Binûn

Yâsîn — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما دربهم على النظر بآيات الأعيان الحسية الدالة على القدرة الباهرة لا سيما على البعث، رقاهم إلى المعاني على ذلك النحو، فإن إيجاد كل من الملوين بعد إعدامه أدل دليل على البعث، فقال ناقلاً لهم من المكان الكلي إلى الزمان الكلي الجامعين للجواهر والأعراض: {وآية لهم} أي على إعادة الشيء بعد إفنائه {الّيل} أي الذي يشاهدونه لا شك عندهم فيه ولا حيلة بوجه في رفعه؛ ثم استأنف قوله: {نسلخ} عائداً إلى مظهر العظمة دلالة على جلالة هذا الفعل بخصوصه.

Onları, özellikle dirilişe dair göz kamaştırıcı kudrete delalet eden somut ve hissi varlıklara ait deliller üzerinde düşünmeye alıştırdığında; onları aynı şekilde manalara yükseltti. Zira gece ile gündüzden her birinin yok edildikten sonra var edilmesi, yeniden dirilişe en açık delildir. Böylece onları cevher ve arazları kendisinde toplayan tümel mekândan tümel zamana naklederek şöyle buyurdu: {وَآيَةٌ لَّهُمُ} “Onlar için bir delildir” yani bir şeyin yok edildikten sonra iade edilmesine bir delildir; {الَّيْلُ} “gece;” yani müşahede ettikleri, varlığında hiçbir şüpheleri bulunmayan ve giderilmesine hiçbir şekilde çare olmayan [gece]. Sonra bu fiilin özellikle celaletine delalet etmek üzere azamet makamına dönerek sözüne şöyle devam etti: {نَسْلَخُ} “yüzüp sıyırırız”

ولما كان الأصل في هذا الوجود الظلام، والضياء حادث، وكان ضياؤه ليس خالصاً، عبر ب «من» التي تصلح للملابسة مع التخلل في الأجزاء فقال: {منه النهار} أي الذي كان مختلطاً به بإزالة الضوء وكشفه عن حقيقة الليل {فإذا هم} بعد إزالتنا للنهار الذي سلخناه من الليل {مظلمون *} أي داخلون في الظلام بظهور الليل الذي كان الضياء ساتراً كما يستر الجلد الشاة، قال الماوردي: وذلك أن ضوء

Bu varlıkta asıl olan karanlık, aydınlık ise sonradan olma (hâdis) olduğu ve aydınlığı da katışıksız bulunmadığı için; cüzlerin arasına girip karışmaya elverişli olan 'min' (مِنْ) harf-i cerriyle ifade ederek şöyle buyurdu: {مِنْهُ النَّهَارَ} “ondan gündüzü,” yani ışığı giderip gecenin hakikatini açığa çıkarmak suretiyle ona karışmış olan [gündüzü]; {فَإِذَا هُم} geceden sıyırıp aldığımız gündüzü gidermemizden sonra bir de bakarsın ki onlar, {مُّظْلِمُونَ} “karanlıkta kalıvermişlerdir!” Yani derinin koyunu örttüğü gibi aydınlığın örtmekte olduğu gecenin ortaya çıkmasıyla karanlığa girivermişlerdir. el-Mâverdî şöyle demiştir: Bunun sebebi şudur: Gündüzün

النهار يتداخل في الهواء فيضيء فإذا خرج منه أظلم - نقله ابن الجوزي عنه، وقد أرشد السياق حتماً إلى أن التقدير: والنهار نسلخ منه الليل الذي كان ساتره وغالباً عليه فإذا هم مبصرون.

ışığı havaya karışır ve aydınlatır, ondan çıktığında ise kararır - İbnü'l-Cevzî bunu ondan nakletmiştir. Bağlam kaçınılmaz olarak şu takdire işaret etmiştir: "Gündüz de, onu örten ve ona galip gelen geceyi kendisinden sıyırıp aldığımız [bir delildir]; bir de bakarsın ki onlar görür hale gelmişlerdir."

ولما ذكر الوقتين، ذكر آيتيهما فقال: {والشمس} أي التي سلخ النهار من الليل بغيبوبتها {تجري} ولما كان غيابها بالليل مثل سكون الإنسان في مبيته، وجعلها على خط قدر لسيرها كل يوم بتقدير لا زيع فيه ومنهاج لا يعوج، قال: {لمستقر} أي عظيم {لها} وهو السير الذي لا تعدوه جنوباً ولا شمالاً ذاهبة وآئبة، وهي فيه مسرعة - بدليل التعبير باللام في موضع «إلى» ويدل على هذا قراءة «لا مستقر لها» بل هي جارية ابداً إلى انقراض الدنيا في موضع مكين محكم هو أهل للقرار، وعبر به مع أنها لا تستقر ما دام هذا الكون لئلا يتوهم أن دوام حركتها لأجل أن موضع جريها لا يمكن الاستقرار عليه، ولا ينافي هذا ما في صحيح البخاري وفي كتاب الإيمان من صحيح مسلم عن أبي ذر ﵁ أن النبي ﷺ قال: «مستقرها تحت العرش، وأنها تذهب فتستأذن في السجود فيؤذن لها وكأنها قد قيل لها: ارجعي من حيث جئت، فتطلع من مغربها» - هذا لفظ مسلم،

İki vakti zikredince, bunların iki delilini/alametini zikrederek şöyle buyurdu: {وَالشَّمْسُ} “Güneş de” yani batışıyla gündüzün geceden sıyrılıp alındığı [güneş]; {تَجْرِي} “akıp gider.” Geceleyin kaybolması insanın gecelediği yerdeki sükûneti gibi olduğundan ve onu her gün akışı için takdir edilmiş, sapması olmayan bir hat ve eğrilmeyen bir yol üzere kıldığından şöyle buyurdu: {لِمُسْتَقَرٍّ} “bir karar yeri için” yani yüce [bir karar yeri için] {لَّهَا} “kendisine ait;” bu da gidip gelirken güneye ve kuzeye aşmadığı seyridir; nitekim 'ilâ' (إِلَى) yerine 'lâm' (لِ) ile ifade edilmesi onun bu seyirde hızlı olduğuna delildir. Buna «لَا مُسْتَقَرَّ لَهَا» (onun için bir karar yeri yoktur) kıraati de delalet eder; bilakis o, karara layık, muhkem ve sağlam bir yerde dünyanın sonuna kadar daima akıp gitmektedir. Bu kâinat var oldukça durmayacak olmasına rağmen bu lafızla ifade edilmesi, hareketinin devamlılığının akış yerinde durmanın imkânsızlığından kaynaklandığı zannına kapılınmaması içindir. Bu durum, Sahîh-i Buhârî'de ve Sahîh-i Müslim'in İman bölümünde Ebû Zer'den (radıyallâhu anh) rivayet edilen şu hadisle de çelişmez: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Onun karar yeri arşın altındadır; gider ve secde etmek için izin ister, kendisine izin verilir. Sanki ona: Geldiğin yere dön denilmiş gibi olur da batısından doğar.» - Bu Müslim'in lafzıdır,

وسيأتي لفظ البخاري، ويمكن أن يكون المستقر آخر جريها عند إبادة هذا الوجود.

Buhârî'nin lafzı ise gelecektir. Karar yerinin, bu varlığın yok oluşu anındaki akışının sonu olması da mümkündür.

ولما كان هذا الجري على نظام لا يختل على مر السنين وتعاقب الأحقاب تكل الأوهام عن استخراجه، وتتحير الأفهام في استنباطه، عظمه بقوله: {ذلك} أي الأمر الباهر للعقول؛ وزاد في عظمه بصيغة التفعيل في قوله: {تقدير} وأكد ذلك لافتاً القول عن مطلق مظهر العظمة إلى تخصيصه بصفتي العزة والعلم تعظيماً لهذه الآية تنبيهاً على أنها أكبر آيات السماء فقال: {العزيز} أي الذي لا يقدر أحد في شيء من أمره على نوع مغالبة، وهو غالب على كل شيء {العليم *} أي المحيط علماً بكل شيء الذي يدبر الأمر، فيطرد على نظام عجيب ونهج بديع لا يعتريه وهن ولا يلحقه يوماً نوع خلل إلى أن يريد سبحانه إبادة هذا الكون فتسكن حركاته وتفنى موجوداته، روى البخاري عن أبي ذر ﵁ قال: «كنت مع النبي ﷺ في المسجد عند غروب الشمس فقال: يا أبا ذر! أتدري أين تذهب؟ قال: قلت: الله ورسوله أعلم، قال: فإنها تذهب حتى تسجد

Bu akış, yılların geçmesi ve çağların birbirini kovalamasıyla bozulmayan, vehimlerin kavramaktan âciz kaldığı ve anlayışların kavramakta hayrete düştüğü bir nizam üzere olduğundan, onu şu sözüyle tazim etti: {ذَلِكَ} “İşte bu,” yani akılları hayrete düşüren durum; {تَقْدِيرُ} “takdiridir;” sözündeki tef'îl kalıbıyla onun azametini artırdı. Sözü mutlak azamet makamından çevirip İzzet ve İlim sıfatlarına tahsis ederek bunu tekit etti; bu ayeti tazim etmek ve onun göğün en büyük ayeti/delili olduğuna dikkat çekmek için şöyle buyurdu: {الْعَزِيزِ} “O Azîz'in,” yani hiçbir emrinde hiç kimsenin hiçbir şekilde O'na üstün gelmeye güç yetiremediği ve her şeye galip olan [Zât'ın]; {الْعَلِيمِ} “O Alîm'in.” Yani her şeyi ilmiyle kuşatan, işi çekip çeviren; öyle ki Yüce Zât bu kâinatı yok etmeyi dileyip de hareketleri duruncaya ve varlıkları yok oluncaya kadar hiçbir zafiyetin uğramadığı ve hiçbir gün hiçbir bozukluğun ilişmediği hayret verici bir nizam ve eşsiz bir yol üzere sürüp giden [takdirdir]. Buhârî, Ebû Zer'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etmiştir: «Güneş batarken mescitte Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile berabeydim. Şöyle buyurdu: 'Ey Ebâ Zer! Nereye gittiğini bilir misin?' Ben: 'Allah ve Resulü daha iyi bilir' dedim. Buyurdu ki: 'O gider, nihayet secde eder

تحت العرش فتستأذن فيؤذن لها، ويوشك أن تسجد فلا يقبل منها وتستأذن فلا يؤذن لها، فيقال لها: ارجعي من حيث جئت، فذلك قوله تعالى: {والشمس تجري لمستقر لها} » .

arşın altında izin ister ve kendisine izin verilir. Neredeyse secde edip de kendisinden kabul edilmeyeceği ve izin isteyip de izin verilmeyeceği zaman yaklaşmıştır; ona: Geldiğin yere dön denilir. İşte Allah Teâlâ'nın: {وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا} “Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karar yerine doğru akıp gider” buyruğu budur.'»

ولما ذكر آية النهار، أتبعها آية الليل فقال: {والقمر} ومعناه في قراءة ابن كثير ونافع وأبي عمرو وروح عن يعقوب بالرفع: يجري لمستقر له، ونصبه الباقون دلالة على عظمة هذا الجري لسرعته بقطعه في شهر ما تقطعه الشمس في سنة، ولذلك ضعف الفعل المفسر للناصب وأعمله في ضمير القمر ليكون مذكوراً مرتين فيدل على شدة العناية تنبيهاً على تعظيم الفعل فيه، وأعاد مظهر العظمة فقال مستانفاً في قراءة الرفع: {قدرناه} أي قسناه قياساً عظيماً أي قسنا لسيره {منازل} ثمانية وعشرين، ثم يستسر ليلتين: عند التمام وليلة للنقصان لا يقدر يوماً أن يتعداه قال الأستاذ أبو القاسم القشيري: يبعد عن الشمس ولا يزال يتباعد حتى يعود بدراً ثم يدنو فكلما ازداد من الشمس دنواً ازداد في نفسه نقصاناً إلى أن يتلاشى. {حتى عاد} أي بعد أن كان بدراً عظيماً {كالعرجون} من النخل وهو عود العذق ما بين شماريخه إلى منتهاه وهو منبته من النخلة

Gündüzün ayetini zikredince, peşinden gecenin ayetini getirip şöyle buyurdu: {وَالْقَمَرَ} “Ay'a gelince;” İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve Ya'kūb'dan rivayetle Ravh'ın merfû (ötreli) kıraatindeki anlamı şudur: 'Kendisine ait bir karar yerine doğru akar.' Diğerleri ise, güneşin bir yılda katettiği mesafeyi bir ayda katetmesi sebebiyle bu akışın süratindeki azamete delalet etmesi için mensûb (üstünlü) okumuşlardır. Bu yüzden nasb ediciyi tefsir eden fiil takviye edilmiş ve ayın zamirinde amel ettirilmiştir ki iki defa zikredilmiş olsun ve bundaki fiilin tazimine dikkat çekmek üzere gösterilen itinânın şiddetine delalet etsin. Azamet makamını iade ederek merfû kıraatte söz başı olarak şöyle buyurdu: {قَدَّرْنَاهُ} “biz takdir ettik” yani ona muazzam bir ölçü verdik, yani onun seyri için ölçüp biçtik; {مَنَازِلَ} “konaklar” yirmi sekiz [konak], sonra iki gece gizlenir: Tam olduğu zamanlarda ve eksik olduğu zaman bir gece; hiçbir gün bunu aşmaya güç yetiremez. Üstat Ebü'l-Kāsım el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Güneşten uzaklaşır ve dolunay haline gelinceye kadar sürekli uzaklaşmaya devam eder; sonra yaklaşır, güneş'e her yaklaştığında kendi içinde küçülmesi artar, nihayet görünmez olur. {حَتَّى عَادَ} “nihayet döner” yani büyük bir dolunay olduktan sonra; {كَالْعُرْجُونِ} “hurma dalı gibi” hurmanın [dalı gibi] ki o da salkım çöpünün saçakları ile bittiği yer arasındaki hurma ağacındaki sapıdır,

دقيقاً منحنياً، وهو فعلول ذكره أهل اللغة في النون وقالوا: عرجن الثوب: صور فيه صور العراجين، وقال المفسرون: إنه من عرج، أي أعوج. ولما كانت حمرته آخذة إلى صفرة قال: {القديم *} أي المحول، فإن العرجون إذا طال مكثه صار كذلك، فدق وانحنى واصفر.

ince ve eğridir. Bu kelime fa'lûl (فَعْلُول) veznindedir; dilciler bunu nun harfinde zikretmiş ve şöyle demişlerdir: 'عرجن الثوب' (Elbiseye hurma salkımı sapı şekilleri çizdi). Müfessirler ise bunun 'عَرَجَ' yani eğrildi kökünden geldiğini söylemişlerdir. Kırmızılığı sarıya çaldığı için şöyle buyurdu: {الْقَدِيمِ} “o eski;” yani üzerinden bir yıl geçmiş olan; zira hurma dalı uzun süre kaldığında bu hale gelir; incelir, eğrilir ve sararır.

ولما تقرر أن لكل منهما منازل لا يعدوها، فلا يغلب ما هو آيته ما هو آية الآخر، بل إذا جاء سلطان هذا ذهب ذاك، وإذا جاء ذاك ذهب هذا، فإذا اجتمعا قامت الساعة، تحرر أن نتيجة هذه القضايا: {لا الشمس} أي التي هي آية النهار {ينبغي لها} أي ما دام هذا الكون موجوداً على هذا الترتيب {أن تدرك} أي لأن حركتها بطيئة {القمر} أي فتطمسه بالكلية، فما النهار سابق الليل {ولا الّيل سابق النهار} أي حتى ينبغي للقمر مع سرعة سيره أن يدرك الشمس ويغلبها فلا يوجد نهار أصلاً، ولو قيل: يستبق لاختل المعنى لإيهامه أنه لا يتقدمه أصلاً فالآية من الاحتباك: نفى أولاً إدراك الشمس لقوتها دليلاً على ما حذف من الثانية من نفي إدراك القمر للشمس، وذكر ثانياً سبق الليل النهار لما له من القوة

Her ikisi için de aşamayacakları menziller bulunduğu, dolayısıyla birinin ayeti/alameti olan şeyin diğerinin ayetine baskın gelemeyeceği; bilakis bunun hâkimiyeti gelince ötekinin gittiği, ötekinin hâkimiyeti gelince bunun gittiği, ikisi bir araya geldiğinde ise kıyametin kopacağı sabit olunca; bu önermelerin neticesi şu şekilde belirginleşti: {لَا الشَّمْسُ} “Ne Güneş'e” yani gündüzün alameti olan [Güneş'e]; {يَنبَغِي لَهَا} “yaraşır” yani bu kâinat bu düzen üzere var oldukça; {أَن تُدْرِكَ} “erişmesi” yani hareketi yavaş olduğu için; {الْقَمَرَ} “Ay'a” yani onu tamamen silip yok etmesi; ne gündüz geceyi geçebilir, {وَلَا الَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ} “ne de gece gündüzü geçebilir;” yani Ay'ın hızlı seyrine rağmen Güneş'e yetişip ona galip gelmesi ve neticede hiç gündüzün bulunmaması [mümkün değildir]. Şayet 'يستبق' (yarışırlar) denilseydi, onun hiçbir şekilde önüne geçemeyeceği vehmini doğuracağından anlam bozulurdu. Dolayısıyla ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide Güneş'in gücünden ötürü Ay'a yetişmesini nefyetti ki bu, ikinciden hazfedilen Ay'ın Güneş'e yetişmesinin nefyine delildir; ikincide ise gecenin gündüzü geçmesini zikretti, zira onun gücü

بما يعرض من النهار فيغشيه دليلاً على حذف سبق النهار الليل أولاً {وكل} أي من المذكورات حقيقة ومجازاً {في فلك} محيط به، ولما ذكر لها فعل العقلاء، وكان على نظام محرر لا يختل، وسير مقدر لا يعوج ولا ينحل، فكان منزهاً عن آفة تلحقه، أو ملل يطرقه، عبر بما تدور مادته على القدرة والشدة والاتساع فقال: آتياً بضمير العقلاء جامعاً لأنه أدل على تسخيرهم دائماً: {يسبحون *} حثاً على تدبر ما فيها من الآيات التي غفل عنها - لشدة الإلف لها - الجاهلون.

gündüzden arız olup onu bürüdüğü şeydedir; bu da ilk cümleden hazfedilen gündüzün geceyi geçmesine delildir. {وَكُلٌّ} “Her biri de” yani hakiki ve mecazi olarak zikredilenlerin hepsi; {فِي فَلَكٍ} kendisini kuşatan [bir yörüngede]. Bunlar için akıl sahiplerinin fiilini zikredip bu da bozulmayan kusursuz bir nizam, eğrilmeyen ve çözülmeyen takdir edilmiş bir seyir üzere olduğundan; kendisine bir afetin erişmesinden veya bir bıkkınlığın musallat olmasından münezzeh bulunduğundan, kökü kudret, şiddet ve genişlik etrafında dönen bir kelime ile ifade ederek -daima boyun eğdirilmiş olmalarına daha çok delalet etmesi için akıl sahipleri zamirini çoğul getirerek- şöyle buyurdu: {يَسْبَحُونَ} “yüzmektedirler.” Aşırı alışkanlık sebebiyle cahillerin gaflet ettiği, bunlardaki ayet ve delilleri tefekküre teşvik etmek için [böyle buyrulmuştur].

ولما ذكر ما حد له حدوداً في السباحة في وجه الفلك لو تعداها لاختل النظام، ذكر ما هيأه من الفلك للسباحة على وجه الماء الذي طبق الأرض في زمن نوح ﵇ حتى كانت كالسماء، ولو تعدت السفينة ما حد لها سبحانه من المنازل فنفذت إلى بحر الظلمات لفسد الشأن، وكانوا فيها كأنهم في الأرض، وبسيرها كأنهم يخترقون الجبال والفيافي والقفار - كل ذلك تذكيراً بأيام الله، وتنبيهاً على استدرار نعمه، وتحذيراً من سطواته ونقمه، ومنّاً عليهم بما يسر لهم من سلوك البحر والتوصل به إلى جليل المنافع فقال: {وآية لهم} أي

Felek yüzeyindeki yüzüşü için sınırlar koyduğu ve şayet bunları aşsaydı nizamın bozulacağı şeyleri zikredince; Nûh (aleyhisselâm) zamanında yeri bütünüyle kaplayıp adeta gökyüzü gibi olan suyun yüzeyinde yüzmesi için hazırladığı gemiyi (el-fülk) zikretti. Şayet gemi, Yüce Zât'ın kendisi için belirlediği menzilleri aşıp da karanlıklar denizine girseydi durum felakete dönüşürdü. Oysa onlar içinde adeta yeryüzündeymiş gibiydiler; onun hareketiyle sanki dağları, sahraları ve çölleri aşıyorlardı. Bütün bunlar, Allah'ın [geçmiş kavimlerin başından geçen ibret dolu] günlerini hatırlatmak, nimetlerinin artarak devam etmesine dikkat çekmek, O'nun azap ve intikamından sakındırmak ve denizde yol almayı ve onun vasıtasıyla büyük menfaatlere ulaşmayı kendilerine kolaylaştırmış olmasını lütuf olarak başlarına kakmak içindir. Şöyle buyurdu: {وَآيَةٌ لَّهُمْ} “Onlar için bir delildir” yani

على قدرتنا التامة الشامل {أنا} أي على ما لنا من العظمة {حملنا} .

bizim tam ve kuşatıcı kudretimize [bir delildir]; {أَنَّا} “bizim,” yani sahip olduğumuz azametle; {حَمَلْنَا} “taşımış olmamız.”

ولما كان من قبل نوح ﵇ من أصول البشر لم يحملوا في الفلك، عدل عن التعبير بالضمير والآباء إلى قوله: {ذريتهم} أي ذرية البشر التي ذرأناها وذروناها وذررناها حتى ملأنا بها الأرض من ذلك الوقت إلى آخر الدهر، ولهذا التكثير المفهوم من هذا الاشتقاق البليغ اغتنى ابن كثير وأبو عمرو والكوفيون فقرؤوا بالإفراد، وزادت في الإيضاح قراءة الباقين بالجمع، بعضهم ظاهراً وبعضهم في ظهر أبيه {في الفلك} عرفه لشهرته بين جميع الناس {المشحون *} أي الموقر المملوء حيواناً وزاداً، وهو يتقلب في تلك المياه التي لم ير قط مثلها ولا يرى أبداً، ومع ذلك فسلمه الله.

Nûh'tan (aleyhisselâm) önceki insanlığın asılları gemide taşınmadığı için, zamir ve 'atalar' ifadesinden dönerek şöyle buyurdu: {ذُرِّيَّتَهُمْ} “onların soylarını;” yani o vakitten zamanın sonuna kadar yaratıp çoğalttığımız, yayıp saçtığımız ve yeryüzünü kendileriyle doldurduğumuz insan soyunu. Bu beliğ iştikaktan anlaşılan bu çoğalma manası sebebiyle İbn Kesîr, Ebû Amr ve Kûfeliler yetinip tekil okumuşlardır; diğerlerinin çoğul kıraati ise bunu daha da açık kılmıştır; kimisi bizzat, kimisi de babasının sulbünde [taşınmıştır]; {فِي الْفُلْكِ} bütün insanlar arasındaki şöhretinden ötürü marife (belirli) kıldı; {الْمَشْحُونِ} “dolu gemide;” yani bir benzeri asla görülmemiş ve ebediyen görülmeyecek olan o sularda çalkalanıp dururken hayvanlar ve azıkla dopdolu ve ağırlaşmış [gemide]; buna rağmen Allah onu selamete erdirdi.

ولما كانت هذه الآية لم تنقطع بل عم سبحانه بنفعها: {وخلقنا} أي بعظمتنا الباهرة {لهم من مثله} أي من مثل ذلك الفلك من الإبل والفلك {ما يركبون *} أي مستمرين على ذلك على سبيل التجدد ليقصدوا منافعهم، ولو شئنا لمنعنا ذلك.

Bu ayet/mucize kesintiye uğramayıp bilakis Yüce Zât onun faydasını genelleştirdiği için şöyle buyurdu: {وَخَلَقْنَا} “Ve yarattık” yani göz kamaştırıcı azametimizle; {لَهُم مِّن مِّثْلِهِ} “onlar için onun benzerinden” yani o geminin benzeri olan develerden ve gemilerden; {مَا يَرْكَبُونَ} “bindikleri şeyleri;” yani menfaatlerini elde etmek için yenilenme yoluyla buna sürekli devam etmektedirler; şayet dileseydik bunu engellerdik.

ولما كان قد أنجى سبحانه آباءنا حين حمله في ذلك الماء الذي لم يكن مثله قط، وكان ربما ظن أن الإنجاء لسر من الأسرار غير

Yüce Zât atalarımızı benzeri asla görülmemiş olan o suda taşıdığında kurtarmıştı; bazen kurtuluşun O'nun iradesinden başka bir sırdan kaynaklandığı zannedilebileceği için,

إرادته، جعل أمر ما خلق من مثله تارة وتارة ليعرف أن ذلك هو بصنعه فتشكر نعمته أولاً وآخراً فقال: {وإن نشأ} أي لأجل ما لنا من القوة الشاملة {نغرقهم} أي مع أن هذا الماء الذي يركبونه لا يعشر ذلك الذي حملنا فيه آباءهم {فلا صريخ لهم} أي مغيث ينجيهم مما نريد بهم من الغرق {ولا هم} أي بأنفسهم من غير صريخ {ينقذون *} أي يكون لهم إنقاذ أي خلاص بأنفسهم أو غيرها.

benzerinden yarattığı şeylerin durumunu zaman zaman [farklı] kıldı ki bunun O'nun sanatı olduğu bilinsin de O'nun nimetine önünde de sonunda da şükredilsin. Şöyle buyurdu: {وَإِن نَّشَأْ} “Dilersek” yani sahip olduğumuz kuşatıcı kuvvet sebebiyle; {نُغْرِقْهُمْ} “onları suda boğarız;” oysa bindikleri bu su, atalarını içinde taşıdığımız suyun onda biri bile etmez; {فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ} “artık onlar için ne bir kurtarıcı bulunur” yani başlarına getirmek istediğimiz boğulmaktan onları kurtaracak bir yardımcı bulunur; {وَلَا هُمْ} “ne de onlar” yani bir yardımcı olmaksızın bizzat kendileri; {يُنقَذُونَ} “kurtarılırlar.” Yani kendileri yahut başkaları vasıtasıyla onlar için bir kurtuluş olur.

ولما كان هو سبحانه يصرخ من يشاء فينجيه وكانت «لا» نافية نفياً مستغرقاً، استثنى ما كان منه سبحانه فقال: {إلا رحمة} أي إلا نحن فننقذهم إن شئنا رحمة {منا} أي لهم، لا وجوباً علينا، ولا لمنفعة تعود منهم إلينا {ومتاعاً} أي لهم {إلى حين *} أي وهو حين انقضاء آجالهم.

Yüce Zât dilediğine yardım edip onu kurtardığı ve 'lâ' (لَا) harfi de mutlak ve kapsayıcı bir nefy bildirdiği için, Yüce Zât'tan olan durumu istisna ederek şöyle buyurdu: {إِلَّا رَحْمَةً} “Ancak bir rahmet müstesnadır” yani dilersek onları ancak biz kurtarırız, bir rahmet olarak; {مِّنَّا} “bizden [bir rahmet],” yani onlara [bir rahmet olarak], üzerimize vacip olduğundan değil veya onlardan bize dönecek bir menfaatten ötürü de değil; {وَمَتَاعاً} “ve bir faydalanma olarak” yani onlar için; {إِلَى حِينٍ} “bir süreye kadar!” Yani ecellerinin sona erdiği vakte kadar.

ولما كان هذا الحال معلوماً لهم لا ينازعون فيه بوجه، بل إذا وقعوا فيه أخلصوا الدعاء وأمروا به وخلعوا الأنداد، وكان علم ذلك موجباً لصاحبه أن لا يغفل عن القادر عليه وقتاً ما، بل لا يفتر عن شكره خوفاً من مكره، وكان العاقل إذا ذكر بأمر فعلمه يقيناً كان جديراً بأن يقبله، فإذا لم يقبله وخوف عاقبته بأمر محتمل جد في الاحتراز منه، عجب منهم في إعراضهم عنه سبحانه مع قيام الأدلة القاطعة على

Bu durum onlarca bilindiğinden ve bunda hiçbir şekilde tartışmadıklarından, bilakis bu hale düştüklerinde duayı halis kılıp bunu emrettiklerinden ve putları terk ettiklerinden; bunu bilmek sahibinin O güç yetirenden hiçbir an gafil olmamasını, bilakis O'nun tuzağından korkarak şükründen geri durmamasını gerektirdiğinden; akıllı kimse bir şey hatırlatılıp onu kesin olarak bildiğinde onu kabul etmeye layık olduğundan, kabul etmediğinde ve muhtemel bir işle akıbetinden korkutulduğunda ondan sakınmaya gayret ettiğinden; kesin deliller ortadayken

وحدانيته وأنه قادر على ما يريد من عذاب وثواب، وإقبالهم على ما لا ينفعهم بوجه، فقال: {وإذا قيل} أي من أي قائل كان {لهم اتقوا} أي خافوا خوفاً عظيماً تعالجون فيه أنفسكم {ما بين أيديكم} أي بما يمكن أن تقعوا فيه من العثرات المهلكة في الدارين {وما خلفكم} أي ما فرطتم فيه ولم تجاروا به ولا بد من المحاسبة عليه لأن الله الذي خلقكم أحكم الحاكمين {لعلكم ترحمون *} أي تعاملون معاملة المرحوم بالإكرام.

vahdâniyetine ve azap ile sevaptan dilediği şeye kadir olduğuna dair deliller sabitken O'ndan yüz çevirmelerine ve kendilerine hiçbir fayda vermeyen şeylere yönelmelerine hayret ederek şöyle buyurdu: {وَإِذَا قِيلَ} “Ve denildiği zaman” yani söyleyen her kim olursa olsun; {لَهُمُ اتَّقُوا} “onlara: 'Sakının' [denildiğinde],” yani nefislerinizi terbiye edecek şekilde büyük bir korkuyla korkun; {مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ} “önünüzdekinden” yani her iki yurtta içine düşmeniz muhtemel olan helak edici tökezlemelerden; {وَمَا خَلْفَكُمْ} “ve arkanızdakinden” yani ihmal ettiğiniz, henüz karşılığı verilmemiş olan ve mutlaka hesabı sorulacak şeylerden; çünkü sizi yaratan Allah hüküm verenlerin en adilidir; {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “umulur ki merhamet olunursunuz!” Yani ikram edilerek merhamet olunan kimse muamelesi görürsünüz.

ولما كان التقدير: أعرضوا لأن الإعراض قد صار لهم خلقاً لا يقدرون على الانفكاك من أسره، عطف عليه قوله إشارة إليه: {وما تأتيهم} وعمم بقوله: {من آية} وبين قوله: {من آيات} ولفت الكلام للتذكير بالإنعام تكذيباً لهم في أنهم أشكر الناس للمنعم فقال: {ربهم} أي المحسن إليهم {إلا كانوا عنها} أي مع كونها من عند من غمرهم إحسانه وعمهم فضله وامتنانه {معرضين *} أي دائماً إعراضهم.

Takdir: 'Yüz çevirdiler; çünkü yüz çevirmek onlar için esaretinden kurtulamayacakları bir ahlak haline gelmişti' şeklinde olduğundan, buna işaretle şu sözünü ona atfetti: {وَمَا تَأْتِيهِم} “Onlara gelmez ki,” ve şu sözüyle genelledi: {مِّنْ آيَةٍ} “hiçbir ayet” ve şu sözünü açıkladı: {مِّنْ آيَاتِ} “ayetlerinden” Nimet verene en çok şükreden insanlar oldukları iddiasında onları yalanlamak üzere nimeti hatırlatmak için sözü çevirerek şöyle buyurdu: {رَبِّهِمْ} “Rablerinin” yani kendilerine ihsanda bulunanın; {إِلَّا كَانُوا عَنْهَا} “ondan olmasınlar” yani ihsanı kendilerini kuşatan, lütuf ve minneti kendilerini saran Zât'ın katından olmasına rağmen; {مُعْرِضِينَ} “yüz çevirenler!” Yani onların yüz çevirmeleri süreklidir.

ولما كانت الرحمة بالرزق والنصر إنما تنال بالرحمة للضعفاء «هل ترزقون وتنصرون إلا بضعفائكم» «إنما يرحم الله من عباده الرحماء»

Rızık ve yardım ile olan merhamet ancak zayıflara merhamet etmekle elde edildiği için: «Sizler ancak zayıflarınız sayesinde rızıklandırılır ve yardım görürsünüz», «Allah kullarından ancak merhametli olanlara merhamet eder»

وكان الإنفاق خلق المؤمنين، قال مبيناً أنهم انسلخوا عن الإنسانية جملة فلا يخافون ما يجوز وقوعه من العذاب، ولا يرجون ما يجوز حلوله من الثواب: {وإذا قيل لهم} أي من أيّ قائل كان: {أنفقوا} أي على من لا شيء، شكراً لله على ما أنجاكم منه ونفعكم به بنفع خلقه الذين هم عياله، وبين أنهم يبخلون بما لا صنع لهم فيه ولم تعمله أيديهم بل ببعضه فقال: {مما رزقكم} وأظهر ولم يضمر إشارة إلى جلالة الرزق بجلالة معطيه، وزاد في تقريعهم بجعل ذلك الظاهر اسم الذات لأنه لا ينبغي أن يكون عطاء العبد على قدر سيده فقال: {الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {قال} وأظهر تبكيتاً لهم بالوصف الحامل لهم على البخل فقال: {الذين كفورا} أي ستروا وغطوا ما دلتهم عليه أنوار عقولهم من الخيرات {للذين آمنوا} أي القائلين بذلك المعتقدين له سواء كانوا هم القائلين لهم أو غيرهم منكرين عليهم استهزاء بهم عادلين عما اقتضى السؤال عن ذكر الإنفاق إلى ما يفيد التقريع بالفقر والحاجة إلى الأكل: {أنطعم} وعدلوا عن التعبير بالماضي لئلا يقال لهم: قد تولى سبحانه إطعامه من حين خلقه إلى الآن، فقالوا: {من لو يشاء} وأظهروا حدّاً له ومساعيه فقالوا:

ve infak müminlerin ahlakı olduğu için, onların insanlıktan tamamen sıyrıldıklarını, dolayısıyla vuku bulması muhtemel azaptan korkmadıklarını ve inmesi muhtemel sevabı da ummadıklarını beyan ederek şöyle buyurdu: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ} “Onlara denildiği zaman” yani söyleyen her kim olursa olsun: {أَنفِقُوا} “'İnfak edin' [denildiğinde],” yani hiçbir şeyi olmayana, sizi kurtardığı ve O'nun ailesi/kulları durumundaki mahlûkatına fayda sağlamak suretiyle sizi faydalandırdığı şeylere karşılık Allah'a şükretmek üzere [infak edin]. Kendilerinin hiçbir dahli olmayan ve ellerinin yapmadığı şeylerden, bilakis onun bir kısmından cimrilik ettiklerini beyan ederek şöyle buyurdu: {مِمَّا رَزَقَكُمُ} “sizi rızıklandırdığı şeylerden” Verenin celaletinden ötürü rızkın celaletine işaret etmek için zamir yerine açık isim getirdi ve açık ismi zat ismi kılarak onları azarlamayı artırdı; çünkü kulun bağışının efendisi ölçüsünde olması gerekmez; şöyle buyurdu: {اللَّهُ} “Allah'ın;” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah'ın]; {قَالَ} “dedi” onları cimriliğe sevk eden vasıfla susturmak için açık isim getirerek şöyle buyurdu: {الَّذِينَ كَفَرُوا} “kâfirler” yani akıllarının nurlarının kendilerine gösterdiği hayırları örten ve gizleyenler; {لِلَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenlere;” yani bunu söyleyen ve buna inananlara, kendilerine bunu söyleyenler ister onlar olsun ister başkaları; onlarla alay ederek onları inkâr edip infakın zikredilmesini gerektiren talepten fakirlik ve yemeye muhtaçlıkla azarlamayı ifade eden söze dönerek [şöyle dediler]: {أَنُطْعِمُ} “'Biz mi yedireceğiz?'” Kendilerine: 'O Yüce Zât onu yarattığı andan şu ana kadar yedirmesini üstlenmiştir' denilmesin diye geçmiş zaman ifadesinden kaçınarak şöyle dediler: {مَن لَّوْ يَشَاءُ} “'dileseydi kimseyi'” O'nu ve çabalarını sınırlandırarak açık isim getirdiler ve şöyle dediler:

{الله} أي الذي له جميع العظمة كما زعمتم في كل وقت يريده {أطعمه} أي لكنا ننظره لا يشاء ذلك فإنه لم يطعمهم لما نرى من فقرهم فنحن أيضاً لا نشاء ذلك بموافقة لمراد الله فيه فتركوا التأدب مع الأمر وأظهروا التأدب مع بعض الإرادة المنهي عن الجري معها والاستسلام لها، وما كفاهم حتى قالوا لمن أرشدهم إلى الخير على طريق النتيجة لما تقدم: {إن} أي ما {أنتم إلا في ضلال} أي محيط بكم {مبين *} أي في غاية الظهور، وما دروا أن الضلال إنما هو لهم لأنه سبحانه إنما جعل إطعام بعض خلقه بلا واسطة وبعضهم بواسطة امتحاناً منه للمطيع والعاصي والشاكر والكافر والجزع والصابر - وغير ذلك من حكمه.

{اللَّهُ} “Allah” yani dilediği her vakitte iddia ettiğiniz gibi bütün azamete sahip olan [Allah]; {أَطْعَمَهُ} “onu doyururdu?” Yani fakat biz O'nun bunu dilemediğini görüyoruz; nitekim fakirliklerini gördüğümüz için onları doyurmamıştır, biz de Allah'ın onlar hakkındaki muradına muvafakat ederek bunu dilemiyoruz. Böylece emre karşı edepli olmayı terk edip, peşinden gidilmesi ve teslim olunması yasaklanan iradenin bir kısmına karşı edepli görünmeye çalıştılar. Bununla da yetinmeyip, kendilerini hayra yönlendirenlere yukarıdakilerin bir neticesi olarak şöyle dediler: {إِنْ} “değilsiniz” yani; {أَنتُمْ إِلَّا فِي ضَلَالٍ} “siz ancak bir sapıklık içindesiniz” yani sizi kuşatan; {مُّبِينٍ} “apaçık!” Yani son derece açık bir sapıklık içindesiniz. Bilmediler ki sapıklık ancak kendilerinindir; zira Yüce Zât itaatkâr ile isyankârı, şükreden ile nankörü, sabırsız ile sabredeni ve O'nun diğer hikmetlerini imtihan etmek için mahlûkatından bazısını vasıtasız, bazısını ise vasıtalı doyurmuştur.

ولما ذكر قلة خيرهم المستندة إلى تهكمهم باليوم الذي ذكروا به بالأمر بالاتقاء والتعليل بترجي الرحمة، أتبعه حكاية استهزاء آخر منهم دال على عظيم جهلهم بتكذيبهم بما يوعدون على وجه التصريح بذلك اليوم والتصوير له بما لا يسع من له أدنى مسكة غير الانقياد له فقال: {ويقولون} أي عادة مستمرة مضمونة إلى ما تقدم مما يستلزم تكذيبهم، وزادوا بالتعبير بأداة القرب في تقريعهم إشارة إلى أنكم زدتم علينا

Sakınma emriyle ve rahmet umma gerekçesiyle kendilerine hatırlatılan o günle alay etmelerine dayanan hayırlarının azlığını zikredince; arkasından, azıcık aklı olan kimsenin boyun eğmekten başka çaresi kalmayacak şekilde o günün açıkça belirtilmesi ve tasvir edilmesi suretiyle tehdit edildikleri şeyi yalanlayarak büyük cehaletlerine delalet eden başka bir alaylarını nakledip şöyle buyurdu: {وَيَقُولُونَ} “Ve derler ki;” yani geçmişe eklenen ve yalanlamalarını gerektiren sürekli bir âdet olarak. Yakınlık bildiren edatla ifade ederek azarlamalarını artırdılar; bu da: 'Bizi onunla tehdit etmekte ve onu yaklaştırmakta o kadar ileri gittiniz ki,

في التهديد به والتقريب له حتى ظن أنه مصبحنا أو ممسينا ولم نحس منه عيناً ولا أثراً: {متى هذا} وزادوا في الاستهزاء بتسميته وعداً فقالوا: {الوعد} أي الذي تهددوننا به تارة تلويحاً وتارة تصريحاً، عجلوه لنا. وألهبوا وهيجوا زيادة في التكذيب بقولهم: {إن كنتم صادقين *} ولما كان الحازم من لا يتهكم بشيء إلا إذا استعد له بما هو محقق الدفع، بين سفههم بإتيانها بغتة وبأنه لا بد من وقوعها، وأنها بحيث تملأ السماوات والأرض، فكأنه لا شيء فيهما غيرها بقوله: {ما ينظرون} أي مما يوعدون ويجوز أن يكون بمعنى «ينتظرون» لأن استبطاءهم لها في صورة الانتظار وإن أرادوا به الاستهزاء وجرد الفعل تقريباً لها لتحقق وقوعه {إلا صيحة} وبين حقارة شأنهم وتمام قدرته بقوله: {واحدة} وهي النفخة الأولى المميتة، واقتصر في تأكيد الوحدة على هذا بخلاف ما يأتي في المحيية لأنهم لا ينكرون أصل الموت {تأخذهم} أي تهلكهم؛ وبين غرورهم بقوله: {وهم يخصمون *} أي يختصمون أي يتخاصمون في معاملاتهم على غاية من الغفلة، ولعله عبر بذلك إشارة بالإدغام اللازم عنه التشديد إلى تناهي الخصام بإقامة أسبابه أعلاها وأدناها

bize sabah veya akşam geleceği zannedildi; oysa ondan ne bir iz ne bir eser hissettik' anlamına işaret etmektedir: {مَتَى هَذَا} “'Ne zaman bu'” Onu vaat olarak isimlendirerek alaylarını daha da artırdılar ve şöyle dediler: {الْوَعْدُ} “'tehdit/vaat?'” Yani bizi bazen üstü kapalı bazen açıkça tehdit ettiğiniz [vaat]; acele getirin bize onu! Yalanlamalarını artırarak şu sözleriyle ortalığı kızıştırıp tahrik ettiler: {إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ} “'Eğer doğru söyleyenler iseniz!'” İhtiyatlı kimse ancak defetmesi kesin olan bir şeyle hazırlandığı takdirde bir şeyle alay edebileceğinden; onun ansızın geleceğini, vuku bulmasının kaçınılmaz olduğunu ve gökleri ve yeri dolduracak mahiyette olup sanki ikisinde ondan başka hiçbir şey yokmuş gibi olacağını şu buyruğuyla beyan ederek onların beyinsizliklerini ortaya koydu: {مَا يَنظُرُونَ} “Onlar bakmazlar” yani tehdit edildikleri şeylerden; bunun 'beklemezler' anlamında olması da caizdir; zira onu gecikmiş saymaları her ne kadar alay etmek isteseler de bekleme suretindedir; vuku bulmasının kesinliğinden ötürü onu yaklaştırmak için fiili yalın getirdi; {إِلَّا صَيْحَةً} “ancak bir çığlığa;” durumlarının hakirliğini ve kudretinin tamlığını şu sözüyle beyan etti: {وَاحِدَةً} “tek;” o da öldürücü olan ilk sûr üflemesidir; diriltici olanın aksine birliğin tekit edilmesinde bununla yetindi, çünkü onlar ölümün aslını inkâr etmemektedirler; {تَأْخُذُهُمْ} “onları yakalayacak” yani helak edecek; aldanışlarını şu sözüyle beyan etti: {وَهُمْ يَخِصِّمُونَ} “onlar çekişip dururken!” Yani muamelelerinde son derece gaflet içinde tartışıp dururken. Belki de şeddeyi gerektiren idğam ile bunu ifade etmesi, en yüksek ve en alçak sebepleri ikame ederek husumetin son noktaya ulaşmasına işaret etmek içindir;

إلى حد لا مزيد عليه لأن التاء معناه عند أهل الله انتهاء التسبيب إلى أدناه وكل ذلك إشارة إلى أنهم في وقت الصعق يكونون في أعظم الأمان منها لأن إعراضهم عنها بلغ إلى غاية لا مزيد عليها، ويشير الإدغام أيضاً إلى أن خصومتهم في غاية الخفاء بالنسبة إلى الصيحة، وأن بلغت الخصومة النهاية في الشدة، ولم يقرأ أحد «يختصمون» بالإظهار إشارة إلى أنه لا يقع في ذلك الوقت خصومه كاملة حتى تكون ظاهرة بل تهلكهم الصيحة قبل استيفاء الحجج وإظهار الدلائل، فمنها ما كان ابتدأ فيه اصحابه فأوجزوا - بما أشارت إليه قراءة حمزة بإسكان الخاء وكسر الصاد مخففاً، ومنها ما كان متوسطاً وفيه خفاء وعلو - بما أشار إليه تشديد الصاد مع اختلاس فتحة الخاء، ومنها ما هو كذلك وهو إلى الجلاء أقرب - بما أشار إليه إخلاص فتحة الخاء مع تشديد الصاد، وأشار من قرأه كذلك مع كسر الخاء إلى التوسط مع الخفاء والسفول، والله أعلم.

artık daha fazlası olmayacak bir sınıra kadar; çünkü 'tâ' (ت) harfinin manası ehlullah katında sebeplendirmenin en alt noktasına ulaşmasıdır. Bütün bunlar, onların bayılma/ölüm anında ondan yana en büyük emniyet içinde olacaklarına işarettir; zira ondan yüz çevirmeleri daha fazlası olmayacak bir dereceye ulaşmıştır. İdğam ayrıca husumet şiddette son noktaya ulaşmış olsa bile, çığlığa nispetle onların çekişmelerinin son derece gizli kaldığına da işaret eder. Hiç kimse tam bir çekişmenin o vakitte açıkça vuku bulmadığına, bilakis deliller tamamlanıp hüccetler ortaya konmadan önce çığlığın onları helak edeceğine işaret etmek üzere 'يختصمون' şeklinde izhar ile okumamıştır. Nitekim bazılarının başladığı ve kısa kestiği hususlar vardır -Hamza'nın hâ'nın sükûnu ve sâd'ın kesresiyle şeddesiz kıraatinin işaret ettiği gibi-; bazılarında orta derecede olup gizlilik ve yükseklik vardır -hâ'nın fethasının ihtilâsı ile sâd'ın şeddesinin işaret ettiği gibi-; bazılarında da böyledir ve açıklığa daha yakındır -hâ'nın halis fethası ile sâd'ın şeddesinin işaret ettiği gibi-; hâ'nın kesresiyle beraber böyle okuyan kimse de gizlilik ve düşüklükle birlikte orta dereceye işaret etmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

ولما كانت هذه النفخة المميتة، سبب عنها قوله: {فلا يستطيعون توصية} أي أن يوجدوا الوصية في شيء من

Bu öldürücü bir üfleme olduğu için, şu buyruğu ona bağladı: {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً} “Artık ne bir vasiyette bulunabilirler” yani hiçbir şeyde vasiyeti gerçekleştirebilirler;

الأشياء، والاستفعال والتفعيل يدلان على أن الموت ليس حين سماع أول الصوت بل عقبه من غير مهلة لتمام أمر ما.

İstif'âl ve tef'îl kalıpları, ölümün sesin ilk işitildiği anda değil, işin tamamlanması için bir mühlet olmaksızın hemen akabinde olduğuna delalet eder.

ولما كان ذلك ليس نصّاً في نفي المشي قال: {ولا إلى أهلهم} أي فضلاً عن غيرهم {يرجعون *} بل يموت كل واحد في مكانه حيث تفجأه الصيحة، وربنا أفهم التعبير ب «إلى» أنهم يريدون الرجوع فيخطون خطوة أو نحوها، وفي الحديث «ليقومن من الساعة وقد نشر الرجلان ثوبهما بينهما فلا يبيعانه ولا يطويانه، ولتقومن الساعة وقد رفع الرجل أكلته إلى فيه فلا يطعمها» .

Bu durum yürümeyi nefyetmede açık bir nass olmadığı için şöyle buyurdu: {وَلَا إِلَى أَهْلِهِمْ} “ne de ailelerine” yani başkaları şöyle dursun; {يَرْجِعُونَ} “dönebilirler!” Bilakis çığlık onları ansızın yakaladığı yerde her biri bulunduğu mekânda ölür. Belki de 'ilâ' (إِلَى) ile ifade edilmesi, dönmek isteyip bir adım veya benzeri bir mesafe atacaklarını hissettirmiştir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kıyamet muhakkak öyle bir halde kopacaktır ki, iki adam aralarında kumaşlarını açmış olacaklar da onu ne satabilecekler ne de katlayabilecekler; kıyamet muhakkak kopacaktır ki, adam lokmasını ağzına kaldırmış olacak da onu yiyemeyecektir.»

ولما دل ذلك على الموت قطعاً، عقبه بالبعث، ولذلك عبر فيه بالنفخ فإنه معروف في إفاضة الروح فقال: {ونفخ في الصور} أي الذي أخذتهم صيحته، وجهله إشارة إلى أنه لا توقف له في نفس الأمر على نافخ معين ليكون عنه ما يريد سبحانه من الأثر، بل من أذن له الله كائناً من كان تأثر عن نفخه ما ذكر، وإن كنا

Bu durum kesin olarak ölüme delalet edince, ardından dirilişi getirdi; bu sebeple onda üfleme (nefh) lafzıyla ifade etti; zira o, ruhun üflenmesinde bilinir; şöyle buyurdu: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ} “Ve Sûr'a üflenmiştir;” yani çığlığı onları yakalayan [Sûr'a]. Üfleyeni meçhul bırakması, işin aslında Yüce Zât'ın dilediği eserin meydana gelmesi için belirli bir üfleyene bağlı olmadığına; bilakis kim olursa olsun Allah'ın izin verdiği kimsenin üflemesinden zikredilen sonucun hâsıl olacağına işarettir; her ne kadar biz

نعلم أن المأذون له إسرافيل ﵇.

kendisine izin verilenin İsrâfîl (aleyhisselâm) olduğunu bilsek de.

ولما كان هذا النفخ سبباً لقيامهم عنده سواء من غير تخلف، عبر سبحانه بما يدل على التعقب والتسبب والفجاءة فقال: {فإذا هم} أي في حين النفخ {من الأجداث} أي القبور المهيأة هي ومن فيها لسماع ذلك النفخ {إلى ربهم} أي الذي أحسن إليهم بالتربية والتهيئة لهذا البعث فكفروا إحسانه، لا إلى غيره {ينسلون *} أي يسرعون المشي مع تقارب الخطى بقوة ونشاط، فيا لها من قدرة شاملة وحكمة كاملة، حيث كان صوت واحد يحيي تارة ويميت أخرى، كأنه ركب فيه من الأسرار أنه يكسب كل شيء ضد ما هو عليه من حياة أو موت أو غشي أو إفاقة.

Bu üfleme, hiçbir gecikme olmaksızın O'nun huzurunda dikilmelerinin sebebi olduğu için, Yüce Zât peş peşe gelmeye, sebepliliğe ve ansızın olmaya delalet eden bir ifadeyle şöyle buyurdu: {فَإِذَا هُم} “bir de bakarsın ki onlar,” yani üfleme anında; {مِّنَ الْأَجْدَاثِ} “kabirlerden” yani kendileri ve içindekiler o üflemeyi işitmeye hazır kılınmış kabirlerden; {إِلَى رَبِّهِمْ} “Rablerine doğru” yani bu diriliş için terbiye edip hazırlamak suretiyle kendilerine ihsanda bulunduğu halde ihsanına nankörlük ettikleri [Rablerine], başkasına değil; {يَنسِلُونَ} “akın etmektedirler!” Yani kuvvet ve canlılıkla kısa adımlarla hızlıca yürümektedirler. Tek bir sesin bir defasında diriltip başka bir defasında öldürmesi ne kuşatıcı bir kudret ve ne mükemmel bir hikmettir! Sanki içine her şeye bulunduğu halin zıddını -hayat veya ölüm, baygınlık veya ayılma- kazandıracak sırlar yerleştirilmiştir.

ولما تشوفت النفس إلى سماع ما يقولون إذا عاينوا ما كانوا ينكرون، استأنف قوله: {قالوا} أي الذين هم من أهل الويل من عموم الذين الذين قاموا بالنفخة وهم جميع من كان قد مات قبل ذلك. ولما كانوا عالمين بأن جزاء ما أسلفوا كل خزي، اتبعوه قولهم حاكياً سبحانه عبارتهم إذ ذاك لأنه أنكى لهم: {يا ويلنا} أي ليس

Nefis, inkâr ettikleri şeyi gözleriyle gördüklerinde ne söyleyeceklerini duymaya iştiyak duyunca, söz başı olarak şöyle buyurdu: {قَالُوا} “Dediler ki:” Yani üflemeyle kalkanların umumundan helak ehli olanlar; onlar da daha önce ölmüş olanların tamamıdır. Geçmişte yaptıklarının cezasının tam bir rüsvaylık olduğunu bildikleri için, onlar için daha kahredici olsun diye Yüce Zât onların o andaki sözlerini naklederek bunu peşinden getirdi: {يَا وَيْلَنَا} “'Eyvah bize!'” Yani

بحضرتنا اليوم شيء ينادمنا إلا الويل، ثم استفهموا جرباً على عادتهم في الغباوة فقالوا مظهرين لضميرهم تخصيصاً للويل بهم لأنهم في معرض الشك: {من بعثنا من مرقدنا} عدوا مكانهم الذين كانوا به - مع ما كانوا فيه من عذاب البرزخ - مرقداً هنيئاً بالنسبة إلى ما انكشف لهم أنهم لا قوة من العذاب الأكبر، ووحدوه إشارة إلى أنهم على تكاثرهم وتباعدهم كانوا في القيام كنفس واحدة ثم تذكروا ما كانوا يحذرونه من أن الله هو يبعثهم للجزاء الذي هو رحمة الملك لأهل مملكته، فقالوا مجيبين لأنفسهم استئنافاً: {هذا ما} أي الوعد الذي {وعد} أي به، وحذفوا المفعول تعميماً لأنهم الآن في حيز التصديق {الرحمن} أي العام الرحمة الذي رحمانيته مقتضية ولا بد للبعث لينصف المظلوم من ظالمه، ويجازي كلاًّ بعمله من غير حيف، وقد رحمنا بإرسال الرسل إلينا بذلك، وطال ما أنذرونا حلوله، وحذرونا صعوبته وطوله. ولما كان التقدير: فصدق الرحمن، عطف عليه قوله: {وصدق} أي في أمره {المرسلون *} أي الذين أتونا بوعده ووعيده، فالله الذي تقدم وعده به وأرسل به ورسله هو الذي بعثنا تصديقاً لوعده ورسله.

bugün huzurumuzda helaktan başka bize eşlik eden hiçbir şey yoktur. Sonra ahmaklıktaki âdetleri üzere soru sorup şüphe makamında oldukları için helaki kendilerine tahsis ederek zamirlerini açıkça gösterip şöyle dediler: {مَن بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا} “'Yattığımız yerden bizi kim kaldırdı?'” İçinde bulundukları berzah azabına rağmen, karşılarına çıkan ve daha büyük azapla yüz yüze geleceklerini anladıkları duruma nispetle bulundukları yeri tatlı bir uyku yeri saydılar; çokluklarına ve birbirlerinden uzaklıklarına rağmen kalkışta tek bir nefis gibi olduklarına işaret etmek üzere bunu tekil getirdiler. Sonra Allah'ın, mülkünün ehline Melik'in bir rahmeti olan ceza/mükâfat için kendilerini dirilteceğinden sakındırıldıklarını hatırladılar ve söz başı olarak kendi kendilerine cevap vererek şöyle dediler: {هَذَا مَا} “'İşte bu,'” yani o vaattir; {وَعَدَ} “'vaat ettiği'” yani onunla [vaat ettiği]; şu anda tasdik makamında oldukları için tam bir genelleme kastıyla mef'ûlü hazfettiler; {الرَّحْمَنُ} “'Rahmân'ın;'” yani rahmeti genel olan, mazlumu zalimden haksızlık olmaksızın kurtarmak ve herkese ameliyle karşılık vermek için rahmaniyeti dirilişi zorunlu kılan [Rahmân'ın]; nitekim bize bunu getiren elçiler göndererek bize merhamet etmişti; onlar bize bunun inip çatacağını uzun uzun ihtar etmiş, zorluğundan ve uzunluğundan sakındırmışlardı. Takdir: 'Rahmân doğru söylemiştir' şeklinde olduğu için, şu sözünü ona atfetti: {وَصَدَقَ} “'ve doğru söylemiştir'” yani emrinde; {الْمُرْسَلُونَ} “'elçiler!'” Yani bize O'nun vaadini ve tehdidini getiren [elçiler]; vaadi önceden geçen ve peygamberlerini bununla gönderen Allah, vaadini ve elçilerini tasdik etmek üzere bizi diriltendir.

ولما كان الإخبار بالنفخ لا ينفي التعدد، قال محقراً لأمر البعث بالنسبة إلى قدرته مظهراً للعناية بتأكيد كونها واحدة بجعل الخبر عنه أصلاً مستقلاً بفضله عن النفخ والإتيان فيه بفعل الكون و «إن» النافية لأدنى مظاهر مدخولها فكيف بما وراءه دون «ما» التي إنما تنفي التمام: {إن} أي ما {كانت} أي النفخة التي وقع الإحياء بها مطلق كون {إلا صيحة واحدة} أي كما كانت نفخة الإماتة واحدة {فإذا هم} أي فجأة من غير توقف أصلاً {جميع} أي على حالة الاجتماع، لم يتأخر منهم أحد، يتعللون به في ترك الانتصار، ودوام الخضوع والذل والصغار، ولما كان ذلك على هيئات غريبة لا يبلغ كنهها العقول، قال لافتاً القول إلى مظهر العظمة معبراً بما للأمور الخاصة: {لدينا} ولما كان ذلك أمراً لا بد منه، ولا يمكن التخلف عنه، عبر بصيغة المفعول وأكد معنى الاجتماع بالجمع نظراً إلى معنى جميع ولم يفرد اعتباراً للفظها لما ذكر من المعنى فقال: {محضرون *} أي بغاية الكراهة منهم لذلك بقادة تزجرهم وساقة تقهرهم.

Üflemenin bildirilmesi sayıca çokluğu nefyetmediği için; kudretine nispetle diriliş işini küçümseyerek, üflemeden ayırıp ona dair haberi müstakil bir asıl kılmak suretiyle, kâne (fiil-i kevn) ve sadece tamamı nefyeden 'mâ' (مَا) edatını değil de dâhil olduğu şeyin en küçük tezahürlerini bile nefyeden 'in' (إِنْ) edatını getirerek onun tek olduğunu tekit etmeye ehemmiyet gösterip şöyle buyurdu: {إِن كَانَتْ} “Başka bir şey değildi” yani kendisiyle diriltmenin vuku bulduğu üfleme mutlak bir varoluşla; {إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً} “yalnızca tek bir çığlıktan;” yani öldürme üflemesinin tek bir üfleme olduğu gibi; {فَإِذَا هُمْ} “bir de bakarsın ki onlar,” yani hiçbir duraksama olmaksızın ansızın; {جَمِيعٌ} “hepsi birden” yani toplanmış bir halde, içlerinden hiçbiri geri kalmaksızın; yardım istemeyi terk etmede ve boyun eğme, zillet ve küçüklüğün devamında bunu bahane ederler. Bu durum akılların künhüne ulaşamayacağı garip suretlerde olduğundan, sözü azamet makamına çevirip özel durumlara mahsus lafızla ifade ederek şöyle buyurdu: {لَّدَيْنَا} “huzurumuzda” Bu kaçınılmaz ve geri kalınması imkânsız bir iş olduğundan mef'ûl kalıbıyla ifade etti ve zikredilen manadan ötürü lafzına itibar edip tekil getirmeyerek cem'î (topluluk) manasını gözeterek toplanma manasını çoğulla tekit etti ve şöyle buyurdu: {مُحْضَرُونَ} “hazır edilmişlerdir!” Yani onları azarlayan öncüler ve onları kahreden artçılar eşliğinde bunu son derece kerih görerek.

ولما كان هذا الإحضار بسبب العدل وإظهار جميع صفات الكمال قال: {فاليوم} ولما كان نفي الظلم مطلقاً أبلغ من نفيه عن أحد بعينه، وأدل على المراد وأوجز، قال لافتاً القول عن الإظهار أو الإضمار بمظهر العظمة أو غيره! {لا تظلم} ولما كان التعبير

Bu huzura getirme adaleti ve bütün kemal sıfatlarını ortaya koymak için olduğundan şöyle buyurdu: {فَالْيَوْمَ} “Artık bugün” Zulmü mutlak olarak nefyetmek, onu belirli bir kimseden nefyetmekten daha beliğ, maksada daha açık delalet edici ve daha veciz olduğundan, sözü açık veya kapalı isimden azamet makamına veya başkasına çevirerek şöyle buyurdu: {لَا تُظْلَمُ} “zulmedilmez”

بما كثر جعله محط الرذائل والحظوظ والنقائص أدل على عموم نفي الظلم قال: {نفس} أي أيّ نفس كانت مكروهة أو محبوبة {شيئاً} أي لا يقع لها ظلم ما من أحد ما في شي ما. ولما كانت المجازاة بالجنس أدل على القدرة وأدخل في العدل، قال محققاً بالخطاب والجمع أن المنفي ظلمه كل من يصلح للخطاب لئلا يقع في وهم أن المنفي ظلمه نفوس مخصوصة أو نفس واحد: {ولا تجزون} أي على عمل من الأعمال شيئاً من الجزاء من أحد ما {إلا ما كنتم تعملون *} ديدناً لكم بما ركز في جبلاتكم.

Kötülüklerin, hazların ve noksanlıkların odağı kılınan lafızla ifade etmek zulmün nefyinin umumuna daha çok delalet ettiğinden şöyle buyurdu: {نَفْسٌ} “hiçbir kimseye/nefse” yani ister sevilmeyen ister sevilen herhangi bir nefis olsun; {شَيْئاً} “hiçbir şekilde;” yani hiçbir kimseden hiçbir şeyde ona asla bir zulüm vuku bulmaz. Cezanın yapılanın cinsinden olması kudrete daha çok delalet ettiği ve adalete daha uygun olduğu için; zulmü nefyedilenlerin özel nefisler veya tek bir nefis olduğu vehmine kapılınmasın diye hitap ve çoğul kipiyle zulmü nefyedilen kimsenin hitaba elverişli olan herkes olduğunu tahkik ederek şöyle buyurdu: {وَلَا تُجْزَوْنَ} “ve size karşılık verilmez” yani amellerden herhangi bir amel karşılığında hiçbir kimseden hiçbir ceza verilmez; {إِلَّا مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ} “ancak yaptıklarınızın [karşılığı verilir]!” Fıtratlarınıza yerleştirilen şeyler gereğince âdet edindiğiniz amellerin.

ولما قرر أن الجزاء من جنس العمل، شرع في تفصيله، وبدأ بأشرف الحزبين في جواب من سأل عن هذا الجزاء فقال مؤسفاً لأهل الشقاء بالتذكير بالتأكيد بما كان لهم من الإنكار في الدنيا وإظهار للرغبة في هذا القول والتبجح به لما له من عظيم الثمرة: {إن اصحاب الجنة} أي الذين لا حظ للنار فيهم، وكرر التعبير باليوم تعظيماً لشأنه وتهويلاً لأمره على إثر نفختيه المميتة والمقيمة بذكر بعض ثمراته، وجمل من عظائم تأثيراته، فقال: {اليوم} أي يوم البعث، وهذا يدل على أنه يعجل دخولهم أو دخول بعضهم إليها ووقوف الباقين للشفاعة ونحوها من الكرامات عن دخول أهل النار النار، وعبر بما يدل على أنهم

Cezanın amelin cinsinden olduğunu sabit kılınca, onun tafsilatına başladı ve bu cezayı soran kimsenin cevabında iki fırkanın en şereflisi ile başladı; dünyadaki inkârlarını tekit ile hatırlatarak şakavet ehlini kedere boğup, büyük meyvesinden ötürü bu söze rağbeti ve onunla iftihar etmeyi ortaya koyarak şöyle buyurdu: {إِنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ} “Şüphesiz cennet ehli” yani cehennemin kendilerinde hiçbir payı bulunmayanlar; öldürücü ve diriltici iki sûr üflemesinin hemen ardından, şanını yüceltmek ve durumunu dehşetli kılmak için bazı meyvelerini ve büyük tesirlerinin bir kısmını zikrederek 'el-Yevm' (bugün) ifadesini tekrarlayıp şöyle buyurdu: {الْيَوْمَ} “bugün,” yani diriliş günü. Bu, onların veya bir kısmının cehennem ehli cehenneme girmeden önce cennete girmelerinin çabuklaştırılacağına, geri kalanların ise şefaat ve benzeri ikramlar için bekletileceğine delalet eder. Bütünüyle ona yöneldiklerine ve ona yönelmekle birlikte onunla kuşatıldıklarına delalet eden bir ifadeyle şöyle buyurdu:

بكلياتهم مقبلون عليه ومظروفون له مع توجههم إليه فقال: {في شغل} أي عظيم جداً لا تبلغ وصفه العقول كما كانوا في الدنيا في أشغل الشغل بالمجاهدات في الطاعات. ولما تاقت النفوس إلى تفسير هذا الشغل قال: {فاكهون *} أي لهم عيش المتفكة، وهو الأمن والنعمة والبسط واللذة وتمام الراحة كما كانوا يرضوننا بإجهاد أنفسهم وإتعابها وإشقائها وإرهابها، وقراءة أبي جعفر بحذف الالف أبلغ لأنها تدور على دوام ذلك لهم وعلى أنهم في أنفسهم في غاية ما يكون من خفة الروح وحسن الحديث.

{فِي شُغُلٍ} “bir meşguliyet içindedirler;” yani dünyada taatlerdeki mücahedelerle meşguliyetlerin en yoğunu içinde oldukları gibi, akılların vasfetmeye güç yetiremeyeceği son derece yüce [bir meşguliyet içindedirler]. Nefisler bu meşguliyetin tefsirine iştiyak duyunca şöyle buyurdu: {فَاكِهُونَ} “zevk ve sefa sürerler!” Yani dünyada nefislerini yorarak, yıpratarak, zahmete sokarak ve korkutarak bizleri razı ettikleri gibi; onlar için nimetten faydalanan kimsenin emniyet, nimet, sevinç, lezzet ve tam bir rahatlık içindeki hayatı vardır. Ebû Ca'fer'in elifsiz kıraati (فَكِهُونَ) daha beliğdir; çünkü bu, nimetin onlar için daimi oluşu ve bizzat kendilerinin son derece neşeli ve tatlı dilli olmaları etrafında döner.

ولما كانت النفس لا يتم سرورها إلا بالقرين الملائم قال: {هم} أي بظواهرهم وبواطنهم {وأزواجهم} أي أشكالهم الذين هم في غاية الملاءمة كما كانوا يتركونهم في المضاجع على ألذ ما يكون، ويصفون أقدامهم في خدمتنا وهم يبكون {في ظلال} أي يجدون فيها برد الأكباد وغاية المراد، كما كانوا يشوون أكبادهم في دار العمل بحر الصيام، وتجرع مرارات الأوام، والصبر في مرضاتنا على الآلام، ويقرون أيديهم وقلوبهم عن الأموال، ببذل الصدقات في سبلنا على مر الأيام وكر الليال، وقراءة حمزة والكسائي بضم الظاء وحذف

Nefsin sevinci ancak uyumlu bir eş ile tamamlanacağı için şöyle buyurdu: {هُمْ} “Kendileri” yani zahirleri ve batınlarıyla; {وَأَزْوَاجُهُمْ} “ve eşleri;” yani dünyada yataklarında en lezzetli hallerinde onları terk edip ağlayarak huzurumuzdaki hizmette ayaklarını sıraya dizdikleri gibi, kendileriyle son derece uyumlu olan eşleri; {فِي ظِلَالٍ} “gölgeler altındadırlar;” yani amel yurdunda orucun sıcağıyla, susuzluğun acılarını yudumlamakla, bizim rızamız uğruna elemlere sabretmekle ciğerlerini kavurdukları, günlerin ve gecelerin akışı boyunca yollarımızda sadakalar vererek ellerini ve kalplerini mallardan uzak tuttukları gibi, orada ciğerlerin serinliğini ve muradın zirvesini bulurlar. Hamza ve Kisâî'nin zâ harfinin zammesi ve

الألف على أنه أشد امتداداً، ويدل اتفاقهما في الجمع على أن الظل فيها مختلف باختلاف الأعمال.

elifin hazfiyle (ظُلَلٍ) kıraatleri gölgenin daha çok uzayıp yayıldığına delalet eder; ikisinin çoğul oluşundaki ittifak ise oradaki gölgenin amellerin farklılığına göre farklı olduğuna delalet eder.

ولما كان التمتع لا يكمل إلا مع العلو الممكن من زيادة العلم الموجب لارتياح النفس وبهجة العين بانفساح البصر عند مد النظر، قال: {على الأرائك} أي السرر المزينة العالية التي هي داخل الحجل، قال البغوي: قال ثعلب: لا يكون أريكة حتى يكون عليها حجلة، وقال ابن جرير: الأرائك: الحجال فيها السرر، وروى أبو عبيد في كتاب الفضائل عن الحسن قال: كنا لا ندري ما الأرائك حتى لقينا رجلاً من أهل اليمن فأخبرنا أن الأريكة عندهم الحجلة فيها السرير. وهذا جزاء لما كانوا يلزمون المساجد ويغضون الأبصار ويضعون نفوسهم لأجلنا {متكئون *} كما كانوا يدأبون في الأعمال قائمين بين أيدينا في أغلب الأحوال، والاتكاء: الميل على شق مع الاعتماد على ما يريح الاعتماد عليه، أو الجلوس مع التكمن على هيئة المتربع، وقراءته بضم

Nimetten yararlanma, ancak bakışları uzatırken gözün açılmasıyla nefsin rahatlamasını ve gözün aydınlanmasını sağlayan ilim ziyadeliğine imkân veren bir yükseklikle kâmil olacağı için şöyle buyurdu: {عَلَى الْأَرَائِكِ} “koltuklar üzerinde” yani çadırlar/sayvanlar içindeki süslü ve yüksek sedirler üzerinde. el-Begavî şöyle demiştir: Sa'leb dedi ki: Üzerinde sayvan/cibinlik olmadıkça erîke (أَرِيكَة) olmaz. İbn Cerîr ise: 'el-Erâik (الْأَرَائِك): İçinde sedirler bulunan sayvanlardır' demiştir. Ebû Ubeyd, Fezâil kitabında Hasan'dan rivayet etti ki: 'Yemen ehlinden bir adama rastlayıncaya kadar erâik'in ne olduğunu bilmiyorduk; o bize kendi yanlarında erîke'nin içinde sedir bulunan sayvan olduğunu bildirdi.' Bu, mescitlere devam etmeleri, gözlerini sakınmaları ve bizim için nefislerini alçaltmalarının karşılığıdır; {مُتَّكِئُونَ} “kurulmuşlardır!” Çoğu hallerde huzurumuzda kıyamda durarak amellerde devamlı gayret gösterdikleri gibi. İttikâ: Dayanılmasında rahatlık bulunan bir şeye dayanarak bir yana meyletmek yahut bağdaş kurmuş kimse heyetinde yerleşerek oturmaktır. Kâf harfinin

الكاف وحذف الهمزة أدل على التربع وما قاربه، وقراءة كسر الكاف وضم الهمزة أدل على القرب من التمدد لما فيها من الكسرة، فإنه يقال كما نقله أبو عبد الله القزاز: اتكأت الرجل اتكاء - إذا وسدته أي جعلت له وسادة، أي محذة يستريح عليها.

zammesi ve hemzenin hazfiyle kıraati bağdaş kurmaya ve ona yakın olana daha çok delalet eder; kâf'ın kesresi ve hemzenin zammesiyle kıraati ise kesreden ötürü uzanmaya yakın olmaya daha çok delalet eder; nitekim Ebû Abdillâh el-Kazzâz'ın naklettiği gibi: Bir adama yastık koyup rahat edeceği bir dayanak sağladığında 'اتكأت الرجل اتكاء' denilir.

ولما قدم المعاني التي توجب أكل الفاكهة، أتى بها فقال: {لهم} أي خاصة بهم {فيها فاكهة} أي لا تنقطع أبداً، فلا مانع لهم من تناولها، ولا يوقف ذلك على غير الإرادة. ولما كانت الفاكهة قد تطلق على ما يلذذ، صرح بأن ذلك هو المراد، فقال معبراً بالعطف لتكون الفاكهة مذكورة مرتين خصوصاً وعموماً: {ولهم} ولما كان السياق لأصحاب الجنة الذين تفهم الصيحة أنهم فيها دائماً وإن كانوا في الدنيا، أعري الكلام من الظرف ليفهم إجابة دعائهم في الدنيا وإنالتهم جميع مرادهم في الدارين فقال: {ما يدعون} أي الذي يطلبون طلباً أما إخراجاً لما قد يهجس في النفس من غير عزم عليه إن كان المراد في الجنة من غير كلام الله كالمآكل والمشارب ونحوها، وإما إظهاراً للاهتمام إن كان المراد أنه كلامه سبحانه، وذلك

Meyve yemeyi gerektiren halleri öne alınca, onu getirip şöyle buyurdu: {لَهُمْ} “Onlar için vardır” yani özellikle onlara ait olarak; {فِيهَا فَاكِهَةٌ} “orada her türlü meyve;” yani asla kesilmeyen; dolayısıyla onu almalarına hiçbir engel yoktur ve bu istekten başka bir şeye de bağlı değildir. Meyve (fâkihe) lezzet veren şeylere de ıtlak edilebildiği için, kastedilenin bu olduğunu açıkça belirterek, meyvenin hem özel hem genel olarak iki defa zikredilmesi için atıfla ifade edip şöyle buyurdu: {وَلَهُم} “ve onlar için vardır” Bağlam, dünyada olsalar bile seslenişin kendilerinin daima içinde olduklarını hissettirdiği cennet ehli hakkında olduğundan; dünyada dualarına icabet edilmesinin ve iki yurtta da bütün muratlarının kendilerine verileceğinin anlaşılması için sözü zarftan soyutlayarak şöyle buyurdu: {مَّا يَدَّعُونَ} “istedikleri her şey!” Yani talep ettikleri şeyler. Şayet cennette kastedilen yiyecek, içecek ve benzeri gibi Allah'ın kelamı dışındaki şeyler ise, azim olmaksızın nefiste doğabilecek şeyleri dışarıda bırakmak içindir; şayet kastedilen Yüce Zât'ın kelamı ise ehemmiyeti ortaya koymak içindir. Bu da,

لأجل ما كانوا في الدنيا يفطمون أنفسهم عن الشهوات عزوفاً عما يفنى، وطموحاً إلى ما عندنا من الباقيات الصالحات، ثم فسر الذي يدعونه - أي يطلبونه - بغاية الاشتياق إليه أو استأنف الإخبار عنه بقوله: {سلام} أي عظيم جداً لا يكتنه وصفه، عليكم يا أهل الجنة، كائن هو أو مقول هو، والسلام يجمع جميع النعم، ثم بين حال هذا السلام بما أظهر من عظمه بقوله: {قولاً من رب} أي دائم الإحسان {رحيم *} أي عظيم الإكرام بما ترضاه الألهية، كما كانوا في الدنيا يفعلون كل ما فيه الرضا، فيرحمهم في حال السلام وسماع الكلام بلذة الرؤية مع التقوية عن الدهش والصعق لعظيم الأمر وبالتأهيل لهذا المقام الأكرم مع قصورهم عنه، وقد أوضح هذا السياق أنه من الله تعالى بلا واسطة، فإنه أكده بالقول وحرف الابتداء، وذكر صفات الإحسان كما قال الأستاذ أبو القاسم القشيري: ولا ارتياب في أنه لا شيء يعدل هذا في النعيم وقرة العين والشرف وعلو القدر، ولا شك أن هذا هو المقصود بالحقيقة، فهو قلب النعيم في ذلك اليوم الذي هو قلب الوجود حقاً خفاء وصلاحاً وفساداً، فصح أن هذه

dünyada fâni olandan yüz çevirip katımızdaki kalıcı iyi amellere yönelerek nefislerini şehvetlerden alıkoymaları sebebiyledir. Sonra dua ettikleri -yani son derece iştiyakla talep ettikleri- şeyi tefsir etti veya söz başı olarak onun haberini verip şöyle buyurdu: {سَلَامٌ} “Selâm;” yani vasfının künhüne ulaşılamayacak kadar son derece yüce [bir selâm]; 'Ey cennet ehli, selâm olsun sizlere!' İster mevcut olsun ister söylenmiş olsun; selâm bütün nimetleri kendisinde toplar. Sonra bu selâmın halini, onun azametinden açığa çıkardığı şeyle beyan ederek şöyle buyurdu: {قَوْلاً مِّن رَّبٍّ} “bir söz olarak bir Rabden;” yani ihsanı daimi olan; {رَّحِيمٍ} “pek merhametli!” Yani uluhiyetin razı olduğu şekilde ikramı pek büyük olan [Rabden]. Nitekim onlar dünyada rızaya vesile olan her şeyi yapmaktaydılar; O da selâm ve kelamın işitilmesi anında, bu büyük işten ötürü dehşet ve baygınlığa karşı kuvvet vermekle ve liyakatleri yetersiz olmasına rağmen bu en kerîm makama ehil kılmakla birlikte rü'yetin (cemalini görmenin) lezzetiyle onlara merhamet eder. Bu bağlam, bunun vasıtasız olarak Allah Teâlâ'dan olduğunu açıklamıştır; zira bunu söz ile ve başlangıç harf-i cerriyle tekit etmiş ve Üstat Ebü'l-Kāsım el-Kuşeyrî'nin dediği gibi ihsan sıfatlarını zikretmiştir: Nimet, göz aydınlığı, şeref ve kadrin yüceliğinde hiçbir şeyin buna denk olamayacağında şüphe yoktur; hakikatte asıl maksadın bu olduğunda da şüphe yoktur; zira o, gizlilik, salah ve fesat bakımından hakikaten varlığın kalbi olan o gündeki nimetin kalbidir. Dolayısıyla bu

الآية قلب هذه السورة كما كانت هذه السورة قلب القرآن، وقد ورد حديث في تفسير البغوي وكتاب المائتين للأستاذ أبي عثمان الصابوني أنه من الله تعالى بلا واسطة عن جابر ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «بينا أهل الجنة في نعيمهم إذ سطع لهم نور فرفعوا رؤوسهم فإذا الرب تعالى قد أشرف عليهم من فوقهم فقال: السلام عليكم با أهل الجنة، وذلك قوله تعالى {سلام قولاً من رب رحيم} فينظر إليهم وينظرون إليه، فلا يلتفتون إلى شيء من النعيم ما داموا ينظرون إليه حتى يحتجب عنهم ويبقى نوره وبركته في ديارهم»

ayetin bu surenin kalbi olduğu, nitekim bu surenin de Kur'an'ın kalbi olduğu sabit olmuştur. Begavî tefsirinde ve Üstat Ebû Osmân es-Sâbûnî'nin el-Mieteyn adlı kitabında Câbir'den (radıyallâhu anh) bunun vasıtasız olarak Allah Teâlâ'dan olduğuna dair bir hadis rivayet edilmiştir; demiştir ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Cennet ehli nimetleri içindeyken ansızın kendilerine bir nur parıldar, başlarını kaldırırlar; bir de bakarlar ki Rab Teâlâ üzerlerinden onlara tecelli etmiş ve: 'Ey cennet ehli, selâm sizlere!' buyurmaktadır. İşte Allah Teâlâ'nın: {سَلَامٌ قَوْلاً مِّن رَّبٍّ رَّحِيمٍ} buyruğu budur. O onlara bakar, onlar da O'na bakarlar; O'na baktıkları sürece nimetlerden hiçbir şeye iltifat etmezler, nihayet onlardan perdelenir ve nuru ile bereketi yurtlarında kalır.»

قال الأستاذ أبو عثمان: هذا حديث غريب الإسناد والمتن لا أعلم إني كتبته إلا من هذا الوجه.

Üstat Ebû Osmân şöyle demiştir: Bu, senedi ve metni garip bir hadistir; onu bu vecihten başkasıyla yazdığımı bilmiyorum.

ولما كان التقدير: فانظروا وازدادوا حسرة أيها المجرمون، عطف عليه قوله: {وامتازوا} أي انفردوا انفراداً هو بغاية القصد، وجرى على النمط الماضي من زيادة التهويل لذلك الموقف بإعادة قوله: {اليوم} أي عن عبادي الصالحين أو عمن بقي منهم معكم في الموقف ليظهروا من أوضارهم، ويشفوا من مضارهم، لأن غيبة الرقيب أتم النعيم، وإبعاد العدو أعلى السرور، وحذف أداة النداء لا لقرب الكرامة بل للدلالة

Takdir: 'Artık bakın ve hasretiniz artsın ey mücrimler!' şeklinde olunca, şu buyruğu ona atfetti: {وَامْتَازُوا} “Ve ayrılın” yani son derece kesin bir ayrılışla bir kenara çekilin. Şu sözünü tekrarlayarak o duruş yerinin dehşetini artırma hususunda geçen üslup üzere devam etti: {الْيَوْمَ} “bugün;” yani salih kullarımdan yahut arınmaları ve zararlarından şifa bulmaları için mahşer yerinde sizinle kalanlardan [ayrılın]; çünkü gözeticinin yokluğu nimetin en kâmilidir ve düşmanın uzaklaştırılması sevincin en yücesidir. Nida edatının hazfi yakınlık ve ikram için değil,

على أنهم في القبضة لا مانع من غاية التصرف فيهم لكل ما يراد لأنه لا حائل دونهم {أيها المجرمون *} أي العريقون في الإجرام، فلا يقع في أوهامكم أنكم تخالطونهم اليوم أصلاً، وهذا ما كنتم تمتازون عنهم في الدنيا وتقاطعونهم ترفعاً واستكباراً، فهذا قوله للمجرمين وذلك قوله للمؤمنين، فصح أنه قلب لأنه به صلاح بعض المكلفين وفساد الآخرين الذي هو تمام صلاح الأولين، وقد تقدم في أوائل سورة الروم منام ينفع استحضاره هنا.

onların kabzada (kudret altında) bulunduklarına, önlerinde hiçbir engel olmadığı için haklarında dilenen her türlü tasarrufun icrasına hiçbir mâni olmadığına delalet etmek içindir: {أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ} “ey günahkârlar!” Yani cürümde kökleşmiş olanlar! Bugün onlara hiçbir şekilde karışacağınız vehmine kapılmayın; nitekim bu, dünyada kibirlenerek ve böbürlenerek kendilerinden ayrıldığınız ve ilişiği kestiğiniz şeydir. İşte bu O'nun mücrimlere sözüdür, diğeri ise müminlere sözüdür; dolayısıyla bunun [surenin] kalbi olduğu sabit olmuştur, zira mükelleflerin bazısının salahı ve diğerlerinin fesadı bundadır ki bu da ilklerin salahının kemalidir. Rûm suresinin başlarında burada hatırlanması faydalı bir rüya geçmişti.

ولما أمرهم بالامتياز أمراً إرادياً حكمياً، فامتازوا في الحال، وأسروا الندامة وسقط في أيديهم فعضوا الأنامل، وصروا بالأسنان، وشخصت منهم الأبصار، وكلحت الوجوه، وتقلصت الشفاه، ونكست الرؤوس وشحبت الألوان، وسحبوا على الوجوه، وكان من فنون المساءة وشؤون الحسرة ما تعجز عنه العقول، وتذوب من ذكره النفوس، وتنخلع القلوب، قال سبحانه موبخاً لهم في تلك الحال بهذا المقال معللاً حكمه عليهم بذلك بأنه لم يتركهم هملاً بل ركب فيهم من العقول ونصب لهم من الدلائل على كماله ما هو كافٍ لهم في النجاة ثم ما وكلهم

Onlara iradî ve hükmî bir emirle ayrılmalarını emredince derhal ayrıldılar, pişmanlıklarını içlerine gömdüler, elleri böğürlerinde kaldı; parmaklarını ısırdılar, dişlerini gıcırdattılar, gözleri dehşetle donakaldı, yüzleri asıldı, dudakları büzüldü, başları öne eğildi, renkleri soldu ve yüzüstü sürüklendiler. Akılların idrak etmekten âciz kaldığı, anılmasından nefislerin eridiği ve kalplerin yerinden oynadığı çeşit çeşit kötülükler ve hasret halleri meydana geldi. Sübhânehu o halde iken onları bu sözle azarlayarak, haklarındaki bu hükmünü; kendilerini başıboş bırakmadığı, bilakis içlerine akıllar yerleştirdiği ve kurtuluşları için kâfi gelecek şekilde kemaline delalet eden deliller diktiği, sonra da onları

إلى ذلك، بل أرسل إليهم رسلاً وأنزل عليهم كتباً: {ألم أعهد} أي أوصيكم إيصاء عظيماً بما نصبت من الأدلة، ومنحت من العقول، وبعثت من الرسل، وأنزلت من الكتب، في بيان الطريق الموصل إلى النجاة، لافتاً القول عن مظهر الإحسان إلى ما هو أولى به من مظهر التكلم بالوحدة دفعاً للبس، ثم أشار إلى علوه وجلاله، وعظمه وسمو كماله فقال: {إليكم} .

bununla baş başa bırakmayıp kendilerine elçiler gönderdiği ve kitaplar indirdiği gerekçesiyle açıklayarak şöyle buyurdu: {أَلَمْ أَعْهَدْ} “Ben size ahdetmedim mi?” Yani kurtuluşa ulaştıran yolu açıklamak hususunda diktiğim deliller, bahşettiğim akıllar, gönderdiğim elçiler ve indirdiğim kitaplar ile size büyük bir vasiyette bulunmadım mı? İltibas vaki olmasın diye sözü ihsan makamından, zatına daha layık olan vahdaniyetle mütekellim makamına çevirdi. Sonra yüceliğine, celaline, azametine ve kemalinin yüksekliğine işaret ederek şöyle buyurdu: {إِلَيْكُمْ} “size,”

ولما كان المقصود بهذا الخطاب تقريعهم وتوبيخهم وتبكيتهم، وكانت هذه السورة القلب، وكان القلب أشرف الأعضاء، وكان الإنسان أشرف الموجودات، خصه بالخطاب لأنه خطابه خطاب للجن فقال مؤكداً ما أفهمه حرف الغاية من علو رتبته، وعظيم منزلته بما أشارت إليه أداة البعد: {يا بني آدم} أي فلم أخصكم بذلك عن أبناء غير نوعكم ليكون ذلك التخصيص حاملاً لكم على العصيان بل ليكون موجباً للطاعات والعرفان: {أن لا تعبدوا الشيطان} أي البعيد المحترق بطاعتكم له فيما يوسوس لكم به، ثم علل النهي عن عبادته بما يقتضي

Bu hitaptan maksat onları azarlamak, kınamak ve susturmak olduğundan; bu sure de kalb [mesabesinde] olup, kalb organların en şereflisi ve insan da varlıkların en şereflisi bulunduğundan, ona hitap cinlere de hitap olduğu için insanı hitapla tahsis etti. Böylece gaye harfinin (ilâ) ifade ettiği mertebesinin yüceliğini ve uzaklık edatının işaret ettiği makamının azametini teyit ederek şöyle buyurdu: {يَا بَنِي آدَمَ} “ey Âdemoğulları!” Yani: Sizi diğer türlerin evlatlarından ayırıp bununla tahsis etmedim mi ki bu tahsis sizi isyana sevk etmesin, bilakis itaati ve marifeti gerektirsin: {أَن لَّا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ} “Şeytana tapmayın/kulluk etmeyin diye.” Yani size fısıldadığı şeylerde ona itaat etmek suretiyle o [rahmetten] uzaklaşmış ve yanmış olana uymayın. Sonra ona ibadeti yasaklamayı,

شدة النفرة منه بعد أن لوّح إلى ذلك بوصفه فقال: {إنه لكم} والتأكيد لأن أفعالهم أفعال من يعتقد صداقته {عدو مبين *} أي ظاهر العداوة جداً من جهة عداوته لأبيكم العداوة التي أخرجتكم من الجنة التي لا منزل أشف منها، ومن جهة أمره لكم بما يبغض الدنيا من التخالف والتخاصم، ومن جهة تزيينه للفاني الذي لا يرغب فيه عاقل لو لم يكن فيه عيب غير فنائه، فكيف إذا كان أكثره أكداراً وأدناساً وأوضاراً، فكيف إذا كان شاغلاً عن الباقي، فكيف إذا كان عائقاً عن المولى، فكيف إذا كان مغضباً له حاجباً عنه.

sıfatıyla buna ima ettikten sonra, ondan son derece nefret etmeyi gerektiren bir gerekçeye bağlayarak şöyle buyurdu: {إِنَّهُ لَكُمْ} “Şüphesiz o sizin için” –vurgu yapılması, onların fiillerinin onun dostluğuna inanan kimsenin fiilleri olması sebebiyledir– {عَدُوٌّ مُّبِينٌ} “apaçık bir düşmandır.” Yani; atanıza olan düşmanlığı yönünden –ki bu düşmanlık sizi kendisinden daha latif bir konak bulunmayan cennetten çıkarmıştır–, sizi birbirinize muhalefet ve husumet gibi dünyayı buğzettirecek şeylerle emretmesi yönünden ve akıllı bir kimsenin sadece yok olup gitmesi dışında başka bir kusuru olmasaydı bile rağbet etmeyeceği fani dünyayı süslemesi yönünden düşmanlığı pek zahirdir. Kaldı ki onun çoğu keder, kir ve pisliktir; kaldı ki o baki olandan alıkoymaktadır; kaldı ki Mevlâ'ya engel olmaktadır; kaldı ki O'nu gazaplandırıp O'ndan perdelemektedir.

ولما بكتهم بالتذكير بما ارتكبوا مع النهي عن عبادة العدو تقديماً لدرء المفاسد، وبخهم بالتذكير بما ضيعوا مع أخذ العهود من واجب الأمر بعبادة الولي فقال عاطفاً على «أن لا» : {وأن اعبدوني} ولما ذكر سبحانه بالأمر بعبادته، عرف بحسنها حثاً على لزومها قبل ذلك اليوم قائلاً: {هذا} أي الأمر بعبادتي {صراط مستقيم *} أي بليغ القوم، وعبادة الشيطان صراط ضيق معوج غاية الضيق والعوج.

Mefsedetleri defetmeyi öne almak maksadıyla, düşmana ibadetten nehyedilmiş olmalarına rağmen irtikâp ettikleri cürümleri hatırlatarak onları susturunca; bu defa ahitler alınmışken Dost'a (Mevlâ'ya) ibadet etme vacibini zayi ettiklerini hatırlatarak onları azarladı ve “en lâ” (tapmayın diye) ifadesine atfederek şöyle buyurdu: {وَأَنِ اعْبُدُونِي} “Ve Bana kulluk edin [diye].” Sübhânehu Kendisine ibadeti emrettiğini hatırlatınca, o günden önce ona sarılmaya teşvik etmek üzere bunun güzelliğini tanıtarak şöyle buyurdu: {هَذَا} “İşte bu” yani Bana ibadet emri {صِرَاطٌ مُّسْتَقِيمٌ} “dosdoğru bir yoldur.” Yani son derece kavuşturucu ve düzgündür; şeytana ibadet ise alabildiğine dar ve son derece eğri büğrü bir yoldur.

ولما كان التقدير: فاتبعتموه وسلكتم سبيله مع اعوجاجه، وتركتم سبيلي مع ظهور استقامته، عطف عليه قوله: {ولقد أضل منكم} أي عن الطريق الواضح السوي بما سلطته به من الوسوسة، وأكده

Takdir: 'Siz ise eğriliğine rağmen ona uydunuz ve yoluna girdiniz; istikameti apaçık olmasına rağmen Benim yolumu terk ettiniz' şeklinde olunca, şu buyruğu ona atfetti: {وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنكُمْ} “Andolsun o, sizden saptırmıştı;” yani musallat kıldığım vesvesesiyle apaçık ve dosdoğru yoldan saptırmıştı. Bunu tekit etti;

إشارة إلى أنه أمر لا يكاد أن يصدق به لما يبعد ارتكابه في العادة من اتضاح أمره وظهور فساده وضره. ولما كان الآدمي شديد الشكيمة عالي الهمة إذا أراد، عبر بقوله: {جبّلاً} أي أمما كباراً عظاماً كانوا كالجبال في قوة العزائم وصعوبة الانقياد، ومع ذلك فكان يتلعب بهم تلعباً، فسبحان من أقدره على ذلك وإلا فهو أضعف كيداً وأحقر أمراً، قال في القاموس: الجبل - بالضم: الشجر اليابس والجماعة منا كالجبل كعنق وعدل وعتل وطمر وطمرة وأمير، ثم قال: وبالكسر وبالضم وكطمرة: الأمة والجماعة، ثم قال: والجبلة مثلثة ومحركة وكطمرة: الخلقة والطبيعة. ودلت قراءة أبي عمرو وابن عامر بضم الجيم وإسكان الباء وتخفيف اللام على الذين هم في أول مراتب الشدة والقوة، وقراءة ابن كثير وحمزة والكسائي ورويس عن يعقوب بضمتين وتخفيف على ما فوق ذلك مما يقرب من الوسط مع الظهور والعلو للضم من القوة، وقراءة روح كذلك مع

çünkü işinin apaçıklığı, fesadının ve zararının belirginliği sebebiyle âdete göre irtikâp edilmesinden uzak görülen, neredeyse inanılmayacak bir durum olduğuna işaret etmektedir. Âdemoğlu dilediği takdirde baş eğmez ve azimli olduğundan, şu buyrukla ifade etti: {جِبِلاًّ} “birçok nesli/nice toplulukları.” Yani azimlerinin kuvveti ve boyun eğmelerinin zorluğu bakımından dağlar gibi olan büyük ve ulu ümmetleri saptırmıştı. Durum böyleyken şeytan onlarla adeta oyuncak gibi oynuyordu. Şeytana buna güç yetirten [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir; aksi takdirde o, hilesi en zayıf ve durumu en hakir olandır. el-Kâmûs'ta şöyle der: el-Cübl (ötre ile): Kuru ağaç ve bizden olan topluluk demektir; cebel, unuk, adl, atil, tımr, tımre ve emîr vezinlerinde gelir. Sonra dedi ki: Esre ile, ötre ile ve tımre vezninde [el-cibil]: Ümmet ve cemaat demektir. Sonra dedi ki: el-Cibille (üç harekeyle, harekeli veya tımre vezninde): Yaratılış ve tabiat demektir. Ebû Amr ve İbn Âmir'in cîm'in ötresi, bâ'nın sükûnu ve lâm'ın şeddesiz okunmasıyla olan kıraati ({جُبْلاً}), şiddet ve kuvvetin ilk mertebelerinde olanlara delalet etmiştir. İbn Kesîr, Hamza, Kisâî ve Ya'kūb'dan Rüveys'in iki ötre ve şeddesiz kıraati ({جُبُلاً}), kuvvet ifade eden ötrelerin açıklığı ve yüksekliğiyle birlikte vasata yakın olan bunun üzerindeki dereceye delalet etmiştir. Ravh'ın kıraati de aynı şekilde

تشديد على ما فوق الوسط - بما أشارت إليه الحركات والتشديد، ولكنه مع خفاء، وكأنه بالمكر بما أشار إليه كون الحركتين بالكسر، وعظم سبحانه الأمر بقوله: {كثيراً} ثم زاد في التوبيخ والإنكار بما أنتجه المقام وسببه إضلاله لهم مع ما أوتوا من العقول من قوله: {أفلم} ولما كان سبحانه قد آتاهم عقولاً وأيّ عقول، عبر بالكون فقال: {تكونوا تعقلون *} أي لتدلكم على ما فيه النجاة عقولكم بما نصبت من الأدلة، ومع ما نبهت عليه الرسل، وحذرت منه من إهلاك الماضين، بسبب اتباع الشياطين، وغير ذلك من كل أمر واضح مبين.

şedde ile birlikte vasatın üzerine delalet etmiştir –harekelerin ve şeddenin işaret ettiği üzere–; ancak bir gizlilikle ve adeta hile iledir ki iki harekenin esreli oluşu buna işaret etmektedir. Sübhânehu: {كَثِيراً} “nicelerini/büyük bir çoğunluğu” buyurarak işin büyüklüğünü bildirdi. Sonra kendilerine verilen akıllara rağmen şeytanın onları saptırmasının sebep olduğu ve makamın gerektirdiği azarlama ve kınamayı şu buyruğu ile artırdı: {أَفَلَمْ} “Hâlâ mı...” Sübhânehu onlara akıllar –hem de ne akıllar– bahşetmiş olduğundan, 'kevn' (oluş) fiiliyle ifade ederek şöyle buyurdu: {تَكُونُوا تَعْقِلُونَ} “akletmiyor muydunuz?” Yani diktiğim deliller, elçilerin dikkat çektiği hususlar ve şeytanlara uymaları sebebiyle geçmiştekilerin helak edilmesine dair uyardıkları şeyler ile diğer her türlü apaçık ve beyan edilmiş hususlar sayesinde akıllarınız sizi kurtuluşa ulaştıracak şeye delalet etmiyor muydu?

ولما أنكر عليهم أن يفعلوا فعل من لا عقل له، قال متمماً للخزي: {هذه} إشارة لحاضر أما حال الوقوف على شفيرها أو الدّع فيها {جهنم} أي التي تستقبلكم بالعبوسة والتجهم كما كنتم تفعلون بعبادي الصالحين: {التي كنتم} أي كوناً هيأتكم به لقبول ما يمكن كونه بما غرزته فيكم من العقول. ولما كان المحذور الإيعاد بها، لا كونه من معين، قال بانياً للمفعول: {توعدون *} أي إن لم ترجعوا عن غيّكم {اصلوها} أي قاسوا حرها وتوقدها واضطرامها،

Aklı olmayan kimsenin fiilini işlemelerini kınayınca, rüsvalığı tamamlamak üzere şöyle buyurdu: {هَذِهِ} “İşte bu” –bu işaret, ya kenarında durdukları veya içine itildikleri andaki hazır duruma yöneliktir– {جَهَنَّمُ} “cehennemdir;” yani salih kullarıma yaptığınız gibi sizi asık suratlılık ve sertlikle karşılayacak olandır: {الَّتِي كُنتُمْ} “ki siz idiniz;” yani içinize yerleştirdiğim akıllar sayesinde vuku bulması mümkün olan şeyleri kabule sizi hazırladığım bir halde idiniz. Sakındırılan husus onunla tehdit edilmek olup tehdit edenin muayyen bir kimse olması şart olmadığından, meçhul fiil kalıbıyla şöyle buyurdu: {تُوعَدُونَ} “tehdit edilip durduğunuz” yani azgınlığınızdan dönmezseniz [gireceğiniz yer]. {اصْلَوْهَا} “Girin oraya!” Yani onun sıcağını, alevini ve tutuşmasını tadın;

وهوّل أمر ذلك اليوم بإعادة ذكره على حد ما مضى فقال: {اليوم} لتكونوا في شغل شاغل كما كان أصحاب الجنة، وشتان ما بين الشغلين {بما} أي بسبب ما. ولما كانوا قد تجلدوا على الطغيان تجلد من هو مجبول عيله، بيّن ذلك بذكر الكون فقال: {كنتم تكفرون *} أي تسترون ما هو ظاهر جداً بعقولكم من آياتي مجددين ذلك مستمرين عليه.

geçmişteki üslup üzere o günün dehşetini anmayı tekrarlayarak şöyle buyurdu: {الْيَوْمَ} “bugün,” ta ki cennetliklerin olduğu gibi siz de meşguliyet içinde olasınız; fakat iki meşguliyet arasında ne büyük fark vardır! {بِمَا} “sebebiyle.” Onlar fıtratlarında bu varmışçasına azgınlıkta direndikleri için, bunu kevn fiilini zikrederek açıkladı ve şöyle buyurdu: {كُنتُمْ تَكْفُرُونَ} “inkâr edegeldiğiniz/kâfir olduğunuz.” Yani ayetlerimden aklınızla gayet açık olan şeyleri sürekli yenileyip devam ettirerek örttüğünüz [küfrünüz sebebiyle].

ولما كان كأنه قيل: هل يحكم فيهم بعلمه أو يجري الأمر على قاعدة الدنيا في العمل بالبينة، بين أنه على أظهر من قواعد الدنيا، فقال مهولاً لليوم على النسق الماضي في مظهر العظمة لأنه أليق بالتهويل: {اليوم نختم} أي بما لنا من عجيب القدرة المنشعبة من العظمة، ولفت القول إلى الغيبة إيذاناً بالإعراض لتناهي الغضب فقال: {على أفواههم} أي لاجترائهم على الكذب في الأخرى كما كان ديدنهم في الدنيا، وكان الروغان والكذب والفساد إنما يكون باللسان المعرب عن القلب، وأما بقية الجوارح فمهما خرق العادة بإقدارها على الكلام لم تنطق إلا بالحق فلذلك قال: {وتكلمنا أيديهم} أي بما عملوا إقراراً هو أعظم شهادة {وتشهد أرجلهم}

Sanki: 'Onlar hakkında ilmiyle mi hükmedilecek, yoksa mesele dünyadaki delille amel etme kaidesi üzere mi cereyan edecek?' denilmiş gibi olunca; durumun dünyadaki kaidelerden daha açık bir şekilde gerçekleşeceğini beyan etti. Dehşet saçmaya daha uygun olduğu için azamet makamında geçen üslup üzere o günü dehşetli kılarak şöyle buyurdu: {الْيَوْمَ نَخْتِمُ} “Bugün mühürleriz;” yani azametimizden kaynaklanan eşsiz kudretimizle. Gazabın son raddeye varmasından ötürü yüz çevirmeyi bildirmek üzere sözü gayb sîgasına çevirerek şöyle buyurdu: {عَلَى أَفْوَاهِهِمْ} “onların ağızlarına;” zira dünyadaki âdetleri olduğu gibi ahirette de yalana cüret ederler. Zikzak çizmek, yalan ve fesat ancak kalbin tercümanı olan dille meydana gelirdi; diğer organlara gelince, âdetin hilafına kendilerine konuşma kudreti verildiğinde haktan başkasını söylemezler. Bundan dolayı şöyle buyurdu: {وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ} “elleri Bize konuşur” yani yaptıklarını en büyük şahitlik olan ikrar ile [anlatır], {وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُم} “ayakları da şahitlik eder”

أي عليهم بكلام بين هو مع كونه شهادة إقرار {بما كانوا} أي في الدنيا بجبلاتهم {يكسبون *} فالآية من الاحتباك: أثبت الكلام للأيدي أولاً لأنها كانت مباشرة دليلاً على حذفه من حيز الأرجل ثانياً، وأثبت الشهادة للأرجل ثانياً لأنها كانت حاضرة دليلاً على حذفها من حيز الأيدي أولاً، وبقرينه أن قول المباشر إقرار وقول الحاضر شهادة، روى مسلم في صحيحه عن أنس ﵁ قال: «يقول العبد: يا رب! ألم تجرني من الظلم، قال: فيقول: بلى، فيقول: فإني لا أجيز على نفسي إلا شاهداً مني، فيقول: كفى بنفسك اليوم عليك شهيداً، وبالكرام الكاتبين شهوداً، فيختم على فيه ويقال لأركانه: انطقي، فتنطق بأعماله، ثم يخلي بينه وبين الكلام فيقول: بعداً لكن وسحقاً فعنكن كنت أناضل» وبالظاهر أن السر في الختم على فيه منعه من أن يلغط حال شهادتها عليه لئلا يسمع قولها، وكما هو دأب أهل العناد عند الخصام.

yani aleyhlerine, şahitlik olmakla birlikte ikrar mahiyetinde olan açık bir sözle [şahitlik eder]: {بِمَا كَانُوا} “oldukları şeylere” yani fıtratları gereği dünyada {يَكْسِبُونَ} “kazanmakta.” Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birinci olarak ellere konuşmayı ispat etti; zira el bizzat işi yapan organdır, bu da ikinci olarak ayaklar kısmından konuşmanın hazfedildiğine delildir. İkinci olarak ayaklara şahitliği ispat etti; zira ayak hazır bulunandır, bu da birinci olarak eller kısmından şahitliğin hazfedildiğine delildir. Karinesi ise bizzat işi yapanın sözünün ikrar, hazır bulunanın sözünün ise şahitlik olmasıdır. Müslim Sahîh'inde Enes'ten (radıyallâhu anh) rivayet etti ki şöyle demiştir: «Kul der ki: 'Ey Rabbim! Sen beni zulümden korumadın mı?' [Allah]: 'Evet' buyurur. Kul: 'Ben bugün kendime benden başkasının şahitliğini kabul etmem' der. Bunun üzerine [Allah]: 'Bugün kendi nefsin sana şahit olarak, şerefli kâtipler de şahit olarak yeter' buyurur. Ağzı mühürlenir ve organlarına: 'Konuşun' denir; onlar da amellerini anlatırlar. Sonra onunla konuşmanın arası serbest bırakılır, o da: 'Uzak olun, kahrolun! Ben sizin için mücadele ediyordum' der.» Zahir olan şudur ki ağzın mühürlenmesindeki sır, organların aleyhine şahitlik ettiği esnada gürültü yapıp sözlerinin işitilmesine engel olmasını önlemektir; nitekim hasımlaşma esnasında inatçı kimselerin âdeti budur.

ولما أتم بضرب المثل وما بعده الدلالة على مضمون {إنما تنذر من اتبع الذكر} وما عللت به من إحياء الموتى، ودل على ذلك بما تركه كالشمس ليس فيه لبس، وزاد من بحو الفوائد وجميل العوائد ما ملأ الأكوان من موجبات الإيمان، وذكر ما في فريقي

Temsil getirmeyi ve sonrasını {إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ} “Sen ancak Zikr'e uyanı uyarırsın” ayetinin mazmununa ve ölülerin diriltilmesi gerekçesine delil kılmayı tamamlayınca, buna şüphe bırakmayacak şekilde güneş gibi apaçık deliller getirince; varlık âlemini imanın gerekleriyle dolduran engin faydalar ve güzel ihsanlar ekleyip,

المتبعين والممتنعين يوم البعث، وختم بالحتم على الأفواه بعد البعث، أتبعه آية الختم بالطمس والمسخ قبل الموت تهديداً عطفاً على ما رجع إليه المعنى مما قبل أول ذلك الخطاب من قوله {إنا جعلنا في أعناقهم أغلالاً} الآية، دفعاً لما ربما وقع في وهم أحد أن القدرة لا تتوجه إلى غير الطمس في المعاني بضرب السد وما في معناه، فأخبر أنه كما أعمى البصائر قادر على إذهاب الأبصار، فقال مؤكاً لما لهم من الإنكار أو الأفعال التي هي فعل المنكر: {ولو} وعبر بالمضارع في قوله: {نشآء} ليتوقع في كل حين، فيكون أبلغ في التهديد {لطمسنا} وقصر الفعل إشارة إلى أن المعنى: لو نريد لأوقعنا الطمس الذي جعلناه على بصائرهم {على أعينهم} فأذهبنا عينها وأثرها، وجعلناها مساوية للوجه بحيث تصير كأنها لم تكن أصلاً، وقد تقدم في النساء نقل معنى هذا عن ابن هشام.

ba's (diriliş) gününde uyanlar ve imtina edenler olmak üzere iki fırkanın durumunu zikredince ve ba'stan sonra ağızların mühürlenmesiyle nihayete erdirince; bu hitabın öncesinde yer alan {إِنَّا جَعَلْنَا فِي أَعْنَاقِهِمْ أَغْلاَلاً} “Şüphesiz biz onların boyunlarına halkalar geçirdik” ayetinin manasına atfen, bir tehdit olarak ölümden önce [gözleri] silme ve suretleri değiştirme (mesh) ayetini buna bağladı. Bu, kudretin sadece set çekme ve benzeri manevi körleştirmeye taalluk ettiği vehmine kapılanların şüphesini defetmek içindir. Dolayısıyla basiretleri kör ettiği gibi gözleri de yok etmeye kâdir olduğunu haber vererek, inkârlarını veya münkirin fiili olan eylemlerini teyit sadedinde şöyle buyurdu: {وَلَوْ} “Ve eğer” –her an beklenilsin ve tehditte daha beliğ olsun diye {نَشَاء} “dileseydik” buyruğunda muzari sîgası kullandı– {لَطَمَسْنَا} “elbette silerdik/kör ederdik.” Fiilin geçişsiz kılınması, 'şayet dileseydik basiretlerine koyduğumuz körlüğü {عَلَى أَعْيُنِهِمْ} “gözlerinin üzerine” de vurur; böylece gözün kendisini ve izini yok eder, yüzle dümdüz kılar ve sanki hiç olmamış gibi yapardık' anlamına geldiğine işarettir. Nisâ suresinde bunun anlamının İbn Hişâm'dan nakli geçmişti.

ولما كان الجالس مع شخص في مجلس التنازع وهو يهدده إن لم يرجع عن غيه بقارعة يصيبه بها يبادر الهرب إذا فاجأته منه مصيبة كبيرة خوفاً من غيرها جرياً مع الطبع لما ناله من الدهش، ومسه من

Çekişme meclisinde bir şahsın yanında oturan ve azgınlığından dönmediği takdirde başına gelecek büyük bir felaketle onu tehdit eden kimsenin karşısındaki şahıs; ansızın büyük bir musibete uğradığında, fıtratı gereği kapıldığı dehşet ve içine düşen

عظيم الانزعاج والوجل، كما اتفق لقوم لوط ﵇ لما مسح جبريل ﵇ أعينهم فأغشاها حين بادروا الباب هراباً يقولون: عند لوط أسحر الناس، سبب عن ذلك قوله: {فاستبقوا} أي كلفوا أنفسهم ذلك وأوجدوه. ولما كان المقصود بيان إسراعهم في الهرب، عدى الفعل مضمناً له معنى {ابتدروا} كما قال تعالى: {واستبقوا الخيرات} [البقرة: ١٤٨] فقال: {الصراط} أي الطريق الواضح الذي ألفوه واعتادوه، ولهم به غاية المعرفة. ولما كان الأعمى لا يمكنه في مثل هذه الحالة المشي بلا قائد فضلاً عن المسابقة، سبب عن ذلك قوله منكراً: {فأنى} أي كيف ومن أين {يبصرون *} أي فلم يهتدوا للصراط لعدم إبصارهم بل تصادموا فتساقطوا في المهالك وتهافتوا.

büyük telaş ve korku yüzünden başka musibetlerden kaçmak için hemen firar etmeye yeltenir. Nitekim Cebrail (aleyhisselâm) Lût kavminin (aleyhisselâm) gözlerini sıvazlayıp kör edince, 'Lût'un yanında insanların en büyücüsü var!' diyerek kaçışarak kapıya üşüştüklerinde başlarına gelen de bu olmuştu. İşte bundan dolayı şu buyruğu sebep kıldı: {فَاسْتَبَقُوا} “hemen yarışırlardı/koşuşurlardı;” yani buna kendilerini zorlar ve yaparlardı. Maksat kaçıştaki acelelerini beyan etmek olduğundan, Allah Teâlâ'nın {وَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ} “Hayırlarda yarışın” [Bakara: 148] ayetinde olduğu gibi fiili {ابتدروا} (yönelip koştular) manasını içerecek şekilde müteaddi kıldı ve şöyle buyurdu: {الصِّرَاطَ} “yola [doğru];” yani alıştıkları, bildikleri ve son derece aşina oldukları apaçık yola. Kör olan kimse böyle bir durumda bir rehber olmaksızın yürüyemezken yarışması nasıl mümkün olsun? İşte bundan dolayı inkârî olarak şunu sebep kıldı: {فَأَنَّى} “fakat nasıl/nereden” {يُبْصِرُونَ} “göreceklerdi ki?” Yani görmedikleri için yola hidayet bulamazlar, bilakis birbirlerine çarpıp helak yerlerine yuvarlanır ve dökülürlerdi.

ولما كان هذا كله مع القدرة على الحركة قال: {ولو نشاء} أي أن نمسخهم {لمسخناهم} أي حولناهم إلى الجمادية فأبطلنا منهم الحركة الإرادية. ولما كان المقصود المفاجأة بهذه المصائب بياناً لأنه سبحانه لا كلفة عليه في شي من ذلك قال: {على مكانتهم} أي المكان الذي كان قبل المسخ كل شخص منه شاغلاً له بجلوس أو قيام أو غيره في ذلك الموضع خاصة قبل أن يتحرك منه، وهو معنى قراءة شعبة عن عاصم «مكانتهم» ودل على أن المراد التحويل إلى أحوال الجمادية بما سبب عن ذلك من قوله: {فما استطاعوا} أي بأنفسهم

Bütün bunlar hareket kabiliyeti varken olunca, şöyle buyurdu: {وَلَوْ نَشَاء} “Ve eğer dileseydik” yani suretlerini değiştirmeyi dileseydik {لَمَسَخْنَاهُمْ} “onları elbette kılıklarını değiştirip dondururduk;” yani onları cansız varlıklara dönüştürür ve iradî hareketlerini iptal ederdik. Maksat bu musibetlerin ansızın gelmesi ve Sübhânehu için bunlardan hiçbirinde bir külfet bulunmadığını beyan etmek olduğundan şöyle buyurdu: {عَلَى مَكَانَتِهِمْ} “oldukları yerde;” yani meshden önce her bir şahsın o mekânda özellikle oturarak veya ayakta ya da başka şekilde henüz oradan kımıldamadan işgal ettiği yerde. Şû'be'nin Âsım'dan naklettiği «مكانتهم» kıraatinin manası da budur. Cansız varlıkların hallerine dönüştürülmenin kastedildiğine, buna sebep kılınan şu buyruk delalet etmektedir: {فَمَا اسْتَطَاعُوا} “artık güçleri yetmezdi” yani bizzat kendileri

بنوع معالجة {مضيّاً} أي حركة إلى جهة من الجهات؛ ثم عطف على جملة الشرط قوله: {ولا يرجعون *} أي يتجدد لهم بوجه من الوجوه رجوع إلى حالتهم التي كانت قبل المسخ دلالة على أن هذه الأمور حق لا كما يقولون من أنها خيال وسحر، بل ثباتها لا يمكن أحداً من الخلق رفعه ولا تغيره بنوع تغيير هذا المراد إن شاء الله، ولو قيل: ولا رجوعاً - كما قال بعضهم إنه المراد، لم يفد هذا المعنى النفيس.

bir nevi çabayla {مُضِيّاً} “ne ileri gitmeye” yani herhangi bir yöne hareket etmeye; sonra şart cümlesine şu buyruğu atfetti: {وَلَا يَرْجِعُونَ} “ne de dönebilirlerdi.” Yani meshden önceki hallerine hiçbir şekilde bir dönüş yenilenmezdi. Bu, söz konusu durumların hak olduğuna, onların iddia ettiği gibi hayal ve sihir olmadığına, bilakis sabitliği karşısında yaratılmışlardan hiçbirinin onu kaldırmaya veya en ufak bir değişiklikle değiştirmeye güç yetiremeyeceğine delalet eder; inşallah murat budur. Eğer bazılarının muradın bu olduğunu söylediği gibi 've lâ rucûan' denilseydi, bu nefis manayı ifade etmezdi.

ولما كانت هذه أموراً فرضية يتأتى لبعض المعاندين اللد الطعن فيها مكابرة، وكان كونه ﷺ نبي الرحمة مانعاً من المفأجاة بالتعذيب بعذاب الاستئصال بها، دل عليها بما يشاهدونه من باهر قدرته وغريب حكمته في صنعته، فقال دالاً بالعاطف على غير معطوف عليه ظاهر على أن التقدير: فقد خلقناهم نطفاً ثم علقاً ثم مضغاً ثم أولدناهم لا يعلمون شيئاً ولا يقدرون على شيء، ثم درجناهم في أطوار الأسنان معلين لهم في معارج القوى الظاهرة والباطنة إلى أن صاروا إلى حد الأشد - وهو استكمال القوى البشرية - فأوقفنا قواهم الظاهرة والباطنة، فلم نجر العادة بأن نحدث فيهم إذ ذاك قوة لم تكن أيام

Bunlar, inatçı muannidlerin inatla itiraz edebileceği farazî hususlar olduğundan ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) rahmet peygamberi olması köklerini kazıyıcı bir azapla ansızın cezalandırılmalarına engel teşkil ettiğinden; yaratışındaki göz kamaştırıcı kudretinden ve garip hikmetinden bizzat müşahede ettikleri şeylerle buna delil getirdi. Böylece zahirde bir matufun aleyh olmaksızın atıf harfiyle şu takdire delalet etti: 'Biz onları önce nutfe, sonra alaka, sonra mudğa olarak yarattık; sonra hiçbir şey bilmez ve hiçbir şeye güç yetiremez halde dünyaya getirdik. Sonra onları yaş basamaklarında tedricen ilerlettik, kemal çağına –ki beşerî kuvvetlerin kemalidir– varıncaya kadar zahirî ve bâtınî kuvvetlerin basamaklarında yükselttik. Sonra zahirî ve bâtınî kuvvetlerini durdurduk; artık âdetimiz gereği gençlik günlerindeki gibi

الشباب: {ومن نعمره} أي نطل عمره إطالة كبيرة منهم بعد ذلك {ننكسه} وقراءة عاصم وحمزة بضم أوله وفتح ثانيه وكسر الكاف مشددة دالة على تفاوت الناس في النكس، ولم يقل «في خلقه» لئلا يظن أن المراد أن المعمر له خلق أنشأه وأبدعه {في الخلق} أي فيما أبدعناه من تقدير بدنه وروحه أي نرده على عقبه نازلاً في المدارج التي أصعدناه فيها إلى أن تضمحل قواه الحسية فيكون كالطفل فلا يقدر على شيء والمعنوية فلا يعلم شيئاً، ومن قدر على مثل هذا التحويل من حالة إلى أخرى لم تكن طرداً وعكساً قدر على مثل ما مضى من التحويل بلا فرق، غير أنهم لكثرة إلفهم لذلك صيره عندهم هيناً، ولقلة وجود الأول صيره عندهم بعيداً، ولذلك سبب عن الكلام قوله: على الأسلوب الماضي في قراءة الجماعة ولفتاً إلى الخطاب عند المدنيين ويعقوب لأنه أقرب إلى الاستعطاف وإعلاماً بأن الوعظ عام لكل صالح للخطاب: {أفلا يعقلون *} وقال بعض العارفين: قيد بالخلق احترازاً عن الأمر، فإن المؤتمر كلما زاد سنّاً ازداد لربه طاعة وبه علماً، يعني أن النكس في البدن أمر لا بد منه، وأما في المعارف فتارة وتارة.

olmayan yeni bir kuvvet onlarda yaratmadık: {وَمَن نُّعَمِّرْهُ} “Kime uzun ömür verirsek” yani bundan sonra onlardan kime çok uzun ömür verirsek {نُنَكِّسْهُ} “onu tersine çeviririz.” Âsım ve Hamza'nın ilk harfin ötresi, ikincinin fethi ve kâf'ın esresi ile şeddeli kıraati ({نُنَكِّسْهُ}), insanların tersine çevrilmedeki farklılığına delalet eder. Ömür verilen kimsenin yoktan var edip inşa ettiği bir yaratılışı olduğu zannedilmesin diye 'fî halkıhî' demeyip: {فِي الْخَلْقِ} “yaratılışta;” yani bedenini ve ruhunu takdir ederek yarattığımız şeyde [tersine çeviririz] buyurdu. Yani onu çıkardığımız basamaklardan aşağıya doğru ayakları üzerine geri döndürürüz; nihayet hissî kuvvetleri yok olup çocuk gibi hiçbir şeye güç yetiremez, manevî kuvvetleri de hiçbir şey bilmez hale gelir. Bir halden diğerine –tersi ve düzü olmayan– böylesi bir dönüşüme güç yetiren zat, farksız olarak geçen dönüşüme de elbette güç yetirir. Ancak onlar buna çok alıştıkları için gözlerinde kolaylaşmış, ilki ise az vuku bulduğu için onlara uzak görünmüştür. Bundan dolayı sözü, cemaat kıraatinde geçen üslup üzere ve Medineliler ile Ya'kūb kıraatinde ise şefkat celbine daha yakın olduğu ve vaazın hitaba elverişli herkese umumi olduğunu bildirdiği için hitaba çevirerek şöyle bağladı: {أَفَلَا يَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıllarını kullanmazlar mı?” Âriflerden biri şöyle demiştir: 'Emir'den sakınmak için 'halk' (yaratılış) ile kayıtlandı; zira emre uyan kimsenin yaşı ilerledikçe Rabbine itaati ve O'na dair ilmi artar.' Yani bedendeki gerileme kaçınılmaz bir durumdur; marifetlerde ise bazen öyle bazen böyle olur.

ولما أتم سبحانه الدليل على آية {لقد حق القول على أكثرهم}

Sübhânehu {لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلَى أَكْثَرِهِمْ} “Andolsun ki onların çoğunun üzerine o söz hak olmuştur” ayetine dair delili tamamlayınca,

بأن التكذيب بالأصلين التوحيد والحشر، وبينهما غاية البيان، رجع إلى تثبيت الأصل الثالث وهو أمر الرسول والتنزيل، ولما كان من المعلوم أن الله تعالى أجرى العادة في النوع الآدمي أن من استوفى سن الصبا والشباب اثنين وأربعين سنة حسمت غرائزه فلم يزد فيه غريزة، ووقفت قواه كلها فلم يزد فيها شيء، أما المعاني الحسية فمطلقاً، وأما المعنوية فلا تزيد إلا بالتجربة والكسب، ولذلك قالوا:

yalanlamanın iki asıl olan tevhid ve haşr hususunda olduğunu ve ikisini de en mükemmel şekilde açıkladığını beyan edince; üçüncü asıl olan Resul ve vahiy konusunu tespite döndü. Bilinen bir gerçektir ki Allah Teâlâ âdemoğlu türünde şöyle bir âdet carî kılmıştır: Çocukluk ve gençlik çağını kırk iki yaş ile tamamlayan kimsenin fıtrî kabiliyetleri durur ve onda yeni bir meleke ziyadeleşmez; bütün kuvvetleri durur ve hiçbir şey artmaz. Hissî manalar mutlak olarak böyledir; manevî olanlar ise ancak tecrübe ve kesb ile artar. Nitekim şöyle demişlerdir:

إذا المرء أعيته المروءة ناشئاً ... فمطلبها كهلاً عليه شديد

Kişi gençliğinde mürüvvet göstermekten âciz kalmışsa... / Yaşlandığında onu elde etmesi pek güç olur.

وكان من المعلوم أن الأنبياء ﵈ تظهر عليهم غرائز العلوم والحكم وغير ذلك مما يجريه الله على أيديهم، ولا ينقص شيء من قواهم بل تزاد كما روي أن النبي ﷺ كان يمشي غير مكترث، وأن الصحابة ﵃ ليجهدون أنفسهم، فيكون جهدهم أن يدركوا مشية الهوينا، وأنه صارع ركانة الذي كان يضرب بقوته المثل، وكان واثقاً من نفسه بأنه يصرع من صارعه، فلم يملكه النبي ﷺ نفسه، وعاد إلى ذلك ثلاث مرات، كل ذلك لا يستمسك في يده حتى شرع يقول: أن هذا لعجب يا محمد! أتصرعني، وحتى أنه دار على نسائه - وهن تسع - كل واحدة منهن تسع مرات في طلق

Bilinen bir gerçektir ki peygamberlerde (aleyhimüsselâm) ilim, hikmet ve Allah'ın onların elleriyle carî kıldığı diğer kabiliyetler zuhur eder; kuvvetlerinden hiçbir şey eksilmez, bilakis artar. Nitekim rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) zorlanmadan yürürdü; sahâbîler (radıyallâhu anhüm) ise bütün güçlerini sarf ederler ve ancak onun yavaş yürüyüşüne yetişebilirlerdi. Gücüyle darbımesel olan ve kendisiyle güreşen herkesi yeneceğinden emin bulunan Rükâne ile güreşmiş; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona fırsat vermemiş ve bunu üç defa tekrarlamıştı; her defasında Rükâne onun elinde tutunamayıp: 'Bu ne hayret verici bir şey ey Muhammed! Sen beni mi yeniyorsun?' demeye başlamıştı. Hatta dokuz hanımının her birini tek bir gecede

واحد إلى غير ذلك مما يحكى من قواه التي فاق بها الناس، ولم يحك عن نبي من الأنبياء ممن عاش منهم ألفاً ومن عاش دون ذلك أنه نقص شيء من قواه، بل قد ورد في الصحيح من حديث أبي هريرة ﵁

dokuzar defa dolaşmıştır. İnsanları geride bırakan kuvvetlerine dair anlatılan diğer hususlar da böyledir. Peygamberlerden bin yıl yaşayan olsun, daha az yaşayan olsun hiçbirinden kuvvetlerinden bir şeyin eksildiği nakledilmemiştir. Bilakis Sahîh'te Ebû Hureyre'den (radıyallâhu anh) gelen hadiste şöyle varid olmuştur:

«أن ملك الموت ﵇ أرسل إلى موسى ﵇ ليقبض روحه فلما جاءه صكه ففقأ عينه فقال لربه: أرسلتني إلى عبد لا يريد الموت، قال: ارجع إليه فقل له: يضع يده على متن ثور فله بما غطت يده بكل شعرة سنة، قال: أي رب! ثم ماذا؟ قال: الموت، قال فالآن» وفي آخر التوراة: وقضى عبد الله موسى بأرض موآب بأمر الرب، فدفن حذاء بيت فاغورا، ولم يعرف أحد أين قضى إلى يومنا هذا، وكان موسى يوم قضي ابن مائة وعشرين سنة، لم يضعف سني الوقوف في الغرائز والضعف في القوى خرقاً للعادة إكراماً لهم وتنبيهاً للناس على صدقهم، علم من العطف على غير معطوف عليه ظاهر ومن الإتيان بضميره ﷺ من غير تقدم ذكر له أن التقدير: لكن نبينا ﷺ عمرناه وما

«Ölüm meleği (aleyhisselâm) Mûsâ'ya (aleyhisselâm) ruhunu kabzetmek üzere gönderildi. Yanına geldiğinde Mûsâ ona bir tokat vurdu ve gözünü çıkardı. Melek Rabbine dönüp: 'Beni ölümü istemeyen bir kula gönderdin' dedi. Allah: 'Ona dön ve söyle: Elini bir öküzün sırtına koysun; elinin örttüğü her bir kıl için kendisine bir yıl ömür verilecektir' buyurdu. Mûsâ: 'Ey Rabbim! Sonra ne olacak?' dedi. Allah: 'Ölüm' buyurdu. Mûsâ: 'O halde şimdi olsun' dedi.» Tevrat'ın sonunda ise şöyle geçer: 'Allah'ın kulu Mûsâ, Rabbin emriyle Moav diyarında vefat etti ve Beyt-Peor karşısına defnedildi; bugüne kadar hiç kimse nerede vefat ettiğini bilemedi. Mûsâ vefat ettiği gün yüz yirmi yaşındaydı.' Peygamberlere ikram ve insanların onların doğruluğunu anlaması için kabiliyetlerin durduğu ve kuvvetlerin zayıfladığı yaşlarda âdetin hilafına bir zayıflama olmamıştır. Zahirde matufun aleyh olmaksızın yapılan atıftan ve daha önce zikri geçmediği halde Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamirinin getirilmesinden anlaşıldı ki takdir şöyledir: Fakat Peygamberimize (sallallâhu aleyhi ve sellem) uzun ömür verdik ve onu

نكسناه بل منحناه غرائز من الفضائل عجز عنها الأولون والآخرون، فأتى بقرآن أعجز الإنس والجن، وعلوم وبركات فاتت القوى، ومعلوم قطعاً أن الذي أتى به ليس بشعر خلافاً لما رموه به بغياً وعدواناً، وكذباً على جنابه وافتراء وتجاوزاً في البهت وطغياناً، لأنه قد مضى عليه سن الصبا والشباب جميعاً ولم يقل بيت شعر مع ما يرى لكم ولأمثالكم فيه من المفاخرة، وبه من المكاثرة، وقد وصل إلى سن الوقوف المعلوم قطعاً أنه لا يحدث للإنسان فيه غريزة لم تكن أيام شبابه لا شعرية ولا غيرها: {وما علمناه} أي نحن {الشعر} فيما علمناه وهو أن يتكلف التقيد بوزن معلوم وروي مقصود وقافيه يلتزمها، ويدير المعاني عليها ويجتلب الألفاظ تكلفاً إليها كما كان زهير في قصائده الحوليات وغيره من أصحاب التكلفات {وما أنا من المتكلفين} [ص: ٨٦] لأن ذلك وإن كنتم أنتم تعدونه فخراً لا يليق بجنابنا لأنه لا يفرح به إلا من يريد ترويج كلامه وتحليته بصوغه على وزن معروف مقصود وقافيه ملتزمة لكونه لا يقدر على الإتيان بأحسن منه بما لا يقايس من غير التزام وزن ولا قافية على أن فيه نقيصة أخرى، وهي أعظم ما يوجب النفرة منه، وهي أنه لا بد أن يوهي التزامه بعض المعاني، ولما لم نعلمه

tersine çevirmedik; bilakis ona öncekilerin ve sonrakilerin âciz kaldığı fazilet kabiliyetleri bahşettik. Böylece insanları ve cinleri âciz bırakan bir Kur'an, takatleri aşan ilimler ve bereketler getirdi. Getirdiği şeyin –haddi aşarak, düşmanlık güderek, şahsına iftira ve yalan atarak, bühtanda aşırıya kaçıp tuğyan ederek onu itham ettiklerinin aksine– şiir olmadığı kesinlikle bilinmektedir. Çünkü çocukluk ve gençlik çağlarının tamamı geçmiş, sizin ve benzerlerinizin onunla övündüğü ve çokluğuyla yarışıp böbürlendiği halde tek bir beyit şiir söylememiştir. İnsanda gençlik günlerinde bulunmayan ne şiir ne de başka bir kabiliyetin kesinlikle sonradan meydana gelmeyeceği bilinen duraklama yaşına ulaşmıştır: {وَمَا عَلَّمْنَاهُ} “Biz ona öğretmedik” yani Biz {الشِّعْرَ} “şiiri” öğrettiğimiz şeyler arasında [öğretmedik]. Şiir; Züheyr'in senelik kasidelerinde ve diğer külfete giren kimselerde olduğu gibi bilinen bir vezne, hedeflenen bir kafiyeye ve bağlayıcı bir durağa kendini zorlamak, manaları onun etrafında döndürmek ve lafızları külfetle oraya çekmektir: {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} “Ben külfete girenlerden (kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan) değilim” [Sâd: 86]. Çünkü siz bunu bir övünç saysanız da bizim yüce şanımıza yakışmaz; zira sözünü bilinen ve hedeflenen bir vezne, bağlayıcı bir kafiyeye dökmek suretiyle süsleyip revaç buldurmak isteyen kimseden başkası bununla sevinmez; çünkü vezin ve kafiye bağlayıcılığı olmaksızın kıyaslanamayacak derecede daha güzelini getirmeye güç yetiremez. Kaldı ki onda başka bir noksanlık daha vardır ki ondan nefret etmeyi gerektiren en büyük husustur: O da vezin ve kafiye bağlayıcılığının bazı manaları mutlaka zayıflatacak olmasıdır. Ona

هذه الدناءة طبعناه على جميع فنون البلاغة، ومكناه من سائر وجوه الفصاحة، ثم أسكنا قلبه ينابيع الحكمة، ودربناه على إلقاء المعاني الجليلة وإن دقت في الألفاظ الجزلة العذبة السهلة موزونة كانت أو لا، وذلك بما ألهمناه إياه ثم بما ألقاه إليه جبريل ﵇ مما أمرنا له به من جوامع الكلم والكلام، فلا تكلف عنده أصلاً، ما خير بين الأمرين إلا اختار أيسرهما ما لم يكن إثماً أو قطيعة رحم، وهذا البيت الذي أوردته عزاه في الحماسة في أوائل باب الأدب إلى رجل من بني قريع لم يسمه وقبله:

bu bayağılığı öğretmeyince; onu belagatin bütün fenleri üzere fıtralandırdık, fesahatin her türlü vechine muktedir kıldık, sonra kalbine hikmet pınarlarını yerleştirdik ve vezinli olsun veya olmasın, ne kadar dakik olursa olsun yüce manaları sağlam, tatlı ve akıcı lafızlarla dile getirmeye onu alıştırdık. Bu da ona ilham ettiğimiz ve Cebrail'in (aleyhisselâm) kendisine emrettiğimiz cevâmiu'l-kelimden (özlü sözler) vahyettiği şeyler sayesindedir. Dolayısıyla onda asla külfet ve yapmacıklık yoktur; iki iş arasında muhayyer bırakıldığında günah veya sıla-i rahmi kesmek olmadıkça mutlaka en kolayını seçerdi. Zikrettiğim bu beyti el-Hamâse'de 'Edeb' bölümünün başlarında Benî Kurey'den ismini vermediği bir adama nispet etmiştir; öncesi şöyledir:

متى ما يرى الناس الغني وجاره ... فقير يقولوا عاجز وجليد

İnsanlar ne zaman zengini ve onun fakir komşusunu görseler... / Biri âciz, diğeri ise gayretli ve güçlü derler.

وليس الغنى والفقر من حيلة الفتى ... ولكن أحاظ قسمت وجدود

Oysa zenginlik ve fakirlik yiğidin hilesinden/becerisinden değildir... / Lakin bunlar taksim edilmiş nasipler ve talihlerdir.

إذا المرء أعيته المروءة ناشئاً ... فمطلبها كهلاً عليه شديد

Kişi gençliğinde mürüvvet göstermekten âciz kalmışsa... / Yaşlandığında onu elde etmesi pek güç olur.

وكائن رأينا من غنى مذمم ... وصعلوك قوم مات وهو حميد

Nice kınanmış zengin gördük... / Ve kavminin övülerek ölen nice fakirini!

والمعنى أن كثرة المال وقلته ليست من غريزة من الغرائز، وإنما هي أمر رباني لا مدخل للغرائز من جلاده ولا غيرها فيه، بدليل أنا كثيراً ما رأينا من فاته الغنى شاباً جلداً وناله شيخاً ضعيفاً، وما رأينا

Manası şudur: Malın çokluğu veya azlığı fıtrî melekelerden biri değildir; o ancak Rabbani bir iştir, ne gayretin ne de başka melekelerin onda bir dahli vardır. Nitekim güçlü bir gençken zenginliği kaçıran, fakat zayıf bir ihtiyar iken ona kavuşan nice kimseler gördüğümüz; buna karşılık

من أخطأته المروءة شاباً نالها شيخاً، وبدليل أنه كم من غني كانت غرائزه ذميمة، وكم من فقير كانت خلائقه محمودة، والمروءة هي الإنسانية، وهي كل أمر هنيء حميد المغبة جميل العاقبة، وهذا هو السيادة، يعني أن من كانت المروءة في غريزته حمله طبعه على تعاطيها في شبابه غنياً كان أو فقيراً، ومن لم يكن عنده لم يقدر على تكلفها في سن الاكتهال، فلله درهم! ما كان أحكمهم وأدراهم بالدقائق وأعلمهم، ولذلك جعل هذا النبي الأمي منهم، فملأت معارفه الأكوان، وسمت في رتب المعاني صاعدة فأين منها كيوان.

gençken mürüvveti ıskalayıp da yaşlandığında ona eren bir kimse görmediğimiz bunun delilidir. Yine nice zenginin huylarının yerilmiş, nice fakirin ise ahlakının övülmüş olması da buna delildir. Mürüvvet ise insanlıktır; neticesi güzel, akıbeti hoş olan her türlü davranıştır ki seyyidlik (önderlik) de budur. Yani fıtratında mürüvvet olan kimseyi tabiatı, ister zengin ister fakir olsun gençliğinde onu sergilemeye sevk eder; fıtratında bulunmayan kimse ise olgunluk çağında yapmacık olarak onu gösteremez. Allah onların mükâfatını versin! Ne kadar hikmetli, incelikleri ne kadar iyi bilen ve ne kadar âlim kimselermiş! İşte bu sebeple bu ümmî Peygamber onlardan kılınmıştır; marifetleri âlemleri doldurmuş, manaların mertebelerinde yükselmiştir, Zühal yıldızı bile onun yanında nerede kalır!

ولما كان الشعر مع ما بني عليه من التكلف الذي هو بعيداً جداً عن سجايا الأنبياء فكيف بأشرفهم مما يكتسب به مدحاً وهجواً، فيكون أكثره كذباً - إلى غير ذلك من معايبه، قال ﷾: {وما ينبغي له} أي وما يصح ولا ينطلب ولا يتأتى أصلاً، لأن منصبه أجل، وهمته أعلى من أن يكون مداحاً أو عياباً، أو أن يتقيد بما قد يجر إلى نقيصة في المعنى، وجبلته منافية لذلك غاية المنافاة.

Şiir; peygamberlerin –hele hele onların en şereflisinin– seciyesinden son derece uzak olan külfet üzerine kurulu bulunmasıyla birlikte, kendisiyle övgü ve hiciv kazanılan, dolayısıyla çoğu yalan olan bir şey olduğundan –ve diğer kusurları sebebiyle– Azîz ve Celîl olan [Allah] şöyle buyurdu: {وَمَا يَنبَغِي لَهُ} “Bu ona yakışmaz da.” Yani sahih olmaz, talep edilmez ve asla mümkün de olmaz. Çünkü onun makamı methedici veya ayıplayıcı olmaktan ya da manada noksanlığa yol açabilecek şeylerle kayıtlanmaktan çok daha yüce, himmeti çok daha yüksektir; fıtratı da buna son derece manidir.

ولما تمت الدلالة على أمر الرسول ﷺ، وتضمنت أن الشعر - وهو تعمد صوغ الكلام على وزن معلوم وقافية ملتزمة - نقيصة لما ذكر ولما يلزمه التقيد بالوزن والروي والقافية من التقديم والتأخير والتحويم على المعاني من غير إفصاح ولا تبيين فيصير عسر الفهم مستعصي البيان، ونفى عنه ﷺ تلك النقيصة، فتضمن ذلك تنزيه ما أنزل عليه عنها - كما أشارت إليه نون العظمة في «علمنا» - أثبت له ما ينبغي له فقال كالتعليل لما قبله: {إن} أي ما {هو} أي هذا الذي أتاكم به {إلا ذكر} أي شرف وموعظة {وقرآن} أي جامع للحكم كلها دنيا وأخرى يتلى في المحاريب ويكرر في المتعبدات، وينال بتلاوته والعمل به فوز الدارين مع الفصل بين الملبسات {مبين *} أي ظاهر في ذلك مطلق لكل ما فيه لمن يرومه حق رومه، ويسومه بأغلى سومه، بعد أن يشترط في مطلق فهمه ومجرد اللذة به الذكي والغبي والحديد والبليد، وليس هو بشعر متكلف يتقدم فيه - بحكم التزام الوزن والروي والقافية - الشيء عن حاق موضعه تارة ويتأخر أخرى، ويبدل بما لا يساويه فتنقص معانيه وتنعقد فتشكل فلا يفهمه إلا ذاك وذاك

Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) durumuna delil getirme tamamlanıp, şiirin –ki bilinen bir vezin ve iltizam edilen bir kafiye üzere sözü kasten dizmektir– zikredilen sebeplerden ve vezin, revi ve kafiye takayyüdünün gerektirdiği öne alma, arkaya bırakma ve açıkça beyan etmeksizin manaların etrafında dolanıp durma yüzünden anlaşılması zor ve beyanı güç hale gelmesi sebebiyle bir noksanlık olduğunu tazammun edince; ve Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) o noksanlığı nefyedip, bu durum kendisine indirilen kitabın da ondan tenzih edilmesini iç erince –«allamnâ»daki azamet nûn'unun işaret ettiği gibi–; ona layık olanı ispat ederek öncesinin gerekçesi kabilinden şöyle buyurdu: {إِنْ} “Değildir” yani {هُوَ} “o” yani size getirdiği bu şey {إِلَّا ذِكْرٌ} “ancak bir zikirdir;” yani bir şeref ve öğüttür, {وَقُرْآنٌ} “ve bir Kur'an'dır;” yani dünya ve ahirete dair bütün hikmetleri toplayan, mihraplarda okunan, ibadethanelerde tekrarlanan, okunması ve amel edilmesiyle her iki cihanın kurtuluşu elde edilen ve şüpheli meseleleri birbirinden ayıran [bir kitaptır], {مُّبِينٌ} “apaçık / açıklayıcıdır.” Yani onu hakkıyla talep eden ve en değerli bedelle isteyen kimse için içindekilerin tamamını apaçık bildirendir. Öyle ki onu mutlak olarak anlamak ve sadece lezzetini almak için zeki ile gafil, anlayışlı ile kıt anlayışlı kimse eşittir. Yoksa o, vezin, revi ve kafiye mecburiyeti sebebiyle bir şeyin bazen asıl yerinden öne alındığı bazen sonraya bırakıldığı, dengi olmayanla değiştirilip manalarının noksanlaştığı, düğümlenip müphemleştiği ve ancak şunun veya bunun anlayabildiği yapmacık bir şiir değildir.

مع أنه من همزات الشياطين فيا بعد ما بينهما، ويبين هذا المعنى غاية البيان آخر «ص» {قل ما أسألكم عليه من أجر وما أنا من المتكلفين} {إن هو إلا ذكر للعالمين} أي كلهم ذكيهم وغبيهم بخلاف الشعر فإنه مع نزوله عن بلاغته جداً إنما هو ذكر للأذكياء جداً.

Kaldı ki şiir şeytanların vesveselerindendir; ikisi arası ne kadar da uzaktır! Sâd suresinin sonundaki şu ayetler bu manayı en mükemmel şekilde açıklamaktadır: {قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} “De ki: Ben buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden külfete girenlerden de değilim.” {إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِّلْعَالَمِينَ} “O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür.” [Sâd: 86-87]. Yani zekisiyle gafiliyle hepsine; şiir ise belagatten son derece düşük olmasıyla birlikte ancak çok zeki olanlar için bir zikirdir.

ولما ذكر أمر الرسول ﷺ فيما آتاه من غرائز الشرف في سن النكس لغيره، ذكر علة ذلك فقال: {لينذر} أي الرسول ﷺ بدليل ما دل عليه السياق من التقدير، ويؤيده لفت الكلام في قراءة نافع وابن عامر ويعقوب بالخطاب إشارة إلى أنه لا يفهمه حق فهمه غيره ﷺ.

Başkaları için gerileme yaşında Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bahşettiği şerefli melekeler hususunda onun durumunu zikredince, bunun illetini zikrederek şöyle buyurdu: {لِيُنذِرَ} “uyarsın diye;” yani Resul (sallallâhu aleyhi ve sellem) [uyarsın diye]; nitekim siyakın delalet ettiği takdir buna delildir. Nâfi', İbn Âmir ve Ya'kūb'un hitap sîgasıyla olan kıraatindeki ({لِتُنْذِرَ}) iltifat da bunu teyit etmektedir ki onu hakkıyla Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) başkasının anlayamayacağına işarettir.

ولما كان هذا القرآن مبيناً، وكان الرسول ﷺ متخلقاً به، فهو مظهره وصورة وسورته، فكان حاله مقتضياً لئلا يتخلف عن الإيمان حيّ، قال مظهراً لما كان حقه في بادي الرأي الإضمار إفادة للتعميم مبيناً لأن حكمه سبحانه منع من ذلك، فانقسم المنذورن إلى قسمين: {من كان} كوناً متمكناً {حياً} أي حياة

Bu Kur'an apaçık olunca ve Resul (sallallâhu aleyhi ve sellem) onunla ahlaklandığından onun tezahürü, sureti ve suresi mesabesinde bulunup; hali de yaşayan hiçbir kimsenin imandan geri kalmamasını gerektirir bir durumda olunca; ilk bakışta zamir kullanılması gereken yerde umum ifade etmesi ve Sübhânehu'nun hükmünün buna mani olduğunu beyan etmesi için zahir ismi getirdi; böylece uyarılanlar iki kısma ayrıldı: {مَن كَانَ} “olan kimseyi” yani yerleşik bir oluşla {حَيّاً} “diri” yani hayatı

كاملة معنوية تكون سبباً للحياة الدائمة، فإنه لا يتوقف حينئذ عن الإيمان به خوفاً مما يخوف به من الأمور التي لا يتوجه إليها ريب بوجه، فيرجى له الخير، فهو مؤمن في الحقيقة وإن ظهر عليه في أول أمره خلاف ذلك، وأفرد الضمير هنا على اللفظ إشارة إلى قلة السعداء، وجمع في الثاني على المعنى إعلاماً بكثرة الأشقياء {ويحق} أي يجب ويثبت {القول} أي بالعذاب {على الكافرين *} أي العريقين في الكفر فإنهم أموات في الحقيقة وإن رأيتهم أحياء، فالآية من الاحتباك: حذف الإيمان أولاً لما دل عليه من ضده ثانياً، وحذف الموت ثانياً لما دل عليه من ضده أولاً، فتحقق بهذا أن أعظم منافاة القرآن للشعر وكذا السجع من أجل أنه جد كله، فمحط أساليبه بالقصد الأول المعاني والألفاظ تابعة، والشاعر والساجع محط نظرهما بالقصد الأول الروي والقافية والفاصلة حتى أن ذلك ليؤدي إلى ركة المعنى والكلام بغير الواقع ولا بد، كما قال حسان بن ثابت ﵁ وحاله معروف في البلاغة والتفنن في أساليب الكلام وصدق اللهجة وحسن الإسلام في غزوة الغابة وكان أميرها سعد بن زيد الأشهلي ﵁:

ebedî hayata vesile olacak kâmil bir manevî hayat olan kimseyi [uyarsın diye]. Zira o kimse, hakkında hiçbir şüphenin bulunmadığı hususlarla korkutulduğunda korkarak ona iman etmekten geri durmaz, kendisi için hayır umulur; ilk halinde aksine bir durum görünse bile o hakikatte mümindir. Burada mutlu kimselerin azlığına işaret etmek üzere lafza binaen zamiri müfred getirdi; ikincisinde ise bedbahtların çokluğunu bildirmek üzere manaya binaen cemi getirdi: {وَيَحِقَّ} “ve hak olsun / kesinleşsin diye” yani vacip ve sabit olsun diye {الْقَوْلُ} “o söz” yani azap sözü {عَلَى الْكَافِرِينَ} “kâfirlerin üzerine.” Yani küfürde kökleşmiş olanların üzerine; zira sen onları diri görsen de onlar hakikatte ölüdürler. Ayette ihtibâk sanatı vardır: İkinci kısımda zıddının delalet etmesi sebebiyle birinci kısımda iman hazfedilmiş, birinci kısımda zıddının delalet etmesi sebebiyle de ikinci kısımda ölüm hazfedilmiştir. Böylece sabit oldu ki Kur'an'ın şiire ve aynı şekilde secie en büyük zıtlığı, tamamen ciddiyet olmasındandır. Onun üsluplarının birinci derecede hedefi manalardır, lafızlar ise tabidir. Şair ve seci yapanın birinci derecedeki hedefi ise revi, kafiye ve fasıladır; hatta bu durum mananın zayıflamasına ve kaçınılmaz olarak gerçeğe aykırı söz söylemeye kadar varır. Nitekim belagatteki, söz üsluplarındaki mahareti, lehçesinin doğruluğu ve İslam'ının güzelliği bilinen Hassân b. Sâbit (radıyallâhu anh), komutanı Sa'd b. Zeyd el-Eşhelî (radıyallâhu anh) olan Gābe Gazvesi'nde şöyle demiştir:

أسر أولاد اللقيطة أننا ... سلم غداة فوارس المقداد

O nesebi belirsiz kadının oğulları esir etti / Mikdâd'ın süvarilerinin sabahında teslim olduğumuzu...

فغضب سعد على حسان ﵄ وحلف: لا يكلمه أبداً، وقال: انطلق إلى خيلي وفوارسي، فجعلها للمقداد، فاعتذر إليه حسان ﵄ ومدحه بأبيات وقال: والله ما أردت ذلك ولكن الروي وافق اسم المقداد، لأن القصيدة دالية، فالنبي ﷺ لا يدور في فكره أبداً قصد اللفظ، فإنه من باب الترويق، وهو ﷺ جد كله، فهو لا يعدل عنه لأنه موزون، بل لأنه لا يؤدي المعنى كما أن العرب تعدل عن اللحن ولا تحسن النطق به ولا تطوع ألسنتها له لكونه لحناً، لا لكونه حركة، فإن وافق شيء من الموزون ما أريد من المعنى لأجل أداء المعنى قاله، كما يقع لكثير من المصنفين الكلام الموزون وما قصده، وكما وقع كثير من الكلام الموزون من جميع أبحر الشعر في القرآن وإن لم يوافق المعنى لم يقله، وعلى هذا يتخرج قوله ﷺ:

Bunun üzerine Sa'd, Hassân'a (radıyallâhu anhümâ) kızdı ve: 'Benim atlarıma ve süvarilerime gidip onları Mikdâd'a mal etti' diyerek onunla asla konuşmayacağına yemin etti. Hassân (radıyallâhu anhümâ) ondan özür dileyip beyitlerle onu övdü ve: 'Vallahi bunu kastetmedim, lakin kaside dâl harfi üzere olduğu için revi Mikdâd ismine muvafık düştü' dedi. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zihninde ise lafzı kastetmek asla yer almaz; zira bu süsleme kabilindendir. O (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise tamamen ciddiyettir; vezinli olduğu için lafızdan vazgeçmez, bilakis manayı eda etmediği için vazgeçer. Nitekim Araplar da dil kurallarına aykırı konuşmaktan (lahn) kaçınırlar, onu güzelce telaffuz edemezler ve dilleri ona yatkın değildir; bu da onun bir hareke olmasından değil, lahn olmasındandır. Şayet vezinli bir söz manayı ifade etmek maksadıyla murat edilen manaya rast gelirse onu söyler; nitekim pek çok müellifin kastetmediği halde vezinli söz söylemesi ve Kur'an'da bütün şiir bahrlerinden pek çok vezinli sözün yer alması gibi. Şayet manaya uygun düşmezse onu söylemez. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu sözü de bu kabildendir:

أنا النبي لا كذب ... أنا ابن عبد المطلب

Ben peygamberim, yalan yok... / Ben Abdülmuttalib'in oğluyum.

لو تظاهر الإنس والجن على أن يأتوا بما أداه من المعنى في ألفاظه أو مثلها على غير هذا النظم لم يقدروا، وإذا تأملت كل بيت تمثل به فكسره لا تجده كسره إلا لمعنى جليل، لا يتأتى مع الوزن أو يكون لا فرق بين أدائه موزوناً ومكسوراً، وهكذا السجع سواء، ومن هنا علم أنه ليس المعنى أنه لا يحسن الوزن، بل المعنى أن تعمد الوزن

İnsanlar ve cinler onun lafızlarında ifade ettiği manayı veya benzerini bu nazımdan başka bir şekilde getirmek için bir araya gelseler güç yetiremezlerdi. İrade ettiği ve veznini bozarak okuduğu her beyte dikkatle bakarsan; vezni ancak vezinle yerine gelmesi mümkün olmayan yüce bir mana sebebiyle veya vezinli ile vezinsiz söylenmesi arasında bir fark bulunmadığı için bozduğunu görürsün. Seci de aynen böyledir. Buradan anlaşıldı ki mana onun vezni becerememesi değil; bilakis kasten vezin

والسجع نقيصة لا تليق بمنصبه العالي لأن الشاعر مقيد بوزن وروي وقافية، فإن إطاعه المعنى مع ما هو مقيد به كان وإلا احتال في إتمام ما هو مقيد به وإن نقص المعنى، والساجع قريب من ذلك، فهذا هو الذي لم يعلمه الله له، لأنه ﷺ تابع للمعاني والحقائق والحكم التي تفيد الحياة الدائمة، لأنه مهيأ بالطبع المستقيم لذلك غير مهيأ لغيره من التكلف، وإذا أنعمت النظر في آخر الآية الذي هو تعليل لما قبله تحققت أن هذا هو المراد، فوضح أيّ وضوح بهذا أن كلاًّ منهما نقيصة، فلا يتحرك شيء من أخلاقه الشريفة نحوها، ولا يكون له بذلك شيء من الاعتناء، وقد أشبعت الكلام في هذا وأتقنته في كتابي «مصاعد النظر للإشراف على مقاصد السور» وهو كالمدخل إلى هذا الكتاب - والله الموفق للصواب.

ve seci yapmanın onun yüce makamına yakışmayan bir noksanlık olmasıdır. Zira şair; vezin, revi ve kafiye ile kayıtlıdır; bağlandığı şeyle birlikte mana kendisine itaat ederse ne âlâ, etmezse mana noksanlaşsa bile bağlandığı şeyi tamamlamak için hileye başvurur. Seci yapan da buna yakındır. İşte Allah'ın ona öğretmediği şey budur; çünkü o (sallallâhu aleyhi ve sellem) ebedî hayatı kazandıran manalara, hakikatlere ve hikmetlere tabidir; zira dosdoğru fıtratı gereği buna hazır kılınmış, bunun dışındaki külfetlere ise hazır kılınmamıştır. Ayetin öncesini gerekçelendiren son kısmını iyice düşündüğünde muradın bu olduğunu anlarsın. Böylece her ikisinin de birer noksanlık olduğu, onun şerefli ahlakından hiçbir şeyin buna meyletmediği ve buna dair en ufak bir ihtimamının bulunmadığı apaçık ortaya çıkmıştır. Bu konudaki sözü 'Mesâıdü'n-Nazar li'l-İşrâf alâ Makāsıdi's-Suver' adlı kitabımda etraflıca ve sağlam bir şekilde açıkladım ki o kitap bu esere bir giriş gibidir. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır.

ولما أخبر سبحانه بإعماء أفكارهم، وهدد بطمس أبصارهم، ومسخهم على مقاعدهم وقرارهم، وأعلم بأن كتابه خاتم بإنذارهم، ذكرهم بقدرته وقررهم تثبيتاً لذلك ببدائع صنعته، فقال عاطفاً على ما تقديره: ألم يروا ما قدمناه وأفهمته آية {ومن نعمره} وما بعدها من بدائع صنعنا تلويحاً وتصريحاً الدال على علمنا الشامل وقدرتنا التامة، فمهما

Sübhânehu onların düşüncelerini körleştirdiğini haber verip gözlerini silmekle ve onları oturdukları ve durdukları yerlerde dondurup şekillerini değiştirmekle tehdit edince, kitabının da onların uyarılmasıyla son bulduğunu bildirince; bunu pekiştirmek üzere eşsiz yaratışıyla onlara kudretini hatırlattı ve ikrarda bulundurdu. Böylece şu takdire atfederek şöyle buyurdu: 'Önceden sunduğumuz, {وَمَن نُّعَمِّرْهُ} “Kime uzun ömür verirsek” ayetinin ve sonrasının gerek üstü kapalı gerek açıkça ifade ettiği, şamil ilmimize ve tam kudretimize delalet eden eşsiz sanatımızı görmediler mi? Öyle ki

صوبنا كلامنا إليه حق القول عليه ولم يمنعه مانع، ولا يتصور له دافع {أولم يروا} أي يعلموا علماً هو كالرؤية ما هو أظهر عندهم دلالة من ذلك في أجل أموالهم، ولا يبعد عندي - وإن طال المدى - أن يكون معطوفاً على قوله: {ألم يروا كما أهلكنا قبلهم من القرون} فذاك استعطاف إلى توحيده بالتحذير من النقم، وهذا بالتذكير بالنعم، ونبههم على ما في ذلك من العظمة بسوق الكلام في مظهرها كما فعل في آية إهلاك القرون فقال: {أنا خلقنا لهم} وخصها بنفسه الشريفة محواً للأسباب وإظهاراً لتشريفهم بتشريفها في قوله: {مما عملت} .

sözümüzü kime yöneltirsek o söz onun aleyhine hak olur; hiçbir engel onu engelleyemez ve onu savuşturacak hiçbir şey tasavvur olunamaz': {أَوَلَمْ يَرَوْا} “Görmediler mi?” Yani en değerli mallarında kendileri için bundan daha açık delil olan şeyi görme derecesinde kesin bir ilimle bilmediler mi? –Araları uzun olsa da– bana göre bunun {أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُم مِّنْ الْقُرُونِ} “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi?” buyruğuna matuf olması da uzak değildir; zira oradaki cezalarla korkutarak tevhide şefkatle davet etmek, buradaki ise nimetleri hatırlatarak [davet etmektir]. Nesillerin helakine dair ayette yaptığı gibi sözü azamet makamında sevk ederek bundaki azamete dikkat çekti ve şöyle buyurdu: {أَنَّا خَلَقْنَا لَهُم} “onlar için yarattığımızı;” sebepleri ortadan kaldırmak ve {مِّمَّا عَمِلَتْ} “işlediklerinden” buyruğundaki şereflendirme ile onları şereflendirdiğini göstermek üzere bunu yüce zatına tahsis etti.

ولما كان الإنسان مقيداً بالوهم لا ينفك عنه، ولذلك يرة الأرواح في المنام في صور أجسادنا، وكانت يده محل قدرته وموضع اختصاصه، عبر له بما يفهمه فقال: {أيدينا} لأي بغير واسطة على علم منا بقواها ومقاديرها ومنافعها وطبائعها وغير ذلك من أمورها {أنعاماً} ثم بين كونها لهم بما سبب عن خلقها من قوله: {فهم لها مالكون *} أي ضابطون قاهرون من غير قدرة لهم على ذلك لولا قدرتنا بنوع التسبب.

İnsan vehim ile kayıtlı olup ondan kurtulamadığı –bu sebeple rüyada ruhları bedenlerimizin suretinde gördüğü– ve el de kudretinin mahalli ve ihtisas yeri olduğu için, onun anlayacağı şekilde ifade ederek şöyle buyurdu: {أَيْدِينَا} “ellerimizin” yani hiçbir vasıta olmaksızın, kuvvetlerini, miktarlarını, faydalarını, tabiatlarını ve bunlara dair diğer durumları hakkıyla bilmemizle [yarattığımız] {أَنْعَاماً} “nice hayvanları?” Sonra onların kendilerine ait oluşunu, yaratılmalarına sebep kılınan şu buyrukla beyan etti: {فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ} “ki onlar bunlara sahip bulunmaktadırlar.” Yani bir nevi sebep kılmamızla meydana gelen kudretimiz olmasaydı buna güçleri yetmeyecek iken, onları zapt eden ve onlara boyun eğdiren kimselerdir.

ولما كان الملك لا يستلزم الطواعية، قال تعالى: {وذللناها لهم} أي يسرنا قيادها، ولو شئنا لجعلناها وحشية كما جعلنا أصغر منها وأضعف، فمن قدر على تذليل الأشياء الصعبة جداً لغيره فهو قادر على تطويع الأشياء لنفسه، ثم سبب عن ذلك قوله: {فمنها ركوبهم} أي ما يركبون، وهي الإبل لأنها أعظم مركوباتهم لعموم منافعها في ذلك وكثرتها، ولمثل ذلك في التذكير بعظيم النعمة والنفع واستقلال كل من النعمتين بنفسه أعاد الجار، وعبر بالمضارع للتجدد بتجدد الذبح بخلاف المركوب فإن صلاحه لذلك ثابت دائم فقال: {ومنها يأكلون *} .

Mülkiyet boyun eğmeyi gerektirmediğinden, Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ} “Ve onları kendilerine boyun eğdirdik;” yani sevk ve idarelerini kolaylaştırdık. Dileseydik onlardan daha küçük ve daha zayıf olanları kıldığımız gibi onları da vahşi kılardık. Son derece güç olan şeyleri başkasına boyun eğdirmeye güç yetiren zat, eşyayı Kendisine boyun eğdirmeye elbette kâdirdir. Sonra buna sebep kılarak şöyle buyurdu: {فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ} “İşte binekleri onlardandır;” yani bindikleri şeylerdir ki bunlar da bu husustaki faydalarının umumi ve çok olması sebebiyle en büyük binekleri olan develerdir. Büyük nimeti ve menfaati hatırlatmak ve iki nimetten her birinin müstakil olduğunu belirtmek için harf-i cerri tekrarladı; binek hayvanının buna elverişliliği sabit ve daimî olmasının aksine boğazlamanın yenilenmesiyle yenilendiği için muzari fiille ifade ederek şöyle buyurdu: {وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ} “ve onlardan yerler.”

ولما أشار إلى عظمة نفع الركوب والأكل بتقديم الجار، وكانت منافعها من غير ذلك كثيرة، قال: {ولهم فيها منافع} أي بالأصواف والأوبار والأشعار والجلود والبيع وغير ذلك، وخص المشرب من عموم المنافع لعموم نفعه، فقال جامعاً له لاختلاف طعوم ألبان الأنواع الثلاثة، وكأنه عبر بمنتهى الجموع لاختلاف طعوم أفراد النوع الواحد لمن تأمل {ومشارب} أي من الألبان، أخرجناها مميزة عن الفرث والدم خالصة لذيذة، وكل ذلك لا سبب له إلا أن كلمتنا حقت به، فلم يكن بد من كونه على وفق ما أردنا، فليحذر من هو أضعف حالاً منها من حقوق أمرنا ومضي حكمنا بما يسوءه.

Harf-i cerri öne alarak binme ve yemenin faydasının büyüklüğüne işaret edince ve bunların dışındaki menfaatleri de çok olduğundan şöyle buyurdu: {وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ} “Onlarda kendileri için daha nice menfaatler vardır;” yani yünlerinden, yapağılarından, kıllarından, derilerinden, ticaretlerinden ve diğer hususlardan [faydalanırlar]. İçeceği, faydasının umumiliği sebebiyle umumi menfaatler arasından tahsis etti; üç türün sütlerinin tatlarının farklılığı sebebiyle çoğul olarak zikretti. Düşünen kimse için adeta aynı türün fertlerinin sütlerinin tadının farklı olması sebebiyle müntaha'l-cümû' (en son çoğul kalıbı) ile ifade ederek şöyle buyurdu: {وَمَشَارِبُ} “ve içecekler de.” Yani işkembedeki pislik ile kandan ayırt edilmiş, halis ve lezzetli olarak çıkardığımız sütlerden [içecekler vardır]. Bütün bunların kelimemizin onlar hakkında hak olmasından başka hiçbir sebebi yoktur; dolayısıyla dilediğimize uygun olarak gerçekleşmesinden başka bir yol bulunmamaktadır. O halde durumu bunlardan daha zayıf olan kimse, emrimizin hak olmasından ve hükmümüzün kendisini üzecek şekilde cereyan etmesinden sakınsın!