ولما تسبب عن هذا الإنعام بطرهم الموجب لإعراضهم عن الشكر، دل على ذلك بقوله: {فأعرضوا} ولما تسبب عن إعراضهم مقتهم، بينه بقوله: {فأرسلنا} ودل على أنه إرسال عذاب بعد مظهر العظمة بأداة الاستعلاء فقال: {عليهم سيل العرم} أي سيح المطر الغالب المؤذي الشديد الكثير الحاد الفعل المتناهي في الأذى الذي لا يرده شيء ولا تمنعه حيلة بسد ولا غيره من العرامة، وهي الشدة والقوة، فأفسد عليهم جميع ما ينتفعون به، قال أبو حيان: سلط الله عليهم الجرذ
Bu nimetlendirme, şükürden yüz çevirmelerini gerektiren şımarıklıklarına yol açınca, şu buyruğuyla buna delalet etti: {فأعرضوا} “Fakat yüz çevirdiler”. Yüz çevirmeleri de O'nun gazabına yol açınca, bunu şu buyruğuyla beyan etti: {فأرسلنا} “Biz de gönderdik”. Azamet izharından sonra bunun bir azap gönderişi olduğuna üstünlük bildiren harf-i cer ile delalet edip şöyle buyurdu: {عليهم سيل العرم} “üzerlerine Arim selini” yani önünde durulamaz, eziyet verici, şiddetli, bol, son derece tahrip edici, eziyette nihayete varmış; sedle veya başka bir hileyle hiçbir şeyin geri çeviremeyeceği ve engelleyemeyeceği yağmur selini [gönderdik]. Bu da şiddet ve kuvvet anlamına gelen «arâme» kökündendir. Böylece faydalandıkları her şeyi helak edip bozdu. Ebû Hayyân dedi ki: Allah onların üzerine kör bir tarla faresini musallat etti,
فاراً أعمى توالد فيه، ويسمى الخلد، فخرفه شيئاً بعد شيء، فأرسل الله سيلاً في ذلك الوادي، فحمل ذلك السد فروي أنه كان من العظم وكثرة الماء بحيث ملأ ما بين الجبلين، وحمل الجنان وكثيراً من الناس ممن لم يمكنه الفرار. ولما غرق من غرق منهم ونجا من نجا، تفرقوا وتمزقوا حتى ضربت العرب المثل بهم فقالوا: تفرقوا أيدي سبا وأيادي سبا، والأوس والخزرج منهم، وكان ذلك في الفترة التي بين عيسى ونبينا محمد ﷺ {وبدلناهم بجنتيهم} أي جعلنا لهم بدلهما {جنتين} هما في غاية ما يكون من مضادة جنتيهم، ولذلك فسرهما بقوله إعلاماً بإن إطلاق الجنتين عليهما مشاكلة لفظية للتهكم بهم: {ذواتي أكل} أي ثمر {خمط} وقراءة الجماعة بتنوين {أكل} أقعد في التهكم من قراءة أبي عمرو ويعقوب بالإضافة.
orada üredi; buna köstebek denir. Seddi azar azar kemirip deldi; Allah da o vadide bir sel gönderdi ve o seddi alıp götürdü. Rivayet edildiğine göre, suyun çokluğu ve büyüklüğü iki dağın arasını dolduracak derecedeydi; bahçeleri ve kaçmaya güç yetiremeyen pek çok insanı alıp sürükledi. Onlardan boğulan boğulup, kurtulan da kurtulunca öyle dağılıp parçalandılar ki Araplar onlar hakkında darbımesel getirip: «Sebe'nin kolları gibi darmadağın oldular» dediler. Evs ve Hazrec de onlardandır. Bu olay Îsâ ile Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki fetret döneminde gerçekleşmişti. {وبدلناهم بجنتيهم} “Onların iki bahçesini değiştirdik” yani onların yerine kendilerine verdik {جنتين} “iki bahçeyle”; bunlar onların önceki iki bahçesine son derece zıttır. Bu sebeple onlarla alay etmek maksadıyla her ikisine de «iki bahçe» denilmesinin lafzî bir müşâkele (benzetme sanatı) olduğunu bildirmek üzere şu buyruğuyla tefsir etti: {ذواتي أكل} “yemişli” yani meyveli {خمط} “buruk/acı”. Çoğunluğun {أكل} “yemiş” kelimesini tenvinli okuyuşu, Ebû Amr ve Ya'kûb'un izafetle okuyuşuna göre alay manasını vermede daha kuvvetlidir.
ولما كان الخمط مشتركاً بين البهائم والإنسان في الأكل والتجنب، والله أعلم بما أراد منه، لأنه ضرب من الإراك، له ثمر يؤكل، وكل شجرة مرة ذات شوك، والحامض أو المر من كل شيء، وكل نبت
Hamt (خمط) hem hayvanlar hem de insanlar için yeme ve kaçınma hususunda ortak olduğundan —bununla ne kastettiğini Allah daha iyi bilir— çünkü o, meyvesi yenen bir tür erak ağacıdır; [aynı zamanda] acı ve dikenli her ağaca, her şeyin ekşisine veya acısına ve
أخذ طعماً من مرارة حتى لا يؤكل، ولا يمكن أكله، وثمر يقال له فسوة الضبع على صورة الخشخاش ينفرك ولا ينتفع به، والحمل القليل من كل شجر، ذكر ما يخص البهائم التي بها قوام الإنسان فقال: {وأثل} أي وذواتي أثل، وهو شجر لا ثمر له، نوع من الطرفاء، ثم ذكر ما يخص الإنسان فقال: {وشيء من سدر} أي نبق {قليل *} وهذا يدل على أن غير السدر وهو ما لا منفعة فيه أو منفعته مشوبة بكدر أكثر من السدر؛ وقال أبو حيان: إن الفراء فسر هذا السدر بالسمر، قال: وقال الأزهري: السدر سدران: سدر لا ينتفع به ولا يصلح ورقه للغسول، وله ثمرة عفصة لا تؤكل، وهذا الذي يسمى الضال وسدر ينبت على الماء وثمره النبق وورقة الغسول يشبه العناب. وقد سبق الوعد في البقرة ببيان مطلب ما يفيده دخول الجار مع مادة «بدل» فإن الحال يفترق فيها بين الإبدال والتبديل والاستبدال والتبدل وغير ذلك، وهي كثرة الدور مشتبهة الأمر، وقد حققها شيخنا محقق زمانه قاضي الشافعية بالديار المصرية
yenmeyecek ve yenmesi mümkün olmayacak derecede acılık almış her bitkiye, haşhaş şeklinde olup ufalanan ve faydalanılmayan «sırtlan yeli» denilen meyveye ve her ağacın az meyvesine denir; [bu sebeple] insanın varlığını sürdürmesine vesile olan hayvanlara has olanı zikredip şöyle buyurdu: {وأثل} “ve ılgın ağacı” yani ve ılgın ağacı bulunan [iki bahçe]; o, meyvesi olmayan, ılgın türünden bir ağaçtır. Sonra insana has olanı zikredip şöyle buyurdu: {وشيء من سدر} “ve sedir ağacından bir şey” yani nebk ağacından {قليل *} “az bir şey”. Bu da gösterir ki sedir dışındaki faydasız veya faydası kederle karışık olan şeyler sedirden daha çoktu. Ebû Hayyân dedi ki: Ferrâ bu sedri «semer» (dikenli akasya) olarak tefsir etmiştir. Ezherî ise şöyle demiştir: Sedir iki türlüdür: Biri faydalanılmayan, yaprağı yıkanmaya yaramayan, yenmeyen buruk bir meyvesi olandır ki buna «dâl» denir. Diğeri ise su kenarında yetişen, meyvesi nebk olan ve yaprağı yıkanmaya yarayan, hünnaba benzeyen sedirdir. Bakara suresinde, «bedele» köküyle birlikte harf-i cer gelmesinin ne ifade ettiğinin açıklanacağı vadedilmişti; zira durum ibdal, tebdil, istibdal, tebeddül ve diğerleri arasında farklılık arz eder. Bu durum çok tekrarlanan ve meselesi karmaşık olan bir konudur. Zamanının muhakkiki, Mısır diyarının Şâfiî kadısı olan hocamız
شمس الدين محمد بن علي القاياتي ﵀ فقال فيما علقته عند وذكر أكثره في شرحه لخطبة المنهاج للنووي ﵀: اعلم أن هذه المادة - أعني الباء والدال واللام - مع هذا الترتيب قد يذكر معها المتقابلان فقط وقد يذكر معهما غيرهما وقد لا يكون كذلك فإن اقتصر عليهما فقد يذكران مع التبدل والاستبدال مصحوباً أحدهما بالباء كما في قوله تعالى:
Şemsüddîn Muhammed b. Alî el-Kâyâtî —rahimehullâh— bunu tahkik etmiş ve kendisinden not ettiğim ile Nevevî'nin —rahimehullâh— Minhâc hutbesi şerhinde çoğunu zikrettiği açıklamada şöyle demiştir: Bil ki bu kök —yani be, dal ve lâm harfleri— bu tertip üzere olduğunda, bazen onunla sadece iki zıt/karşılıklı şey zikredilir, bazen onlarla birlikte başkası da zikredilir, bazen de böyle olmaz. Şayet sadece o ikisiyle yetinilirse, tebeddül ve istibdal ile birlikte ikisinden birine be (ب) harfi bitişmiş olarak zikredilebilir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi:
{أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير} [البقرة: ٦١] وفي قوله تعالى: {ومن يتبدل الكفر بالإيمان} [البقرة: ١٠٨] الآية، فتكون الباء داخلة على المتروك ويتعدى الفعل بنفسه للمقابل المتخذ، وقد يذكران مع التبديل والإبدال وأحدهما مقرون بالباء، فالباء داخلة على الحاصل، ويتعدى الفعل بنفسه إلى المتروك، نقل الأزهري عن ثعلب: بدلت الخاتم بالحلقة - إذا أذبته وسويته حلقة، وبدلت الحلقة بالخاتم - إذا أذبتها وجعلتها خاتماً، وأبدلت الخاتم بالحلقة - إذا نحيت هذا وجعلت هذه مكانه، وحكى الهروي في الغريبين عن ابن عرفة يعني نفطويه أنه قال: التبديل: تغيير الشيء عن حاله والإبدال: جعل الشيء مكان آخر وتحقيقه أن معنى التبديل التغيير وإن لم يؤت ببدل كما ذكر في الصحاح
{أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير} [el-Bakara: 61] “Daha aşağı olanı daha hayırlı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz?” ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda: {ومن يتبدل الكفر بالإيمان} [el-Bakara: 108] “Kim imanı küfür ile değişirse”. Burada be (ب) harfi terk edilene dahil olur ve fiil bizzat kendisi alınan karşılığa geçişli olur. Bazen de tebdil ve ibdal ile birlikte ikisinden biri be (ب) harfine bitişmiş olarak zikredilir; bu durumda be elde edilene dahil olur ve fiil bizzat terk edilene geçişli olur. Ezherî, Sa'leb'den şöyle nakletmiştir: «Yüzüğü eritip halka yaptığımda بدلت الخاتم بالحلقة dedim; halkayı eritip yüzük yaptığımda بدلت الحلقة بالخاتم dedim; bunu kaldırıp yerine şunu koyduğumda ise أبدلت الخاتم بالحلقة dedim.» Herevî, el-Garîbeyn'de İbn Arefe'den yani Neftaveyh'ten onun şöyle dediğini nakletmiştir: Tebdil: Bir şeyi halinden değiştirmektir. İbdal ise: Bir şeyi başkasının yerine koymaktır. Bunun tahkiki şudur: es-Sıhâh'ta zikredildiği üzere
وكما هو مقتضى كلام ابن عرفة، فحيث ذكر المتقابلان وقيل: «بدلت هذا بذاك» رجع حاصل ذلك أنك أخذت ذاك وأعطيت هذا، فإذا قيل: بدل الشيء بغيره، فمعناه غير الشيء بغيره، أي ترك الأول وأخذ الثاني، فكانت الباء داخلة على المأخوذ لا المنحى، ومعنى إبدال الشيء بغيره يرجع إلى تنحية الشيء وجعل غيره مكانه، فكانت الباء داخلة على المتخذ مكان المنحى، وللتبديل ولو مع الاقتصار على المتقابلين استعمال آخر، يتعدى إلى المفعولين بنفسه كقوله تعالى {أولئك يبدل الله سيآتهم حسنات} [الكهف: ٨١] {فأردنا أن يبدلها ربهما خيراً منه زكاة} [الفرقان: ٧٠] الآية بمعنى يجعل الحسنات بدل السيئات ويعطيهما بدل ما كان لهما خيراً وقد لا يذكر المذهوب كما في قوله تعالى: {بدلناهم جلوداً غيرها} [النساء: ٥٦] ومعنى التبدل والاستبدال أخذ الشيء مكان غيره، فإذا قلت: استبدلت هذا بذاك، أو تبدلت هذا بذاك، رجع حاصل ذلك أنك أخذت هذا وتركت ذاك، وإن لم يقتصر عليهما بل ذكر معهما غيرهما وأحدهما مصحوب بالجارّ وذكر التبديل كما في قوله تعالى {وبدلناهم بجنتيهم جنتين}
ve İbn Arefe'nin sözünün gerektirdiği gibi, tebdilin manası, yerine bir karşılık getirilmemiş olsa bile değiştirmektir. Dolayısıyla karşılıklı iki şey zikredilip «بدلت هذا بذاك» (Bunu şununla değiştirdim) denildiğinde, bunun neticesi şuna döner: Şunu aldın ve bunu verdin. «بدل الشيء بغيره» (Şeyi başkasıyla değiştirdi) denildiğinde ise manası, o şeyi başkasıyla değiştirdi, yani birinciyi terk edip ikinciyi aldı demektir. Böylece be (ب) harfi uzaklaştırılana değil, alınana dahil olmuş olur. Bir şeyi başkasıyla ibdal etmenin manası ise, o şeyi uzaklaştırıp yerine başkasını koymaya döner; dolayısıyla be (ب) harfi, uzaklaştırılanın yerine edinilene dahil olur. Karşılıklı iki şeyle yetinilse bile tebdil için başka bir kullanım daha vardır ki, iki mef'ûle bizzat geçişli olur; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: {أولئك يبدل الله سيآتهم حسنات} [el-Furkân: 70] “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir”, {فأردنا أن يبدلها ربهما خيراً منه زكاة} [el-Kehf: 81] “Böylece Rablerinin onlara onun yerine daha temizini vermesini istedik” ayetinde olduğu gibi; yani kötülüklerin yerine iyilikler kılar ve o ikisine sahip olduklarının yerine daha hayırlısını verir. Bazen de Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi giderilen şey zikredilmez: {بدلناهم جلوداً غيرها} [en-Nisâ: 56] “onlara başka deriler veririz”. Tebeddül ve istibdalin manası ise bir şeyi başkasının yerine almaktır. «استبدلت هذا بذاك» veya «تبدلت هذا بذاك» dediğinde, bunun neticesi bunu alıp şunu terk ettiğine döner. Eğer sadece o ikisiyle yetinilmeyip onlarla birlikte başkası da zikredilirse ve ikisinden biri harf-i cer ile birlikte gelir de tebdil zikredilirse, nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: {وبدلناهم بجنتيهم جنتين} “Onların iki bahçesini iki bahçeyle değiştirdik”
تعدى الفعل بنفسه إلى المفعولين يعين إلى المفعول ذلك لأجله وإلى المأخوذ بنفسه، وإلى المذهوب المبدل منه بالباء كما في «بدله بخوفه أمناً» ومعناه: أزال خوفه إلى الأمن وقد يتعدى إلى المذهوب والحالة هذه - بمن كما في «بدله من خوفه أمناً» وللتبديل أيضاً استعمال آخر يتعدى إلى مفعول واحد مثل: بدلت الشيء أي غيرته، قال تعالى {فمن بدله بعد ما سمعه} [البقرة: ١٨١] على أن ههنا ما يجب التنبه له وهو أن الشيء يكون مأخوذاً بالقياس والإضافة إلى شيء، متروكاً بالقياس والإضافة إلى آخر، كما إذا أعطى شخص شخصاً شيئاً وأخذ بدله منه، فالشيء الأول مأخوذ للشخص الثاني ومتروك للأول، والمقابل بالعكس فيصح أن يعبر بالتبدل والتبديل، ويعتبر في كل منهما ما يناسبه، والإشكال المقام قصدنا بعض الإطناب - انتهى والله أعلم.
fiil iki mef'ûle bizzat geçer; yani kendisi için yapılan mef'ûle ve bizzat alınan şeye bizzat geçer; giderilen ve yerine başkası getirilen şeye ise «بدله بخوفه أمناً» (Korkusunun yerine ona emniyet verdi) ifadesinde olduğu gibi be (ب) ile geçer; bunun manası: Korkusunu giderip emniyete çevirdi demektir. Bu durumda giderilene «بدله من خوفه أمناً» ifadesinde olduğu gibi bazen min (من) ile de geçişli olabilir. Tebdil için tek bir mef'ûle geçen bir başka kullanım daha vardır; «بدلت الشيء» yani «Onu değiştirdim» denmesi gibi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فمن بدله بعد ما سمعه} [el-Bakara: 181] “Artık kim bunu işittikten sonra değiştirirse”. Bununla birlikte burada dikkat edilmesi gereken bir husus vardır ki o da şudur: Bir şey bir şeye nispetle ve kıyasla alınan, diğerine nispetle ve kıyasla terk edilen olabilir; tıpkı bir kimsenin diğerine bir şey verip ondan karşılığını alması gibi. Birinci şey ikinci şahıs için alınan, birinci şahıs için ise terk edilendir. Karşıtı da bunun tersinedir. Dolayısıyla tebeddül ve tebdil ile ifade edilmesi sahihtir ve her birinde kendine uygun olan itibar edilir. Makamın müşkilliği sebebiyle biraz tafsilata girmeyi kastettik. —Bitti, en doğrusunu Allah bilir—.
ولما أخبر عن هذا المحق والتقتير بعد ما كانوا فيه من ذلك الملك الكبير، هول أمره مقدماً للمفعول دلالة على أنه مما يهتم غاية الاهتمام بتعرفه فقال: {ذلك} أي الجزاء العظيم العالي الرتبة في أمر المسخ {جزيناهم} بما لنا من العظمة {بما كفروا} أي غطوا
İçinde bulundukları o büyük mülkten sonra bu yok oluşu ve darlığı haber verince, öğrenilmesine son derece ehemmiyet verilmesi gereken bir husus olduğuna delalet etmek üzere mef'ûlü öne alarak onun durumunu dehşetli gösterdi ve şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bunu” yani başkalaştırma hususundaki o büyük ve pek yüce cezayı {جزيناهم} “onlara ceza olarak verdik” azametimiz gereği {بما كفروا} “inkâr etmeleri sebebiyle” yani örttükleri için
الدليل الواضح.
apaçık delili.
ولما كان من العادة المستقرة عند ذوي الهمم العوال، العريقين في مقارعة الأبطال، المبالغة في جزاء من أساء بعد الإحسان، وقابل الإنعام بالكفران، لما أثر في القلوب من الحريق مرة بعد مرة، وكرة في أثر كرة، أجرى الأمر سبحانه على هذا العرف، فقال مشيراً إلى ذلك بصيغة المفاعلة عادّاً لغير جزائهم بالنسبة إليه عدماً، تهديداً يصدع القلوب ويردع النفوس، ويدع الأعناق خاضعة والرؤوس: {وهل يجازى} أي هذا الجزاء الذي هو على وجه العقاب من مجاز ما على سبيل المبالغة {إلا الكفور *} أي المبالغ في الكفر، وقراءة حمزة والكسائي وحفص عن عاصم «نجازي» بالنون على أسلوب ما قبله من العظمة ونصب «الكفور» وقال الفراء: المؤمن يجزى ولا يجازى - كأنه يشير إلى أن عقاب المسيء لأجل عمله فهو مفاعلة، وأما ثواب المطيع فهو فضل من الله لا لأجل عمله، فإن عمله نعمة من الله، وذلك لا ينافي المضاعفة، قال القشيري: كذلك من الناس من يكون في رغد من الحال
Yüce himmet sahipleri ve kahramanlarla mücadelede köklü olanlar nezdinde, iyilikten sonra kötülük yapanı ve nimete nankörlükle karşılık vereni cezalandırmada mübalağa etmek yerleşik bir adet olduğundan —zira kalplerde defalarca ve peş peşe bir yangın etkisi bırakmıştır— Subhânehu bu işi bu örfe göre yürüttü. Mufâale kalıbıyla buna işaret ederek ve onların cezasına nispetle başkalarının cezasını yok sayarak, kalpleri parçalayan, nefisleri caydıran, boyunları ve başları eğdiren bir tehditle şöyle buyurdu: {وهل يجازى} “Cezalandırılır mı hiç” yani mübalağa yoluyla bir karşılık verme kabilinden ukubet şeklindeki bu ceza ile {إلا الكفور *} “nankör olandan başkası?” Yani küfürde ve nankörlükte aşırı giden kimseden başkası. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs'ın kıraatinde, önceki azamet üslubu üzere nun ile «نجازي» (cezalandırırız) şeklinde ve «الكفور» kelimesinin nasbı iledir. Ferrâ şöyle demiştir: «Mümin mükâfatlandırılır (yüczâ), cezalandırılmaz (yücâzâ).» Sanki o, kötülük yapanın cezasının kendi ameli sebebiyle olduğuna, dolayısıyla bunun bir mufâale (karşılıklı iş) olduğuna; itaatkârın sevabının ise amelinden ötürü değil Allah'tan bir lütuf olduğuna işaret etmektedir; zira onun ameli de Allah'ın bir nimetidir ve bu durum kat kat vermeye mani değildir. Kuşeyrî şöyle dedi: «Aynı şekilde insanlardan öyleleri vardır ki bol maişet,
واتصال من التوفيق وطيب من القلب ومساعدة من الوقت فيرتكب زلة أو يسيء أدباً أو يتبع شهوة، ولا يعرف قدر ما هو فيه فيغير عليه الحال، فلا وقت ولا حال، ولا طرب ولا وصال، يظلم عليه النهار، وكانت لياليه مضيئة ببدائع الأنوار.
kesintisiz bir tevfik, gönül hoşluğu ve elverişli bir zaman içinde bulunur da bir sürçme işler yahut edepsizlik eder veya bir şehvete uyar ve içinde bulunduğu nimetin kadrini bilmez; derken onun hali değiştirilir. Artık ne bir vakit ne bir hal kalır, ne bir neşe ne de bir vuslat bulunur. Geceleri harika nurlarla aydınlanmaktayken gündüzü üzerine kararır.»
ولما أتم الخبر عن الجنان التي بها القوام نعمة ونقمة، أتبعه مواضعه السكان فقال: {وجعلنا} أي بما لنا من العظمة، ونبه بنزع الجار على عمارة جميع تلك الأراضي بالبناء والانتفاع فقال: {بينهم} أي بين قرى أهل سبأ {وبين القرى} اي مدناً كانت أو دونها {التي باركنا} أي بركة اعتنينا بها اعتناء من يناظر آخر بغاية العظمة {فيها} أي بأن جعلناها محال العلم والرزق بالأنبياء وأصفياء الأولياء وهي بلاد الشام {قرى ظاهرة} أي من أرض الشام في أشراف الأرض وما صلب منها وعلا، لأن البناء فيها أثبت، والمشي بها أسهل، والابتهاج برؤية جميع الجنان وما فيها من النضرة منها أمكن. فهي ظاهرة للعيون بين تلك الجنان، كأنها الكواكب الحسان، مع تقاربها بحيث يرى بعضها من بعض وكثرة المال بها والمفاخر والنفع والمعونة للمارة؛ قال البغوي: كانت أربعة آلاف وسبعمائة قرية متصلة من سبأ
Nimet ve nıkmet olarak hayatın dayanağı olan bahçeler hakkındaki haberi tamamlayınca, onun peşinden sakinlerin yerleşim yerlerini zikredip şöyle buyurdu: {وجعلنا} “Ve kıldık/yaptık” yani azametimizle; harf-i cerri kaldırarak bütün o arazilerin imar edilip inşa edildiğine ve onlardan faydalanıldığına dikkat çekerek şöyle buyurdu: {بينهم} “onlarla” yani Sebe halkının köyleriyle {وبين القرى} “ve o kasabalar arasında” yani ister şehir ister daha küçük olsun {التي باركنا} “bereketli kıldığımız” yani bir başkasına son derece azametle bakan birinin ihtimamı gibi bir ihtimamla bereketlendirdiğimiz {فيها} “kendisinde” yani oraları peygamberler ve seçkin veliler vesilesiyle ilim ve rızık mekanları kılarak [bereketlendirdiğimiz]; bunlar Şam diyarıdır {قرى ظاهرة} “görünen/açık kasabalar” yani Şam topraklarından arazinin yüksek, sert ve yukarı kısımlarında yer alan [kasabalar]; zira orada bina daha sağlam olur, orada yürümek daha kolaydır ve oradan bütün bahçeleri ve içlerindeki tazeliği görüp sevinmek daha mümkündür. O kasabalar o bahçelerin arasında, sanki güzel yıldızlar gibi gözlerin önündedir; birbirine yakınlığı sebebiyle biri diğerinden görülür ve içlerinde çokça mal, övünülecek şeyler, yoldan geçenler için fayda ve yardım bulunur. Begavî dedi ki: Sebe'den
إلى الشام.
Şam'a kadar bitişik dört bin yedi yüz köy idi.
ولما كانت مع هذا الوصف ربما كان فيها عسر على المسافر لعدم الموافقة في المقيل والمبيت، أزال هذا بقوله: {وقدرنا فيها السير} أي جعلناه على مقادير هي في غاية الرفق بالمسافر في نزوله متى أراد من ليل أو نهار على ما جرت به عوائد السفار، فهي لذلك حقيقة بأن يقال لأهلها والنازلين بها على سبيل الامتنان: {سيروا} والدليل على تقاربها جداً قوله: {فيها} ودل على كثرتها وطول مسافتها وصلاحيتها للسير أيّ وقت أريد، مقدماً لما هو أدل على الأمن وأعدل للسير في البلاد الحارة بقوله: {ليالي} وأشار إلى كثرة الظلال والرطوبة والاعتدال الذي يمكن معه السير في جميع النهار بقوله: {وأياماً} أي في أي وقت شئتم، ودل على عظيم أمانها في كل وقت بالنسبة إلى كل ملم بقوله: {آمنين *} أي من خوف وتعب، أو ضيعة أو عطش أو سغب.
Bu vasıfla birlikte, öğle istirahati ve gece konaklamasında uygunsuzluk sebebiyle yolcu için belki bir zorluk bulunabilirdi; Allah Teâlâ şu buyruğuyla bunu giderdi: {وقدرنا فيها السير} “ve orada yürüyüşü takdir ettik/belirledik” yani yolcuların adetlerine göre gece veya gündüz dilediği vakitte konaklamasında yolcuya son derece kolaylık sağlayacak ölçülerde kıldık. Bu sebeple oranın ahalisine ve oraya konaklayanlara minnet yoluyla şöyle denilmeye layıktır: {سيروا} “Yürüyün”. Birbirine son derece yakın olduğuna delil {فيها} “oralarda” buyruğudur. Güvenliğe daha çok delalet eden ve sıcak memleketlerde yolculuk için daha elverişli olanı öne alarak şu buyruğuyla köylerin çokluğuna, mesafenin uzunluğuna ve istenilen her vakitte yolculuğa elverişli olduğuna delalet etti: {ليالي} “geceler boyunca”. Bütün gündüz boyunca yürümeyi mümkün kılan gölgelerin çokluğuna, rutubete ve ılımanlığa da şu buyruğuyla işaret etti: {وأياماً} “ve gündüzler boyunca” yani dilediğiniz her vakitte. Başa gelebilecek her türlü sıkıntıya nispetle her vakitte oranın emniyetinin büyüklüğüne de şu buyruğuyla delalet etti: {آمنين *} “güven içinde!” Yani korkudan, yorgunluktan, kaybolmaktan, susuzluktan veya açlıktan [güven içinde].
ولما انقضى الخبر عن هذه الأوصاف التي تستدعي غاية الشكر لما فيها من الألطاف، دل على بطرهم للنعمة بها بأنهم جعلوها سبباً للتضجر والملال بقوله: {فقالوا} على وجه الدعاء: {ربنا} أي أيها المربي لنا {باعد} أي أعظم البعد وشدده - على قراءة ابن كثير وأبي عمرو
İçindeki incelikler sebebiyle son derece şükrü gerektiren bu vasıflar hakkındaki haber tamamlanınca, bunları bıkkınlık ve usanç sebebi kılarak nimete nankörlük ettiklerine şu buyruğuyla delalet etti: {فقالوا} “Dediler ki:” dua yoluyla: {ربنا} “Rabbimiz!” yani ey bizi terbiye eden! {باعد} “Uzaklaştır” yani mesafeyi son derece uzaklaştır ve aç —İbn Kesîr, Ebû Amr
وهشام عن ابن عامر بتشديد العين وإسكان الدال، وهذا بمعنى قراءة الباقين غير يعقوب {باعد} المقتضية لمده وتطويله {بين أسفارنا} أي قرانا التي نسافر فيها، أي ليقل الناس فيكون ما يخص كل إنسان من هذه الجنان أضعاف ما يخصه الآن ونحمل الزاد ونسير على النجائب ونتعلق السلاح ونستجيد المراكب، وكان بعضهم كأن على الضد من غرض هؤلاء فاستكثر مسافة ما بين كل قريتين فقال كما قرأ يعقوب «ربنا» بالرفع على أنه مبتدأ «باعد» فعلاً ماضياً على أنه خبر فازدرى تلك النعمة الواردة على قانون الحكمة واشتهى أن تكون تلك القرى متواصلة {وظلموا} حيث عدوا النعمة نقمة، والإحسان إساءة {أنفسهم} تارة باستقلال الديار، وتارة باستقلال الثمار، فسبب ذلك تبديل ما هم فيه بحال هو في الوحشة بقدر ما كانوا فيه من الأنس وهو معنى {فجعلناهم} أي بما لنا من العظمة {أحاديث} أي يتواصفها الناس جيلاً بعد جيل لما لها من الهول {ومزقناهم} أي تمزيقاً يناسب العظمة، فما كان لهم دأب إلا المطاوعة فمزقوا {كل ممزق} أي تمزيق كما يمزق الثوب، بحيث صاروا مثلاً مضروباً إلى هذا الزمان،
ve İbn Âmir'den Hişâm'ın ayın harfinin şeddesi ve dal harfinin sükûnu ile [bâ'id] okuyuşuna göre; bu, Ya'kûb dışındaki diğerlerinin mesafeyi uzatmayı ve genişletmeyi gerektiren {باعد} “Uzaklaştır” şeklindeki okuyuşu manasındadır— {بين أسفارنا} “seferlerimizin arasını” yani içinde yolculuk yaptığımız köylerimizin arasını; ta ki insanlar azalsın da bu bahçelerden her bir insana düşen pay şimdikinin kat kat fazlası olsun, biz de azık taşıyalım, soylu develere binelim, silah kuşanalım ve üstün binekler edinelim [istediler]. Onlardan bazısı sanki bunların gayesinin tam zıddı üzere idi; iki köy arasındaki mesafeyi çok bularak, Ya'kûb'un «ربنا» kelimesini mübteda olarak merfû, «باعد» kelimesini de haber olarak mazi fiil şeklinde okuduğu gibi [«Rabbimiz uzaklaştırdı»] dedi. Böylece hikmet kanununa göre gelen o nimeti küçümsedi ve o köylerin birbirine bitişik olmasını arzuladı. {وظلموا} “Ve zulmettiler” nimeti nıkmet, iyiliği kötülük saymak suretiyle {أنفسهم} “kendilerine”; kimi zaman diyarları az bularak, kimi zaman da meyveleri az bularak [zulmettiler]. Bu durum, içinde bulundukları halin, daha önce yaşadıkları ülfet derecesinde bir ıssızlığa ve korkunçluğa dönüşmesine sebep oldu; bu da şu ifadenin manasıdır: {فجعلناهم} “Biz de onları kıldık/yaptık” yani azametimizle {أحاديث} “masallar/ibretlik hikâyeler” yani dehşetinden ötürü insanların nesilden nesle birbirine anlattığı [ibretlik anlatılar] {ومزقناهم} “ve onları darmadağın ettik” yani azamete yakışır bir şekilde parçaladık; boyun eğmekten başka çareleri kalmadı ve darmadağın edildiler {كل ممزق} “tamamen darmadağın” yani elbisenin paramparça edilmesi gibi öyle bir parçalanışla ki, günümüze kadar darbımesel haline geldiler;
يقال لمن شئت أمرهم: تفرقوا أيدي سبا.
durumlarını anlatmak istediğin kimseler hakkında: «Sebe'nin kolları gibi darmadağın oldular» denilir.
ولما كان كل من أمريهم هذين في العمارة والخراب أمراً باهراً دالاً على أمور كثيرة، منها القدرة على الساعة التي هي مقصود السورة بالنقلة من النعيم إلى الجحيم والحشر إلا ما لا يريد الإنسان كما حشر أهل سبأ إلى كثير من أقطار البلاد كما هو مشهور في قصتهم، قال منبهاً على ذلك مستأنفاً على طريق الاستنتاج، مؤكداً تنبيهاً على إنعام النظر فيه، لما له من الدلالة على صفات الكمال: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم {لآيات} أي دلالات بينة جداً على قدرة الله تعالى على التصرف فيما بين أيديهم وما خلفهم من السماء والأرض بالإيجاد والإعدام للذوات والصفات بالخسف والمسخ، فإنه لا فرق بين خارق وخارق، وعلى أن بطرهم لتلك النعمة حتى ملوها ودعوا بإزالتها دليل على أن الإنسان ما دام حياً فهو في نعمة يجب عليه شكرها كائنة ما كانت وإن كان يراها بلية، لأنه لما طبع عليه من القلق كثيراً ما يرى النعم نقماً، واللذة ألماً، ولذلك ختم الآية بالصبر بصيغة المبالغة.
Onların hem imar hem de harabiyet konusundaki bu iki durumu, surenin asıl maksadı olan nimetten cehenneme intikal ile kıyamete olan kudret ve Sebe halkının kıssalarında meşhur olduğu üzere memleketin pek çok tarafına sürülmesi gibi insanın istemediği yere sevk edilmesi de dahil olmak üzere pek çok hususa delalet eden göz kamaştırıcı birer hadise olunca; kemal sıfatlarına delalet etmesi sebebiyle onun üzerinde etraflıca düşünmeye dikkat çekmek üzere pekiştirerek, netice çıkarma yoluyla sözü yeniden başlatıp şöyle buyurdu: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda” yani bu büyük hadisede {لآيات} “elbette ibretler vardır” yani Allah Teâlâ'nın önlerindeki ve arkalarındaki gök ve yerde yere geçirme ve şekil değiştirme (mesh) suretiyle zatları ve sıfatları var etme ve yok etme tasarrufuna kadir olduğuna —zira bir harikulade hadise ile diğeri arasında fark yoktur— ve onların o nimetten bıkıp usanıncaya ve onun yok edilmesi için dua edinceye kadar şımarmalarının, insanın yaşadığı müddetçe ne olursa olsun şükretmesi gereken bir nimet içinde bulunduğuna —onu bir bela olarak görse bile— son derece açık deliller vardır. Zira yaratılışındaki sabırsızlık ve telaş sebebiyle çok kere nimetleri nıkmet, lezzeti de elem olarak görür. Bu sebeple ayeti mübalağa kalıbıyla sabır ile mühürledi.
ولما كان الصبر حبس النفس عن أغراضها الفاسدة وأهويتها المعمية، وكانت مخالفة الهوى أشد ما يكون على النفس وأشق، وكانت النعم تبطر وتطغي، وتفسد وتلهي، فكان عطف النفوس إلى الشكر
Sabır, nefsi bozuk gayelerinden ve kör eden hevalarından alıkoymak olduğundan; heva ve arzuya muhalefet etmek nefse en ağır ve en meşakkatli gelen şey olduğundan; nimetler de şımartıp azdırdığından, ifsat edip oyaladığından; nefislerin
بعد جماحها بطغيان النعم صعباً، وكانت قريش قد شاركت سبأ فيما ذكر وزادت عليهم برغد العيش وسهولة إتيان الرزق بما حببهم به وبلدهم إلى العباد بدعوة أبيهم إبراهيم ﵇ مع آمن البلد وجلالة النسب وعظيم المنصب كما أشار إليه قوله تعالى {وضرب الله مثلاً قرية كانت آمنة مطمئنة} [النحل: ١١٢] قال تعالى محذراً لهم مثل عقوبتهم: {لكل صبار شكور *} أي من جميع بني آدم، مشيراً بصيغة المبالغة إلى ذلك كله، وأن من لم يكن في طبعه الصبر والشكر لا يقدر على ذلك، وأن من ليس في طبعه الصبر فاته الشكر.
nimetlerin tuğyanıyla serkeşlik ettikten sonra şükre yöneltilmesi zor olduğundan; Kureyş de zikredilen hususlarda Sebe halkına ortak olup ataları İbrâhîm'in —aleyhisselâm— duası vesilesiyle kullara kendilerini ve beldelerini sevdirmek suretiyle maişet bolluğu ve rızkın kolayca gelmesi bakımından onlardan daha ileri durumda bulunduğundan —beldenin güvenliği, nesebin yüceliği ve makamın büyüklüğü ile birlikte; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وضرب الله مثلاً قرية كانت آمنة مطمئنة} [en-Nahl: 112] “Allah güvenli ve huzurlu bir kasabayı örnek verdi” buyruğunun işaret ettiği gibi— Allah Teâlâ onları benzer bir azaptan sakındırarak şöyle buyurdu: {لكل صبار شكور *} “çok sabreden, çok şükreden herkes için.” Yani bütün Âdemoğullarından [bu vasıftaki herkes için]. Mübalağa sîgasıyla bütün bunlara ve tabiatında sabır ve şükür bulunmayan kimsenin buna güç yetiremeyeceğine, tabiatında sabır olmayanın şükrü de kaçıracağına işaret etti.
ولما كان المعنى: آيات في أن تخالفوا إبليس فلا تصدقوا ظنه في احتناكهم حيث قال: {لئن أخرتن إلى يوم القيامة لاحتنكن ذريته إلا قليلاً} [الإسراء: ٦٢] قال مؤكداً لإنكار كل أحد أن يكون صدق ظن إبليس فيه: {ولقد} أي كان في ذلك آيات مانعة من اتباع الشيطان والحال أنه قد {صدق} . ولما كان في استغوائهم غالباً لهم في إركابهم ما تشهد عقولهم بأنه ضلال، أشار إلى ذلك بأداة الاستعلاء فقال: {عليهم} أي على ذرية آدم ﵇.
Mana: «İblis'e muhalefet etmeniz, onun: {لئن أخرتن إلى يوم القيامة لاحتنكن ذريته إلا قليلاً} [el-İsrâ: 62] “Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç onun neslini mutlaka hükmüm altına alacağım” dediğindeki zannını doğrulamamanız hususunda ibretler vardır» şeklinde olunca; İblis'in zannının kendisi hakkında doğru çıkmasını herkesin inkâr edişini pekiştirerek şöyle buyurdu: {ولقد} “Andolsun” yani bunda şeytana uymayı engelleyen deliller vardı, oysa gerçek şu ki o {صدق} “doğruladı”. Onları saptırırken, akıllarının sapıklık olduğuna şehadet ettiği şeylere onları sürüklemede onlara galip geldiği için, üstünlük bildiren harf-i cer ile buna işaret edip şöyle buyurdu: {عليهم} “onların aleyhine / üzerlerindeki” yani Âdem'in —aleyhisselâm— nesli üzerindeki.
ولما كان في سياق الإثبات لعظمة الله وما عنده من الخير وما له من التصرف التام الداعي ذلك إلى الإقبال إليه وقصر الهمم عليه، عبر بقوله تعالى {إبليس} الذي هو من البلس وهو ما لا خير عنده - والإبلاس - وهو اليأس من كل خير - ليكون ذلك أعظم في التبكيت والتوبيخ {ظنه} أي في قوله: {لأحتنكن ذريته إلا قليلاً} [الإسراء: ٦٢] {ولأغوينهم أجمعين إلا عبادك} [الحجر: ٣٩] {ولا تجد أكثرهم شاكرين} [الأعراف: ١٧] فكأنه لما قال ذلك على سبيل الظن تقاضاه ظنه الصدق فصدقه في إعمال الحيلة حتى كان ذلك الظن - هذا على قراءة الجماعة بالتخفيف، وأما على قراءة الكوفيين بالتشديد فالمعنى أنه جعل ظنه الذي كان يمكن تكذيبه فيه قبل التحقق صادقاً، بحيث لا يمكن أحداً تكذيبه فيه، ولذلك سبب سبحانه عنه قوله: {فاتبعوه} أي بغاية الجهد بميل الطبع والاستلذاذ الموجب للنزوع والترامي بعضهم في الكفران وبعضهم في مطلق العصيان.
Allah'ın azametini, O'nun katındaki hayrı ve O'na yönelmeyi ve gayretleri yalnızca O'na hasretmeyi gerektiren tam tasarrufunu ispat bağlamında olduğundan; susturma ve azarlamada daha tesirli olsun diye, kendisinde hiçbir hayır bulunmayan anlamına gelen «beles»ten ve her hayırdan ümit kesmek anlamına gelen «iblâs»tan türeyen {إبليس} “İblis” lafzıyla ifade etti; {ظنه} “zannını” yani şu sözlerindeki [zannını]: {لأحتنكن ذريته إلا قليلاً} [el-İsrâ: 62] “Pek azı hariç onun neslini mutlaka hükmüm altına alacağım”, {ولأغوينهم أجمعين إلا عبادك} [el-Hicr: 39] “Senin ihlaslı kulların hariç onların hepsini mutlaka azdıracağım”, {ولا تجد أكثرهم شاكرين} [el-A'râf: 17] “ve sen onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacaksın”. Sanki o bunu zan yoluyla söylediğinde, zannı kendisinden doğrulanmayı talep etti; o da hileleri devreye sokmada onu doğruladı ve nihayet o zan gerçekleşti. —Bu, çoğunluğun [şeddesiz/tahfîf ile] okuyuşuna göredir. Kûfelilerin şeddeli [saddaka] okuyuşuna göre ise mana şudur: Gerçekleşmeden önce kendisi hakkında yalanlanması mümkün olan zannını, hiç kimsenin kendisini yalanlayamayacağı şekilde doğru kıldı.— Bu sebeple Subhânehu bunun peşinden şöyle buyurdu: {فاتبعوه} “Böylece ona uydular” yani tabiatın meyli ve lezzet alma sebebiyle son derece çaba göstererek; bu da kiminin küfre, kiminin de mutlak günahlara meyletmesine ve kendini atmasına yol açtı.
ولما كان المحدث عنهم جمعي الناس، عرف به الاستثناء المعرف لقلة الناجين فقال: {إلا فريقاً} أي ناساً لهم القدرة على تفريق كلمة أهل الكفر وفض جمعهم وإن كانوا بالنسبة إليهم كالشعرة البيضاء
Kendisinden bahsedilenler insanların tamamı olunca, kurtulanların azlığını bildiren istisna ile bunu belirterek şöyle buyurdu: {إلا فريقاً} “bir topluluk müstesna” yani küfür ehlinin birliğini bozmaya ve onların topluluğunu dağıtmaya gücü yeten kimseler [müstesna]; her ne kadar onlara nispetle siyah bir boğanın derisindeki beyaz bir kıl gibi
في جلد الثور الأسود {من المؤمنين *} أي العريقين في الإيمان، فكانوا خالصين لله مخلصين في عبادته، وأما غيرهم فمالوا معه، وكان منهم المقل ومنهم المكثر بالهفوات والزلات الصغائر والكبائر.
olsalar da {من المؤمنين *} “müminlerden.” Yani imanda kökleşmiş olanlardan; onlar Allah'a halis olmuş ve O'na kullukta ihlaslı davranmış kimselerdi. Diğerlerine gelince, onlar şeytana meyil gösterdiler; kimisi az, kimisi de küçük ve büyük hatalar ve sürçmelerle çokça [meyletti].
ولما كان ذلك ربما أوهم أن لإبليس أمراً بنفسه، نفاه بقوله: {وما} أي والحال أنه ما {كان} أصلاً {له عليهم} أي الذين اتبعوه ولا غيرهم، وأعرق فيما هو الحق من النفي بقوله: {من سلطان} أي تسلط قاهر لشيء من الأشياء بوجه لأنه مثلهم في كونه عبداً عاجزاً مقهوراً، ذليلاً خائفاً مدحوراً، قال القشيري: هو مسلط، ولو أمكنه أن يضل غيره أمكنه أن يمسك على الهداية نفسه {إلا} أي لكن نحن سلطناه عليهم بسلطاننا وملكناه قيادهم بقهرنا؛ وعبر عن التمييز الذي هو سبب العلم بالعلم فقال: {لنعلم} أي بما لنا من العظمة {من يؤمن} أي يوجد الإيمان لله {بالآخرة} أي ليتعلق علمنا بذلك في عالم الشهادة في حال تميزه تعلقاً تقوم به الحجة في مجاري عادات البشر كما كان متعلقاً به في عالم الغيب {ممن هو منها} أي من الآخرة {في شك} فهو لا يتجدد له بها إيمان أصلاً، لأن الشك ظرف له محيط به، وإنما استعار «إلا» موضع «لكن» إشارة إلى
Bu durum, İblis'in kendiliğinden bir gücü olduğu vehmini doğurabileceğinden, şu buyruğuyla bunu nefyetti: {وما} “Oysa yoktu” yani gerçek şu ki hiçbir şekilde yoktu {كان} “idi” {له عليهم} “onun onlar üzerinde” yani ona uyanlar ve diğerleri üzerinde; hak olan nefyin içinde en köklü ifadeyle şöyle buyurdu: {من سلطان} “hiçbir hâkimiyeti/gücü” yani hiçbir şekilde hiçbir şeye zorlayıcı bir tahakkümü [yoktu]; zira o da onlar gibi aciz, boyun eğdirilmiş, zelil, korkak ve kovulmuş bir kuldur. Kuşeyrî dedi ki: «O musallat kılınmıştır; eğer başkasını saptırmaya gücü yetseydi, kendi nefsini hidayet üzere tutmaya da gücü yeterdi.» {إلا} “ancak” yani fakat biz kendi hâkimiyetimizle onu onlara musallat kıldık ve kahrımızla onların idaresini onun eline verdik. İlmin sebebi olan temyizi (ayırt etmeyi) ilim olarak ifade edip şöyle buyurdu: {لنعلم} “bilelim diye” yani azametimizle {من يؤمن} “iman edeni” yani Allah için imanı var edeni {بالآخرة} “ahirete”; yani gayb aleminde taalluk ettiği gibi, beşer adetlerinin cereyanında hüccetin ikame olacağı bir taallukla, şehadet aleminde ayırt edildiği hal üzere ilmimizin buna taalluk etmesi için {ممن هو منها} “ondan [ahiretten] olan kimseden” yani ahiretten {في شك} “şüphe içinde”; dolayısıyla onun için ahirete iman kesinlikle yenilenmez, zira şüphe onu kuşatan bir zarftır. «Lâkin» yerine «illâ» istiare kılınmıştır, buna işaret etmek üzere:
أنه مكنه تمكيناً تاماً صار به كمن له سلطان حقيقي.
Ona tam bir imkan verilmiştir ki bu sayede adeta gerçek bir hâkimiyeti olan kimse gibi olmuştur.
ولما كان هذا ربما أوقع في وهم نقصاً في العلم أو في القدرة، قال مشيراً إلى أنه سبحانه يسره ﷺ بتكثير هذا الفريق المخلص وجعل أكثره من أمته فقال: {وربك} أي المحسن إليك بإخزاء الشيطان بنبوتك وإخسائه عن أمتك {على كل شيء} من المكلفين وغيرهم {حفيظ *} أي حافظ أتم حفظ محيط به مدبر له على وجه العلو بعلمه الكامل وقدرته الشاملة، فلا يفعل الشيطان ولا غيره شيئاً إلا بعلمه وإذنه.
Bu durum, ilimde veya kudrette bir noksanlık vehmini doğurabileceğinden; Subhânehu'nun bu ihlaslı zümreyi çoğaltarak ve çoğunu onun ümmetinden kılarak Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem sevindirdiğine işaretle şöyle buyurdu: {وربك} “Senin Rabbin” yani senin peygamberliğinle şeytanı rezil ederek ve onu ümmetinden uzaklaştırarak sana iyilikte bulunan [Rabbin] {على كل شيء} “her şeyi” mükelleflerden ve diğerlerinden olan her şeyi {حفيظ *} “hakkıyla koruyup gözetendir.” Yani eksiksiz bir korumayla koruyan, onu kuşatan, eksiksiz ilmi ve kuşatıcı kudretiyle yücelik üzere onu idare edendir. Dolayısıyla ne şeytan ne de bir başkası, O'nun ilmi ve izni olmaksızın hiçbir şey yapamaz.
ولما أثبت سبحانه لنفسه ولذاته الأقدس من الملك في السماوات والأرض وغيرهما ما رأيت، واستدل عليه من الأدلة التي لا يمكن التصويب إليها بطعن بما سمعت، وكان المقصود الأعظم التوحيد فإنه أصل ينبني عليه كل خير قال: {قل} أي يا أعلم الخلق! بإقامة الأدلة لهؤلاء الذين أشركوا ما لا يشك في حقارته من له أدنى مسكة: {ادعوا الذين زعمتم} أي أنهم آلهة كما تدعون الله لا سيما في وقت الشدائد، وحذف مفعولي «زعم» وهما ضميرهم وتألههم تنبيهاً على استهجان ذلك واستبشاعه، وليس المذكور في الآية مفعولاً ولا قائماً
Subhânehu ve Teâlâ kendi zâtı ve göklerde, yerde ve diğer yerlerdeki mülkü için gördüğün şeyleri ispat edip, işittiğin üzere hiçbir itirazın yöneltilemeyeceği delillerle buna delil getirince —ki en büyük maksat tevhiddir, zira her hayrın üzerine bina edildiği asıl odur— şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” Ey delilleri ortaya koymada yaratılmışların en bilgilisi! En ufak bir akıl kırıntısına sahip olanın bile değersizliğinde şüphe etmeyeceği varlıkları ortak koşan şu kimselere: {ادعوا الذين زعمتم} “İddia ettiklerinizi çağırın” yani Allah'a yalvardığınız gibi, bilhassa zorluk anlarında ilah olduklarını iddia ettiklerinizi [çağırın]. Bu durumun çirkinliğine ve iğrençliğine dikkat çekmek üzere «za'ame» fiilinin iki mef'ûlü —yani onların zamiri ve ilahlıkları— hazfedilmiştir; ayette zikredilen ise mef'ûl değildir ve
مقام المفعول لفساد المعنى؛ وبين حقارتهم بقوله: {من دون الله} أي الذي حاز جميع العظمة لشيء مما أثبته سبحانه لنفسه فليفعلوا شيئاً مثله أو يبطلو شيئاً مما فعله سبحانه.
mananın bozulmaması için mef'ûl makamına da geçmez. Şu buyruğuyla onların değersizliğini beyan etti: {من دون الله} “Allah'tan başka” yani Subhânehu'nun kendi zâtı için ispat ettiği şeylerden ötürü bütün azameti elinde tutan [Allah'tan başka]; haydi O'nun yaptığı gibi bir şey yapsınlar yahut Subhânehu'nun yaptıklarından bir şeyi boşa çıkarsınlar.
ولما كان جوابهم في ذلك السكوت عجزاً وحيرة، تولى سبحانه الجواب عنهم، إشارة إلى أن جواب كل من له تأمل لا وقفة فيه بقوله، معبراً عنهم بعبارة من له علم بإقامتهم في ذلك المقام، أو لأن بعض من ادعيت إلهيته ممن له علم: {لا يمكلون} أي الآن ولا يتجدد لهم شيء من ذلك أصلاً.
Bu hususta onların cevabı acziyet ve şaşkınlıktan ötürü susmak olunca; düşünen herkesin cevabında hiçbir tereddüt olmayacağına işaret ederek, onların yerine cevabı Subhânehu üstlendi; onları o makama oturtarak ilim sahibi kimsenin ifadesiyle veya ilahlığı iddia edilenlerden bazısının ilim sahibi olmasından ötürü şöyle buyurdu: {لا يمكلون} “onlar malik değildirler/sahip olamazlar” yani şu anda sahip değillerdir ve bundan sonra da hiçbir şekilde böyle bir şey kendileri için yenilenmeyecektir.
ولما كان المراد المبالغة في الحقارة بما تعرف العرب قال: {مثقال ذرة} ولما أريد العموم عبر بقوله: {في السماوات} وأكد فقال: {ولا في الأرض} لأن السماء ما علا، والأرض ما سفل، والسماوات في العرش، والأرض في السماء، فاستغرق ذلك النفي عنهما وعن كل ما فيهما من ذات ومعنى إلى العرش، وهو ذو العرش العظيم.
Arapların bildiği ölçülerle değersizlikte mübalağa kastedildiğinde: {مثقال ذرة} “bir zerre ağırlığına bile” buyurdu. Umumi oluş kastedildiğinde ise şöyle ifade etti: {في السماوات} “göklerde” ve pekiştirerek şöyle buyurdu: {ولا في الأرض} “yerde de”. Zira sema yukarıda olan, arz ise aşağıda olandır; gökler Arş'ın içinde, yer ise semanın altındadır. Böylece bu nefy, her ikisini ve zat ve mana olarak her ikisinin içindeki her şeyi Arş'a kadar kuşatmıştır; O ise yüce Arş'ın sahibidir.
ولما كان هذا ظاهراً في نفي الملك الخالص عن شوب المشاركة، نفى المشاركة أيضاً بقوله مؤكداً تكذيباً لهم فيما يدعونه: {وما لهم فيهما} أي السماوات والأرض ولا فيما فيهما، وأعرق في النفي فقال:
Bu durum, ortaklık şaibesinden uzak halis mülkün nefyinde açık olunca; iddia ettikleri şeyde onları yalanlamayı teyit ederek ortaklığı da nefyedip şöyle buyurdu: {وما لهم فيهما} “Onların o ikisinde hiçbir ortaklığı yoktur” yani göklerde ve yerde ve her ikisinin içindekilerde [hiçbir ortaklıkları yoktur]. Nefyi daha da pekiştirerek şöyle buyurdu:
{من شرك} أي في خلق ولا مُلك ولا مِلك، وأكد النفي بإثبات الجار. ولما كان مما في السماوات والأرض نفوس هذه الأصنام وقد انتفى ملكهم لشيء من أنفسهم أو ما أسكن فيها سبحانه من قوة أو منفعة، فانتفى أن يقدروا على إعانة غيرهم، وكان للتصريح مزيد روعة للنفوس وهزة للقلوب وقطع للأطماع، حتى لا يكون هناك متشبت قويّ ولا واهٍ قال: {وما له} أي الله {منهم} وأكد النفي بإثبات الجار فقال: {من ظهير *} أي معين على شيء مما يريده، فكيف يصح مع هذا العجز الكلي أن يدعوا كما يدعى ويرجوا كما يرجى ويعبدوا كما يعبد.
{من شرك} “hiçbir ortaklığı” yani ne yaratmada, ne hâkimiyette ne de mülkiyette. Harf-i cerri zikrederek nefyi pekiştirdi. Göklerde ve yerde bulunan şeylerden biri de bu putların bizzat kendileri olduğuna ve kendilerinden hiçbir şeye yahut Subhânehu'nun onların içine yerleştirdiği kuvvet veya menfaate malik olmadıkları nefyedildiğine göre, başkasına yardım etmeye güç yetirmeleri de nefyedilmiş oldu. Açıkça ifade edilmesinde nefisler için daha büyük bir dehşet, kalpler için bir sarsıntı ve ne güçlü ne de zayıf hiçbir tutunacak dal kalmasın diye umutları kesme bulunduğundan şöyle buyurdu: {وما له} “O'nun da yoktur” yani Allah'ın {منهم} “onlardan”; harf-i cerri zikrederek nefyi pekiştirip şöyle buyurdu: {من ظهير *} “hiçbir yardımcısı.” Yani dilediği şeylerden herhangi birinde hiçbir yardımcısı yoktur. Bu külli acziyetle birlikte, O'na yalvarıldığı gibi onlara nasıl yalvarılabilir, O'ndan umulduğu gibi onlardan nasıl umulabilir ve O'na kulluk edildiği gibi onlara nasıl kulluk edilebilir?
ولما كان قد بقي من أقسام النفع الشفاعة، وكان المقصود منها أثرها لا عينها، نفاه بقوله: {ولا تنفع} أي في أيّ وقت من الأوقات {الشفاعة عنده} أي بوجه من الوجوه بشيء من الأشياء {إلا لمن} ولما كانت كثافة الحجاب أعظم في الهيبة، وكان البناء للمجهول أدل على كثافة الحجاب، قال في قراءة أبي عمرو وحمزة والكسائي بجعل المصدر عمدة الكلام وإسناد الفعل إليه: {أذن له} أي وقع منه
Fayda türlerinden geriye şefaat kalınca ve ondan maksat da bizzat kendisi değil eseri olunca, şu buyruğuyla bunu nefyetti: {ولا تنفع} “Fayda vermez” yani hiçbir vakitte {الشفاعة عنده} “O'nun katında şefaat” yani hiçbir şekilde ve hiçbir şeyle {إلا لمن} “ancak kimseye”. Perdenin kalınlığı heybette daha büyük olduğundan ve meçhul sîga perdenin kalınlığına daha çok delalet ettiğinden, masdarı kelamın esası kılıp fiili ona isnat eden Ebû Amr, Hamza ve Kisâî'nin kıraatinde şöyle buyurmuştur: {أذن له} “kendisine izin verilen” yani kendisinden
إذن له على لسان من شاء من جنوده بواسطة واحدة أو أكثر في أن يشفع في غيره أو في أن يشفع فيه غيره، وقراءة الباقين بالبناء للفاعل تدل على العظمة من وجه آخر، وهو أنه لا افتيات عليه بوجه من أحد ما، بل لا أن ينص هو سبحانه على الإذن، وإلا فلا استطاعة عليه أصلاً.
başkasına şefaat etmesi veya başkasının kendisine şefaat etmesi hususunda ordularından dilediğinin diliyle bir veya daha fazla vasıtayla izin vaki olan kimse [müstesna]. Diğerlerinin malum sîga ile okuyuşu ise başka bir yönden azamete delalet eder; o da şudur ki, hiçbir şekilde hiç kimse O'nun iradesinin önüne geçemez, bilakis bizzat Subhânehu'nun izni belirtmesi gerekir; aksi takdirde buna kesinlikle güç yetirilemez.
ولما كان من المعلوم أن الموقوفين في محل خطر للعرض على ملك مرهوب متى نودي باسم أحد منهم فقيل أين فلان ينخلع قلبه وربما أغمي عليه، فلذلك كان من المعلوم مما مضى أنه متى برز النداء من قبله تعالى في ذلك المقام الذي ترى فيه كل أمة جاثية يغشى على الشافعين والمشفوع لهم، فلذلك حسن كل الحسن قوله تعالى: {حتّى} وهو غاية لنحو أن يقال: فإذا أذن له وقع الصعق لجلاله وكبريائه وكماله حتى {إذا فزع} أي أزيل الفزع بأيسر أمر وأهون سعي من أمره سبحانه - هذا في قراءة الجماعة بالبناء للمجهول، وأزال هو سبحانه الفزع في قراءة ابن عامر ويعقوب، إشارة إلى أنه لا يخرج عن أمره شيء {عن قلوبهم} أي الشافعين والمشفوع لهم، فإن «فعّل»
Bilindiği üzere, heybetli bir hükümdarın huzuruna arz edilmek üzere tehlikeli bir yerde bekletilen kimselerden birinin ismi nida edilip «Filanca nerede?» denildiğinde yüreği ağzına gelir ve belki de bayılır. İşte bundan ötürü, daha önce geçenlerden bilindiği üzere, her ümmetin diz üstü çökmüş görüldüğü o makamda Teâlâ tarafından nida zuhur ettiğinde şefaat edenler de kendilerine şefaat edilenler de baygın düşerler. Bundan dolayı Allah Teâlâ'nın şu buyruğu son derece güzel düşmüştür: {حتّى} “Nihayet”; bu, «Kendisine izin verildiğinde O'nun celali, kibriyası ve kemali sebebiyle dehşete kapılıp bayılırlar, nihayet...» denilmesi kabilinden bir gayedir: {إذا فزع} “korku giderildiği zaman” yani Subhânehu'nun emrinden en kolay bir buyruk ve en zahmetsiz bir sevk ile korku giderildiği zaman —bu, çoğunluğun meçhul sîga ile okuyuşuna göredir; İbn Âmir ve Ya'kûb'un kıraatinde ise hiçbir şeyin O'nun emrinin dışına çıkmadığına işaretle bizzat Subhânehu korkuyu giderir— {عن قلوبهم} “kalplerinden” yani şefaat edenlerin ve kendilerine şefaat edilenlerin kalplerinden. Zira «fa''ale» kalıbı
يأتي للإزالة كقذّيت عينه - إذا أزلت عنها القذى {قالوا} أي قال بعضهم لبعض: {ماذا قال ربكم} ذاكرين صفة الإحسان ليرجع إليهم رجاؤهم فتسكن لذلك قلوبهم.
giderme manasına gelir; tıpkı gözündeki çapağı giderdiğinde «قذّيت عينه» denmesi gibi. {قالوا} “Derler ki:” yani birbirlerine derler ki: {ماذا قال ربكم} “Rabbiniz ne buyurdu?” Ümitleri kendilerine geri dönsün ve kalpleri bununla sükunet bulsun diye ihsan sıfatını zikrederler.
ولما كان ملوك الدنيا ربما قال بعضهم قولاً ثم بدا له فرجع عنه، أو عارضه فيه شخص من أعيان جنده فينتقض، أخبر أن الملك الديان ليس كذلك فقال: {قالوا الحق} أي الثابت الذي لا يمكن أن يبدل، بل يطابقه الواقع فلا يكون شيء يخالفه {وهو العلي} أي فلا رتبة إلا دون رتبته ﷾، فلا يقول غير الحق من نقص علم {الكبير *} أي الذي لا كبير غيره فيعارضه في شيء من حكم؛ روى البخاري في التفسير عن أبي هريرة ﵁ قال: إن النبي ﷺ قال: «إذا قضى الله الأمر في السماء ضربت الملائكة بأجنحتها خضعاناً لقوله كأنه سلسلة على صفوان {فإذا فزع عن قلوبهم قالوا ماذا قال ربكم قالوا} - للذي قال - {الحق وهو العلي الكبير} فيسمعها مسترق السمع، ومسترق السمع هكذا بعضه فوق بعض - ووصفه سفيان بكفه فحرفها وبدد بين أصابعه - فيسمع
Dünya hükümdarlarından bazısı bir söz söyler de sonra vazgeçip dönebilir yahut ordusunun ileri gelenlerinden biri ona itiraz eder de söz bozulur; işte Hükümran olan Hakîm'in böyle olmadığını haber verip şöyle buyurdu: {قالوا الحق} “«Hakkı [buyurdu]» derler” yani değiştirilmesi mümkün olmayan, bilakis vakıaya uygun düşen ve kendisine muhalif hiçbir şeyin bulunmadığı sabit olanı [buyurdu]. {وهو العلي} “ve O, pek yücedir” yani O'nun —azze ve celle— mertebesinin altında olmayan hiçbir mertebe yoktur; dolayısıyla ilim noksanlığından ötürü haktan başkasını söylemez {الكبير *} “pek büyüktür.” Yani hükmünde O'na itiraz edecek başka hiçbir büyük yoktur. Buhârî Tefsir'de Ebû Hüreyre'den —radıyallâhu anh— rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Allah gökte bir emri hükmettiğinde, melekler O'nun sözüne boyun eğerek kanatlarını çırparlar; [o ses] sanki düz kaya üzerindeki zincir sesi gibidir. {فإذا فزع عن قلوبهم قالوا ماذا قال ربكم قالوا} “Kalplerinden korku giderilince: «Rabbiniz ne buyurdu?» derler. Onlar da derler ki:” —söyleyene hitaben— {الحق وهو العلي الكبير} “«Hakkı [buyurdu], O pek yücedir, pek büyüktür.»” Kulak hırsızı bunu işitir; kulak hırsızları ise şöyle üst üste dizilmiştir —Süfyân elini ters çevirip parmaklarının arasını açarak bunu tarif etti—. Kulak hırsızı
الكلمة ويلقيها إلى من تحته، ثم يلقيها الآخر إلى من تحته حتى يلقيها على لسان الساحر أو الكاهن، فربما أدركه الشهاب قبل أن يلقيها، وربما ألقاها قبل أن يدركه فيكذب معها مائة كذبة فيقال: أليس قد قال لنا يوم كذا وكذا كذا وكذا، فيصدق بتلك الكلمة التي سمعت من السماء» وقال في التوحيد: وقال مسروق عن ابن مسعود ﵄: «وإذا تكلم الله بالوحي سمع أهل السماوات فإذا فزع عن قلوبهم وسكن الصوت عرفوا أنه الحق ونادوا ماذا قال ربكم قالوا الحق» وروى هذا الحديث العيني في جزئه عن ابن عباس ﵄ موقوفاً عليه قال: كان لكل قبيل من الجن مقعد من السماء يسمعون فيه الوحي، وفيه: فلا ينزل على سماء إلا صفقوا، وفي آخره: ثم يقال: يكون العام كذا ويكون العام كذا، فتسمع الجن ذلك فتخبر به الكهنة الناس فيجدونه كما قالوا، فلما بعث الله رسوله ﷺ دحروا، فقالت العرب: هلك من في السماء، فذكر ذبح العرب لأموالهم من الإبل وغيرها، حتى نهتهم ثقيف، واستدلوا بثبات معلم النجوم، ثم أمر إبليس جنده بإحضار التراب وشمه حتى عرف أن الحدث من مكة.
kelimeyi işitir ve altındakine atar, sonra diğeri altındakine atar; nihayet sihirbazın veya kâhinin diline ulaştırır. Bazen kelimeyi atmadan önce ona bir şihab yetişir, bazen de şihab yetişmeden önce kelimeyi atar ve onunla birlikte yüz yalan uydurur. Derken: 'Bize filan ve filan gün şöyle şöyle dememiş miydi?' denilir ve gökten işitilen o kelime sebebiyle o doğrulanır.» Tevhîd bahsinde ise şöyle dedi: Mesrûk, İbn Mes'ûd'dan —radıyallâhu anhümâ— rivayet etti: «Allah vahiy ile konuştuğunda gök ehli işitir; kalplerinden korku giderilip ses dindiğinde onun hak olduğunu anlarlar ve: 'Rabbiniz ne buyurdu?' diye nida ederler, onlar da: 'Hakkı [buyurdu]' derler.» Bu hadisi Aynî de cüzünde İbn Abbâs'tan —radıyallâhu anhümâ— mevkuf olarak rivayet etmiştir; o şöyle dedi: «Cinden her kabilenin gökte vahyi işittikleri birer oturma yeri vardı.» Hadiste şu da geçer: «Hangi semaya inse melekler kanat çırparlar.» Sonunda ise: «Sonra: 'Bu sene şöyle olacak, bu sene böyle olacak' denilir; cinler bunu işitir ve kâhinlere haber verirler, insanlar da bunu onların dediği gibi bulurlardı. Allah Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem gönderince kovuldular. Bunun üzerine Araplar: 'Gökteki helak oldu' dediler ve Arapların develerinden ve diğer mallarından kurban kesmelerini zikretti; nihayet Sakîf onları bundan nehyetti ve yıldız işaretlerinin sabit duruşunu delil getirdiler. Sonra İblis ordusuna toprak getirip koklamalarını emretti, nihayet hadisenin Mekke'den kaynaklandığını anladı.»
ولما سلب عن شركائهم أن يملكوا شيئاً من الأكوان،
Ortaklarının varlıklardan hiçbir şeye sahip olamayacağını nefyedip,
وأثبت جميع الملك له وحده، أمره ﷺ بأن يقررهم بما يلزم منه ذلك فقال: {قل من يرزقكم} ولما كان كل شيء من الرزق متوقفاً على الكونين، وكان في معرض الامتنان والتوبيخ جمع لئلا يدعي أن لشيء من العالم العلوي مدبراً غيره سبحانه فقال: {من السماوات} وقال: {والأرض} بالإفراد لأنهم لا يعلمون غيرها.
bütün mülkü yalnızca Kendisine ispat edince, bunun gerektirdiği hususu onlara ikrar ettirmesini ona sallallâhu aleyhi ve sellem emredip şöyle buyurdu: {قل من يرزقكم} “De ki: «Size kim rızık veriyor?»” Rızkın her biri iki aleme (gök ve yere) bağlı olduğundan ve minnet ile azarlama makamında bulunulduğundan, yüce alemdeki bir şeyin Subhânehu'dan başka bir idarecisi olduğu iddia edilmesin diye çoğul olarak şöyle buyurdu: {من السماوات} “göklerden”; ve onlar bundan başkasını bilmedikleri için müfred olarak: {والأرض} “ve yerden” buyurdu.
ولما كان من المعلوم أنهم مقرّون بأن ذلك لله وحده كما تقدم التصريح به غير مرة، وكان من المحقق أن إقرارهم بذلك ملزم لهم الإخلاص في العبادة عند كل من له أدنى مسكة من عقله، أشار إلى ذلك بالإشارة بأمره ﷺ بالإجابة إلى أنهم كالمنكرين لهذا، لأن إقرارهم به لم ينفعهم فقال: {قل الله} أي الملك الأعلى وحده، وأمره بعد إقامة هذا الدليل البين بأن يتبعه ما هو أشد عليهم من وقع النبل بطريق لا أنصف منه، ولا يستطيع أحد أن يصوب إليه نوع طعن بأن يقول مؤكداً تنبيهاً على وجوب إنعام النظر في تمييز المحق من المبطل بالانخلاع من الهوى، فإن الأمر في غاية الخطر: {وإنا} أي أهل التوحيد في العبادة لمن تفرد بالرزق {أو إياكم} أي أهل الإشراك به من لا يملك شيئاً
Daha önce defalarca açıkça belirtildiği üzere bunun yalnızca Allah'a ait olduğunu onların ikrar ettikleri bilindiğinden ve azıcık aklı olan herkes nezdinde bunu ikrar etmelerinin ibadette ihlası zorunlu kıldığı kesin olduğundan; bunu ikrar etmeleri kendilerine fayda vermediği için adeta bunu inkâr edenler gibi olduklarına Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem cevap vermesini emrederek işaret etti ve şöyle buyurdu: {قل الله} “De ki: «Allah.»” Yani yalnız yüce Hükümran. Bu apaçık delili ortaya koyduktan sonra, heva ve arzudan sıyrılarak haklıyı batıldan ayırt etmede derinlemesine düşünmenin vacip olduğuna dikkat çekmek üzere pekiştirerek —çünkü mesele son derece tehlikelidir— onlara oktan daha ağır gelecek olan şu sözü en insaflı ve hiç kimsenin herhangi bir itiraz yöneltemeyeceği bir yolla peşinden getirmesini emretti: {وإنا} “Ve doğrusu ya biz” yani rızkı tek başına verene ibadette tevhid ehli olan bizler {أو إياكم} “yahut siz” yani hiçbir şeye malik olmayan varlıkları O'na ortak koşan sizler;
من الأشياء و «أو» على بأنها لا بمعنى الواو، أي إن أحد فريقينا على إحدى الحالتين مبهمة غير معينة فهو على خطر عظيم لكونه في شك من أمره غير مقطوع له بالهدى، فانظروا بعقولكم في تعيينه هل هو الذي عرف الحق لأهله أو الذي بذل الحق لغير أهله، قال ابن الجوزي: وهذا كما تقول للرجل تكذبه: والله إن أحدنا لكاذب، وأنت تعنيه تكذيباً غير مكشوف ويقول الرجل: والله لقد قدم فلان، فيقول له من يعلم كذبه: قل إن شاء الله، فيكذبه بأحسن من تصريح التكذيب، يعني ولا سيما بعد إقامة الدليل على المراد ثم مثل المهتدين بمن هو على متن جواد يوجهه حيث شاء من الجواد بقوله: {لعلى هدى} أي في متابعة ما ينبغي أن يعمل مستعلين عليه ناظرين لكل ما يمكن أن يعرض فيه مما قد يجر إلى ضلال فتنكبه {أو في ضلال} أي عن الحق في الاعتقاد المناسب فيه منغمسين فيه وهو محيط بالمبتلى به لا يتمكن معه من وجه صواب: {مبين *} أي واضح في نفسه داع لكل أحد إلى معرفة أنه ضلال إلا من كان منغمساً فيه مظروفاً له، فإنه لا يحس بنفسه وما بينه وبين أن يستبصر إلا أن يخرج منه وقتاً ما فيعلم أنه كان في حاله ذلك فاعلاً ما لا يفعله
«Ev» (veya/yahut) edatı kendi asıl manasındadır, «vav» (ve) manasında değildir; yani iki grubumuzdan biri belirsiz ve tayin edilmemiş iki halden biri üzeredir; dolayısıyla durumu hakkında şüphede olup hidayet üzere olduğu kesinleşmediği için büyük bir tehlike üzerindedir. Artık aklınızla onu tayin etmeye bakın; hakkı ehline teslim eden mi, yoksa hakkı ehli olmayana veren mi [hidayettedir]? İbnü'l-Cevzî dedi ki: «Bu, yalanladığın bir adama: 'Vallahi ikimizden biri yalancıdır' demene benzer; açıkça yalanlamaksızın onu kastetmiş olursun. Yine bir adam: 'Vallahi filanca geldi' dediğinde, onun yalan söylediğini bilen kimsenin ona: 'İnşallah de' demesi gibidir; böylece açıkça yalanlamaktan daha güzel bir tarzda onu yalanlamış olur.» Yani özellikle murat edilen şeye dair delil ikame edildikten sonra [bu böyledir]. Sonra hidayete erenleri, cömert bir atın sırtında olup onu o geniş yolda dilediği tarafa yönelten kimseye benzeterek şöyle buyurdu: {لعلى هدى} “elbette ya bir hidayet üzerindeyiz” yani yapılması gereken şeye uymakta, onun üzerinde yücelmiş ve sapıklığa sürükleyebilecek her türlü arızayı gözetleyip ondan sakınır haldedirler {أو في ضلال} “yahut bir sapıklık içindeyiz” yani inançta münasip olan haktan sapmış, onun içine batmışlardır ve o sapıklık bu belaya uğrayanı kuşatmıştır da onunla birlikte doğruya ulaşamaz: {مبين *} “apaçık!” Yani bizzat kendisinde açık olup, onun içine batmış ve onunla kuşatılmış olan kimse hariç herkesi onun sapıklık olduğunu bilmeye çağıran [bir sapıklıktır]. Zira o kendisini hissetmez; onun hakikati görmesi ile arasındaki tek engel, bir an olsun oradan çıkıp o haldeyken
من له نوع من العقل، ففي هذا حث على النظر الذي كانوا يأبونه بقوله:
azıcık aklı olanın yapmayacağı şeyi yapmış olduğunu bilmesidir. Bunda, şu sözleriyle kaçındıkları tefekküre bir teşvik vardır:
{قلوبنا في أكنة} [فصلت: ٥] ونحوه في الأدلة التي يتميز بها الحق من الباطل على أحسن وجه بأنصف دعاء وألطف نداء حيث شرك الداعي نفسه معهم فيما دعاهم إلى النظر فيه، فالمعنى أنه يتعين على كل منا - إذا كان على إحدى الطريقين مبهمة - أن ينظر في أمر ليسلم فإن الأمر في غاية الوضوح مع أن الضال في نهاية الخطر، ولقد كان الفضلاء من الصحابة رضي الله تعالى عنهم وذوو الأحلام والنهى منهم يقولون ذلك بعد الإسلام كخالد بن الوليد وعمرو بن العاص، وناهيك بهما جلالاً، ونباهة وذكاء وكمالاً، قالوا: والله كنا نعجب غاية العجب ممن يدخل في الإسلام واليوم نحن نعجب غاية العجب ممن يتوقف عنه.
{قلوبنا في أكنة} [Fussilet: 5] “Kalplerimiz örtüler içindedir”. Hakkın batıldan en güzel şekilde ayrıldığı delillerde, davet edenin onları düşünmeye davet ettiği hususta nefsini de onlara ortak kıldığı en insaflı davet ve en latif nida ile bu teşvik yer almıştır. Mana şudur: İki belirsiz yoldan biri üzere olduğumuza göre, kurtulması için her birimizin duruma bakması gerekir; zira sapan kimse son derece büyük bir tehlikede olmakla birlikte mesele son derece açıktır. Sahabeden —radıyallâhu teâlâ anhüm— faziletli, akıl ve dirayet sahibi olanlar, İslâm'a girdikten sonra bunu söylerlerdi; Hâlid b. Velîd ve Amr b. Âs gibi —bu ikisinin celaleti, zekası, dirayeti ve kemali sana yeter— şöyle derlerdi: «Vallahi İslâm'a giren kimseye son derece şaşardık, bugün ise ondan geri duran kimseye son derece şaşıyoruz.»
ولما كانوا بين أمرين: إما أن يسكتوا فيعلم كل سامع أن الحجة لزمتهم، وإما أن يقولوا بوقاحة ومكابرة: أنتم في الضلال ونحن على الهدى، وكان الضال لا يزال يقطع ما ينبغي وصله بوصل ما يجب قطعه،
Onlar iki durum arasında kalınca: Ya susacaklar ve her işiten delilin kendilerine karşı kesinleştiğini bilecekti, ya da küstahlık ve inatla: «Siz sapıklıktasınız, biz ise hidayet üzereyiz» diyeceklerdi —ki sapan kimse kesilmesi gerekeni bitiştirip bitiştirilmesi gerekeni kesmeye devam eder—,
أمره أن يجيبهم على هذا التقدير بما هو أبلغ في الإنصاف من الأول بقوله: {قل لا تسئلون} أي من سائل ما {عما أجرمنا} أي قطعنا فيه ما ينبغي أن يوصل مما أوجبه لنا الضلال {ولا نسئل} أي أصلاً في وقت من الأوقات من سائل ما {عما تعملون *} أي مما بنيتموه على العلم الذي أورثكموه الهدى أي فاتركونا والناس غيركم كما أنا نحن تاركوكم، فمن وضح له شيء من الطريقين سلكه.
bu takdirde onlara birincisinden daha beliğ bir insafla cevap vermesini emredip şöyle buyurdu: {قل لا تسئلون} “De ki: «Siz sorulmazsınız/sorumlu tutulmazsınız»” yani hiçbir soran tarafından {عما أجرمنا} “bizim işlediğimiz suçtan” yani sapıklığın bizim için gerektirdiği ve bitiştirilmesi gerekeni kopardığımız şeyden {ولا نسئل} “biz de sorulmayız” yani hiçbir vakitte hiçbir soran tarafından kesinlikle [sorulmayız] {عما تعملون *} “sizin yaptıklarınızdan.” Yani hidayetin size kazandırdığı ilim üzerine bina ettiğiniz şeylerden; yani biz sizi terk ettiğimiz gibi siz de bizi ve bizden başkalarını terk edin; artık kime iki yoldan biri açıklığa kavuşursa o yola girsin.
ولما كانوا إما أن يجيبوا إلى المتاركة فيحصلوا بها المقصود عن قريب، وإما أن يقولوا: لا نترككم، وكان هذا الاحتمال أرجح، أمره أن يجيبهم على تقديره بقوله: {قل يجمع بيننا ربنا} أي في قضائه المرتب على قدره في الدنيا أو في الأخرة، قال القشيري: والشيوخ ينتظرون في الاجتماع زوائد ويستروحون إلى هذا الآية، وللاجتماع أمر كبير في الشريعة.
Onlar ya birbirini terk etmeye icabet edecekler ve bununla yakın zamanda maksat hasıl olacaktı, ya da «Sizi terk etmeyiz» diyeceklerdi —ki bu ihtimal daha kuvvetliydi— bu takdire göre onlara şu buyruğuyla cevap vermesini emretti: {قل يجمع بيننا ربنا} “De ki: «Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak»” yani dünyada veya ahirette takdirine bağlı olarak tertip edilen hükmünde [bizi toplayacaktır]. Kuşeyrî dedi ki: «Büyük zatlar toplanmada ziyadelikler beklerler ve bu ayetle ferahlarlar; şeriatta toplanmanın pek büyük bir yeri vardır.»
ولما كان إنصافهم منهم في غاية البعد عندهم، وكان ذلك في نفسه في غاية العظمة، أشار إليه بأداة البعد فقال: {ثم يفتح} أي يحكم {بيننا} حكماً يسهل به الطريق {بالحق} أي الأمر الثابت الذي
Onların kendilerinden bu derece insaflı davranmaları onların nezdinde son derece uzak bir ihtimal olduğu ve bu durumun kendisi de son derece büyük bir hadise teşkil ettiği için uzaklık edatıyla buna işaret ederek şöyle buyurdu: {ثم يفتح} “Sonra aramızda hükmedecektir” yani [hak ile batılı] ayırt edecek, yolu kolaylaştıracak bir hüküm verecektir; {بيننا} “aramızda” {بالحق} “hak ile” yani öyle sabit bir gerçekle ki
لا يقدر أحد منا ولا منكم على التخلف عنه، وهو العدل أو الفضل من غير ظلم ولا ميل. ولما كان التقدير: فهو الجامع القدير، عطف عليه قوله: {وهو الفتاح} أي البليغ الفتح لما انغلق، فلم يقدر أحد على فتحه {العليم *} أي البالغ العمل بكل دقيق وجليل مما يمكن فيه الحكومات، فهو القدير على فصل جميع الخصومات.
ne bizden ne de sizden hiç kimse onun dışına çıkmaya güç yetiremez; bu da hiçbir zulüm ve tarafgirlik olmaksızın adalet veya lütuftur. Takdirî mana «O, her şeyi toplayan ve her şeye güç yetirendir» şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti: {وهو الفتاح} “O, Fettâh'tır (en güzel hüküm veren/bütün kilitleri açandır)” yani kilitlenmiş şeyleri eşsiz bir şekilde açandır ki hiç kimse onu açmaya güç yetiremez; {العليم *} “Alîm'dir (her şeyi hakkıyla bilendir).” Yani yargılamanın söz konusu olabileceği en ince ve en büyük her şeyi en mükemmel şekilde bilendir; dolayısıyla O, bütün çekişmeleri ve davaları karara bağlamaya Kadîr'dir.
ولما كانوا قد أنكروا البعث على ذلك الوجه الذي تقدم، ودل على قدرته عليه بما نصب من الأدلة التي شاهدوها من أفعاله بالبصر أو البصيرة إيجاداً وإعداماً، وأقام الحجة على صحة الدعوة وبطلان ما هم عليه، ثم تهددهم بالفصل يوم الجمع، وختم بصفة العلم المحيط المستلزم للقدرة الشاملة، وكانت القدرة لا تكون شاملة إلا عند الوحدانية، أمره بما يوجب لهم القطع بوحدانيته وشمول قدرته بقوله: {قل} أي لهؤلاء المشركين.
Onlar daha önce geçtiği üzere yeniden dirilmeyi inkâr edip O da yaratma ve yok etme fiillerinden gözle veya basiretle müşahede ettikleri delilleri ortaya koyarak buna olan kudretini ispatlayınca; davanın doğruluğuna ve onların üzerinde bulundukları şeyin batıl olduğuna dair hücceti ikame edip ardından toplanma günündeki kesin hükümle onları tehdit edince ve her şeyi kuşatan kudreti gerektiren kuşatıcı ilim sıfatıyla sözü noktalayınca —kudret ise ancak teklik/birlik ile şamil olabileceğinden— onlara şu buyruğuyla O'nun birliğini ve kudretinin kuşatıcılığını kesin olarak kabul etmelerini gerektiren şeyi [söylemesini] emretti: {قل} “De ki:” Yani bu müşriklere [şöyle söyle]:
ولما كانت آلهتهم تسهل رؤيتها، وكان كل ما هو كذلك سافل المقدار عن هذه الرتبة، وكانت آلهتهم بالخصوص أدنى الأشياء عن ذلك بكونها من أخس الجمادات، نبه على ذلك وعلى أنها نكرة لا تعرف بقلب ولا تدل عليها فطرة زيادة في تبكيتهم بقوله: {أروني الذين} ولما لزم مما ثبت له سبحانه من صفات الكمال العلو الذي لا يداينه
İlahlarının görülmesi kolay olduğu, bu durumda olan her varlığın ise bu yüce mertebeden pek aşağı bir derecede bulunduğu ve onların ilahları bilhassa en bayağı cansız varlıklardan olmaları sebebiyle bu makamdan en uzak şeyler olduğu için; onları daha da susturup paylamak amacıyla ilahlarının ne kalple bilinebilen ne de yaratılış fıtratının gösterdiği, tamamen belirsiz varlıklar olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {أروني الذين} “Bana gösterin o kimseleri ki” Sübhânehu ve Teâlâ'ya ait olduğu sabit olan kemal sıfatlarının bir gereği olarak, hiç kimsenin hiçbir veçhile O'na yaklaşamayacağı bir yücelik sabit olunca,
أحد بوجه قال: {ألحقتم به} ولما كان الإلحاق يقتضي ولا بد قصور الملحق عن الملحق به، أشار إلى فرط جهلهم بتسويتهم به بقوله: {شركاء} ثم نبه بعد إبطال قياسهم على أنهم في غاية الجلافة والجمود فهم كالأنعام بما قرعهم به من الرجز في قوله مؤكداً تكذيباً لهم في دعوى الشرك: {كلا} أي ارتدعوا وانزجروا فليس والله الأمر كما ذكرتم ولا قريب منه {بل هو} أي المعبود بالحق الذي لا يستحق أن يسمى هو غيره {الله} أي الذي اختص بالحمد في الأولى والآخرة {العزيز} أي الذي لا مثل له، وكل شيء محتاج إليه، وهو غالب على كل شيء غلبة لا يجد معها ذلك الشيء وجه مدافعة ولا انقلاب، ولا وصول لشيء إليه إلا بإذنه {الحكيم *} أي المحكم لكل ما يفعله فلا يستطيع أحد نقض شيء منه فكيف يكون له شريك وأنتم ترون له من هاتين الصفتين المنافيتين لذلك وتعلمون عجز من أشركتموه به عن أن يساويكم مع ما تعلمون من عجزكم.
şöyle buyurdu: {ألحقتم به} “O'na kattığınız” İlhak etmek/katmak, katılanın katılandan mutlaka daha noksan olmasını gerektirdiği için, onları O'na denk tutmalarındaki aşırı cehaletlerine şu buyruğuyla işaret etti: {شركاء} “ortaklar olarak!” Sonra onların bu kıyaslarını iptal ettikten sonra, son derece kaba ve anlayışsız olduklarına, dolayısıyla hayvanlar gibi bulunduklarına dikkat çekerek, şirk iddialarını kesin bir şekilde yalanlayıp onları azarlayan şu sözüyle vurdu: {كلا} “Hayır, asla!” Yani vazgeçin ve kendinize gelin; vallahi mesele ne sizin zikrettiğiniz gibidir ne de ona yakındır! {بل هو} “Aksine O,” yani başkasına bu ismin verilmesini hak etmeyen, hak mabut olan {الله} “Allah'tır;” yani dünyada ve ahirette hamde layık tek ilahtır; {العزيز} “Azîz'dir (mutlak galiptir);” yani benzeri olmayan, her şeyin kendisine muhtaç olduğu, her şeye öyle bir üstünlükle galip gelendir ki o şey hiçbir karşı koyma ve geri çevirme imkânı bulamaz ve O'nun izni olmaksızın hiçbir şey O'na ulaşamaz; {الحكيم *} “Hakîm'dir (hikmet sahibidir).” Yani yaptığı her şeyi sağlam yapan, hiç kimsenin O'nun hiçbir hükmünü bozamayacağı Zât'tır. Bu iki sıfat şirki tamamen imkânsız kılarken ve siz O'na ortak koştuklarınızın sizinle bile eşit olmaktan aciz olduğunu bilirken, kendi acziyetinizi de bildiğiniz halde O'nun nasıl ortağı olabilir?!
ولما ختم بوصف الحكمة فتم برهان القدرة التي كان أوجب اعتقادهم لعدم البعث ما يقتضي نقصاً فيها، ولزم عن ذلك التوحيد وبطل الشرك، لم يبق إلا إثبات الرسالة التي أوجب ترديدهم
Söz hikmet vasfıyla noktalanıp, öldükten sonra dirilmeyi inkâr etmelerinin noksanlık gerektirdiği kudret bürhanı tamamlanınca; bunun sonucunda tevhid sabit olup şirk de batıl kılınınca, geriye ancak onların [sallallâhu aleyhi ve sellem] haberlerini
أخباره ﷺ بين الكذب والجنون الطعن فيها، فعلم أن التقدير: أرسل إليكم رسوله بعزته مؤيداً له بإعجاز هذا القرآن بحكمته دليلاً على صدقه وكماله في جبلته وتأهله لبدائع نعمته ومعالي رحمته، وكان في ذلك دليل الصدق في الرسالة؛ فنسق به قوله معلياً لشأنه بالخطاب في مظهر العظمة، إشارة إلى أنه ينبغي أن يتدرع جلابيب الصبر على جميع المكارة الصادرة من أنواع الخلق في أداء الرسالة بقوله عاطفاً على {ولقد آتينا داود منا فضلاً} مؤكداً تكذيباً لمن يدعي الخصوص: {وما أرسلناك} أي بعظمتنا {إلا كآفة} أي إرسالاً عاماً شاملاً لكل ما شمله إيجادنا، تكفهم عما لعلهم أن ينتشروا إليه من متابعة الأهوية، وتمنعهم عن أن يخرج عنها منهم أحد، فالتاء في «كافة» للمبالغة، وعبارة ابن الجوزي: أي عامة لجميع الخلائق {للناس} أي كل من فيه قابلية لأن ينوس من الجن والإنس وغيرهم من جميع ما سوى الله وإن آذوك بكل أذى من النسبة إلى الافتراء أو الجنون أو غيرهما، فحال الإرسال محصور في العموم للغرض الذي ذكر من التدرع لحمل المشاق، لا في الناس، فإنه لو أريد ذلك لقدموا فقيل: إلا للناس كافة،
yalan ile delilik arasında gidip getirmeleri sebebiyle ta'n ettikleri risaletin ispatı kaldı. Böylece takdirî mananın şu olduğu anlaşıldı: O, kendi izzetiyle Resulünü size göndermiş, onun doğruluğuna, fıtratındaki kemale, eşsiz nimetlerine ve yüce rahmetine ehil oluşuna bir delil olarak bu Kur’an’ın mucizeliğiyle ve kendi hikmetiyle onu teyit etmiştir. Bunda risaletin doğruluğuna delil bulunmaktaydı. Bu sebeple O'nun şanını yücelten azamet makamındaki hitabıyla ve risaleti tebliğ ederken yaratılmışların her türlüsünden gelecek bütün eziyetlere karşı sabır zırhına bürünmesi gerektiğine işaret ederek, {ولقد آتينا داود منا فضلاً} buyruğuna atıfla ve [peygamberliğin] sadece belli bir topluluğa ait olduğunu iddia edenleri kesin bir dille yalanlayarak sözü şöyle bağladı: {وما أرسلناك} “Biz seni göndermedik” yani azametimizle [göndermedik], {إلا كآفة} “ancak bütün/kuşatıcı olarak [gönderdik]” yani yaratmamızın kuşattığı her şeyi içine alan umumi bir elçilikle [gönderdik] ki onları yönelip dağılabilecekleri hevalara uymaktan alıkoyasın ve onlardan hiçbirinin bu çerçevenin dışına çıkmasına engel olasın. Buradaki «kâffe» kelimesindeki te (ة) harfi mübalağa içindir. İbnü'l-Cevzî'nin ifadesiyle: «Yani bütün yaratılmışlara umumi olarak gönderdik.» {للناس} “bütün insanlara” yani cinlerden, insanlardan ve Allah'tan başka hareket etme ve değişme (nevs) kabiliyeti taşıyan diğer bütün varlıklara gönderdik; isterse iftira, delilik veya başka şeylerle itham ederek sana her türlü eziyeti yapsınlar. Gönderme hâli, insanlara değil, meşakkatleri göğüslemek için sabır zırhına bürünmek üzere zikredilen gaye sebebiyle umumiliğe hasredilmiştir. Zira insanlara hasredilmek istenseydi onlar öne alınır ve «illâ li'n-nâsi kâffeten» denilirdi.
وقد مضى في أوائل الأنعام عن السبكي ما ينفع هنا، والمعنى أن داود ﵇ فضل بطاعة الجبال له والطير والحديد، وسليمان ﵇ بما ذكر له، ففضيلتك أنت بالإرسال إلى كل من يمكن نوسه، فالحصا سبحت في كفك، والجبال أمرت بالسير معك ذهباً وفضة، والحمرة شكت إليك أخذ فراخها أو بيضها، والضب شهد لك، والجمل شكا إليك وسجد لك، والأشجار أطاعتك، والأحجار سلمت عليك وائتمرت بأمرك إلى غير ذلك من كل من ينوس بالفعل أو القابلية - والله أعلم، وأما الجن فحالهم مشهور، وأما الملائكة فالدلائل على الإرسال إليهم في غاية الظهور، وفي دلائل النبوة في باب التحدث بالنعمة عن ابن عباس ﵄ أن هذه الآية دليل على فضل النبي ﷺ على الأنبياء بعموم الرسالة للإنس والجن.
En'âm Suresi'nin başlarında Sübkî'den burada faydalı olacak bilgiler geçmişti. Mana şudur: Dâvûd [aleyhisselâm] dağların, kuşların ve demirin kendisine boyun eğdirilmesiyle; Süleyman [aleyhisselâm] da kendisi için zikredilenlerle üstün kılındı. Senin üstünlüğün ise hareket ve hayat sahibi olabilecek her varlığa peygamber olarak gönderilmendir. Nitekim çakıl taşları senin avucunda tesbih etti; dağlara altın ve gümüş olarak seninle birlikte yürümeleri emredildi; hüdhüd/hümmara kuşu yavrularının veya yumurtalarının alınmasını sana şikâyet etti; keler senin lehine şahitlik etti; deve sana dert yanıp secde etti; ağaçlar sana itaat etti; taşlar sana selam verip emrine boyun eğdi ve fiilen yahut kabiliyet olarak hareket ve hayat sahibi olan daha nice varlıklar da böyledir —Allah en doğrusunu bilir—. Cinlere gelince, onların durumu meşhurdur. Meleklere peygamber olarak gönderildiğine dair deliller ise son derece açıktır. Delâilü'n-Nübüvve'de «Nimetin Dile Getirilmesi» babında İbn Abbas'tan —radıyallâhu anhümâ— rivayet edildiğine göre bu ayet, insanların ve cinlerin tamamına gönderilmesi sebebiyle Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] diğer peygamberlere olan üstünlüğünün bir delilidir.
ولما كانت البشارة هي الخبر الأول الصدق السار، وكان في ذكرها رد قولهم في الكذب والجنون، قال: {بشيراً ونذيراً} أي لمن أهل للبشارة أو النذارة. ولما كان هذا الإرسال مقروناً بدليله من الإتيان بالمعجز من نفسه من جهة البلاغة في نظمه وبالمعاني المحكمة في البشارة والنذارة وغير ذلك، قلب عليهم قولهم الذي لا دليل عليه
Müjde, sevindirici ilk doğru haber olduğu ve onun zikredilmesinde onların yalan ve delilik iddialarına bir reddiye bulunduğu için şöyle buyurdu: {بشيراً ونذيراً} “müjdeleyici ve uyarıcı olarak.” Yani müjdeye veya uyarıya ehil olan kimselere. Bu peygamberlik görevi, gerek nazmındaki belağat gerekse müjde, uyarı ve diğer konulardaki muhkem manalar bakımından bizzat kendisinden mucize getirme deliliyle birlikte sunulunca, onların hiçbir delili bulunmayan,
ولا شبهة تصوب إليه في حقه ﷺ بقوله الذي هو أوضح من الشمس دليلاً، وأقوم كل قيل قيلاً: {ولكن} ولما كان الناس الأولين كل من ديه قابلية النوس وهم جميع الخلائق وأكثرهم غير عاص، أظهر مريداً الثقلين من الجن والإنس فقال: فأكثر الناس لا يعلمون أي ليس لهم قابلية العلم فيعلموا أنك رسول الله فضلاً عن أن إرسالك عام، بل هم كالأنعام، فهم لذلك لا يتأملون فيقولون «افترى أم به جنة» ونحو هذا من غير تدبر لما في هذا الكتاب من الحكمة والصواب مع الإعجاز في حالي الإطناب والإيجاز، والإضمار والإبراز، فيحملهم جهلهم على المخالفة والإعراض.
ve Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] hakkında ileri sürülebilecek hiçbir şüphe taşımayan iddialarını, delili güneşten daha açık ve her sözden daha doğru olan şu buyruğuyla aleyhlerine çevirdi: {ولكن} “Fakat” İlk zikredilen «insanlar» ifadesi hareket ve can taşıma kabiliyeti olan bütün mahlukatı kapsadığı ve onların çoğu isyankâr olmadığı için, cin ve insanlardan oluşan iki mükellef zümreyi kastederek şöyle buyurdu: «İnsanların çoğu bilmezler» yani ilim kabiliyetleri yoktur ki senin Allah'ın elçisi olduğunu bilsinler, nerede kaldı ki risaletinin umumi olduğunu anlasınlar; bilakis onlar hayvanlar gibidirler. Bu yüzden düşünmezler de bu kitaptaki hikmet ve doğruluğu, uzun anlatım (itnâb) ve kısa anlatım (îcâz), gizleme (izmâr) ve açığa vurma (ibrâz) hallerindeki eşsiz mucizeliği tefekkür etmeksizin «Uydurdu mu yoksa onda delilik mi var?» ve benzeri sözler söylerler; böylece cehaletleri onları muhalefete ve yüz çevirmeye sevk eder.
ولما سلب عنهم العلم، أتبعه دليله، فقال معبراً بصيغة المضارعة الدال على ملازمة التكرير للإعلام بأنه على سبيل الاستهزاء لا الاسترشاد: {ويقولون} أي ما أرسلناك إلا على هذا الحال والحال أن المنذرين يقولون جهلاً منهم بعاقبة ما يوعدونه غير مفكرين به في وجه الخلاص منه والتفصي عنه في كل حين استهزاء منهم: {متى هذا الوعد} أي بالبشارة والنذارة في يوم الجمع وغيره فسموه وعداً زيادة في الاستهزاء. ولما كان قول الجماعة أجدر بالقبول، وأبعد عن الرد من
Onlardan ilmi nefyedince, hemen ardından bunun delilini getirdi ve bunun yol gösterme arayışıyla değil, alay kastıyla olduğunu bildirmek üzere tekrarı ifade eden muzari kipiyle şöyle buyurdu: {ويقولون} “Ve diyorlar ki:” Yani biz seni ancak bu hal üzere gönderdik; durum şu ki uyarılan bu kimseler kendilerine vaat edilen şeyin akıbetini bilmediklerinden, her an ondan kurtulma ve sıyrılma yolunu düşünmeksizin alay ederek şöyle derler: {متى هذا الوعد} “Bu vaat ne zaman?” Yani toplanma günündeki ve diğer vakitlerdeki müjde ve uyarı ne zaman gerçekleşecek? Alayı artırmak için buna «vaat» adını verdiler. Bir topluluğun sözü kabule daha layık ve reddedilmekten
قول الواحد، أشار إلى زيادة جهلهم بقوله: {إن كنتم} أي أيها النبي وأتباعه! كوناً أنتم عريقون فيه {صادقين *} أي متمكنين في الصدق.
tek bir kişinin sözüne göre daha uzak olduğu için, cehaletlerinin büyüklüğüne şu buyruğuyla işaret etti: {إن كنتم} “Eğer siz... iseniz” yani ey Peygamber ve onun takipçileri, siz kökleşmiş bir halde bulunuyorsanız, {صادقين *} “doğru söyleyenler [iseniz].” Yani doğrulukta sebat eden kimseler iseniz.
ولما تبين من سؤالهم أنه لم يكن للاسترشاد وإن هم بالغوا به في التكذيب والاستهزاء بعد الإبلاغ في إقامة الأدلة، أمره بأن يجيبهم بما يصلح للمعاند من صادع التهديد بقوله: {قل لكم} أي أيها الجامدون الأجلاف الذين لا يجوزون الممكنات، ولا يتدبرون ما أوضحها من الدلالات، مع ضعفهم عن الدفاع، والمبالغة والامتناع {ميعاد يوم} أي لا تحتمل العقول وصف عظمه لما يأتي فيه من العقاب سواء كان يوم الموت أو البعث. ولما كان تعلق النفوس بالمهلة عظيماً، قال: {لا تستأخرون} أي لا يوجد تأخركم ولا يمكن أن يطلب لحثيث الطلب وتعذر الهرب {عند ساعة} لأن الآتي به عظيم القدرة محيط العلم، ولذلك قال: {ولا تستقدمون} أي لا يوجد تقدمكم لحظة فما دونها ولا تتمكنون من طلب ذلك.
Delillerin en mükemmel şekilde ortaya konmasından sonra onların bu sorularının doğru yolu bulma amacıyla olmadığı, bilakis bununla yalanlama ve alayda aşırıya kaçtıkları anlaşılınca; inatçı kimseye layık olan çarpıcı bir tehditle onlara cevap vermesini emrederek şöyle buyurdu: {قل لكم} “De ki: «Sizin için vardır...»” Yani ey savunmadan, karşı koymaktan ve engel olmaktan aciz oldukları halde mümkün olan şeyleri caiz görmeyen ve apaçık delilleri düşünmeyen kaba ve anlayışsız kimseler! {ميعاد يوم} “Belirlenmiş bir günün vadesi [vardır]” yani ister ölüm günü olsun ister diriliş günü, onda gelecek azabın büyüklüğünü akılların tarif edemeyeceği [bir günün vadesi vardır]. Nefislerin mühlet elde etme arzusu pek büyük olduğundan şöyle buyurdu: {لا تستأخرون} “Geciktirilmezsiniz” yani gecikmeniz söz konusu olamaz; talep eden Zât'ın şiddetli takibi ve kaçışın imkânsızlığı sebebiyle bunu talep etmek de mümkün değildir; {عنه ساعة} “ondan bir an bile.” Zira onu getirecek olan Zât mutlak kudret ve kuşatıcı ilim sahibidir. Bundan dolayı şöyle buyurdu: {ولا تستقدمون} “ne de öne geçebilirsiniz.” Yani bir an dahi olsa öne geçmeniz vuku bulmaz ve bunu istemeye de güç yetiremezsiniz.
ولما دل سبحانه بملازمتهم للاستهزاء بهذا الإنذار على أنهم غير
Sübhânehu ve Teâlâ, onların bu uyarıyı sürekli alaya almalarından dolayı kâfirlerin mezheplerinden/tutumlarından asla
منفكين عن مذاهب الكفار، ذكر تصريحهم بذلك وحالهم في بعض الأوقات المنطبقة عليها الآية السالفة في قوله: {وقال الذين كفروا} حيث عبر بالموصول وصلته في موضع الضمير، قطعاً للأطماع عن دعائهم: {لن نؤمن} أي نصدق أبداً، وصرحوا بالمنزل عليه ﷺ بالإشارة فقالوا: {بهذا القرآن} أي وإن جمع جميع الحكم والمقاصد المضمنة لبقية الكتب {ولا بالذي بين يديه} أي قبله من الكتب: التوراة والإنجيل وغيرهما. بل نحن قانعون بما أدبنا به آباؤنا، وذلك أن بعض أهل الكتاب أخبروهم أن صفة هذا النبي عندهم في كتبهم، فأغضبهم ذلك فقالوه: {ولو} أي والحال أنك {ترى} أي يوجد منك رؤية لحالهم {إذ} هم - هكذا كان الأصل، ولكن أظهر الوصف تعميماً وتعليقاً للحكم به فقال: {الظالمون} أي الذين يضعون الأشياء في غير محالها فيصدقون آباءهم لإحسان يسير مكدر بغير دليل، ولا يصدقون ربهم الذي لا نعمة عندهم ولا عند آبائهم إلا منه، وقد أقام لهم أدلة العقل بما ضرب لهم من الأمثال في الآفاق وفي أنفسهم، والنقل بهذا القرآن
ayrılmadıklarını gösterince, onların bunu açıkça ikrar ettiklerini ve geçen ayetin tam olarak uyduğu bazı vakitlerdeki hallerini şu buyruğuyla zikretti: {وقال الذين كفروا} “Kâfir olanlar dediler ki:” Burada onların hidayete davet edilmelerine dair umutları kesmek için zamir yerine ismi mevsul ve sılası kullanılmıştır. {لن نؤمن} “Asla inanmayacağız” yani hiçbir zaman tasdik etmeyeceğiz. Kendisine indirilen Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] işaret ederek açıkça şöyle dediler: {بهذا القرآن} “Bu Kur'an'a” yani diğer kitapların içerdiği bütün hikmetleri ve gayeleri kendisinde toplasa bile; {ولا بالذي بين يديه} “ve ondan öncekine de.” Yani ondan önceki Tevrat, İncil ve diğer kitaplara da [inanmayacağız]. Bilakis biz atalarımızın bize öğrettiği terbiye ile yetiniriz. Şöyle ki: Ehl-i kitaptan bazıları bu Peygamber'in sıfatının kendi kitaplarında yazılı olduğunu onlara haber verince bu onları öfkelendirmiş ve bu sözü söylemişlerdi. {ولو} “Bir görseydin...” Yani senin tarafında onların haline dair bir müşahede bulunsaydı; {ترى} “görseydin” {إذ} “o vakit” onlar... —aslı böyleydi fakat hükmü genele teşmil etmek ve hükmü bu sıfata bağlamak için açık isim kullanarak şöyle buyurdu:— {الظالمون} “zalimler” yani her şeyi layık olduğu yerin dışına koyan, hiçbir delili olmayan bulanık ve azıcık bir iyilikleri sebebiyle atalarını tasdik edip, gerek afakta gerekse kendi nefislerinde vurduğu misallerle akli delilleri ve bu Kur’an ile nakli delilleri
المدلول على صدقه بعد إظهار المعجزات المحسوسات بعجزهم عنه، فكأنهم سمعوه من الله المنعم الحق {موقوفون} أي بعد البعث بما يوقفهم من قدرته بأيدي جنوده أو بغيرها بأيسر أمر منه سبحانه قهراً لهم وكرهاً منهم: {عند ربهم} أي الذي أحسن إليهم فطال إحسانه فكفروا كلما أحسن به إليهم {يرجع بعضهم} أي على وجه الخصام عداوة. وكان سببها مواددتهم في الدنيا بطاعة بعضهم لبعض في معاصي الله، قال القشيري: ومن عمل بالمعاصي أخرج الله عليه كل من هو أطوع له، ولكنهم لا يعلمون ذلك، ولو علموا لاعتبروا، ولو اعتبروا لتابوا وتوافقوا، ولكن ليقضي الله أمراً كان مفعولاً {إلى بعض القول} أي بالملاومة والمباكتة والمخاصمة، لرأيت أمراً فظيعاً منكراً هائلاً شنيعاً مقلقاً وجيعاً يسرك منظره، ويعجبك منهم أثره ومخبره، من ذلهم وتحاورهم وتخاذلهم حيث لا ينفعهم شيء من ذلك.
ortaya koyduğu halde, kendilerinde ve atalarında bulunan her nimetin yalnızca kendisinden geldiği Rablerini tasdik etmeyen kimseler [bir görseydin] —ki bu Kur'an, müşriklerin benzerini getirmekten aciz kalmasıyla doğruluğu kanıtlanan, hissedilir mucizelerden sonra sanki gerçek Nimet Sahibi olan Allah'tan bizzat işitmiş gibidirler—; {موقوفون} “tutuklanıp durdurulduklarında” yani öldükten sonra dirilişin ardından, Sübhânehu ve Teâlâ'nın kudretiyle, askerlerinin elleriyle veya başka vasıtalarla, O'nun en kolay bir emriyle kendilerine zorla ve istemedikleri halde durduruldukları zaman; {عند ربهم} “Rablerinin huzurunda” yani kendilerine kesintisiz iyilikte bulunduğu halde her iyiliğe karşı nankörlük ettikleri Rablerinin katında; {يرجع بعضهم} “birbirlerine çevirirler” yani düşmanlık ve çekişme yoluyla [söz söylerler]. Bu düşmanlığın sebebi ise dünyada Allah'a isyan hususunda birbirlerine itaat ederek kurdukları dostluktu. Kuşeyrî şöyle demiştir: «Kim günahlarla amel ederse, Allah kendisine en çok itaat eden kimseyi onun aleyhine musallat eder; fakat onlar bunu bilmezler. Şayet bilselerdi ibret alırlardı, ibret alsalardı tevbe eder ve uzlaşırlardı; fakat Allah gerçekleşecek bir emri yerine getirmektedir.» {إلى بعض القول} “birbirlerine söz [atıp dururlar].” Yani kınama, paylama ve tartışma yoluyla [söz çevirirler]. [Onları görseydin], son derece korkunç, dehşetli, ürpertici, acı verici, seni sevindirecek ve onların içine düştükleri zilletten, karşılıklı çekişmelerinden ve hiçbir şeyin kendilerine fayda vermediği bir anda birbirlerini yüzüstü bırakmalarından hayrete düşeceğin bir manzara görürdün.
ولما كان هذا مجملاً، فسره بقوله على سبيل الاستئناف: {يقول الذين استضعفوا} أي وقع استضعافهم ممن هو فوقهم في الدنيا وهم الأتباع في تلك الحالة على سبيل اللوم والتأنيب {للذين استكبروا} أي أوجدوا الكبر وطلبوه بما وجدوا من أسبابه التي أدت إلى استضعافهم
Bu ifade mücmel (özet) olduğu için, yeni bir cümleyle (isti'nâf) onu şöyle açıkladı: {يقول الذين استضعفوا} “Güçsüz bırakılanlar (zayıf sayılanlar) derler ki:” Yani dünyada kendilerinden üstün olanlar tarafından zayıf düşürülenler —ki bunlar o andaki tâbilerdir— kınama ve azarlama yoluyla şöyle derler: {للذين استكبروا} “büyüklük taslayanlara:” Yani kibri var eden ve kendilerini zayıf düşürmelerine yol açan sebepleri elde ederek
للأولين وهم الرؤوس المتبوعون: {لولا أنتم} أي مما وجد من استتباعكم لنا على الكفر وغيره من أموركم {لكنا مؤمنين *} أي عريقين في الإيمان لأنه لم يكن عندنا كبر من أنفسنا يحملنا على العناد للرسل.
büyüklük peşinde koşan o öndeki elebaşlara [şöyle derler]: {لولا أنتم} “Siz olmasaydınız” yani küfür ve diğer hususlarda bizi kendinize uydurmanız bulunmasaydı, {لكنا مؤمنين *} “muhakkak biz inanan kimseler olurduk.” Yani imanda kökleşmiş kimseler olurduk; çünkü nefislerimizde peygamberlere inat etmeye bizi sevk edecek bir kibir yoktu.
ولما لم يتضمن كلامهم سوى قضية واحدة، ذكر الجواب بقوله تعالى: {قال الذين استكبروا} على طريق الاستئناف {للذين استضعفوا} رداً عليهم وإنكاراً لقولهم أنهم هم الذين صدوهم: {أنحن} خاصة {صددناكم} أي منعناكم وصرفناكم {عن الهدى} ولما كانوا لا يؤاخذون بإهمال دليل العقل قبل إتيان الرسل، أشاروا إلى ذلك بقولهم: {بعد إذ جاءكم} أي على ألسنة الرسل.
Onların sözü tek bir iddiayı içerdiği için, Yüce Allah cevabı isti'nâf yoluyla şöyle zikretti: {قال الذين استكبروا} “Büyüklük taslayanlar dediler ki” {للذين استضعفوا} “güçsüz bırakılanlara” onların kendilerini saptıranların onlar olduğu iddiasını reddederek ve inkâr ederek: {أنحن} “Biz mi” yalnızca biz mi {صددناكم} “sizi çevirdik” yani sizi engelleyip alıkoyduk {عن الهدى} “hidayetten,” Peygamberler gelmeden önce aklî delilleri terk etmelerinden dolayı sorumlu tutulmayacakları için, şu sözleriyle buna işaret ettiler: {بعد إذ جاءكم} “size geldikten sonra?” Yani peygamberlerin lisanıyla size ulaştıktan sonra.
ولما كان المعنى: إنا لم نفعل ذلك، حسن أن يقال: إنهم هم الذين ضلوا بأنفسهم لا بإضلالهم، فقالوا: {بل كنتم} أي جبلة وخلقاً {مجرمين *} أي عريقين في قطع ما ينبغي وصله بعد إتيان الهدى مختارين لذلك كما كنتم قبله أتباعاً لنا ما ردتم ولا ردنا، ولما تضمن قولهم أمرين: ادعاء عراقتهم في الإجرام، وإنكار كونهم سبباً فيه، أشار إلى ردهم للثاني بالعاطف على غير معطوف عليه إعلاماً بأن التقدير: قال الذين استضعفوا: كذبتم فيما ادعيتم من عراقتنا في الإجرام: {وقال الذين استضعفوا} عطفاً على هذا المقدر {للذين استكبروا}
Mana «Biz bunu yapmadık» şeklinde olunca, onların başkalarının saptırmasıyla değil bizzat kendi tercihleriyle saptıklarını söylemek uygun düşmüş ve şöyle demişlerdir: {بل كنتم} “Aksine siz idiniz” yani fıtrat ve huy olarak siz idiniz; {مجرمين *} “suçlular / günahkârlar.” Yani hidayet geldikten sonra da, tıpkı ondan önce bize uyup ne sizin ne de bizim bir itirazda bulunmadığımız gibi, kendi tercihinizle bitiştirilmesi gerekeni koparmakta kökleşmiş kimselerdiniz. Onların sözü iki hususu içerdiği için —yani kendilerinin suçlulukta kökleşmiş oldukları iddiası ve onların buna sebep olduğunu inkâr etmeleri—, zayıf sayılanların ikinci hususu reddettiklerini göstermek üzere açıkta bir matuf aleyh olmaksızın atıf harfi kullanarak takdirî mananın şu olduğunu bildirdi: «Zayıf sayılanlar dedi ki: Bizim suçta kökleşmiş olduğumuza dair iddianızda yalan söylediniz.» {وقال الذين استضعفوا} “Ve güçsüz bırakılanlar dedi ki” —bu takdire atıfla— {للذين استكبروا} “büyüklük taslayanlara”
ردّاً لإنكارهم صدهم: {بل} الصاد لنا {مكرُ الليل والنهار} أي الواقع فيهما من مكركم بنا، أو استعير إسناد المكر إليهما لطول السلامة فيهما، وذلك للاتساع في الظرف في إجرائه مجرى المفعول به {إذ تأمروننا} على الاستمرار {أن نكفر بالله} أي الملك الأعظم بالاستمرار على ما كنا عليه قبل إتيان الرسل {ونجعل له أنداداً} أي أمثالاً نعبدهم من دونه {وأسروا} أي يرجعون والحال أن الفريقين أسروا {والندامة لما} أي حين {رأوا العذاب} لأنهم بينما هم في تلك المقاولة وهم يظنون أنها تغني عنهم شيئاً وإذا بهم قد بدا لهم ما لم يكونوا يحتسبون فأبهتهم فلم يقدروا لفوات المقاصد وخسران النفوس أن نسبوا بكلمة، ولأجل أن العذاب عم الشريف منهم والوضيع. قال تعالى: {وجعلنا الأغلال} أي الجوامع التي تغل اليد إلى العنق {في أعناق الذين كفروا} فأظهر موضع الإضمار تصريحاً بالمقصود وتنبيهاً على الوصف الذي أوجب لهم ذلك.
onların kendilerini alıkoyduklarını inkâr etmelerine bir reddiye olarak: {بل} “Hayır!” Bizi alıkoyan şey {مكر الليل والنهار} “gece ve gündüzün tuzağıdır.” Yani gece ve gündüzde bize kurduğunuz tuzaklardır; ya da zaman zarfının mefulün bih yerine geçirilerek genişletilmesiyle, o vakitlerdeki uzun süreli güvenlik sebebiyle hile bu iki vakte isnat edilerek mecaz yapılmıştır. {إذ تأمروننا} “Çünkü siz bize emrediyordunuz” sürekli olarak [emrediyordunuz]: {أن نكفر بالله} “Allah'ı inkâr etmemizi” yani peygamberler gelmeden önce üzerinde bulunduğumuz hal üzere devam ederek o En Büyük Hükümdar'ı inkâr etmemizi, {ونجعل له أنداداً} “ve O'na eşler/ortaklar koşmamızı.” Yani O'ndan başka kendilerine tapacağımız benzerler kılmamızı [emrediyordunuz]. {وأسروا} “Ve içten içe gizlediler...” Yani her iki grup da gizlediği halde birbirlerine söz atarlar; {الندامة لما} “pişmanlığı, gördükleri vakit” {رأوا العذاب} “azabı gördükleri zaman.” Çünkü onlar bu tartışmayı sürdürürken ve bunun kendilerine bir fayda vereceğini zannederken, birdenbire hiç hesaba katmadıkları şeyler karşılarına çıkıverdi; bu durum onları dehşete düşürdü de maksatların elden gitmesi ve nefislerin hüsrana uğraması sebebiyle tek bir kelime bile fısıldamaya güç yetiremediler. Azap hem soylularını hem de aşağı tabakadakileri kuşattığı için Yüce Allah şöyle buyurdu: {وجعلنا الأغلال} “Ve boyundurukları taktık” yani eli boyna bağlayan kelepçeleri [taktık] {في أعناق الذين كفروا} “kâfir olanların boyunlarına.” Maksadı açıkça belirtmek ve onları buna müstahak kılan sıfata dikkat çekmek için zamir makamında açık isim kullanmıştır.
ولما كانت أعمالهم لقبحها ينبغي البراءة منها، فكانت بملازمتهم لها كأنها قد قهرتهم على ملازمتها وتقلدها طوق الحمامة فهم يعاندون الحق من غير التفات إلى دليل قال منبهاً على ذلك جواباً لمن كأنه
Onların amelleri çirkinliği sebebiyle kendisinden uzak durulması gereken şeyler olduğu halde, onlara sımsıkı sarılmaları yüzünden sanki bu ameller güvercin gerdanlığı gibi boyunlarına dolanıp onları mecbur bırakmış ve hiçbir delile kulak asmadan hakka inatla karşı çıkmışlardı. Sanki «Neden onların boyunları ve elleri özellikle bu azaba tahsis edildi?» diyen bir kimseye cevap olarak buna dikkat çekip şöyle buyurdu:
قال: لم خصت أعناقهم وأيديهم بهذا العذاب؟ : {هل يجزون} أي بهذه الأغلال {إلا ما كانوا} أي كوناً هم عريقون فيه {يعملون *} أي على سبيل التجديد والاستمرار مما يدعون أنهم بنوه على العلم، وذلك الجزاء - والله أعلم - هو ما يوجب قهرهم وإذلالهم وإخزاءهم وإنكاءهم وإيلامهم كما كانوا يفعلون مع المؤمنين ويتمنون لهم.
{هل يجزون} “Onlar cezalandırılırlar mı?” yani bu boyunduruklarla [cezalandırılırlar mı?] {إلا ما كانوا} “olduklarından başkasıyla” yani kökleşmiş bulundukları durumdan başkasıyla, {يعملون *} “yapageldikleri şeylerden [başkasıyla mı cezalandırılırlar?]” Yani ilim üzerine kurduklarını iddia ettikleri ve sürekli yenileyerek yapmaya devam ettikleri şeylerden başkasıyla mı? Bu ceza —Allah en doğrusunu bilir—, vaktiyle müminlere yaptıkları ve onlar için temenni ettikleri gibi, onların zelil edilmelerini, alçaltılmalarını, rezil ve rüsva kılınmalarını, canlarının yakılmasını ve acı çekmelerini gerektiren şeydir.
ولما كان في هذا تسلية أخروية، أتبعه التسلية الدنيوية، فقال عطفاً على ما تقديره: وما أرسلنا غيرك إلا إرسالاً خاصاً لأمته، عطفاً على {ما أرسلناك إلا كافة} وساقه مؤكداً لأنه مضمونه - لكونه في غاية الغرابة - مما لا يكاد يصدق: {وما أرسلنا} أي بعظمتنا ولما كان المقصود التعميم، لأنه لم يتقدم قول قريش ليخص التسلية بمن قبلهم، أسقط القبلية بخلاف ما في سورة الزخرف فقال: {في قرية} وأكد النفي بقوله: {من نذير} أي ينذرهم وخامة ما أمامهم من عوقب أفعالهم، ودل بإفراده عن البشارة أن غالب الأمم الماضية من أهل النذارة لنظهر مزية هذه الأمة، ولعله عبر به إشارة إلى الناسخين للشرائع التي قبلهم دون المجددين من أنبياء بني إسرائيل فإن بعضهم
Bunda ahirete dair bir teselli bulunması sebebiyle, takdiri «Biz senden başkasını ancak kendi kavmine mahsus bir elçilikle gönderdik» şeklinde olan manaya ve {ما أرسلناك إلا كافة} buyruğuna atıfla bunu dünyevi bir teselli ile takip etti. Muhtevası son derece şaşırtıcı ve neredeyse inanılmaz bir durum olduğu için sözü tekitli bir şekilde sevk ederek şöyle buyurdu: {وما أرسلنا} “Biz göndermedik” yani azametimizle [göndermedik] —burada maksat genelleme olduğu için, Kureyş'in sözü daha önce geçmeyip teselli önceki ümmetlere hasredilmediğinden Zuhruf Suresi'ndekinin aksine «senden önce» kaydı düşürülmüştür— ve şöyle buyurdu: {في قرية} “hiçbir memlekete” Nefyi tekit ederek şöyle buyurdu: {من نذير} “bir uyarıcı ki” yani onları amellerinin akıbetindeki tehlikelere karşı uyaran hiçbir uyarıcı [göndermedik]. Bu ümmetin üstünlüğünün ortaya çıkması için, geçmiş ümmetlerin çoğunun uyarıya muhatap olduğunu göstermek üzere müjdeyi bırakıp sadece uyarıcı lafzını kullandı; belki de İsrâiloğulları peygamberlerinden şeriatı yenileyenler değil, kendilerinden önceki şeriatları nesh edenleri kastederek bu lafızla ifade etmiştir, zira onların bir kısmı
لم يكذب {إلا قال مترفوها} أي العظماء الذين لا شغل لهم إلا التنعم بالفاني حتى أكسبهم البغي والطغيان: {إنا بما أرسلتم به} أي أيها المنذرون {كافرون} أي وإذا قال المنعمون ذلك تبعهم المستضعفون فإذا وقفوا عندنا تقاولوا بما تقدم ثم لم ينفعهم ذلك {وقالوا} مفاخرين ودالين على أنهم فائزون كما قال لك هؤلاء كأنهم تواصلوا به: {نحن أكثر} .
yalanlanmamıştı: {إلا قال مترفوها} “mutlaka oranın şımarık zenginleri (ileri gelenleri) şöyle demiştir:” Yani taşkınlık ve azgınlık kazanacak kadar fani lezzetlerle eğlenmekten başka işi olmayan ileri gelenler şöyle demiştir: {إنا بما أرسلتم به} “«Biz sizinle gönderilen şeyleri” yani ey uyarıcılar, [size verilen şeyleri] {كافرون} “inkâr edenleriz.»” Nimet içinde yüzenler bunu söyleyince zayıf olanlar da onlara uymuş; huzurumuza çıkarıldıklarında daha önce geçtiği gibi tartışmışlar, sonra da bu tartışma kendilerine bir fayda vermemiştir. {وقالوا} “Ve dediler ki:” Övünerek ve sanki bunu birbirlerine tavsiye etmişler gibi, bunların sana söylediği şekilde kendilerinin kazançlı olduklarını iddia ederek şöyle dediler: {نحن أكثر} “«Biz daha çoğuz...»”
ولما كانت الأموال في الأغلب سبباً لكثرة الأولاد بالاستكثار من النساء الحرائر والإماء، قدمها فقال: {أموالاً وأولاداً} أي في هذه الدنيا، ولو لم يرض منا ما نحن عليه ما رزقنا ذلك {وما نحن} أي الآن {بمعذبين *} أي بثابت عذابنا، وإنما تعرض لنا أحوال خفيفة من مرض وشدائد هي أخف من أحوالكم، وحالياً الآن دليل على حالنا فيما يستقبل من الزمان كائناً ما كان، فإن الحال نموذج المآل، والأول دليل الآخر، فإن كان ثَم آخرة كما تقولون فنحن أسعد منكم فيها كما نحن أسعد منكم الآن، ولم تنفعهم قصة سبأ في ذلك فإنهم لو تأملوا لكفتهم، وأنارت أبصار بصائرهم، وصححت أمراض قلوبهم وشفتهم، فإنهم كانوا أحسن الناس حالاً، فصاروا أقبحهم مآلاً.
Mallar hür ve cariye kadınları çoğaltmak suretiyle çoğunlukla çocukların çokluğuna sebep olduğu için, malı öne alarak şöyle buyurdu: {أموالاً وأولاداً} “mal ve evlatça [daha çoğuz].” Yani bu dünyada; şayet üzerinde bulunduğumuz durumdan razı olunmasaydı bize bunlar rızık olarak verilmezdi. {وما نحن} “Ve biz... değiliz” yani şu anda da değiliz, {بمعذبين *} “azap görecek kimseler [değiliz].” Yani azabımızın sabit olması söz konusu değildir; bize ancak sizinkinden daha hafif olan hastalık ve sıkıntılar gibi geçici hafif durumlar isabet eder. Şu anki durumumuz, ne olursa olsun gelecekteki durumumuza da delildir; zira şimdiki hal geleceğin bir numunesidir, evvel olan ahire delildir. Şayet iddia ettiğiniz gibi bir ahiret varsa, şu anda sizden daha mutlu olduğumuz gibi orada da sizden daha mutlu oluruz. Sebe' halkının kıssası da bu hususta onlara fayda vermemiştir; zira düşünselerdi bu kıssa onlara yeter, basiret gözlerini aydınlatır, kalplerindeki hastalıkları düzeltip şifa verirdi. Çünkü onlar insanların en güzel durumunda idiler, sonra da akıbet bakımından en çirkin hale geldiler.
ولما كانت لشبهتهم هذه شعبتان تتعلق إحداهما بالذات والأخرى بالثمرات، بدأ بالأولى لأنها أهم، فقال مؤكداً تكذيباً لمن يظن أن سعيه يفيد في الرزق شيئاً لولا السعي ما كان: {قل} يا أكرم الخلق على الله! مؤكداً لأجل إنكارهم لأن يوسع في الدنيا على من لا يرضى فعله: {إن ربي} أي المحسن إليّ بالإنعام بالسعادة الباقية {يبسط الرزق} أي يجدده في كل وقت أراده بالأموال والأولاد وغيرها {لمن يشاء ويقدر} أي يضيق على من يشاء منكم أن يكون جميع الموسع عليهم على ما هو حق عنده ومرضى له، لاختلافهم في الأصول وتكفير بعضهم لبعض، فإن الله معذب بعضهم لا محالة، فبطلت شبهتهم، وثبت أنه يفعل ما يشاء ابتلاء وامتحاناً، فلا يدل البسط على الرضى ولا القبض على السخط - على ما عرف من سنته في هذه الدار {ولكن أكثر الناس} أي الذين لم يرتفعوا عن حد النوس والاضطراب {لا يعلمون *} أي ليس لهم
Onların bu şüphesinin biri zâtla, diğeri semerelerle (kazanımlarla) ilgili iki yönü bulunduğu için, daha önemli olan birincisiyle başlayarak, kendi çabası olmasaydı rızkın meydana gelmeyeceğini ve çabanın rızıkta tek başına etkili olduğunu sananları kesin bir dille yalanlayarak şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” Ey yaratılmışların Allah katında en şereflisi! Amelinden razı olunmayan kimseye dünyalık genişlik verilmesini inkâr etmeleri sebebiyle tekit ederek [şöyle de]: {إن ربي} “Şüphesiz benim Rabbim” yani baki saadet nimetiyle bana ihsanda bulunan [Rabbim], {يبسط الرزق} “rızkı bollaştırır” yani dilediği her vakitte mal, evlat ve diğer şeylerle rızkı yeniler; {لمن يشاء ويقدر} “dilediğine de daraltır / kısar.” Yani esaslarda ihtilaf etmeleri ve birbirlerini tekfir etmeleri sebebiyle —ki Allah muhakkak onların bir kısmına azap edecektir— kendilerine rızık genişletilenlerin tamamının Allah katında hak üzere ve O'nun rızasına mazhar kimseler olduğunu zanneden sizlerden dilediğine de kısar. Böylece onların şüpheleri batıl olmuş ve Allah'ın bunu bir imtihan ve deneme olarak dilediği gibi yaptığı sabit olmuştur. Bu dünya yurdundaki bilinen ilahî sünnete göre rızkın bollaşması rızaya, daralması da gazaba delalet etmez. {ولكن أكثر الناس} “Fakat insanların çoğu” yani hareket ve çalkantı sınırının ötesine geçemeyen kimseler, {لا يعلمون *} “bilmezler.” Yani kendilerinde
علم ليتدبروا به ما ذكرنا من الأمر فيعلموا أنه ليس كل موسع عليه في دنياه سعيداً في عقباه.
zikrettiğimiz bu meseleyi düşünüp tefekkür edecek bir ilim yoktur ki, dünyada kendisine rızık genişletilen herkesin ahirette mutlu olamayacağını bilsinler.
ولما هدم ما بالذات، أتبعه ما بالثمرات، فقال مؤكداً تكذيباً لدعواهم: {وما أموالكم} أي أيها الخلق الذين أنتم من جملتهم وإن كثرت، وكرر النافي تصريحاً بإبطال كل على حياله فقال: {ولا أولادكم} كذلك، وأثبت الجار تاكيداً للنفي فقال واصفاً الجمع المكسر بما هو حقه من التأنيث: {بالتي} أي بالأموال والأولاد التي {تقربكم عندنا} أي على ما لنا من العظمة بتصرفاتكم فيها بما يكسب المعالي {زلفى} أي درجة علية وقربة مكينة قال البغوي: قال الأخفش: هي اسم مصدر كأنه قال: تقريباً، ثم استثنى من ضمير الجمع الذي هو قائم مقام أحد، فكأنه قيل: لا تقرب أحداً {إلا من} أو يكون المعنى على حذف مضاف أي إلا أموال وأولاد من {آمن} أي منكم {وعمل} تصديقاً لإيمانه على ذلك الأساس {صالحاً} أي في ماله بإنفاقه في سبيل الله وفي ولده بتعليمه الخير.
Zâtla ilgili olanı çürütünce, ardından semerelerle/kazanımlarla ilgili olanı getirip onların iddialarını yalanlayarak şöyle buyurdu: {وما أموالكم} “Ne mallarınız” yani ey aralarında sizin de bulunduğunuz mahlukat, ne kadar çok olursa olsun mallarınız; ve her birinin tek başına batıl olduğunu açıkça belirtmek için olumsuzluk edatını tekrarlayarak şöyle buyurdu: {ولا أولادكم} “ne de evlatlarınız” aynı şekilde böyledir; nefyi tekit etmek için harf-i cerri sabit tutup, kuralsız çoğulu (cem-i mükesser) hak ettiği müenneslik vasfıyla niteleyerek şöyle buyurdu: {بالتي} “o şeylerdir ki” yani mallar ve evlatlar değildir ki {تقربكم عندنا} “sizi bizim katımıza yaklaştırsın” yani yüce mertebeler kazandıracak tasarruflarınızla o azametimize [yaklaştırsın], {زلفى} “bir yakınlıkla.” Yani yüksek bir derece ve sağlam bir yakınlıkla [yaklaştırsın]. Begavî dedi ki: «Ahfeş: Bu kelime ism-i masdardır, sanki 'yaklaştırmakla' (takrîben) demiştir.» Sonra «hiç kimse» makamında olan çoğul zamirinden istisna yaptı; sanki «hiç kimseyi yaklaştırmaz» denilmiş gibi oldu: {إلا من} “ancak kimseler müstesna” ya da mana bir muzafın hazfiyle «ancak şunun malları ve evlatları müstesna» şeklinde olur: {آمن} “iman eden” yani sizden [iman eden], {وعمل} “ve amel eden” bu temel üzere imanını tasdik ederek, {صالحاً} “salih olarak.” Yani malını Allah yolunda harcayarak malında, ona hayrı öğreterek de evladında salih amel işleyen kimseler müstesnadır.
ولما منّ على المصلحين من المؤمنين في أموالهم وأولادهم بأن جعلها سبباً لمزيد قربهم، دل على ذلك بالفاء في قوله: {فأولئك}
Müminlerden mallarında ve çocuklarında ıslah edici olanlara, bunları kendilerine daha fazla yakınlık sebebi kılarak lütufta bulununca, şu buyruğundaki «fe» harfiyle buna delalet etti: {فأولئك} “İşte onlar...”
أي العالو الرتبة {لهم جزاء الضعف} أي بأن يأخذوا جزاءهم مضاعفاً في نفسه من عشرة أمثال إلى ما لا نهاية له، ومضاعفاً بالنسبة إلى جزاء من تقدمهم من الأمم، والضعف: الزيادة {بما عملوا} فإن أعمالهم ثابتة محفوظة بأساس الإيمان {وهم في الغرفات} أي العلالي المبنية فوق البيوت في الجنان، زيادة على ذلك {آمنون *} أي ثابت أمنهم دائماً، لا خوف عليهم من شيء من الأشياء أصلاً، وأما غيرهم وهم المرادون بما بعده فأموالهم وأولادهم وبال عليهم.
yani rütbesi yüce olanlar; {لهم جزاء الضعف} “onlar için kat kat mükâfat vardır” yani karşılıklarını bizzat on katından sonsuza kadar katlanmış olarak ve kendilerinden önceki ümmetlerin mükâfatına kıyasla kat kat alacaklardır. Kat (dı'f): fazlalık demektir; {بما عملوا} “yaptıklarına karşılık.” Zira onların amelleri iman temeliyle sabit ve muhafaza edilmiştir. {وهم في الغرفات} “Onlar yüksek köşklerdedir” yani cennetlerdeki evlerin üzerine inşa edilmiş yüksek saraylardadır; buna ilaveten, {آمنون *} “güven içindedirler.” Yani emniyetleri daimidir, hiçbir şeyden kendilerine asla hiçbir korku yoktur. Onların dışındakilere gelince —ki bundan sonraki kısımda kastedilenler onlardır— onların malları ve evlatları kendileri için bir vebaldir.
ولما كان في سياق الترغيب في الإيمان بعد الإخبار بأنه بشير ونذير قال معبراً بالمضارع بياناً لحال من يبعده ماله وولده من الله: {والذين يسعون} أي يجددون السعي من غير توبة بأموالهم وأولادهم {في آياتنا} على ما لها من عظمة الانتساب إلينا {معاجزين} أي طالبين تعجيزها أي تعجيز الآتين بها عن إنفاذ مراداتهم بها بما يلقونه من الشبه فيضلون غيرهم بما أوسعنا عليهم وأعززناهم به من الأموال والأولاد.
Peygamber'in müjdeleyici ve uyarıcı olduğunun bildirilmesinden sonra imana teşvik bağlamında olunduğu için, malı ve evladı kendisini Allah'tan uzaklaştıran kimsenin halini açıklamak üzere muzari fiil kullanarak şöyle buyurdu: {والذين يسعون} “Koşuşanlara gelince” yani malları ve evlatlarıyla tevbe etmeksizin çabalarını yenileyenler, {في آياتنا} “ayetlerimiz hakkında” bize nispet edilme azametine sahip ayetlerimiz hususunda, {معاجزين} “[bizi/ayetlerimizi] aciz bırakmaya çalışarak” yani onları aciz bırakmayı, yani getirdikleri ayetlerle murat ettiklerini gerçekleştirmekten onları alıkoymayı hedefleyerek; kendilerine bolca verdiğimiz ve üstün kıldığımız mallar ve evlatlar vasıtasıyla şüpheler atıp başkalarını saptırarak [koşuşanlar].
ولما كان سبحانه قد بت الحكم بشقاوتهم، وأنفذ القضاء بخسارتهم، أسقط فاء السبب إعراضاً عن أعمالهم وقال: {أولئك} أي البعداء
Sübhânehu ve Teâlâ onların bedbahtlığına kesin hüküm verip hüsranlarını karara bağlayınca, amellerinden yüz çevirmek üzere sebep bildiren «fe» harfini düşürerek şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar,” yani o uzak ve
البغضاء {في العذاب} أي المزيل للعدوية {محضرون *} أي يحضرهم فيه الموكلون بهم من جندنا على أهون وجه وأسهله وهم داخرون، قال القشيري: إن هؤلاء هم الذين لا يحترمون الأولياء ولا يراعون حق الله في السر، فهم في عذاب الاعتراض على أولياء الله وعذاب الوقوع بشؤم ذلك في ارتكاب محارم الله ثم في عذاب السقوط من عين الله.
gazaba uğramış kimseler; {في العذاب} “azabın içinde” yani düşmanlığı yok eden azabın içinde {محضرون *} “hazır bulundurulacaklardır.” Yani askerlerimizden kendilerine vekil kılınanlar, onlar hor ve hakir bir vaziyette iken onları en kolay ve zahmetsiz şekilde o azabın içine getireceklerdir. Kuşeyrî dedi ki: «İşte bunlar, velilere hürmet etmeyen ve gizlide Allah'ın hakkını gözetmeyen kimselerdir; onlar Allah'ın velilerine itiraz etme azabı içinde, bunun uğursuzluğuyla Allah'ın haramlarını irtikâp etme azabı içinde, sonra da Allah'ın nazarından düşme azabı içindedirler.»
ولما أبطل شبهتهم بشعبيتها بالنسبة إلى الأشخاص المختلفة، قرب ذلك بدليل واحد في شخص واحد فقال: {قل} يا أشرف الخلق لهؤلاء الجهلة الذين يظنون أن الرزق بحسب حسن السعي وقبحه أو حسن حال الشخص عند الله وقبحها: {إن ربي} أي المحسن إليّ بهذا البيان المعجز {يبسط الرزق} أي متى شاء {لمن يشاء من عباده} أي على سبيل التجدد المستمر من أيّ طائفة كان {ويقدر له} أي يضيق عليه نفسه في حالتين متعاقبتين، وهو بصفة واحدة على عمل واحد، فلو أن الإكرام والإنعام يوجب الدوام لما تغيرت حاله من السعة إلى الضيق، ولو أن في يده نفع نفسه لما اختلف حاله.
Farklı şahıslara nispetle şüphelerinin iki yönünü de çürütünce, bunu tek bir şahıstaki tek bir delille zihinlere yaklaştırarak şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” Ey yaratılmışların en şereflisi, rızkın çabanın güzelliğine veya çirkinliğine yahut kişinin Allah katındaki halinin iyi veya kötü olmasına bağlı olduğunu sanan bu cahillere [şöyle de]: {إن ربي} “Şüphesiz benim Rabbim” yani bu mucizevi beyanla bana ihsanda bulunan [Rabbim], {يبسط الرزق} “rızkı bollaştırır” yani dilediği vakit bollaştırır, {لمن يشاء من عباده} “kullarından dilediğine” yani hangi gruptan olursa olsun sürekli yenilenen bir şekilde [bollaştırır], {ويقدر له} “onun için daraltır da.” Yani bizzat aynı şahıs aynı vasıfta ve aynı amel üzere iken birbirini takip eden iki farklı durumda onun rızkını daraltır. Şayet ikram ve nimetlendirme süreklilik gerektirseydi onun hali genişlikten darlığa değişmezdi; şayet kendi nefsine fayda vermek kendi elinde olsaydı onun durumu farklılık göstermezdi.
ولما بين هذا البسط أن فعله بالاختيار بعد أن بين بالأول كذبهم في أنه سبب للسلامة من النار. دل على أنه الفاعل لا غيره بقوله: {وما أنفقتم من شيء} أي أنتم وأخصامكم وغيرهم {فهو يخلفه}
Bu rızık genişletmesinin O'nun kendi tercihiyle olduğunu, birinci hususla da bunun cehennem ateşinden kurtuluş sebebi olduğuna dair iddialarının yalanlığını açıklayınca, failin başkası değil sadece Kendisi olduğuna şu buyruğuyla delil getirdi: {وما أنفقتم من شيء} “Her ne şey infak ederseniz” yani siz, hasımlarınız ve diğerleri ne harcarsanız, {فهو يخلفه} “O, onun yerine yenisini verir.”
أي لا غيره بدليل أن المنفق قد يجتهد كل الاجتهاد في الإخلاف فلا ينفق، فدل ذلك على أنه المختص بالإخلاف، ولأن هذا هو المعنى لا أنه ضمن الإخلاف لكل من ينفق على أي وجه كان، قال مجاهد كما نقله الرازي في اللوامع: «إذا كان في يد أحدكم شيء فليقتصد ولا يتأول الآية، فإن الرزق مقسوم، وما عال من اقتصد» كما رواه الطبراني عن ابن مسعود ﵁ مرفوعاً، والمعنى أنه قد دل الإخلاف على جميع الأشكال والأضداد على أن الأمر فيه على غير ما ظننتم من الإسعاف به في وقت موجب للإكرام على الدوام، وأن ذلك إنما هو لضمانه الرزق لكل أحد بحسب ما قسمه له من سبق به عمله وقدرته حكمته، وتارة يكون إخلافه حساً وبالفعل، وتارة يكون معنى وبالقوة، بالترضية بتلك الحالة التي أدت إلى العدم، قال القشيري: وهو أتم من السرور بالموجود، ومن ذلك الأنس بالله في الخلوة، ولا يكون ذلك إلا مع التجريد - انتهى. والمنفق بالاقتصاد داخل أن شاء الله تعالى تحت قول ﷺ فيما رواه الشيخان: البخاري ومسلم عن أبي هريرة ﵁ قال الله تعالى: «أنفق أنفق عليك» وما روى الشيخان وابن حبان في صحيحه أيضاً «ما من يوم يصبح العباد فيه إلا ملكان ينزلان يقول أحدهما: اللهم أعط منفقاً خلفاً، ويقول
Yani başkası değil O verir; nitekim harcayan kimse yerine gelmesi için var gücüyle çabaladığı halde bazen harcadığı yerine gelmeyebilir; bu da yerine koyma işinin sadece O'na mahsus olduğunu gösterir. Mana budur; yoksa her harcayana nasıl harcarsa harcasın mutlaka karşılığını vermeyi taahhüt ettiği anlamına gelmez. Râzî'nin el-Levâmi‘de naklettiği gibi Mücâhid şöyle demiştir: «Sizden birinin elinde bir şey bulunduğunda iktisatlı davransın ve ayeti yanlış yorumlamasın; zira rızık taksim edilmiştir, iktisat eden muhtaç olmaz.» Nitekim Taberânî bunu İbn Mes'ûd'dan —radıyallâhu anh— merfû olarak rivayet etmiştir. Mana şudur: Rızkın bütün benzer ve zıt durumlarda yerine konması; meselenin, bir vakitteki rızık genişliğinin sürekli bir ikram sebebi olduğu yönündeki zannınız gibi olmadığını, bunun ancak O'nun ezelî ilminin ve hikmetli takdirinin kendisi için taksim ettiği ölçüde her bir fert için rızkı garanti etmesinden ibaret olduğunu göstermiştir. Yerine koyma bazen hissi ve fiilî olur, bazen de yokluğa sebep olan o hale razı kılmak suretiyle manevi ve potansiyel olarak gerçekleşir. Kuşeyrî dedi ki: «Bu, mevcut olanla sevinmekten daha kâmildir; yalnızlıkta Allah ile ünsiyet bulmak da bundandır ve bu ancak mâsivâdan tecerrütle mümkün olur —sözün sonu—.» İktisatla infak eden kimse, inşaallah Teâlâ, Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) Ebû Hüreyre'den —radıyallâhu anh— rivayet ettiği Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] şu hadisinde Allah Teâlâ'nın: «İnfak et ki sana da infak edilsin» buyruğuna ve yine Şeyhayn ile İbn Hibbân'ın Sahîh'inde rivayet edilen: «Kulların sabahladığı hiçbir gün yoktur ki iki melek inip biri: 'Allah'ım, infak edene karşılığını ver',
الآخر: اللهم أعط ممسكاً تلفاً» فهو خير الموسعين {وهو خير الرازقين *} أي الذين تعدونهم هذا العداد ممن يقيمهم هو سبحانه لكم فتضيفون الرزق إليهم، فإنهم وسائط لا يقدرون إلا على ما قدرهم، وأما هو سبحانه فهو يوجد المعدوم، ويرزق من يطيعه ومن يعصيه، ولا يضيق ترزيقه بأحد، ولا يشغله فيه أحد عن أحد، بل يبعث في كل يوم لكل أحد رزقه في آن واحد كما ينشر عليهم نوره بالشمس في آن واحد من غير توقيف لذلك على شيء من الأشياء غير سبق به العلم في الأزل.
diğeri de: 'Allah'ım, cimrilik edip tutana da تلف (telef) ver' demesin» hadisine dâhildir. O, rızkı genişletenlerin en hayırlısıdır. {وهو خير الرازقين *} “Ve O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.” Yani Sübhânehu ve Teâlâ'nın sizin için vesile kıldığı ve bu yüzden rızkı kendilerine nispet ettiğiniz, bu sıfatla andığınız kimselerin en hayırlısıdır; zira onlar sadece Allah'ın kendilerine takdir ettiği şeye güç yetirebilen vasıtalardır. Sübhânehu ve Teâlâ'ya gelince; O, yok olanı var eder, kendisine itaat edeni de isyan edeni de rızıklandırır, O'nun rızık vermesi hiç kimse sebebiyle daralmaz, bir kimseye rızık vermesi O'nu diğerinden alıkoymaz; bilakis tıpkı ezelde geçmiş olan ilimden başka hiçbir şeye bağlı olmaksızın nurunu güneş vasıtasıyla aynı anda üzerlerine yaydığı gibi, her gün her bir ferde rızkını aynı anda gönderir.
ولما أبطل شبهتهم فعلم بذلك أن الأمر كله له، وأنهم في محل الخطر، وكان قد بقي من شبههم أنهم يقولون: نحن نعبد الملائكة فهم يشفعون لنا، وكان الأنبياء ﵈ لا ينكرون أن الملائكة مقربون أبطل ما يتعلقون به منهم، وبين أنه لا أمر لهم وأنهم بريئون منهم، فقال عاطفاً على {إذ الظالمون} : {ويوم نحشرهم} أي نجمعهم جمعاً بكره بعد البعث، وعم التابع والمتبرع بقوله: {جميعاً} .
Onların şüphesini batıl kılınca, bununla bütün işin O'na ait olduğu ve kendilerinin büyük bir tehlike içinde bulundukları anlaşıldı. Onların şüphelerinden geriye: «Biz meleklere tapıyoruz, onlar da bize şefaat edecekler» demeleri kalmıştı; peygamberler —aleyhimüsselâm— de meleklerin mukarreb (yakın) varlıklar olduğunu inkâr etmedikleri için, müşriklerin onlara tutundukları bu noktayı iptal etti, meleklerin hiçbir yetkisi olmadığını ve onlardan uzak olduklarını açıkladı. Böylece {إذ الظالمون} buyruğuna atıfla şöyle buyurdu: {ويوم نحشرهم} “Ve o gün onları toplayacağız” yani dirilişten sonra istemedikleri halde onları bir araya getireceğiz; tâbi olanı da peşinden gidileni de içine alacak şekilde şöyle buyurdu: {جميعاً} “hepsini birden.”
ولما كانت مواقف الحشر طويلة وزلازله مهولة قال: {ثم نقول للملائكة} أي توبيخاً للمشركين وإقناطاً مما يرجون منهم من الشفاعة. ولما كانت العبادة لا تنفع إلا إذا كان المعبود راضياً بها وكانت خالصة، قال مبكتاً للمشركين وموبخاً ليكون هناك سؤال وجواب
Mahşer durakları uzun, sarsıntıları da dehşet verici olduğu için şöyle buyurdu: {ثم نقول للملائكة} “Sonra meleklere diyeceğiz ki:” Yani müşrikleri azarlamak ve meleklerden bekledikleri şefaatten onları ümitsiz kılmak için [şöyle diyeceğiz]. İbadet ancak mabut ondan razı olduğunda ve ihlasla yapıldığında fayda vereceğinden, müşrikleri susturmak ve azarlamak üzere, soru-cevap bulunsun,
فيكون التقريع أشد والخجل به أعظم، والخوف والهوان أتم وألزم ويكون اقتصاص ذلك عظة للسامعين، وزجراً للجاهلين، وتنبيهاً للغافلين، على طريق {أأنت قلت للناس اتخذوني وأمي إلهين من دون الله} [المائدة: ١١٦] الآيات: {أهؤلاء} أي الضالون؛ وأشار إلى أنه لا ينفع من العبادة إلا ما كان خالصاً فقال: {إياكم} أي خاصة {كانوا يعبدون *} بأفعالهم الاختيارية والقسرية ليعلم أنهم عبيد لكم تستحقون عبادتهم، وفي التعبير بما يدل على الاختصاص تنبيه لقريش على أنه لا يعتد من العبادة إلا بالخالص {قالوا} أي الملائكة متبرئين منهم مفتتحين بالتنزيه تخضعاً بين يدي البراءة خوفاً من حلول السطوة {سبحانك} أي ننزهك تنزيهاً يليق بجلالك عن أن يستحق أحد غيرك أن يعبد.
böylece azarlama daha şiddetli, mahcubiyet daha büyük, korku ve zillet daha tam ve kaçınılmaz olsun ve bunun anlatılması {أأنت قلت للناس اتخذوني وأمي إلهين من دون الله} “«İnsanlara, beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin diyen sen misin?»” [Mâide: 116] ayetleri tarzında işitenler için bir öğüt, cahiller için bir caydırıcı, gafiller için bir uyarı olsun diye şöyle buyurdu: {أهؤلاء} “Şunlar mıydı?” Yani bu sapanlar mıydı? İbadetten sadece ihlaslı olanın fayda vereceğine işaret ederek şöyle buyurdu: {إياكم} “yalnızca size mi” yani özellikle size mi {كانوا يعبدون *} “kulluk ediyorlardı?” Kendi ihtiyarî ve gayriihtiyarî fiilleriyle [size mi kulluk ediyorlardı] ki onların sizin kullarınız olduğu ve sizin de onların ibadetini hak ettiğiniz bilinsin? İhtisasa (yalnızlığa) delalet eden ifadeyle getirilmesinde Kureyş'e, ibadetten sadece ihlaslı olanın muteber sayılacağına dair bir uyarı vardır. {قالوا} “Dediler ki:” Yani melekler, ilahî azabın inmesinden korkarak beraat öncesinde tezellül ile tenzihe başlayıp onlardan uzak olduklarını bildirerek şöyle dediler: {سبحانك} “Seni tenzih ederiz!” Yani Senden başka birinin ibadet edilmeyi hak etmesinden Senin celaline layık bir tenzih ile Seni tenzih ederiz.
ولما كانوا كارهين جداً لعبادتهم، وكانت فائدة العبادة الوصلة بين العابد والمعبود قالوا: {أنت ولينا} أي معبودنا الذي لا وصلة بيننا وبين أحد إلا بأمره {من دونهم} أي من أقرب منزلة لك من منازلهم منا، فأنت أقرب شيء إلينا في كل معاني الولاية من العلم والقدرة وغيرهما، فكيف نترك الأقرب والأقوى ونتولى الأبعد العاجز، ليس بيننا وبينهم من ولاية، بل عداوة، وكذا كل
Onların kendilerine tapmalarından son derece nefret ettikleri ve ibadetin faydası da ibadet edenle edilen arasındaki bağ olduğu için şöyle dediler: {أنت ولينا} “Bizim velimiz (koruyucumuz/mabudumuz) Sensin” yani aramızda ve başka biri arasında ancak Senin emrinle bir bağ kurulabilen mabudumuz Sensin; {من دونهم} “onlar değil!” Yani onların bize olan yakınlık derecelerine kıyasla bize en yakın olan Sensin; ilim, kudret ve diğer bütün velayet anlamlarında bize en yakın varlık Sensin. O halde en yakın ve en güçlü olanı bırakıp en uzak ve aciz olanı nasıl veli edinelim? Bizimle onlar arasında hiçbir dostluk bağı yoktur, bilakis düşmanlık vardır. Nitekim her
من تقرب إلى شخص بمعصية الله يقسي الله قلبه عليه ويبغضه فيه فيجافيه ويعاديه.
kim Allah'a isyan ederek bir şahsa yakınlaşmaya çalışırsa, Allah o şahsın kalbini ona karşı katılaştırır, onu ona buğzettirir; böylece ondan uzaklaşır ve ona düşman kesilir.
ولما كان من يعمل لأحد عملاً لم يأمر به ولم يرضه إنما عمل في الحقيقة للذي دعاه إلى ذلك العمل قالوا: {بل كانوا} بأفعالهم الاختيارية الموجبة للشرك {يعبدون الجن} أي إبليس وذريته الذين زينوا لهم عبادتنا من غير رضانا بذلك، وكانوا يدخلون في أجواف الأصنام ويخاطبونهم ويستجيرون بهم في الأماكن المخوفة، ومن هذا تعس عبد الدينار وعبد الدرهم وعبد القطيفة؛ ثم استأنفوا قولهم: {أكثرهم} أي الإنس {بهم} أي الجن {مؤمنون *} أي راسخون في الإشراك لا يقصدون بعبادتهم غيرهم، وقليل منهم من يقصد بعبادته بتزيين الجن وغيرهم وهو راض بها، فهي في الحقيقة لمن زينها لهم من الجن، وهم مع ذلك يصدقون ما يرد عليهم من إخبارات الجن على ألسنة الكهان وغيرهم مع ما يرون فيها من الكذب في كثير من الأوقات.
Bir kimse için onun emretmediği ve razı olmadığı bir ameli işleyen kimse, hakikatte ancak kendisini o amele çağıran kişi için çalışmış olacağından melekler şöyle dediler: {بل كانوا} “Aksine onlar... idiler” şirki gerektiren ihtiyarî fiilleriyle, {يعبدون الجن} “cinlere tapıyorlardı.” Yani bizim buna hiçbir rızamız olmaksızın bize tapmayı kendilerine süslü gösteren İblis'e ve onun zürriyetine [tapıyorlardı]. Onlar putların içlerine girer, onlarla konuşur ve korkulu yerlerde onlara sığınırlardı; nitekim «Dinarın kulu, dirhemin kulu, kadifenin kulu kahrolsun» sözü de bu kabildendir. Sonra sözü isti'nâf ederek şöyle dediler: {أكثرهم} “Onların çoğu” yani insanların çoğu {بهم} “onlara” yani cinlere {مؤمنون *} “inanmaktaydılar.” Yani şirkte kökleşmiş kimselerdi; ibadetleriyle cinlerden başkasını kastetmezlerdi; pek azı ise cinlerin ve başkalarının süslemesiyle ve cinler bundan razı olduğu halde onlara ibadet ederdi. Dolayısıyla bu ibadet hakikatte onu kendilerine süslü gösteren cinlere yapılmıştır; üstelik kâhinlerin ve diğerlerinin dillerinden cinlerin kendilerine aktardığı haberlerin çoğunda yalan gördükleri halde yine de onları tasdik ediyorlardı.
ولما بطلت تمسكاتهم، وتقطعت تعلقاتهم، تسبب عن ذلك تقريعهم الناشئ عنه تنديمهم بقوله بلسان العظمة: {فاليوم} أي يوم مخاطبتهم
Dayanakları batıl olup bütün bağları kopunca, azamet lisanıyla şöyle buyrularak bundan kaynaklanan bir pişmanlık ve azarlama hasıl oldu: {فاليوم} “İşte bugün” yani kendilerine bu paylamayla hitap edildiği gün
بهذا التبكيت وهو يوم الحشر {لا يملك} أي شيئاً من الملك {بعضكم لبعض} أي من المقربين والمبعدين. ولما كان المدار على الخلاص والسياق للشفاعة، قدم النفع فقال: {نفعاً} وأكمل الأمر بقوله: {ولا ضراً} تحقيقاً لقطع جميع الأسباب التي كانت في دار التكليف من دار الجزاء التي المقصود فيها تمام إظهار العظمة لله وحده على أتم الوجوه.
ki o haşir günüdür; {لا يملك} “sahip olamaz / güç yetiremez” yani hiçbir sahipliğe güç yetiremez; {بعضكم لبعض} “biriniz diğerine” yani mukarreblerden ve kovulanlardan hiçbiri diğerine [fayda veremez]. Asıl mesele kurtuluş olduğu ve siyak da şefaatten bahsettiği için faydayı öne alarak şöyle buyurdu: {نفعاً} “bir faydaya” ve şu buyruğuyla meseleyi tamamladı: {ولا ضراً} “ne de bir zarara.” Bu, teklif yurdunda mevcut olan bütün sebeplerin, yegâne maksadın sadece Allah'ın azametini en mükemmel şekilde izhar etmek olduğu ceza yurdunda tamamen kesilip yok olduğunu teyit etmek içindir.
ولما كان المعنى: فاليوم نسلب الخلائق ما كنا مكناهم منه في الدنيا من التنافع والتضارر. وتلاشى بذلك كل شيء سواه، أثبت لنفسه المقدس ما ينبغي، فقال عاطفاً على هذا الذي قدرته: {ونقول} أي في ذلك الحال من غير إمهال ولا إهمال {للذين ظلموا} أي بوضع العبادة في غير موضعها ولا سيما من ضم إلى ذلك إنكار المعاد عند إدخالنا لهم النار: {ذوقوا عذاب النار} ولما لم يتقدم للعذاب وصف بترديد - كما تقدم في السجدة - ولا غيره، كان المضاف إليه أحق بالوصف لأنه المصوب إليه بالتكذيب فقال: {التي كنتم} أي جبلة وطبعاً {بها تذكبون *} .
Mana «Bugün mahlukata dünyada birbirlerine fayda ve zarar verme hususunda verdiğimiz imkânı ellerinden alırız» şeklinde olunca ve böylece O'ndan başka her şey yok olup gidince, Kutsal Zâtı için layık olanı ispat etti ve takdir ettiğim bu manaya atıfla şöyle buyurdu: {ونقول} “Ve deriz ki:” Yani hiçbir mühlet ve ihmal olmaksızın o durumda [deriz]: {للذين ظلموا} “o zulmedenlere:” Yani ibadeti layık olmadığı yere koyanlara, bilhassa onları ateşe soktuğumuzda buna ahireti inkârı da ekleyenlere [deriz]: {ذوقوا عذاب النار} “«Tadın ateşin azabını!»” —Secde Suresi'nde geçtiği gibi— azap için önceden tekrarlanan bir vasıf veya başka bir niteleme geçmediği için, yalanlamanın bizzat yöneltildiği mercii olması sebebiyle muzafun ileyh nitelenmeye daha layık görülerek şöyle buyurdu: {التي كنتم} “öyle bir ateş ki siz idiniz” yani fıtrat ve huy olarak siz idiniz, {بها تكذبون *} “onu yalanlayıp duruyordunuz.”
ولما أخبر أنهم أبوا الإيمان بالقرآن، المخبر بالغيب من أمر الرحمن
Rahmân'ın emrinden gaybı haber veren Kur'an'a iman etmeyi kabul etmediklerini haber verince
الذي هدت إليه العقول، وشاهدت آثاره العيون، في هذا الكلام المعجز، فتظافرت على ما أخبرت به أدلة السمع والبصر والعقل، وختم بأنهم آمنوا بالجن غيباً وعبدوهم من دون الله بما لم يدع إليه عقل ولا نفل، وصدقوهم من الإخبار بما إن صدقوا في شيء منه خلطوا معه أكثر من مائة كذبة، وسلب أعظم من ادعوا أنهم استندوا إليه النفع والضر، وأسند تعذيبهم إلى تكذيبهم، أتبعه الإخبار بأنهم لازموا الإصرار على ذلك الكفر والتكذيب بما كله صدق وحكم فقال: {وإذا تتلى} أي في وقت من الأوقات من أيّ تال كان {عليهم} أي خاصة لم يشركهم غيرهم ليقولوا: إنه المقصود بالتلاوة، فلا يلزمهم الاستماع {آياتنا} حال كونها {بينات} ما قالت شيئاً إلا ظهرت حقيته {قالوا} أي على الفور من غير تأمل لما حملهم على ذلك من حظ النفس.
—ki bu Kur'an, akılların kendisine kılavuzluk ettiği, gözlerin eserlerini müşahede ettiği mucizevi bir kelamdır; haber verdiği şeylerde işitme, görme ve akıl delilleri birbirini desteklemiştir—; sözü, onların hiçbir aklî ve naklî delilin çağırmadığı bir hususta cinlere gayben inanıp onları Allah'tan başka ilah edindikleri, getirdikleri bir haberi doğru çıkarsalar bile içine yüzden fazla yalan karıştırdıkları cinleri tasdik ettikleri, dayandıklarını iddia ettikleri en büyük varlıkların bile fayda ve zarar verme gücünden yoksun bırakıldığı ve azaplarının bizzat kendi yalanlamalarına bağlandığı hususlarıyla noktalayınca; bunun ardından, tamamı doğruluk ve hikmetten ibaret olan bu kelama karşı o küfür ve yalanlama üzerinde ısrarla durduklarını haber vererek şöyle buyurdu: {وإذا تتلى} “Okunduğu zaman” yani hangi vakitte ve hangi okuyandan olursa olsun okunduğu zaman, {عليهم} “onlara” yani 'okumanın asıl muhatabı başkasıdır, dolayısıyla bizim dinlememiz gerekmez' diyemesinler diye bizzat kendilerine [okunduğu zaman], {آياتنا} “ayetlerimiz” şu halde iken: {بينات} “apaçık belgeler olarak,” yani söylediği her şeyin hakikati apaçık ortaya çıktığı halde; {قالوا} “dediler ki:” Yani nefislerinin payı onları buna sevk ettiği için hiç düşünmeksizin derhal [şöyle dediler]:
ولما كان المستكبرون يرون ما للرسالة من الظهور، وللرسول من القبول، وأن أتباعهم قد ظهر لهم ذلك، فمالوا إليه بكلياتهم، أكده قولهم: {ما هذا} أي التالي لها على ما فيه من السمت المعلم بأنه أصدق الخلق وأعلاهم همة وأبينهم نصيحة {إلا رجل} أي مع كونه واحداً هو مثل واحد من رجالكم، وتزيدون عليه أنتم بالكثرة،
Büyüklük taslayanlar peygamberliğin ne derece açık olduğunu, Peygamber'in nasıl kabul gördüğünü ve kendilerine uyanların da bunu fark edip bütünüyle ona yöneldiklerini görünce, onların şu sözü bunu teyit etti: {ما هذا} “Bu... başkası değildir” yani yaratılmışların en doğrusu, himmeti en yücesi ve nasihati en açığı olduğunu gösteren o haliyle birlikte o ayetleri okuyan kişi [başkası değildir], {إلا رجل} “ancak bir adamdır.” Yani tek bir kişi olmakla birlikte sizin adamlarınızdan bir adam gibidir; üstelik siz çokluk bakımından ondan daha üstünsünüz.
ولم يسندوا الفعل إليهم نفياً للغرض عن أنفسهم وإلهاباً للمخاطبين فقالوا: {يريد أن يصدكم} أي بهذا الذي يتلوه {عما كان} دائماً {يعبد آباؤكم} أي لا قصد له إلا ذلك لتكونوا له أتباعاً، وألهبوا السامعين بتصوير آبائهم بذكر «كان» والفعل المضارع ملازمين للعبادة ليثبتوا على كفرهم بما لا دليل عليه ولا شبهة ولا داع سوى التقليد.
Kendilerinden herhangi bir şahsi maksadı uzaklaştırmak ve muhatapları kışkırtmak için fiili kendilerine isnat etmeyip şöyle dediler: {يريد أن يصدكم} “[Bu adam] sizi çevirmek istiyor” yani okuduğu bu şeyle [sizi çevirmek istiyor], {عما كان} “şeyden” daima, {يعبد آباؤكم} “babalarınızın taptığı [şeyden].” Yani sizler ona tabi olasınız diye bundan başka bir gayesi yoktur. [Müşriklerin elebaşları], dinleyenlerin taklitten başka hiçbir delili, şüphesi ve gerekçesi bulunmayan inkârları üzerinde sebat etmelerini sağlamak için, babalarını "kâne (كان)" ve muzari fiil zikriyle sürekli ibadet halinde tasvir ederek dinleyenleri kışkırttılar.