ولما كانت أدلة الكتاب واضحة، خافوا عاقبتها في قبول الاتباع لها، فجزموا بأنها كذب ليوقفوهم بذلك، فحكى ذلك عنهم سبحانه بقوله: {وقالوا ما هذا} أي القرآن {إلا إفك} أي كذب مصروف عن وجهه {مفترى} أي متعمد ما فيه من الصرف.
Kitabın delilleri apaçık olduğu ve ona uyanların bunu kabul etmelerinin doğuracağı akıbetten korktukları için, onları bu yolla durdurmak maksadıyla onun yalan olduğunu kesin bir dille iddia ettiler. Yüce Allah onların bu halini şu buyruğuyla nakletti: {وقالوا ما هذا} “Ve dediler ki: Bu... başkası değildir” yani bu Kur'an [başkası değildir], {إلا إفك} “ancak bir iftiradır” yani asıl mecrasından saptırılmış bir yalandır, {مفترى} “uydurulmuş [bir yalandır].” Yani saptırılması kasten yapılmış [bir yalandır].
ولما كان فيه ما لا يشك أحد في حقيته، لبسوا عليهم بأنه خيال يوشك أن ينكشف إيقافاً لهم إلى وقت ما، فقال تعالى إخباراً عنهم: {وقال} ولما كان الحق قد يخفى، ولم يقيده بالبيان كما فعل في الآيات، أظهر موضع الإضمار بياناً للوصف الحامل لهم على ذلك القول وهو التدليس، فقال: {الذين كفروا} أي ستروا ما دلت عليه العقول من حقية القرآن، {للحق} أي الذي لا أثبت منه باعتبار كمال الحقية فيه {لما جاءهم} أي من غير أن يمهلوا النظر ولا تدبر ليقال إن الداعي لهم إلى ما قالوا نوه شبهة عرضت لهم، بل أظهروا بالمسارعة إلى الطعن أنه مما لا يتوقف فيه، وأكدوا لما تقدم من خوفهم على أتباعهم
Onda (Kur'an'da) hiç kimsenin hakikatinden şüphe edemeyeceği şeyler bulununca, onları bir süre durdurmak gayesiyle onun yakında dağılacak bir hayal olduğu şüphesini yaydılar. Yüce Allah onların durumunu haber vererek şöyle buyurdu: {وقال} “Ve dedi ki...” Hak bazen gizli kalabildiği ve ayetlerde yaptığı gibi onu açıklıkla (beyan) kayıtlamadığı için, onları bu söze sevk eden vasfı yani aldatmayı (tedlis) açıklamak üzere zamir yerine açık ismi getirerek şöyle buyurdu: {الذين كفروا} “inkâr edenler,” yani akılların Kur'an'ın hakikatine dair gösterdiği delilleri örtenler, {للحق} “hak için” yani hakikatinin kemali hasebiyle kendisinden daha sabiti bulunmayan [hak için], {لما جاءهم} “onlara geldiği zaman.” Yani onları bu sözü söylemeye sevk eden şeyin zihinlerine takılan bir şüphe türü olduğu söylenmesin diye ne etraflıca düşünmeye ne de tefekküre fırsat tanıdılar; bilakis kusur bulmaya koşuşarak bunun üzerinde durulmaya değmeyecek bir şey olduğunu iddia ettiler ve kendilerine uyanlar hakkındaki daha önce geçen korkularını pekiştirdiler
ليخيلوهم فقالوا: {إن} أي ما {هذا} أي الثابت الذي لا يكون شيء أثبت منه {إلا سحر} أي خيال لا حقيقة له {مبين *} أي ظاهر العوار جداً، فهو ينادي على نفسه بذلك، فلا تغتروا بما فيه مما تميل النفوس ويؤثر في القلوب، ولقد انصدّ لعمري بهذا التلبيس - مع أن في نسبتهم له إلى السحر الاعتراف بالعجز - بشر كثير برهة حتى هدى الله بعضهم، وتمادى بالآخرين الأمر حتى ماتوا على ضلالهم، مع أنه كان ينبغي لكل من رأى مبادرتهم وتحرقهم أن يعرف أنهم متغرضون، لم يحملهم على ذلك إلا الحظوظ النفسانية، والعلق الشهوانية، قال الطفيل ابن عمرو الدوسي ذو النور ﵁: لقد اكثروا عليّ في أمره حتى حشوت في أذنيّ الكرسف خوفاً من أن يخلص إلى شيء من كلامه فيفتنني، ثم أراد الله بي الخير فقلت: واثكل أمي إني والله لبيب عاقل شاعر، ولي معرفة بتمييز غث الكلام من سمينه، فما لي لا أسمع منه، فإن كان حقاً تبعته، وإن كان
Onlara hayal gibi göstersinler diye şöyle dediler: {إن} “değildir” yani [başka bir şey değildir], {هذا} “bu” yani kendisinden daha sabiti bulunmayan bu sabit gerçek, {إلا سحر} “ancak bir sihirdir” yani aslı astarı olmayan bir hayaldir, {مبين *} “apaçık [bir sihirdir].” Yani kusuru son derece zahirdir, bizzat kendisi bunu haykırmaktadır; nefislerin meyledip kalplerin etkilendiği şeylere kanmayın. Ömrüme yemin olsun ki, Kur'an'ı sihire nispet etmelerinde kendi acziyetlerini itiraf bulunmasına rağmen pek çok insan bu yanıltma yüzünden bir süre [haktan] yüz çevirdi; nihayet Allah onlardan bir kısmına hidayet verdi, diğerleri ise sapıklıkları üzere ölene dek bu halde direttiler. Oysa onların bu aceleciliğini ve hırslarını gören herkesin, onların art niyetli olduğunu, kendilerini buna ancak nefsani çıkarların ve şehvani bağların sevk ettiğini bilmesi gerekirdi. Zü'n-Nûr Tufeyl b. Amr ed-Devsî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Onun hakkında bana o kadar çok konuştular ki, sözlerinden bir şey kulağıma ulaşıp beni fitneye düşürür korkusuyla kulaklarıma pamuk tıkadım. Sonra Allah benim için hayır murat etti ve [kendi kendime] dedim ki: "Yazıklar olsun bana! Vallahi ben zeki, akıllı bir şairim, sözün değersiziyle kalitelisini birbirinden ayırt etmeyi bilirim; neyim var ki onu dinlemeyeyim? Eğer hak ise ona uyarım; şayet
باطلاً كنت منه على بصيرة - أو كما قال، قال: فقصدت النبي ﷺ فقلت: اعرض عليّ ما جئت به، فلما عرضه عليّ بأبي هو وأمي ما سمعت قولاً قط أحسن منه ولا أمراً أعدل منه فما توقفت في أن أسلمت، ثم سأل النبي ﷺ أن يدعو الله له أن يعطيه آية تعينه على قومه، فلما أشرف على حاضر قومه كان له نور في جبهته، فخشي أن يظنوا أنها مثلة، فدعا بتحويله، فتحول في طرف سوطه، فأعانه الله على قومه فأسلموا.
batıl ise onun hakkında basiret sahibi olurum" -yahut buna benzer bir ifade kullandı-. Dedi ki: "Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gittim ve 'Getirdiğin şeyi bana arz et' dedim. Anam babam ona feda olsun, onu bana arz ettiğinde ömrümde bundan daha güzel bir söz, bundan daha adil bir buyruk asla işitmedim ve hiç duraksamadan Müslüman oldum." Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den, kavmine karşı kendisine yardımcı olacak bir mucize (ayet) vermesi için Allah'a dua etmesini istedi. Kavminin yurduna yaklaştığında alnında bir nur belirdi; bunun bir ceza (musibet) olduğunu sanmalarından korktuğu için onun başka bir yere aktarılması için dua etti. Nur kamçısının ucuna geçti; Allah da kavmine karşı ona yardım etti ve onlar da Müslüman oldular.
ولما بارزوا بهذا القول من غير أثارة من علم ولا خبر من سمع، بين ذلك معجباً من شأنهم، موضحاً لعنادهم، بقوله مؤكداً إشارة إلى أن ما يجترئون عليه من الأقوال التي لا سند لها إلا التقليد لا يكون إلا عن كتاب أو رسول: {وما} أي قالوا ذلك والحال أنا ما {آتيناهم} أي هؤلاء العرب أصلاً لأنه لم ينزل عليهم قط قبل القرآن كتاب، وعبر بمظهر العظمة إشارة إلى أن هذا مقام خطر وموطن وعر جداً لأنه أصل الدين، فلا يقنع فيه إلا بأمر عظيم، وأكد هذا المعنى بقوله: {من كتب} بصيغة الجمع مع تأكيد النفي بالجار قبل كتابك الجامع {يدرسونها} أي يجددون
Ne bir ilim kalıntısına ne de işitmeye dayalı bir habere sahip olmadan bu sözü ortaya attıklarında, onların durumuna taaccüp ederek ve inatlarını açıklayarak, taklitten başka hiçbir dayanağı olmayan cüret ettikleri bu sözlerin ancak bir kitaba veya peygambere dayanması gerektiğine işaret eden tekitli buyruğuyla bunu şöyle açıkladı: {وما} “Halbuki vermemiştik” yani onlar bunu söylediler ama gerçek şu ki Biz vermemiştik, {آتيناهم} “onlara” yani bu Araplara asla [vermemiştik], zira Kur'an'dan önce onlara hiçbir kitap indirilmemişti; azamet zamiriyle ifade edilmesi ise buranın çok tehlikeli bir makam ve son derece çetin bir yer olduğuna, çünkü dinin aslı olduğuna ve burada ancak pek büyük bir şeye kanaat getirileceğine işaret etmektedir. Bu manayı, senin bütün hükümleri toplayan kitabından önce cer harfiyle yapılan olumsuzluk tekidiyle çoğul kalıbında gelen şu buyruğuyla pekiştirdi: {من كتب} “hiçbir kitap,” {يدرسونها} “okuyup inceledikleri” yani dersini yeniledikleri
دراستها في كل حين، فهي متظاهرة الدلالة باجتماعها على معنى واحد متواترة عندهم لا شبهة في أمرها ليكون ذلك سبباً للطعن في القرآن إذا خالف تلك الكتب {وما أرسلنا} أي إرسالاً لا شبهة فيه لمناسبته لما لنا من العظمة {إليهم} أي خاصة، بمعنى أن ذلك الرسول مأمور بهم باعيانهم، فهم مقصودون بالذات، لا أنهم داخلون في عموم، أو مصقودون من باب الأمر بالمعروف في جميع الزمان الذي {قبلك} أي من قبل رسالتك الجامعة لكل رسالة ليخرج إبراهيم وإسماعيل ﵉ فإنهما كانا في بعض الزمان الماضي، أو أن المراد في الفترة بعد عيسى ﵇ كما تقدم في السجدة نقله عن ابن عباس ومقاتل، ويجوز أن يراد بعد إسماعيل ﵇ لأن عيسى ﵇ وإن أرسل إلى العرب رسله - لم يكن مرسلاً إلا إلى قومه، وإرساله إلى غيرهم إنما هو من باب الأمر بالمعروف، وشعيب ﵇ إنما كانت رسالته إلى طائفة أو أثنتين منهم وقد يقال: الذي يدل عليه استغراق جميع الزمان الماضي بالتجريد عن الخافض أن المراد إنما هو نفي الإرسال بهذا الباطل الذي إدعوه لا مطلق الإرسال، وأكد النفي بقوله: {من نذير *} أي ليكون عندهم قول منه يغبر في وجه القرآن، فيكون حاملاً لهم على الطعن.
her vakit dersini yeniledikleri; böylece tek bir manada toplanmasıyla delaleti birbirini destekleyen, yanlarında tevatür derecesinde olup durumunda hiçbir şüphe bulunmayan ve şayet Kur'an o kitaplara muhalefet ederse ona dil uzatmaya gerekçe teşkil edebilecek [hiçbir kitap vermemiştik]. {وما أرسلنا} “Ve göndermemiştik” yani azametimize uygun düşen, içinde hiçbir şüphe bulunmayan bir gönderme ile [göndermemiştik], {إليهم} “onlara” yani bizzat kendilerine; yani o elçinin hususiyle onlara gönderilmiş olması, genel bir hükme dahil olmaları veya iyiliği emretme babından hedeflenmiş olmaları değil de bizzat onların kastedilmiş olması anlamında, geçen bütün zaman boyunca [göndermemiştik ki bu zaman], {قبلك} “senden önceki [zamandır].” Yani bütün risaletleri cem eden senin risaletinden önce; böylece İbrahim ve İsmail aleyhimesselam [bu kapsamın] dışında kalır, zira onlar geçmiş zamanın belli bir döneminde idiler. Yahut Secde suresinde İbn Abbas ve Mukātil'den nakledildiği üzere murat, İsa aleyhisselam'dan sonraki fetret dönemidir. İsmail aleyhisselam'dan sonraki dönemin kastedilmiş olması da caizdir; çünkü İsa aleyhisselam -elçilerini Araplara göndermiş olsa da- sadece kendi kavmine gönderilmişti ve başkalarına elçi göndermesi ise emr-i bi'l-ma'ruf kabilindendir. Şuayb aleyhisselam'ın risaleti de onlardan sadece bir veya iki kabileye idi. Şöyle de denilebilir: Cer edatından tecrit edilerek geçmiş zamanın tamamının kapsanmasının delalet ettiği mana, mutlak olarak peygamber gönderilmesinin değil, onların iddia ettikleri bu batıl ile bir peygamber gönderilmesinin nefyidir. Olumsuzluğu şu buyruğuyla tekit etti: {من نذير *} “hiçbir uyarıcı.” Yani yanlarında Kur'an'ın yüzüne toz konduracak ve onları ona dil uzatmaya sevk edecek bir peygamber sözü bulunsun diye [hiçbir uyarıcı göndermedik].
ولما نفى موجب الطعن، ذكر المانع الموجب للإذعان فقال:
Dil uzatmayı gerektiren sebebi nefyedince, boyun eğmeyi gerektiren engeli zikrederek şöyle buyurdu:
{وكذب} أي فعلوا ما فعلوا، الحال أنه قد كذب {الذين من قبلهم} أي من قوم نوح ومن بعدهم بادروا إلى ما بادر إليه هؤلاء، لأن التكذيب كان في طباعهم لما عندهم من الجلافة والكبر {وما بلغوا} أي هؤلاء {معشار ما آتيناهم} أي عشراً صغيراً مما آتينا أولئك من القوة في الأبدان والأموال والمكنة في كل شيء من العقول وطول الأعمار والخلو من الشواغل {فكذبوا} أي بسبب ما طبعوا عليه من العناد، وأفرد الضمير كما هو حقه ونصاً على أن النون فيما مضى للعظمة لا للجمع دفعاً لتعنت متعنت فقال: {رسلي} .
{وكذب} “Yalanlamıştı” yani bunlar yaptıklarını yaptılar, oysa daha önce yalanlamıştı, {الذين من قبلهم} “onlardan öncekiler de.” Yani Nuh kavminden ve sonrakilerden olanlar, bunların koşuştuğu şeye koşuşmuşlardı; çünkü içlerindeki kabalık ve kibir sebebiyle yalanlamak onların tabiatında vardı. {وما بلغوا} “Oysa bunlar ulaşamamışlardı” yani bunlar, {معشار ما آتيناهم} “onlara verdiklerimizin onda birine bile.” Yani bedenlerdeki ve mallardaki kuvvet, akıllar, uzun ömürler ve meşguliyetlerden uzak kalma gibi her husustaki imkân bakımından onlara verdiklerimizin küçücük bir onda birine bile [ulaşamamışlardı]. {فكذبوا} “Buna rağmen yalanladılar” yani üzerlerine yaratıldıkları inat sebebiyle yalanladılar. İnatçı bir kimsenin itirazını savmak adına, hakkı olduğu üzere ve geçmişteki "nûn"un çoğul için değil azamet için olduğunu açıkça belirtmek gayesiyle zamiri tekil getirerek şöyle buyurdu: {رسلي} “elçilerimi.”
ولما كان اجتراؤهم على الرسل سبب إهلاكهم على أوجه عجيبة، صارت مثلاً مضروباً باقياً إلى يوم القيامة ولم يغن عنهم في دفع النقم ما بسط لهم من النعم، كان موضع أن يقال لرائيه أو لسامعه: {فكيف كان نكير *} أي فيما كان له من الشدة التي هي كالجبلة أي إنكاري على المكذبين لرسلي، ليكون السؤال تنبيهاً لهذا المسؤول وداعياً له إلى الإذعان خوفاً من أن يحل به ما حل بهم أن فعل مثل ما فعلهم سواء كان الإنكار في أدنى الوجوه كما أوقعناه سبباً من تعطيل الأسباب، أو أعلاها كما أنزلنا بقوم نوح ﵇ ومن شاكلهم
Elçilere karşı cüretkârlıkları, kıyamet gününe kadar baki kalacak darbımesel haline gelen akıllara durgunluk verici şekillerde helak edilmelerinin sebebi olunca ve kendilerine bolca verilen nimetler de cezaları savmada kendilerine hiçbir fayda sağlamayınca, bunu görene veya işitene şöyle denilecek makam oldu: {فكيف كان نكير *} “Nasıl oldu Benim inkârım (cezalandırmam)?” Yani fıtri bir vasıf gibi olan o şiddeti içinde elçilerimi yalanlayanları inkârım (cezalandırmam) [nasıl oldu]? Ta ki bu soru, muhatap için bir uyarı olsun ve onların yaptıklarının benzerini yaptığı takdirde başlarına gelenin kendi başına da gelmesi korkusuyla onu boyun eğmeye çağırsın; ister bu inkâr (cezalandırma), sebepleri işlemez hale getirmekten ibaret kıldığımız en alt derecede olsun, isterse Nuh aleyhisselam'ın kavmine ve benzerlerine indirdiğimiz gibi en üst derecede olsun
وصب العذاب والاستئصال الوحيّ بالمصاب على ما أشارت إليه قراءتا حذف الياء وإثباتها.
ve "yâ" harfinin hazfedilmesi ve sabit bırakılması şeklindeki iki kıraatin işaret ettiği üzere azabın boşaltılması ve aniden gelen felaketle kökten kazınma şeklinde olsun.
ولما أبطل شبههم كلها، وليّن من عريكتهم بالتنبيه على التحذير، فصاروا جديرين بقبول الوعظ، وكان مما رموه به - وحاشاه - الجنون وتعمد الكذب، أمره بالإقبال عليهم به مخففاً له لئلا ينفروا من طوله فقال: {قل} وأكده زيادة في استجلابهم إلى الإقبال عليه فقال: {إنما أعظكم بواحدة} أي فاسمعوا ولا تنفروا خوفاً من أن أملّكم؛ ثم استأنف قوله بياناً لها: {أن تقوموا} أي توجهوا نفوسكم إلى تعرف الحق، وعبر بالقيام إشارة إلى الاجتهاد {لله} أي الذي لا أعظم منه على وجه الإخلاص واستحضار ما له من العظمة بما له لديكم من الإحسان لا لإرادة المغالبة حال كونكم {مثنى} أي اثنين اثنين، وقدمه إشارة ألى أن أغلب الناس ناقص العقل {وفرادى} أي واحداً واحداً، من وثق بنفسه في رصانه عقله وأصالة رأيه قام وحده ليكون أصفى لسره، وأعون على خلوص فكره، ومن خاف عليها ضم إليه آخر ليذكره إن نسي. ويقومه إن زاغ. ولما كان هذا القسم أكثر وجوداً في الناس قدمه ولم يذكر غيرهما من الأقسام، إشارة إلى أنهم إذا كانوا على هاتين الحالتين كان أجدر لهم
Onların bütün şüphelerini boşa çıkarıp uyarıya dikkat çekmek suretiyle sertliklerini yumuşatınca ve onlar artık öğüdü kabul etmeye layık hale gelince; kendisini itham ettikleri şeyler arasında -hâşâ- delilik ve kasten yalan söylemek de bulunduğu için, uzunluğundan ötürü nefret edip kaçmasınlar diye hafifleterek onlara öğütle yönelmesini emredip şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” Sözü dinlemeye yönelmelerini daha da celbetmek için pekiştirerek şöyle buyurdu: {إنما أعظكم بواحدة} “Size sadece tek bir öğüt veriyorum;” yani dinleyin, sizi usandırırım korkusuyla kaçmayın. Sonra onu açıklamak üzere söze yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {أن تقوموا} “Kalkmanızdır” yani hakkı tanımak için nefislerinizi yöneltmenizdir; gayret ve çabaya işaret etmek üzere "kıyam (kalkmak)" tabiri kullanılmıştır, {لله} “Allah için,” yani üstün gelme arzusuyla değil, ihlasla ve sizin üzerinizdeki ihsanları sebebiyle O'nun büyüklüğünü zihninizde canlı tutarak, kendisinden daha büyüğü olmayan [Allah için], şu halde bulunarak: {مثنى} “ikişer ikişer,” insanların çoğunun aklının noksan olduğuna işaret etmek üzere bunu öne aldı, {وفرادى} “ve teker teker.” Aklının sağlamlığına ve re'yinin isabetine güvenen kimse, sırrı daha berrak ve fikrinin duruluğuna daha yardımcı olsun diye tek başına kalkar; nefsinden endişe eden ise unuttuğunda hatırlatsın, saptığında düzeltsin diye yanına bir başkasını katar. Bu kısım insanlar arasında daha çok bulunduğu için onu öne geçirdi ve diğer kısımları zikretmedi; bu da bu iki halde bulundukları takdirde kendileri için daha layık olduğuna işaret eder
بأن يعرفوا الحق من غير شائبة حظ مما يكون في الجمع الكثير من الجدال واللفظ المانع من تهذيب الرأي وتثقيف الفكر وتنقية المعاني.
görüşü olgunlaştırmaya, fikri eğitmeye ve manaları arındırmaya engel olan kalabalık topluluklardaki tartışma ve kuru gürültüden kaynaklanan hiçbir nefsani pay karışmaksızın hakkı tanımaları açısından [daha layık olduğuna işaret eder].
ولما كان ما طلب منهم هذا لأجله عظيماً جديراً بأن يهتم له هذا الاهتمام، أشار إليه بأداة التراخي فقال: {ثم تتفكروا} أي تجتهدوا بعد التأني وطول التروي في الفكر فيما وسمتم به صاحبكم من أمر الجنون. ولما كان بعده ﷺ من هذا آمراً لا يتمارى فيه، استأنف قوله معيناً بالتعبير بالصاحب مؤكداً تكذيباً لهم وتنبيهاً على ظهور مضمون هذا النفي: {ما بصاحبكم} أي الذي دعاكم إلى الله وقد بلوتموه صغيراً ويافعاً وشاباً وكهلاً، وأعرق في النفي بقوله: {من جنة} وخصها لأنها مما يمكن طروءه، ولم يعرّج على الكذب لأنه مما لا يمكن فيمن عاش بين أناس عمراً طويلاً ودهراً دهيراً يصحبهم ليلاً ونهاراً صباحاً ومساءً سراً وعلناً في السراء والضراء، وهو أعلاهم همة وأوفاهم مروءة، وأزكاهم خلائق وأظهرهم شمائل، وأبعدهم عن الأدناس ساحة في مطلق الكذب، فكيف بما يخالف أهواءهم فكيف بما ينسب إلى الله فكيف وكلامه الذي ينسب فيه إلى الكذب معجز بما فيه
Kendilerinden bunun istenmesine sebep olan şey bu derece ihtimam gösterilmeye layık büyük bir mesele olduğu için, terehhî (aralık) edatıyla buna işaret ederek şöyle buyurdu: {ثم تتفكروا} “Sonra iyice düşünesiniz.” Yani arkadaşınızı delilikle damgaladığınız husus hakkında acele etmeksizin ve uzun uzun düşündükten sonra fikren çaba sarf edesiniz. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem bundan uzaklığı şüphe götürmez bir gerçek olduğu için, onları yalanlamak ve bu nefyin muhtevasının apaçıklığına dikkat çekmek üzere "arkadaş" tabiriyle belirterek ve tekit ederek söze yeniden başlayıp şöyle buyurdu: {ما بصاحبكم} “Arkadaşınızda yoktur” yani sizi Allah'a davet eden ve küçüklüğünü, ergenliğini, gençliğini ve olgunluğunu tecrübe edip bildiğiniz kimsede [yoktur], olumsuzluğu daha da pekiştirerek şöyle buyurdu: {من جنة} “hiçbir delilik.” Deliliği hususiyle zikretti çünkü o sonradan arız olabilecek bir durumdur; yalana ise hiç değinmedi çünkü insanlar arasında uzun bir ömür ve nice yıllar yaşamış, gece gündüz, sabah akşam, gizli ve açıkta, darlıkta ve bollukta onlarla arkadaşlık etmiş; himmetçe en yüceleri, mürüvvetçe en tamları, ahlakça en temizleri, şemailce en üstünleri ve mutlak yalan hususunda kirden pasdan en uzak olan bir kimsede yalan asla tasavvur edilemez. Nerede kaldı ki onların hevalarına muhalif olan bir şeyde yalan söylesin! Nerede kaldı ki Allah'a nispet edilen bir hususta yalan söylesin! Üstelik yalana nispet edildiği o kelamı, içerdiği
من الحكم والأحكام، والبلاغة والمعاني التي أعيت الأفهام.
hikmetler, hükümler, belağat ve anlayışları aciz bırakan manalarla bir mucize iken bu nasıl mümkün olsun!
ولما ثبت بهذا إعلاماً وإفهاماً براءته مما قذفوه به كله، حصر أمره في النصيحة من الهلاك، فقال منبهاً على أن هذا الذي أتاهم به لا يدعيه إلا أحد رجلين: إما مجنون أو صادق هو أكمل الرجال، وقد انتفى الأول فثبت الثاني: {إن} أي ما {هو} أي المحدث عنه بعينه {إلا نذير لكم} أي خاصاً إنذاره وقصده الخلاص بكم، وهول أمر العذاب بتصويره صورة من له آلة بطش محيطة بمن تقصده فقال: {بين يدي} أي قبل حلول {عذاب شديد *} قاهر لا خلاص منه، إن لم ترجعوا إليه حل بكم سريعاً، روى البخاري عن ابن عباس ﵄ قال:
Böylece bildirme ve anlatma yoluyla onun, kendisini itham ettikleri her şeyden beri olduğu sabit olunca, onun vazifesini helaktan sakındıran bir nasihat olarak sınırlandırdı. Kendilerine getirdiği bu davayı ancak iki adamdan birinin iddia edebileceğine dikkat çekerek şöyle buyurdu: Ya bir mecnun ya da insanların en kâmili olan doğru sözlü bir kimse. Birincisi ortadan kalkınca ikincisi sabit oldu: {إن} “değildir” yani [başka bir şey değildir], {هو} “o” yani bizzat kendisinden bahsedilen kişi, {إلا نذير لكم} “ancak sizin için bir uyarıcıdır;” yani uyarısı ve kurtuluş gayesi hususiyle size yöneliktir. Azap meselesini, hedef aldığı kimseyi kuşatan bir yakalama aletine sahip birinin suretinde tasvir ederek dehşetini vurgulayıp şöyle buyurdu: {بين يدي} “öncesinde” yani gelip çatmasından önce, {عذاب شديد *} “şiddetli bir azabın.” Yani kurtuluşu olmayan kahredici bir azabın [öncesinde]; şayet O'na dönmezseniz çarçabuk başınıza gelecektir. Buhârî, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir:
«صعد النبي ﷺ الصفا ذات يوم فقال: يا صباحاه! فاجتمعت إليه قريش فقالوا: ما لك، فقال: أرأيتم لو أخبرتكم أن العدو يصبحكم أو يمسيكم أما كنتم تصدقوني؟ قالوا: بلى، فقال: إني نذير لكم بين يدي عذاب شديد، فقال أبو لهب: تباً لك، ألهذا جمعتنا؟ فأنزل الله ﷿ {تبت يدا أبي لهب وتب} » .
«Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün Safa tepesine çıkıp: 'Ey ahali, sabah tehlikesi var (Yâ Sabâhâh)!' diye seslendi. Kureyş onun etrafında toplandı ve 'Neyin var?' dediler. Şöyle buyurdu: 'Ne dersiniz, size düşmanın sabah veya akşam size baskın yapacağını haber versem beni tasdik eder miydiniz?' 'Evet' dediler. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Şüphesiz ben, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için bir uyarıcıyım.' Ebû Leheb: 'Helak olasıca! Bizi bunun için mi topladın?' dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: {تبت يدا أبي لهب وتب} “Ebû Leheb'in iki eli kurusun; kurudu da!” ayetini indirdi.»
ولما انتفى عنه بهذا ما خيلوا به، بقي إمكان أن يكون لغرض أمر دنيوي فنفاه بأمره بقوله: {قل} أي للكفرة: {ما}
Böylece onların uydurdukları şeyler ondan nefyedilince, geriye dünyevi bir amaç gütmesi ihtimali kaldı; bunu da ona emrederek şu buyruğuyla nefyetti: {قل} “De ki:” yani kâfirlere, {ما} “Her ne...”
أي مهما {سألتكم من أجر} أي على دعائي لكم {فهو لكم} لا أريد منه شيئاً، وهو كناية عن أني لا أسألكم على دعائي لكم إلى الله أجراً أصلاً بوجه من الوجوه، فإذا ثبت أن الدعاء ليس لغرض دنيوي، وأن الداعي أرجح الناس عقلاً، ثبت أن الذي حمله على تعريض نفسه لتلك الأخطار العظيمة إنما هو أمر الله الذي له الأمر كله. ولما كانوا يظنون به في بعض ظنونهم أنه يريد أمراً دنيوياً، أكد قوله: {إن} أي ما {أجري إلا على الله} أي الذي لا أعظم منه، فلا ينبغي لذي همة أن يبتغي شيئاً إلا من عنده {وهو} أي والحال أنه {على كل شيء شهيد *} أي بالغ العلم بأحواله، فهو جدير بأن يهلك الظالم ويعلي كعب المطيع.
yani her ne {سألتكم من أجر} “ücret istediysem sizden” yani sizi davet etmeme karşılık, {فهو لكم} “o sizin olsun;” ondan hiçbir şey istemiyorum. Bu, 'Sizi Allah'a davet etmeme karşılık sizden hiçbir surette asla bir ücret istemiyorum' manasında bir kinayedir. Davetin dünyevi bir maksat taşımadığı ve davet edenin insanların akılca en üstünü olduğu sabit olunca, kendisini bu büyük tehlikelere atmasına sebep olan şeyin ancak bütün emirlerin sahibi olan Allah'ın emri olduğu sabit olur. Bazı zanlarında onun dünyevi bir maksat güttüğünü düşündükleri için sözünü pekiştirerek şöyle buyurdu: {إن} “değildir” yani [başkasına ait değildir], {أجري إلا على الله} “benim ücretim ancak Allah'a aittir;” yani kendisinden daha büyüğü olmayan zata aittir; dolayısıyla himmet sahibi bir kimseye bir şeyi ancak O'nun katından istemek yakışır. {وهو} “Ve O,” şu halde iken: {على كل شيء شهيد *} “her şeye şahittir.” Yani hallerini eksiksiz bilendir; dolayısıyla zalimi helak etmeye ve itaatkâr olanın kadrini yüceltmeye layık olan O'dur.
ولما لم يبق شيء يخدش في أمر المبلغ، أتبعه تصحيح النقل جواباً لمن كأنه يقول: برئت ساحتك، فمن لنا بصحة مضامين ما تخبر؟ فقال مؤكداً لإنكارهم أن يكون ما يأتي به حق معيداً الأمر بالقول، إشارة إلى أن كل كلام صدر دليل كاف مستقل بالدلالة على ما سبق له: {قل} لمن أنكر التوحيد والرسالة والحشر معبراً بما يقتضي العناية الموجبة لنصره على كل معاند، {إن ربي} أي المحسن إلي بأنواع الإحسان، المبيض لوجهي عند الامتحان {يقذف بالحق} أي يرمي به في إثبات جميع ذلك وغيره مما يريد رمياً وحياً جداً لأنه غني عن
Tebliğ edenin durumunu zedeleyecek hiçbir şey kalmayınca, sanki biri 'Senin şahsın temize çıktı; peki bize haber verdiğin şeylerin muhtevasının doğruluğunu kim temin edecek?' diyormuş gibi, bunun ardından naklin sıhhatini zikretti. Getirdiği şeyin hak olduğunu inkâr etmelerine karşı pekiştirerek ve söylenen her sözün daha önce geçen hususa delalet bakımından yeterli ve müstakil bir delil olduğuna işaret etmek üzere söz emrini tekrarlayarak şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” tevhidi, risaleti ve haşri inkâr eden kimseye, her inatçıya karşı ona yardım etmeyi gerektiren inayeti ifade eden bir lafızla şöyle de: {إن ربي} “Şüphesiz Rabbim” yani bana türlü ihsanlarda bulunan, imtihan anında yüzümü ak çıkaran [Rabbim], {يقذف بالحق} “hakkı fırlatıp atar;” yani bütün bunları ve dilediği diğer şeyleri ispat etmek için hakkı çok süratli bir şekilde atar; çünkü O, şundan müstağnidir:
تدبر أو تروِّ أو تفكر في تصحيح المعنى أو إصلاح اللوازم لأنه علام الغيوب، فيفضح من يريد إطفاء نوره فضيحة شديدة، ويرهق باطله كما فعل فيما وسمتموني به وفي التوحيد وغيره لا كما فعلتم أنتم في مبادرتكم إلى نصر الشرك وإلى ما وصفتموني به ووصفتم ما جئت به، فلزمكم على ذلك أمور شنيعة منها الكذب الصريح، ولم تقدروا أن تأتوا في أمري ولا في شيء من ذلك بشيء يقبله ذو عقل أصلاً.
Manayı tashih etmek veya gereklilikleri düzeltmek için düşünmeye, etraflıca incelemeye veya tefekküre ihtiyacı yoktur; çünkü O, gaybları hakkıyla bilendir (Allâmu'l-guyûb). Dolayısıyla O'nun nurunu söndürmek isteyeni şiddetli bir rüsvalıkla rezil eder ve tıpkı beni itham ettiğiniz hususlarda, tevhidde ve diğer konularda yaptığı gibi onun batılını darmadağın eder; sizin şirki savunmaya, beni ve getirdiğim şeyi nitelemeye koşuşurken yaptığınız gibi yapmaz. Bu yüzden açık yalan başta olmak üzere pek çok çirkin durum üzerinize yapışıp kaldı; ne benim hakkımda ne de bunlardan herhangi bir hususta akıl sahibinin kabul edebileceği hiçbir şey ortaya koyamadınız.
ولما وصفه بنهاية العلم، أتبعه بعض آثاره فقال: {قل جاء الحق} أي الأمر الثابت الذي لا يقدر شيء أن يزيله؛ وأكد تكذيباً لهم في ظنهم أنهم يغلبون فقال: {وما} أي والحال أنه ما {يبدئ الباطل} أي الذي أنتم عليه وغيره في كل حال حصل فيه تفريعه على مر الأيام {وما يعيد *} بل هو كالجماد لا حركة به أصلاً، لأنه مهما نطق به صاحبه في أمره بعد هذا البيان افتضح، فإن لم ترجعوا عنه طوعاً رجعتم وأنتم صغره كرهاً، والحاصل أن هذا كناية عن هلاكه بما يهز
O'nu ilmin nihayetiyle vasıflayınca, bunun bazı tezahürlerini peşinden getirerek şöyle buyurdu: {قل جاء الحق} “De ki: Hak geldi,” yani hiçbir şeyin yok etmeye güç yetiremeyeceği sabit gerçek geldi; galip gelecekleri yönündeki zanlarını yalanlamak üzere pekiştirerek şöyle buyurdu: {وما} “ne... ne de...” yani şu halde ki asla, {يبدئ الباطل} “batıl ne yeni bir şey ortaya koyabilir” yani sizin üzerinde bulunduğunuz ve günlerin akışı içinde dallanıp budaklanan diğer batıllar hiçbir şeyi başlatabilir, {وما يعيد *} “ne de geri getirebilir.” Bilakis o, içinde hiçbir hareket bulunmayan cansız bir nesne gibidir; çünkü bu açıklamadan sonra sahibi onun hakkında ne söylerse söylesin rezil olur. Şayet ondan kendi rızanızla dönmezseniz, hor ve hakir olarak zorla döneceksiniz. Hasılı bu, sarsacak bir helakten kinayedir
النفس ويرفض الفكر بتمثيله بمن انقطعت حركته، وذهبت قوته، حتى لا يرجى بوجه.
nefsi sarsacak ve hiçbir surette ümit beslenmeyecek derecede hareketi kesilmiş ve gücü gitmiş kimseye benzetilerek fikrin reddedileceği bir helakten kinayedir.
ولما لم يبق بعد هذ إلا أن يقولوا عناداً: أنت ضال، ليس بك جنون ولا كذب، ولكنك قد عرض لك ما أضلك عن المحجة، قال: {قل} أي لهؤلاء المعاندين على سبيل الاستعطاف بما في قولك من الانصاف وتعليم الأدب: {إن ضللت} أي عن الطريق على سبيل الفرض {فإنما أضل} ولما كان الله تعالى قد جعل العقل عقلاً يمنع من الخطأ وينهى عن الهوى، وكان الغلط لا يأتي إلا من شواغل النفس بشهواتها وحظوظها، فكان التقدير: بما في نفسي من الشواغل العاقلة للعقل، قال مشيراً إلى ذلك: {على نفسي} أي لأن الضلال إذا استعلى على شيء ظهر أمره فيتبين عواره فيلزم عاره، ويصير صاحبه بحيث لا يدري شيئاً ينفع ولا يعيد، ولذلك يصير يفزع إلى السفه والمشاتمة كما وقع في مذاهبكم كلها، لأن الله تعالى جعل العقول الصحيحة معياراً على ذلك، فمهما ذكرت طرق الحق وحُررت ظهر أمر الباطل وافتضح. ولما كانت النفس منقادة بل مترامية نحو الباطل، عبر في الضلال بالمجرد، وفي الهدى بالافتعال إشارة إلى أنه لا بد
Bundan sonra inatları yüzünden ancak 'Sen sapıksın; sende delilik veya yalan yok fakat sana doğru yoldan saptıran bir şey arız oldu' demeleri ihtimali kalınca şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” yani bu inatçılara, sözündeki insaf ve edep öğretimiyle gönüllerini kazanma yoluyla [şöyle de]: {إن ضللت} “Eğer saparsam” yani farzımuhal yoldan sapacak olursam, {فإنما أضل} “ancak sapmış olurum.” Yüce Allah aklı hatadan alıkoyan ve heva hevesten meneden bir engel kıldığı, hata da ancak nefsin şehvetleri ve çıkarlarıyla meşgul olmasından kaynaklandığı için takdir şöyleydi: "Aklı bağlayan nefsani meşguliyetler sebebiyle..." Buna işaret ederek şöyle buyurdu: {على نفسي} “kendi aleyhime [sapmış olurum].” Çünkü sapıklık bir şeye galebe çaldığında onun mahiyeti ortaya çıkar, kusuru belirir ve ayıbı üzerine kalır; sahibi de fayda veya zarar verecek hiçbir şeyi bilemez hale gelir. İşte bu yüzden, bütün mezheplerinizde vuku bulduğu gibi akılsızlığa ve küfürleşmeye sığınır; zira Yüce Allah selim akılları buna bir miyar kılmıştır. Hak yollar zikredilip tahkik edildikçe batılın hali ortaya çıkar ve rezil olur. Nefis batıla boyun eğen, hatta ona doğru şuursuzca koşan bir yapıda olduğu için sapıklıkta mücerret fiil kalıbı, hidayette ise iftiâl babı kullanılmıştır; bu da şuna işaret eder ki: onda mutlaka
فيه من هاد وعلاج، وعبر بأداة الشك استعمالاً للأنصاف فقال: {وإن اهتديت فبما} أي فاهتدائي إنما هو بما {يُوحي إليَّ ربي} أي المحسن إليّ لا بغيره، فلا يمكن فيه ضلال لأنه لا حظ فيه للنفس أصلاً، فلا يقدر أحد على شيء من طعن في شيء منه، وهداي لنفسي، فالآية ظاهرها التنزل منه وباطنها إرشادهم إلى تسديدهم النظر وتقويمه وتهذيب الفكر وتثقيفه، وهي من الاحتباك: حذف أولاً كون الضلال من نفسه بما دل عليه ثانياً من أن الهدى من الوحي وثانياً كون الهدى له بما دل عليه من كون الضلال عليه ثم علل الضلال والهدى بقوله: {إنَّه} أي ربي {سميع قريب *} أي لا يغيب عنه شيء من حال من يكذب عليه، فهو جدير بأنه يفضحه كما فضحكم في جميع ما تدعونه ولا يبعد عليه شيء ليحتاج في إدراكه إلى تأخير لقطع مسافة أو نحوها، بل هو مدرك لكل ما أراد كلما أراد، والآية إرشاد من الله تعالى إلى أنه وإن كان خلق للآدمي عقلاً لا يضل ولا يزيغ، لكنه حفه بقواطع من الشهوات والحظوظ والكسل والفتور فلا يكاد يسلم منها إلا من عصمه الله، فلما كان كذلك أنزل سبحانه كتباً هي العقل الخالص، وأرسل رسلاً جردهم من تلك القواطع، فجعل أخلاقهم
bir yol göstericiye ve tedaviye ihtiyaç vardır. İnsafı elden bırakmamak adına şüphe edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {وإن اهتديت فبما} “Ve eğer doğru yolu bulursam, bu da... sayesindedir” yani benim doğru yolu bulmam ancak şu sayesindedir: {يوحي إلي ربي} “Rabbimin bana vahyettiği [şey] sayesindedir;” yani bana ihsanda bulunan [Rabbim sayesindedir], başkasıyla değil. Onda hiçbir sapıklık bulunamaz; çünkü onda nefsin hiçbir payı yoktur ve hiç kimse ondan herhangi bir şeye dil uzatamaz; hidayetim de kendi nefsimin lehinedir. Ayetin zahiri bir tenazül (muhataba göre konuşma), batını ise onları bakışlarını doğrultmaya, düzeltmeye, fikirlerini arındırıp olgunlaştırmaya irşattır. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide sapıklığın kendi nefsinden kaynaklandığı, ikincide hidayetin vahiyden olduğuna yapılan delaletle hazfedilmiş; ikincide hidayetin kendi lehine olduğu da birincide sapıklığın kendi aleyhine olduğuna yapılan delaletle hazfedilmiştir. Sonra sapıklık ve hidayetin illetini şu buyruğuyla açıkladı: {إنه} “Şüphesiz O” yani Rabbim, {سميع قريب *} “hakkıyla işitendir, çok yakındır.” Yani O'na yalan isnat eden kimsenin hiçbir hali O'na gizli kalmaz; binaenaleyh iddia ettiğiniz her hususta sizi rezil ettiği gibi onu da rezil etmeye layıktır. O'na hiçbir şey uzak değildir ki onu kavramak için mesafe katetmek ve benzeri sebeplerle gecikmeye ihtiyaç duysun; bilakis O, dilediği her şeyi dilediği her an kavrayandır. Ayet-i kerime Yüce Allah'tan bir irşattır ki O, insanoğluna sapmayan ve eğrilmeyen bir akıl yaratmış olsa da onun etrafını şehvetler, nefsani çıkarlar, tembellik ve gevşeklik gibi engellerle kuşatmıştır; Allah'ın koruduğu kimseler müstesna neredeyse hiç kimse bunlardan kurtulamaz. Durum böyle olunca, Yüce Allah katıksız akıl olan kitaplar indirmiş, elçilerini bu engellerden arındırarak göndermiş ve onların ahlaklarını
شرائعهم، فعلى كل أحد أن يتبع رسله المتخلفين بكتبه متهماً عقله منابذاً رأيه كما كان الصحابة رضي الله تعالى عنهم، ليكون مؤمناً بالغيب حق الإيمان فيدخل في قوله تعالى في سورة فاطر {إنما تنذر الذين يخشون ربهم بالغيب}
şeriatları kılmıştır. Dolayısıyla herkesin, sahabe radıyallâhu teâlâ anhüm'ün yaptığı gibi kendi aklını itham edip şahsi görüşünü bir kenara bırakarak O'nun kitaplarıyla ahlaklanmış elçilerine tabi olması gerekir; ta ki gayba hakkıyla iman eden bir mümin olsun ve Yüce Allah'ın Fâtır suresindeki şu buyruğunun kapsamına girsin: {إنما تنذر الذين يخشون ربهم بالغيب} “Sen ancak gaybda Rablerinden korkanları uyarırsın”
[فاطر: ١٨] ولا يكون متناوشاً بعد كشف الغطاء من مكان بعيد.
[Fâtır: 18]; ve perde kalktıktan sonra uzak bir yerden [imana] el uzatmaya çalışan kimse gibi olmasın.
ولما أبطل شبههم وختم من صفاته بما يقتضي البطش بمن خالفه، قال عاطفاً على {ولو ترى إذ الظالمون} : {ولو ترى} أي تكون منك رؤية {إذ فزعوا} أي يفزعون بأخذنا في الدنيا والآخرة، ولكنه عبر بالماضي وكذا في الأفعال الآتية بعد هذا لأن ما الله فاعله في المستقبل بمنزلة ما قد كان ووجد لتحققه {فلا} أي فتسبب عن ذلك الفزع أنه لا {فوت} أي لهم منا لأنهم في قبضتنا، لرأيت أمراً مهولاً وشأناً فظيعاً، وحقر أمرهم بالبناء للمفعول فقال: {وأخذوا} أي عند الفزع من كل من نأمره بأخذهم سواء كان قبل الموت أو بعده. ولما كان القرب يسهل أخذ ما يراد أخذه قال: {من مكان قريب *} أي أخذاً لا شيء أسهل منه فإن الآخذ سبحانه قادر وليس بينه وبين شيء، مسافة، بل هو أقرب إليه منا الإيمان به
Şüphelerini iptal edip sıfatlarını kendisine muhalefet edeni yakalamayı gerektiren vasıfla noktalayınca, {ولو ترى إذ الظالمون} ayetine atıfla şöyle buyurdu: {ولو ترى} “Bir görseydin” yani senden bir görme vuku bulsaydı, {إذ فزعوا} “o korkuya kapıldıkları zamanı;” yani dünyada ve ahirette onları yakalamamızla korkuya kapılacakları zamanı. Ancak geçmiş zaman kalıbıyla ifade etmiştir; bundan sonra gelecek fiillerde de böyledir, zira Allah'ın gelecekte yapacağı şeyler vukuunun kesinliği sebebiyle olmuş bitmiş ve gerçekleşmiş hükmündedir. {فلا} “artık yoktur” yani o korkudan kaynaklanan durum şudur ki artık yoktur, {فوت} “kaçıp kurtulma;” yani elimizden kaçıp kurtulmaları [yoktur], çünkü onlar kabzamızdadır; [onları bir görseydin] dehşet verici bir durum ve korkunç bir hal görürdün. Meçhul sîga ile durumlarını küçümseyerek şöyle buyurdu: {وأخذوا} “Ve yakalanmışlardır” yani korku anında ister ölümden önce ister sonra olsun yakalamalarını emrettiğimiz her varlık tarafından [yakalanmışlardır]. Yakınlık yakalanmak istenen şeyin tutulmasını kolaylaştırdığı için şöyle buyurdu: {من مكان قريب *} “yakın bir mekândan.” Yani kendisinden daha kolayı olmayan bir yakalama ile [yakalanmışlardır]; zira Yakalayan Yüce Zat kâdirdir, O'nunla herhangi bir şey arasında bir mesafe yoktur; bilakis O, ona bizim O'na iman etmemizden daha yakındır.
وأبيناه، والأقرب أن يكون القرآن الذي قالوا إنه إفك مفترى {وأنّى} أي وكيف ومن أين {لهم التناوش} أي تناول الإيمان أو شيء من ثمراته، وكأنه عبر به لأنه يطلق على الرجوع، فكان المعنى أن ذلك بعد عليهم من جهة أنه لا يمكن إلا برجوعهم إلى الدنيا التي هي دار العمل، وأنى لهم ذلك؟ وهو تمثيل لحالهم - في طلبهم أن ينفعهم إيمانهم في ذلك الوقت كما نفع المؤمنين إيمانهم في الدنيا - بحال من يريد أن يتناول شيئاً من علوه كما يتناوله الآخر من قدر ذراع تناولاً سهلاً، لا نصب فيه، ومده أبو عمرو وحمزة والكسائي وأبو بكر عن عاصم لهمزهم إياه فقيل: إن الهمز على الواو المضمونة كما همزت في وجوه ووقتت فيكون لفظه موافقاً لمعناه، والصحيح أنه ليس من هذا، لأن شرط همز الواو المضمونة ضمةً لازمةً أن لا ويكون مدغماً فيها إذا كانت وسطاً كالتعود، وأن لا يصح في الفعل نحو تناول وتعاون، وقد حكى عن أبي عمرو أن معناه بالهمز التناول من بعد، من قولهم نأش - بالهمز - إذا أبطل وتأخر، والنيش حركة في إبطاء، والنأش أيضاً: الأخذ، فيكون الهمز أصلياً، وقرأه الباقون بالواو مثل التناول لفظاً ومعنى، فقراءة الواو المحضة تشير إلى أنهم يريدون تناولاً سهلاً مع بعد المتناول في المكان،
Ve biz onu reddettik; en yakın ihtimal bunun, 'uydurulmuş bir yalan' dedikleri Kur'an olmasıdır. {وأنّى} “Nerede/nasıl” yani nasıl ve nereden, {لهم التناوش} “onlar için [imana] el uzatıp kavuşmak mümkün olsun?” Yani imana yahut onun semerelerinden herhangi birine kavuşmak [nasıl mümkün olsun?] Bu lafızla ifade edilmesi sanki 'dönüş' manasında da kullanıldığı içindir; böylece mana, bunun ancak amel yurdu olan dünyaya dönmeleriyle mümkün olabileceği cihetinden kendilerine uzak kaldığıdır; buna nereden kavuşacaklar? Bu, onların o vakitte tıpkı dünyada müminlere imanlarının fayda verdiği gibi imanlarının kendilerine fayda vermesini talep etmelerindeki hallerini, bir şeyi hiçbir zahmet olmaksızın bir arşın mesafeden kolayca alan kimse gibi yüksekten almaya çalışan birinin haline benzetmektir (temsil). Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr, hemzeli okudukları için med ile okumuşlardır; bunun üzerine, 'vücûh' ve 'vukkıtet' kelimelerinde hemzelendiği gibi ötreli vav harfi üzerine hemze getirildiği ve böylece lafzının manasına muvafık olduğu söylenmiştir. Doğrusu ise bundan değildir; çünkü lâzım (aslî) bir harekeyle ötreli olan vavın hemzelenmesinin şartı, 'et-teavvüd' gibi ortada olduğunda idğam edilmemiş olması ve fiilde 'tenâvele' ve 'teâvene' gibi sahih kalmamasıdır. Ebû Amr'dan hemze ile manasının 'uzaktan almak' olduğu, bunun da gecikip geri kaldığında kullanılan hemzeli 'neeşe (نأش)' kökünden geldiği, 'neyş'in yavaşlama hareketi olduğu, 'en-ne'ş'in ise aynı zamanda 'yakalamak/almak' anlamına geldiği nakledilmiştir; dolayısıyla hemze aslidir. Diğerleri ise lafız ve mana olarak 'et-tenâvül' gibi vav ile okumuşlardır; binaenaleyh halis vav kıraati, uzanılan şey mekânca uzak olmasına rağmen onların kolayca ulaşmayı istediklerine işaret eder;
وقراءة الهمز إلى أن إرادتهم تأخرت وأبطأت حتى فات وقتها، فجمعت إلى بعد المكان بعد الزمان.
hemzeli kıraat ise onların bu taleplerinin vakti geçene kadar gecikip yavaşladığına, böylece mekân uzaklığına zaman uzaklığını da kattığına işaret eder.
ولما كان البعيد لا يمكن الإنسان تناوله مع بعده قال: {من مكان بعيد *} فإنه بعد كشف الغطاء عند مجيء البأس لا ينفع الإيمان {وقد} أي كيف لهم ذلك والحال أنهم قد {كفروا به} أي بالذي طلب منهم أن يؤمنوا به أملاً وجزاءً {من قبل} أي في دار العمل {و} الحال أنهم حين كفرهم {يقذفون} في أمر ما دعوا إليه بما يرمون به من الكلام رمياً سريعاً جداً من غير تمهل ولا تدبر {بالغيب} أي من مرجمات الظنون، وهي الشبهة التي تقدم إبطالها في هذه السورة وغيرها من استبعادهم البعث وغيره مما أخبر الله به.
Uzak olan şeye insanın uzaklığı sebebiyle ulaşması mümkün olmadığından şöyle buyurdu: {من مكان بعيد *} “uzak bir mekândan?” Zira azap geldiğinde perdenin kalkmasından sonra iman fayda vermez. {وقد} “Halbuki” yani bu onlara nasıl mümkün olsun ki onlar, {كفروا به} “onu inkâr etmişlerdi” yani kendilerinden ümit ve ceza (mükafat) olarak iman etmeleri istenen şeyi [inkâr etmişlerdi], {من قبل} “daha önce.” Yani amel yurdunda [inkâr etmişlerdi]. {و} Şu halde ki onlar inkârları esnasında, {يقذفون} “atıp tutuyorlardı” yani davet edildikleri hususta hiçbir duraksama ve tefekkür olmaksızın sözü çok süratli bir şekilde savuruyorlardı, {بالغيب} “gayba dair.” Yani tahmin ve kuruntulara dayanarak [atıp tutuyorlardı]; bu da bu surede ve diğerlerinde öldükten sonra dirilmeyi ve Allah'ın haber verdiği diğer hususları uzak görmeleri gibi daha önce iptal edilen şüphelerdir.
ولما كان الشيء لا يمكن أن يصيب ما يقذفه وهو غائب عنه ولا سيما مع البعد قال معلماً ببعدهم عن علم ما يقولون مع بعده جداً من حال من تكلموا فيه سواء كان القرآن أو النبي ﷺ أو الحشر والجنة والنار: {من مكان بعيد *} وذلك على الضد من قذف علام الغيوب فإنه من مكان قريب فهو معلوم لازم للحق.
Bir kimsenin kendisinden gayb olan bir şeye taş atıp da isabet ettirmesi, hele hele uzaklıkla birlikte asla mümkün olamayacağından, gerek Kur'an gerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gerekse haşir, cennet ve cehennem olsun hakkında konuştukları zat ve hakikatlerin halinden son derece uzak olmakla birlikte söyledikleri şeyin ilminden ne kadar uzak olduklarını bildirerek şöyle buyurdu: {من مكان بعيد *} “uzak bir mekândan.” Bu ise gaybları hakkıyla bilen Allah'ın (Allâmu'l-guyûb) atmasının tam zıddıdır; zira O'nunki yakın bir mekândandir, dolayısıyla malumdur ve hakka lazımdır (ayrılmaz bir parçasıdır).
ولما أشار إلى بعد الإيمان منهم عند إرادتهم تناوله عند فوات أمره وعلوه عنهم عند طعنهم فيه في دار العمل، ترجم حالتيهم في
Vakti geçtikten sonra ona ulaşmak istediklerinde imanın onlardan ne kadar uzak olduğuna ve amel yurdunda ona dil uzattıklarında imanın onlardan ne kadar yüce kaldığına işaret edince, bu iki halini
ذلك على وجه يعم ثمرات الإيمان من دخول الجنان ورضى الرحمن بقوله: {وحيل} معبراً بصيغة المجهول مشيراً إلى أن حصول الحيلولة بأسهل ما يكون ولأن المنكي لهم نفس الحيلولة لا كونها من شخص معين: {بينهم وبين ما يشتهون} أي يميلون إليه ميلاً عظيماً من تأثير طعنهم وقبول إيمانهم عند رؤية، البأس ومن حصول شيء من ثمراته لهم من حسن الثواب كما يرى الإنسان منهم - وهو في غمرات النار - مقعده في الجنة، الذي كان يكون له لو آمن ولا يقدر على الوصول إليه بوجه، وإن خيل إليه الوصول فقصده فمنع منه كان أنكى {كما فعل} أي بأيسر وجه {بأشياعهم} أي الذين كفروا مثلهم {من قبل} أي قبل زمانهم فإن حالهم كان كحالهم في الكفران والإيمان، والسعادة والخسران، ولم يختل أمرنا في أمة من الأمم، بل كان كلما كذبت أمة رسولها أخذناها، فإن أذقناهم بأسنا أذعنوا وخضعوا، فلم نقبل منهم ذلك، ولا نفعهم شيئاً لا بالكف عن إهلاكهم ولا بإدراكهم لشيء من الخير بعد إهلاكهم {إن في ذلك لذكرى لمن كان له قلب أو ألقى السمع وهو شهيد} [ق: ٣٧] . ثم علل عدم الوصول إلى قصد في كل من الحالتين بقوله مؤكداً لإنكارهم أن يكون عندهم شيء من شك في شيء من أمرهم: {إنهم كانوا} أي
cennetlere girmek ve Rahmân'ın rızasına ermek gibi imanın semerelerini de kapsayacak şekilde şu buyruğuyla açıkladı: {وحيل} “Ve perde çekildi/engel olundu” meçhul sîga ile ifade edilmiştir; bu da engellemenin en kolay şekilde gerçekleştiğine ve onları kahreden şeyin bizzat engellenmenin kendisi olup belirli bir kimseden kaynaklanması olmadığına işaret eder: {بينهم وبين ما يشتهون} “onlarla arzuladıkları şeylerin arasına;” yani dil uzatmalarının etkili olması, azabı gördüklerinde imanlarının kabul edilmesi ve güzel bir sevap olarak imanın semerelerinden bir şeyin kendilerine hâsıl olması hususunda büyük bir arzuyla meylettikleri şeylerin [arasına engel kondu]. Tıpkı onlardan birinin -ateşin girdapları içindeyken- iman etseydi kendisine ait olacak cennetteki makamını görüp de ona hiçbir şekilde ulaşmaya güç yetirememesi gibi; şayet ona ulaşacağı zannına kapılıp yönelir de engellenirse bu daha da kahredici olur. {كما فعل} “Nitekim yapılmıştı” yani en kolay yoldan yapılmıştı, {بأشياعهم} “onların benzerlerine de” yani kendileri gibi inkâr edenlere de, {من قبل} “daha önce.” Yani kendi zamanlarından önce; zira inkâr ve iman, saadet ve hüsran hususunda onların hali de bunların hali gibiydi. Hiçbir ümmette bizim sünnetimiz bozulmadı; bilakis ne zaman bir ümmet peygamberini yalanladıysa onları yakaladık; azabımızı tattırdığımızda boyun eğip teslim oldular ama bunu onlardan kabul etmedik; bu ne onların helakini durdurarak ne de helaklerinden sonra onlara bir hayır ulaştırarak kendilerine hiçbir fayda sağlamadı. {إن في ذلك لذكرى لمن كان له قلب أو ألقى السمع وهو شهيد} “Şüphesiz bunda, aklı olan veya hazır bulunup kulak veren kimse için bir öğüt vardır” [Kāf: 37]. Sonra her iki halde de maksada ulaşılamamasının gerekçesini, durumlarının herhangi bir hususunda kendilerinde en ufak bir şüphe bulunduğunu inkâr etmelerine karşılık pekiştirerek şöyle buyurdu: {إنهم كانوا} “Şüphesiz onlar idiler” yani
في دار القبول كوناً هو كالجبلة لهم {في شك} أي في جميع ما يخبرهم به رسلنا عنا من الجزاء أو غير ذلك {مريب *} أي موقع في الريبة، فهو بليغ في بابه كما يقال: عجب عجيب، أو هو واقع في الريب كما يقال: شعر شاعر، أي - ذو شعر، فكيف يقبلون أو ينفذ طعنهم أو تحصل لهم تمرة طيبة وهو على غير بصيرة في شيء من أمرهم بل كانوا يشكون في قدرتنا وعظمتنا، فاللائق بالحكمة أن نبين لهم العظمة بالعذاب لهم والثواب لأحبابنا الذين عادوهم فينا فتبين أنهم يؤمنون به عند ظهور الحمد أتم الظهور إما في الآخرة أو في مقدماتها، فظهر سر الإفصاح بقوله «وله الحمد في الآخرة» وأنه حال سبحانه بينهم وبين ما يريدون فتبين أنه مالك كل شيء فصح أن له الحمد في الأولى وفي كل حالة - وقد تعانق آخرها مع أولها، والتحم مقطعها بموصلها - والله ﷾ هو المستعان إليه والمرجع والمآب.
kabul yurdunda fıtri bir huy haline gelmiş bir halde idiler, {في شك} “bir şüphe içinde” yani elçilerimizin karşılık veya başka hususlarda Bizden haber verdiği her şeyde [bir şüphe içinde idiler], {مريب *} “derin bir kuşku veren/töhmet altında bırakan [bir şüphe].” Yani şüpheye düşüren; bu tıpkı "acebün acîb (şaşılacak derecede acayip)" denmesi gibi kendi babında beliğdir; yahut "şi'run şâir (şiir dolu şiir)" denmesi gibi şüphenin bizzat içine düşmüş demektir. Durumlarının hiçbirinde bir basiret üzere değillerken, hatta kudretimiz ve azametimizden şüphe ediyorlarken nasıl kabul görsünler, dil uzatmaları nasıl tesir etsin yahut kendilerine nasıl güzel bir semere hâsıl olsun! Hikmete yakışan; onlara azap ederek, bizim uğrumuzda kendilerine düşmanlık ettikleri dostlarımıza da mükafat vererek onlara azameti göstermemizdir. Böylece ya ahirette ya da onun mukaddimelerinde hamdin en kâmil manada zuhur ettiği anda O'na iman edecekleri ortaya çıktı; nitekim «Ahirette de hamd O'nadır» buyruğundaki açıklamanın sırrı ve Yüce Allah'ın onlarla istedikleri arasına engel koyduğu zahir oldu. Böylece O'nun her şeyin mâliki olduğu ortaya çıktı ve dünyada da her halde de hamdin O'na ait olduğu sabit oldu. -Nitekim surenin sonu başıyla kucaklaşmış, bitiş kısmı başlangıcına kenetlenmiştir.- Yardımına sığınılacak, kendisine dönülecek ve varılacak merci yalnız Allah azze ve celle'dir.