlarının ve gafletinin çokluğu sebebiyle derecesinin düşüklüğüne ve uzaklığına işaret etmektedir.
ولما كانوا يظنون أن أتباعهم للكبراء غير ضلال، فبان لهم خلاف ذلك، أكدوا قولهم لذلك وللإعلام بأنهم بذلوا ما كان عندهم من الجهل فصاروا الآن على بصيرة من أمرهم: {إنا أطعنا سادتنا} وقرئ بالجمع بالألف والتاء جمعاً سالماً للجمع المكسر {وكبراءنا فأضلونا} أي فتسبب عن ذلك، أنهم أضلونا بما كان لهم من نفوذ الكلمة {السبيلا *} كما هي عادة المخطىء في الإجالة على غيره بما لا ينفعه، وقراءة من أثبت الألف مشيرة إلى أنه سبيل واسع جداً واضح، وأنه مما يتلذذ ويجب تفخيمه.
İleri gelenlere uymalarının bir sapıklık olmadığını zannettikleri, fakat durumun aksinin ortaya çıktığı için bu sebeple ve cehaletlerini tamamen geride bırakıp artık işin hakikatini apaçık gördüklerini bildirmek üzere sözlerini pekiştirerek şöyle dediler: {إنا أطعنا سادتنا} “Şüphesiz biz efendilerimize uyduk” -kırık çoğulun cem-i sâlimi olarak elif ve te ile [sâdâtinâ şeklinde] de okunmuştur- {وكبراءنا فأضلونا} “ve büyüklerimize; onlar da bizi saptırdılar” yani bunun neticesinde, sözlerinin geçerliliği sebebiyle bizi saptırdılar, {السبيلا *} “o [doğru] yoldan.” Tıpkı suçlunun kendisine fayda vermeyecek şekilde suçu başkasına atma âdeti gibi. Elif harfini sabit kılanların kıraati, onun pek geniş ve apaçık bir yol olduğuna, lezzet duyulan ve yüceltilmesi gereken bir yol olduğuna işaret etmektedir.
ولما كان كأنه قيل: فما تريدون لهم؟ قالوا مبالغين في الرقة وللأستعطاف بإعادة الرب: {ربنا} أي أيها المحسن إلينا {آتهم ضعفين} أي مثلي عذابنا من وهن قوتنا وشدة المؤثر لذلك مضاعفاً أضعافاً
Sanki "Onlar için ne istiyorsunuz?" denilmiş gibi oldu; bunun üzerine "Rab" kelimesini tekrarlayarak acziyet ve merhamet dilemede ileri gidip şöyle dediler: {ربنا} “Rabbimiz!” Yani ey bize ihsanda bulunan! {آتهم ضعفين} “Onlara iki kat ver” yani gücümüzün zayıflığı ve buna etki edenin şiddeti sebebiyle bizim azabımızın iki katını kat kat katlanmış olarak [ver],
كثيرة {من العذاب} ضعفاً بضلالهم، وآخر بإضلالهم، وإذا راجعت ما في آواخر سبحان من معنى الضعف وضح لك هذا، ويؤيده قوله: {والعنهم لعناً كثيراً *} أي اطردهم عن محال الرحمة طرداً متناهياً في العدد، والمعنى على قراءة عاصم بالموحدة: عظيماً شديداً غليظاً.
pek çok {من العذاب} “azaptan!” Bir katı kendi sapıklıkları, diğer katı da başkalarını saptırmaları sebebiyle. İsrâ (Sübhân) suresinin sonlarında "dıkf" (kat) kelimesinin manasına bakarsan bu sana açıklık kazanır. Şu buyruk da bunu desteklemektedir: {والعنهم لعناً كثيراً *} “ve onları büyük bir lanetle lanetle!” Yani onları rahmet makamlarından sayıca nihayetsiz bir kovuluşla kov! Âsım'ın [kebîren şeklinde] tek noktalı bâ ile olan kıraatine göre anlamı: Büyük, şiddetli ve ağır [bir lanetle] demektir.
ولما كان السبب في هذا التهديد كله ما كانوا يتعمدونه من أذى رسول الله ﷺ بقولهم: تزوج امرأة ابنه، وغير ذلك إلى أن ختمه بما يكون سبباً لتمنيهم طاعته، وكان سماع هذا لطفاً لمن صدق به، أتبعه ما هو كالنتيجة له فقال: {يا أيها الذين آمنوا} أي صدقوا بما تلي عليهم {لا تكونوا} بأذاكم للرسول ﷺ بأمر زينب ﵂ أو غيره. كوناً هو كالطبع لكم {كالذين آذوا موسى} من قومه بني إسرائيل آذوه بأنواع الأذى كما قال نبينا ﷺ حين قسم قسماً فتكلم فيه بعضهم فقال: لقد أوذي موسى بأكثر من هذا فصبر وأنسب الأشياء للإرادة هنا أذى قارون له بالزانية التي استأجرها لتقذفه بنفسها فبرأة الله من ذلك، وكان سبب الخسف بقارون ومن معه {فبرأه} أي فتسبب عن أذاهم له أن برأة {الله} أي الذي له صفات الجلال والجمال والقدرة
Bütün bu tehdidin sebebi, "Oğlunun hanımıyla evlendi" demeleri ve benzeri sözlerle Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) kasten verdikleri eziyetler olup nihayetinde sözü ona itaat etmeyi temenni etmelerine sebep olacak şeyle bitirdiği ve bunu işitmek onu tasdik eden kimse için bir lütuf olduğu için, bunun bir neticesi mesabesinde olan şu buyruğu ekledi: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!” yani kendilerine okunanları tasdik edenler, {لا تكونوا} “olmayın” Zeyneb (radıyallâhu anhâ) meselesinde veya başka hususlarda Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) eziyet ederek sizde bir huy haline gelecek şekilde [olmayın], {كالذين آذوا موسى} “Musa'ya eziyet edenler gibi” yani kavmi İsrâiloğullarından ona türlü türlü eziyet edenler gibi; nitekim Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir taksimat yapıp da bazısı bu konuda laf edince: "Musa'ya bundan daha fazlasıyla eziyet edildi de sabretti" buyurmuştur. Burada kastedilmeye en uygun husus, Kârûn'un bizzat iftira atması için kiraladığı fahişe kadın sebebiyle Musa'ya eziyet etmesidir ki Allah onu bundan aklamış ve bu, Kârûn ile beraberindekilerin yere batırılmasına sebep olmuştur. {فبرأه} “Bunun üzerine onu akladı” yani onların eziyeti neticesinde onu temize çıkardı, {الله} “Allah” yani celal, cemal, her şeye güç yetirme
على كل شيء والكمال، وأفهم التعبير بالتفعيل أن البراءة كانت بالتدريج بالخسف وموت الفجاءة وإبراق عصا هارون كما مضى في آخر القصص. ولما نهى عن التشبه بالمؤذين أعم من أن يكون أذاهم قولياً أو فعلياً، أشار إلى أن الأذى المراد هنا قولي مثله في أمر زينب ﵂ فقال: {مما قالوا} دون أن يقول: مما آذوا، وذلك بما أظهره من البرهان على صدقه فخسف بمن آذاه كما مضى في القصص فإياكم ثم إياكم.
ve kemal sıfatlarına sahip olan [Allah]. Tebrîe (tef'îl kalıbı) ile ifade edilmesi, aklamanın Kasas suresinin sonunda geçtiği üzere yere batırma, ansızın gelen ölüm ve Harun'un asasının parıldaması ile tedrici olarak gerçekleştiğini hissettirmektedir. Eziyetleri ister sözlü ister fiilî olsun eziyet edenlere benzemeyi yasaklayınca, burada kastedilen eziyetin de tıpkı Zeyneb (radıyallâhu anhâ) meselesindeki gibi sözlü olduğuna işaret etmek üzere "eziyet ettikleri şeyden" demeyip şöyle buyurdu: {مما قالوا} “onların söylediklerinden.” Bu da onun doğruluğuna dair ortaya koyduğu delille gerçekleşti; nitekim Kasas suresinde geçtiği üzere ona eziyet eden kimse yere batırıldı. Sakının, bir daha sakının!
ولما كان قصدهم بهذا الأذى إسقاط وجاهته قال: {وكان} أي موسى ﵇، كوناً راسخاً {عند الله} أي الذي لا يذل من والى {وجيهاً *} أي معظماً رفيع القدر إذا سأله أعطاه، وإذا كان عند الله بهذه المنزلة كان عند الناس بها، لما يرون من إكرام الله له، والجملة كالتعليل للتبرئة لأنه لا يبرئ الشخص إلا من كان وجيهاً عنده.
Bu eziyetle hedefleri onun itibarını düşürmek olduğu için şöyle buyurdu: {وكان} “ve o” yani Musa (aleyhisselâm) köklü bir varoluşla, {عند الله} “Allah katında” yani dost edindiğini zelil kılmayan [Allah katında], {وجيهاً *} “itibarlı idi.” Yani yüce, kadr-u kıymeti yüksek [biriydi]; O'ndan bir şey istese O verirdi. Allah katında bu mertebede olunca, Allah'ın ona ikramını gördükleri için insanlar katında da bu mertebedeydi. Bu cümle, aklamanın gerekçesi gibidir; çünkü bir kimse ancak Kendi katında itibarlı olan şahsı aklar.
ولما نهاهم عن الأذى، أمر بالنفع ليصيروا وجهاء عنده سبحانه مكرراً للنداء استعطافاً وإظهاراً للاهتمام فقال: {يا أيها الذين آمنوا} أي ادعوا ذلك. ولما كان قد خص النبي ﷺ في أول السورة بالأمر بالتقوى، عم في آخرها بالأمر بها مردفاً لنهيهم بأمر يتضمن الوعيد ليقوى الصارف عن الأذى والداعي إلى تركه فقال: {اتقوا الله} أي صدقوا دعواكم بمخافة من له جميع العظمة فاجعلوا لكم وقاية من
Onları eziyetten menedince, Yüce [Allah] katında itibarlı kimseler olsunlar diye faydalı olanı emretti; şefkat göstermek ve önemini belirtmek üzere nidayı tekrarlayarak şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!” yani bunu iddia edenler! Surenin başında takva emrini Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) has kılmışken, eziyetten caydıran ve onu terk etmeye çağıran sebebi güçlendirmek için onları nehyetmesinin peşi sıra tehdit içeren bir emir ekleyerek surenin sonunda takva emrini genelleştirip şöyle buyurdu: {اتقوا الله} “Allah'a karşı takvalı olun” yani bütün azametin sahibinden korkarak iddianızı doğrulayın; böylece O'nun
سخطه بأن تبذلوا له جميع ما أودعكم من الأمانة {وقولوا} في حق النبي ﷺ في أمر زينب ﵂ وغيرها وفي حق بناته ونسائه ﵅ وفي حق المؤمنين ونسائهم وغير ذلك {قولاً سديداً *} أي قاصداً إلى الحق ذا صواب له {يصلح لكم أعمالكم} أي بأن يدخلكم في العمل الصالح وأنتم لا تعلمون ما ينبغي من كيفيته فيبصركم بها شيئاً فشيئاً ويوفقكم للعمل بما جلاه لكم حتى تكونوا على أتم وجه وأعظمه وأرضاه وأقومه ببركة قلولكم الحق على الوجه الحسن الجميل.
gazabına karşı, size emanet ettiği şeylerin tamamını O'na sarf ederek bir kalkan edinin. {وقولوا} “Ve söyleyin” Zeyneb (radıyallâhu anhâ) meselesinde ve diğer hususlarda Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında, kızları ve hanımları (aleyhimesselâm) hakkında, müminler ile kadınları hakkında ve diğer konularda, {قولاً سديداً *} “doğru söz” yani hakkı hedefleyen ve isabetli olan [sözü söyleyin ki], {يصلح لكم أعمالكم} “[Allah] amellerinizi sizin için düzeltsin” yani siz onun nasıl olması gerektiğini bilmezken sizi salih amele soksun, adım adım bunu size göstersin ve hakkı güzel bir surette söylemenizin bereketiyle en kâmil, en yüce, en rıza olunan ve en dosdoğru hal üzere olmanız için size açıkladığı şeylerle amel etmeye muvaffak kılsın.
ولما كان الإنسان وإن اجتهد مقصراً، قال مشيراً إلى ذلك حتى لا يزال معترفاً بالعجز: {ويغفر لكم ذنوبكم} أي يمحوها عيناً وأثراً فلا يعاقب عليها ولا يعاتب، ولما كان ربما توهم أن هذا خاص بمن آمن، وأن تجديد الإيمان غير نافع، أزال هذا الوهم بقوله: {ومن يطع الله} أي الذي لا أعظم منه {ورسوله} أي الذي عظمته من عظمته بأن يجدد لها الطاعة بالإيمان وثمراته في كل وقت، فيكون مؤدياً للأمانة إلى أهلها {فقد فاز} وأكد ذلك بقوله: {فوزاً عظيماً *} أي ظفراً بجميع مراداته في الدنيا والآخرة.
İnsan ne kadar çaba gösterse de kusurlu olduğu için, aczini itiraf etmekten geri durmasın diye buna işaret ederek şöyle buyurdu: {ويغفر لكم ذنوبكم} “ve günahlarınızı bağışlasın.” Yani onları zat ve iz olarak silsin, böylece onlardan ötürü cezalandırılmasın ve kınanmasın. Bunun sadece iman etmiş olanlara mahsus olduğu ve imanı yenilemenin fayda vermeyeceği zannedilebileceği için, bu zannı şu buyruğuyla giderdi: {ومن يطع الله} “Kim Allah'a itaat ederse” yani Kendisinden daha büyüğü olmayan [Allah'a], {ورسوله} “ve O'nun Resûlü'ne” yani her vakit iman ve onun semereleriyle itaati tazelemek suretiyle yüceliği O'nun yüceliğinden gelen [Resûlü'ne itaat edip] emaneti ehline teslim ederse, {فقد فاز} “muhakkak kurtulmuştur” ve bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {فوزاً عظيماً *} “büyük bir kurtuluşla.” Yani dünyada ve ahirette arzu ettiği her şeye nail olmakla.
ولما كان التقدير: ومن لم يطع فقد خسر خسراناً مبيناً، وكان كل شيء عرض على شيء فالمعروض عليه متمكن من المعروض قادر عليه،
Takdiri "Kim de itaat etmezse muhakkak apaçık bir ziyana uğramıştır" şeklinde olduğu ve bir şey başka bir şeye arz edildiğinde kendisine arz edilen o arza güç yetirip muktedir olduğu için;
وكان كل شيء أودعه الله شيئاً فحفظه ورعاه وبذله لأهله وآتاه باذلاً للأمانة غير حامل لها. وكل من أودعه شيئاً فضيعه وضمن به عن أهله ومنعه عن مستحقه خائن فيه حامل له، وكان الله تعالى قد أودع الناس من العقول ما يميزون به بين الصحيح والفاسد، ومن القوى الظاهرة ما يصرفونه فيما أرادوا من المعصية والطاعة، فمنهم من استدل بعقله على كل من المحق والمبطل فبذل له من قواه ما يستحقه، فكان باذلاً للأمانة غير حامل لها، ومنهم من عكس ذلك وهم الأكثر فكان حاملاً لها خائناً فيها أمر به من بذلها، وأودع سبحانه الأكوان ما فيها من المنافع من المياه والمعادن والنباتات فبذلته ولم تمنعه من أحد طلبه مع أن منعها له في حيِّز الإمكان، قال تعالى معللاً للأمر بالتقوى، أو مستأنفاً مؤكداً تنبيهاً على أن هذا الأمر مما يحق أن يؤكد تنبيهاً على دقته، وأنه مما لا يكاد أن يفطن له كثير من الناس فضلاً عن أن يصدقوه لافتاً القول إلى مظهر العظمة دلالة على عظيم جرأة الإنسان: {إنا عرضنا الأمانة} أي أداءها أو حملها أو منعها أهلها، وهي طاعته سبحانه فيما أمر به العاقل، وفيما أراده من غيره، ولم يذكر المياه والرياح لأنهما من جملة ما في الكونين من الأمانات اللاتي يؤديانها على حسب الأمر {على السماوات} بما فيها من المنافع
ve Allah'ın kendisine bir şey emanet ettiği her varlık onu koruyup gözeterek ehline sarf edip verdiğinde emaneti eda etmiş olup onu yüklenmemiş (hıyanet etmemiş) sayıldığı; buna mukabil kendisine bir şey emanet edilen her kimse de onu zayi edip ehlinden esirgeyerek hak sahibinden menettiğinde ona hıyanet etmiş ve onu yüklenmiş sayıldığı; Allah Teâlâ insanlara doğru ile yanlışı ayırt edecekleri akıllar ve isyan ile itaatten dilediklerine sarf edecekleri zahiri güçler emanet ettiği için -onlardan kimi aklıyla hem haklıyı hem bâtılı istidlal edip güçlerinden hak edene hak ettiği sarfiyatı yaparak emaneti eda eden ve onu yüklenmeyen kimse oldu; kimi de bunun aksini yaptı ki bunlar çoğunluktur, böylece onu yüklenip sarf edilmesi emredilen hususta ona hıyanet etti-; Yüce [Allah] varlıklara sular, madenler ve bitkilerden ibaret faydaları emanet edip onlar da bunu esirgemeyip talep eden hiç kimseden menetmediği halde -oysa menetmeleri imkân dâhilindeydi- Allah Teâlâ, takva emrini gerekçelendirmek üzere yahut bu meselenin inceliğine dikkat çekmek, insanların çoğunun bunu neredeyse fark edemeyeceğini tasdik etmeleri bir yana [vurgulamak] ve insanın cüretinin büyüklüğünü göstermek üzere sözü azamet makamına yönelterek pekiştirilmiş yeni bir sözle şöyle buyurdu: {إنا عرضنا الأمانة} “Şüphesiz biz emaneti sunduk” yani eda edilmesini veya yüklenilmesini yahut ehlinden esirgenmesini; o emanet de Yüce [Allah]'ın akıl sahibine emrettiği ve diğerlerinden murat ettiği hususlardaki itaatidir. Suları ve rüzgârları zikretmedi; çünkü onlar iki âlemde emre göre eda ettikleri emanetler cümlesindendir. {على السماوات} “Göklerin” içlerindeki menfaatlerle birlikte,
{والأرض} بما فيها من المرافق والمعادن. ولما أريد التصريح بالتعميم قال: {والجبال} ولأن أكثر المنافع فيها {فأبين} على عظم أجرامها وقوة أركانها وسعة أرجائها {أن يحملنها} فيمنعها ويحبسنها عن أهلها، قال الزمخشري: من قولك: فلان حامل للأمانة ومحتمل لها، أي لا يؤديها إلى صاحبها حتى تزول عن ذمته ويخرج عن عهدتها، لأن الأمانة كأنها راكبة للمؤتمن عليها وهو حاملها، ألا تراهم يقولون: ركبته الديون ولي عليه حق، فإذا أداها لم تبق راكبة له ولا هو حاملاً لها {وأشفقن منها} فبدل كل منهن ما أودعه الله فيه في وقته كما أراده الله، وهو معنى: أتينا طائعين، والحاصل أنه جعلت الإرادة وهي الأمر التكويني في حق الأكوان لكونها لا تعقل كالأمر التكليفي التكويني في حقنا لأنا نعقل تمييزاً بين من يعقل ومن لا يعقل في الحكم، كما ميز بينهما في الفهم إعطاءً لكل منهما ما يستحقه رتبته - وهذا هو معنى ما نقله البغوي عن الزجاج وغيره من أهل المعاني، وما أحسن ما قاله النابغة زياد بن معاوية الذبياني حيث قال:
{والأرض} “ve yerin” içindeki faydalar ve madenlerle birlikte [üzerine]. Genellemenin açıkça belirtilmesi murat edildiğinde ve menfaatlerin çoğu onlarda olduğu için şöyle buyurdu: {والجبال} “ve dağların.” {فأبين} “Fakat onlar kaçındılar” cüsselerinin büyüklüğüne, erkânlarının kuvvetine ve sınırlarının genişliğine rağmen, {أن يحملنها} “onu yüklenmekten” yani onu ehlinden menedip alıkoymaktan. Zemahşerî şöyle der: "Bu, 'Filanca emaneti yüklendi ve taşıdı' sözünden gelir; yani onu zimmetinden düşüp sorumluluğundan çıkana kadar sahibine eda etmez. Zira emanet sanki güvenilen kimsenin üzerine binmiş, o da onu taşıyor gibidir; görmez misin 'Borçlar onun sırtına bindi, benim onda hakkım var' derler; borcu ödeyince ne borç onun sırtında kalır ne de kendisi onu taşıyor olur." {وأشفقن منها} “ve ondan korktular.” Böylece her biri Allah'ın kendisinde emanet ettiği şeyi Allah'ın dilediği şekilde vaktinde sarf etti; bu da "İsteyerek geldik" sözünün anlamıdır. Netice şudur ki, akletmedikleri için varlıklar hakkındaki tekvinî emir olan irade, bizim hakkımızdaki teklifî ve tekvinî emir gibi kılındı; zira biz akıl sahibiyiz; anlayışta aralarını ayırdığı gibi hükümde de akledenle akletmeyenin arasını ayırarak her birine mertebesinin hak ettiğini vermiştir. Begavî'nin Zeccâc ve diğer anlam ehli âlimlerden naklettiği şeyin manası budur. Nâbiğa Ziyâd b. Muâviye ez-Zübyânî şu sözleri söylediğinde ne güzel söylemiştir:
أتيتك عارياً خلقاً ثيابي ... على خوف تظن بي الظنون
Çıplak, elbiselerim eskimiş bir halde geldim sana... Bir korku içinde, hakkımda türlü zanlar beslenirken.
فألفيت الأمانة لم تخنها ... كذلك كان نوح لا يخون
Emanete hıyanet etmediğini gördüm... Nuh da işte böyle hıyanet etmezdi.
قال ابن الفرات: إن عمر ﵁ قال لما قيل له إن النابغة قائلهما: هو أشعر شعرائكم.
İbnü'l-Fürât dedi ki: Ömer'e (radıyallâhu anh), bu iki beytin sahibinin Nâbiğa olduğu söylendiğinde: "O, şairlerinizin en şair olanıdır" dedi.
ولما كان الخائن أكثر من الأمين أضعافاً مضاعفة، وكانت النفس بما أودع فيها من الشهوات والحظوظ محل النقائص، قال تعالى: {وحملها الإنسان} أي أكثر الناس والجن، فإن الإنسان الأنس، والإنس والأناس الناس، وقد تقدم في {ولا تبخسوا الناس أشياءهم} [الأعراف: ٨٥] في الأعراف أن الناس يكون من الإنس ومن الجن، وأنه جمع إنس وأصله أناس، والإسناد إلى الجنس لا يلزم منه أن يكون كل فرد منه كذلك، فهو هنا باعتبار الأغلب، وفي التعبير به إشارة إلى أنه لا يخون إلا من هو في أسفل الرتب لم يصل إلى حد النوس.
Hain olanlar güvenilir olanlardan katbekat fazla olduğu ve nefis de kendisine tevdi edilen şehvetler ve hazlar sebebiyle noksanlıkların mahalli bulunduğu için Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وحملها الإنسان} “İnsan ise onu yüklendi.” Yani insanların ve cinlerin çoğu; nitekim insan ünsiyet demektir, ins ve enas ise insanlardır. A'râf suresindeki {ولا تبخسوا الناس أشياءهم} “İnsanların eşyalarını eksiltmeyin” [A'râf: 85] ayetinde nâs kelimesinin hem insanlardan hem cinlerden olabileceği, ins kelimesinin çoğulu olup aslının enâs olduğu ve cinse yapılan isnadın her bir ferdin öyle olmasını gerektirmediği daha önce geçmişti. Dolayısıyla buradaki isnat çoğunluk itibarıyladır. Bu ifade ile ancak mertebelerin en aşağısında olup insanlık/hareket derecesine ulaşamayan kimsenin hıyanet edeceğine işaret edilmektedir.
ولما كان الإنسان - لما له بنفسه من الأنس وفي صفاته من العشق، وله من العقل والفهم - يظن أنه لا نقص فيه، علل ذلك بقوله مؤكداً: {إنه} على ضعف قوته وقلة حيلته {كان}
İnsan -kendisiyle kurduğu ünsiyet, sıfatlarına duyduğu aşk ve sahip olduğu akıl ile anlayış sebebiyle- kendisinde hiçbir noksanlık olmadığını zannettiği için, bunu tekit ederek şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنه} “Şüphesiz o” gücünün zayıflığına ve çaresizliğine rağmen, {كان} “oldu”
أي في جبلته إلا من عصم الله {ظلوماً} يضع الشيء في غير محله كالذي في الظلام لما غطى من شهواته على عقله، ولذلك قال: {جهولاً *} أي فجهله يغلب على حلمه فيوقعه في الظلم، فجعل كل من ظهور ما أودعه الله في الأكوان وكونه في حيز الإمكان كأنه عرض عليها كل من حمله وبذله كما أنه جعل تمكين الإنسان من كل من إبداء ما اؤتمن عليه وإخفائه كذلك.
yani Allah'ın koruduğu kimseler müstesna yaratılışında, {ظلوماً} “çok zalim;” şehvetleri aklını örttüğü için karanlıktaki kimse gibi bir şeyi yerli yerine koymayan [biri oldu]. Bundan dolayı şöyle buyurdu: {جهولاً *} “çok cahil.” Yani cehaleti hilmine galebe çalar ve onu zulme düşürür. Böylece Allah'ın varlıklara emanet ettiği şeylerin tezahür etmesini ve imkân dâhilinde bulunmasını, emanetin taşınmasının ve sarf edilmesinin onlara arz edilmesi gibi kıldığı gibi; insana emanet edilen şeyi hem açığa çıkarma hem de gizleme imkânı vermesini de aynı şekilde kılmıştır.
ولما كان الحكم في الظاهر على جميع الإنسان، وفي الحقيقة - لكون القضية الخالية عن السور في قوة الجزئية - على بعضه، لكنه لما أطلق إطلاق الكلي فهم أن المراد الأكثر، قال مبيناً أن «ال» ليست سوراً معللاً لحمله لها مقدماً التعذيب إشارة إلى أن الخونة أكثر، لافتاً العبارة إلى الاسم الأعظم لتنويع المقال إلى جلال وجمال: {ليعذب الله} أي الملك الأعظم بسبب الخيانة في الأمانة، وقدم من الخونة أجدرهم بذلك فقال: {المنافقين والمنافقات} أي الذين يظهرون بذل الأمانة كذباً وزوراً وهم حاملون لها عريقون في النفاق {والمشركين والمشركات} أي الذين يصارحون بحملها ومنعها عن أهلها وهم عريقون في الشرك فلا يتوبون منه.
Hüküm zahirde bütün insan üzerine, hakikatte ise -niceleyiciden yoksun önermenin tikel hükmünde olması sebebiyle- bir kısmı üzerine olmakla birlikte, tümel bir mutlaklıkla zikredildiğinde muradın çoğunluk olduğu anlaşıldığı için; "el" (ال) takısının bir niceleyici olmadığını açıklayarak ve emaneti yüklenmesinin gerekçesini gösterip hainlerin daha çok olduğuna işaret etmek üzere azabı öne alarak, sözü celal ve cemal ile çeşitlendirmek gayesiyle ifadeyi İsm-i A'zam'a çevirip şöyle buyurdu: {ليعذب الله} “Ta ki Allah azap etsin” yani en büyük Hükümran emanete hıyanet sebebiyle [azap etsin]; hainlerden buna en layık olanı öne alarak şöyle buyurdu: {المنافقين والمنافقات} “münafık erkeklere ve münafık kadınlara” yani yalan ve sahtelikle emaneti eda etmiş gibi görünüp de aslında onu yüklenen ve nifakta kökleşmiş olanlara; {والمشركين والمشركات} “ve müşrik erkeklerle müşrik kadınlara” yani onu yüklendiklerini ve ehlinden menettiklerini açıkça ortaya koyup şirkte kökleşmiş olan ve ondan tövbe etmeyenlere.
ولما كان تقديم التعذيب مفهماً أن الخونة أكثر، أشار إلى أن
Azabın öne alınması hainlerin daha çok olduğunu hissettirdiği için,
المخلص نادر جداً بقوله: {ويتوب الله} أي بما له من العظمة {على المؤمنين} أي العريقين في وصف الإيمان وهو الثابون عليه إلى الموت {والمؤمنات} العصاة وغيرهم فيرفقهم لبذلها بعد حملها فالآية من الاحتباك: ذكر العذاب أولاً دليلاً على النعيم ثانياً، والتوبة ثانياً دليلاً على منعها أولاً أي عرض هذا العرض وحكم هذا الحكم ليعذب وينعم بحجة يتعارفها الناس فيما بينهم.
ihlaslı kimsenin pek nadir olduğuna şu buyruğuyla işaret etti: {ويتوب الله} “ve Allah tövbeleri kabul etsin” yani azametiyle, {على المؤمنين} “mümin erkeklerin” yani iman vasfında kökleşmiş ve ölüme kadar bunda sebat eden kimselerin, {والمؤمنات} “ve mümin kadınların” yani günahkâr olsun veya olmasın [mümin kadınların tövbelerini kabul etsin]; böylece onu yüklendikten sonra sarf etmeleri için onlara lütufta bulunur. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide azabın zikredilmesi ikincideki nimete delildir; ikincide tövbenin zikredilmesi de birincideki menedilmeye delildir. Yani insanların kendi aralarında bildikleri bir delille azap etmek ve nimet vermek için bu arz yapılmış ve bu hüküm verilmiştir.
ولما كان هذا مؤذناً بأنه ما من أحد إلا وقد حملها وقتاً ما، فكان مرغباً للقلوب مرهباً للنفوس، قال مؤنساً لها مرغباً: {وكان الله} أي على ما له من الكبر والعظمة والانتقام والملك والسطوة {غفوراً} أي محاء لذنوب التائبين الفعلية والإمكانية عيناً وأثراً {رحيماً} أي مكرماً لهم بأنواع الإكرام بعد الرجوع عن الإجرام، ولما أمر النبي ﷺ في مطلعها بالتقوى أمر في مقطعها بذلك على وجه عام، وتوعد المشاققين والمنافقين الذين نهى في أولها عن طاعتهم، وختم بصفتي المغفرة والرحمة كما ختم في أولها بهما آية الخطأ والتعمد، فقد تلاقيا وتعانقا وتوافقا وتطابقا - والله يقول الحق وهو يهدي السبيل، وهو أعلم بالصواب.
Bu durum, bir vakit onu yüklenmemiş hiçbir kimse bulunmadığını bildirdiği, dolayısıyla kalpleri rağbet ettirip nefisleri korkuttuğu için, onlara ünsiyet verip rağbet ettirerek şöyle buyurdu: {وكان الله} “Ve Allah oldu” yani büyüklüğü, azameti, intikamı, mülkü ve satvetiyle birlikte, {غفوراً} “çok bağışlayıcı” yani tövbe edenlerin fiilî ve muhtemel günahlarını zat ve iz olarak silici, {رحيماً} “çok merhametli.” Yani günahtan döndükten sonra onlara türlü ikramlarla ikram edici [oldu]. Surenin başında Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) takvayı emrettiği gibi, sonunda da bunu genel bir şekilde emretti; başında kendilerine itaat etmekten nehyettiği muhalifleri ve münafıkları tehdit etti; başında hata ve kasıt ayetini bağışlama ve merhamet sıfatlarıyla mühürlediği gibi burada da bu iki sıfatla mühürledi. Böylece başı ve sonu birbiriyle kavuştu, kucaklaştı, uyum sağladı ve mutabık oldu. Allah hakkı söyler ve doğru yola iletir; en doğrusunu O bilir.