ولما كانت هذه الأشياء من العظمة بمكان، لو فقده الإنسان لتكدرت معيشته، سبب عن ذلك استئناف الإنكار عليهم في تخلفهم عن طاعته بقوله: {أفلا يشكرون *} أي يوقعون الشكر، وهو تعظيم المنعم لما أنعم وهو استفهام بمعنى الأمر.
Bu şeyler, insanın onları kaybetmesi durumunda hayatının altüst olacağı derecede büyük bir öneme sahip olunca, O'na itaatten geri durmalarını şu buyruğuyla yeniden inkâr etti: {أَفَلَا يَشْكُرُونَ} “Hâlâ şükretmezler mi?” Yani şükrü yerine getirmezler mi? Şükür ise, verdiği nimetlerden ötürü nimeti vereni yüceltmektir; bu soru ise emir anlamındadır.
ولما ذكرهم نعمه، وحذرهم نقمه، عجب منهم في سفول نظرهم وقبح أثرهم، فقال موبخاً ومقرعاً ومبكتاً ومعجباً من زيادة ضلالهم عادلاً عن مظهر العظمة إلى أعظم منه: {واتخذوا} أي فعلنا لهم ذلك والحال أنهم كلفوا أنفسهم على غير ما تهدي إليه الفطرة الأولى أن أخذوا، أو يكون معطوفاً على «كانوا» من قوله: {إلا كانوا به يستهزءون} فيكون التقدير: إلا كانوا يجددون الاستهزاء، واتخذوا قبل إرساله إليهم مع ما رأوا من قدرتنا وتقبلوا فيه من نعمتنا: {من دون الله} أي الذي له جميع العظمة، فكل شيء دونه، وما كان دونه كان مقهوراً مربوباً {آلهة} أي لا شيء لها من القدرة ولا من صلاحية الإلهية. ولما تقرر أنها غير صالحة لها أهلوها له، تشوف السامع إلى السؤال عن
Kendilerine nimetlerini hatırlatıp azabından sakındırdığında, bakışlarının düşüklüğüne ve amellerinin çirkinliğine hayret ederek, azamet makamından daha da yücesine yönelip onları kınayarak, azarlayarak, susturarak ve sapıklıklarının fazlalığına hayret bildirerek şöyle buyurdu: {وَاتَّخَذُوا} “Edindiler” Yani Biz onlar için bunları yaptık; oysa onlar, ilk fıtratın kendilerini yönlendirdiği şeyin hilafına kendilerini külfete sokup tuttular [ve edindiler]. Yahut bu ifade, {إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “...onunla mutlaka alay ederlerdi” ayetindeki «kânû» fiiline matuftur; takdiri şöyle olur: Mutlaka alaylarını yenilerlerdi ve kudretimizi görmelerine ve nimetimizi kabul etmelerine rağmen peygamber kendilerine gönderilmeden önce edindiler: {مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'tan başka” yani bütün azamet Kendisine ait olan; dolayısıyla her şey O'nun astı olup O'nun astı olan her şey boyun eğdirilmiş ve terbiye edilmiş olan Allah'tan başka; {آلِهَةً} “ilahlar [edindiler]” yani ne güçten ne de ilahlık salahiyetinden hiçbir şeye sahip olmayan ilahlar. Onların ilahlığa elverişli olmadığı sabit olduğu halde onları buna layık gördüklerinde, dinleyen kimse bunun sebebini sormaya iştiyak duydu.
سبب ذلك، فقال جواباً له تعجيباً من حالهم: {لعلهم} أي العابدين. ولما كان مقصودهم حصول النصر من أي ناصر كان، بني للمفعول قوله: {ينصرون *} أي ليكون حالهم بزعمهم في اجتماعهم عليها والتئامهم بها حال من ينصر على من يعاديه ويعانده ويناويه.
[dinleyen kimse bunun] sebebini sormaya [iştiyak duydu]; bunun üzerine onların haline hayret bildirerek cevap sadedinde şöyle buyurdu: {لَعَلَّهُمْ} “Umulur ki onlar” yani tapanlar. Maksatları her ne yardımcıdan olursa olsun yardımın elde edilmesi olduğu için {يُنْصَرُونَ} “yardım olunurlar.” buyruğu meçhul fiil kalıbında getirildi; yani kendi zanlarına göre onların bu ilahlara sığınmaları ve etraflarında toplanmalarındaki halleri, kendisine düşmanlık eden, inatlaşan ve husumet besleyen kimseye karşı yardım gören birinin hali gibi olsun diye [böyle yaptılar].
ولما كان للنصر سببان: ظاهري وهو الاجتماع، وأصلي باطني وهو الإله المجتمع عليه، بين غلطهم بتضييع الأمل، فقال مستأنفاً في جواب من كأنه قال: فهل بلغوا ما أرادوا؟ : {لا يستطيعون} أي الألهة المتخذة {نصرهم} أي العابدين {وهم} أي العابدون {لهم} أي الآلهة {جند} ولما كان الجند مشتركاً بين العسكر والأعوان والمدينة، عين المراد بضمير الجمع ولأنه أدل على عجزهم وحقارتهم فقال: {محضرون *} أي يفعلون في الاجتماع إليها والمحاماة عنها فعل من يجمعه كرهاً إيالة الملك وسياسة العظمة، فصارت العبرة بهم خاصة في حيازة السبب الظاهري مع تعبدهم للعاجز وذلهم للضعيف الدون مع ما يدعون من الشهامة والأنفة والضخامة، فلو جمعوا أنفسهم على الله لكان لهم ذلك، وحازوا معه السبب الأعظم.
Yardım görmenin biri zahirî olan toplanmak, diğeri ise asıl ve bâtınî olan uğrunda toplanılan ilah olmak üzere iki sebebi olduğundan; [Allah], umutlarını boşa çıkarmak suretiyle onların yanılgılarını beyan etti ve adeta “Peki, istediklerine ulaştılar mı?” diyen birine cevap sadedinde sözü yeniden başlatarak şöyle buyurdu: {لَا يَسْتَطِيعُونَ} “Güç yetiremezler” yani edinilen ilahlar, {نَصْرَهُمْ} “onlara yardım etmeye,” yani tapanlara [yardım etmeye güç yetiremezler]. {وَهُمْ} “ve onlar” yani tapanlar, {لَهُمْ} “onlar için” yani ilahlar için, {جُنْدٌ} “bir ordudurlar”. Cünd (جند) kelimesi asker, yardımcılar ve şehir halkı arasında ortak anlamlı olduğundan, çoğul zamirle murat edileni tayin etti ve onların acziyetine ve değersizliğine daha çok delalet ettiği için şöyle buyurdu: {مُحْضَرُونَ} “hazır bulundurulmuş [bir ordudurlar].” Yani onların o ilahların etrafında toplanmaları ve onları savunmalarındaki davranışları, mülkün idaresi ve azametin siyaseti gereği zorla toplanan birinin davranışı gibidir. Böylece yiğitlik, onur ve büyüklük iddia etmelerine rağmen âciz olana kulluk etmeleri ve aşağılık zayıfa boyun eğmeleriyle birlikte, zahirî sebebi elde etme hususundaki ibret özellikle kendilerine ait oldu. Şayet onlar kendilerini Allah'ın etrafında toplasalardı bu [yardım] kendileri için gerçekleşir ve bununla birlikte en büyük sebebi de elde etmiş olurlardı.
ولما بين ما بين من قدرته الباهرة، وعظمته الظاهرة، ووهي أمرهم في الدنيا والآخرة، وكان قد تقدم ما لوح إلى أنهم نسبوه ﷺ إلى الشعر، وصرح باستهزائهم بالوعد مع ما قبل ذلك من تكذيبهم وإجابتهم للمؤمنين من تسفيههم وتضليلهم، سبب عن ذلك بعد ما نفى عنهم النصرة قوله تسلية له ﷺ: {فلا يحزنك} قراءة الجماعة بفتح الياء وضم الزاي، ومعناه: يجعل فيك، وقراءة نافع بضم الياء وكسر الزاي تدل على أن المنهي عنه إنما هو كثرة الحزن والاستغراق فيه، لا ما يعرض من طبع البشر من أصله، فإن معنى أحزن فلاناً كذا، أي جعله حزيناً {قولهم} أي الذي قدمناه تلويحاً وتصريحاً وغير ذلك فيك وفينا ولما كان علم القادر بما يعمل عدوه سبباً لأخذه، علل ذلك بقوله مهدداً بمظهر العظمة: {إنا نعلم ما} أي كل ما {يسرون} أي يجددون إسراره {وما يعلنون *} أي فنحن نجعل ما يسببونه لأذاك سبباً لأذاهم ونفعك إلى أن يصيروا في قبضتك وتحت قهرك وقدرتك.
Açık kudretini, aşikâr azametini ve onların dünyada ve ahiretteki durumlarının çürüklüğünü beyan edince; daha önce onu (sallallâhu aleyhi ve sellem) şiire nispet ettiklerine dair üstü kapalı ifadeler geçmiş ve bundan önceki yalanlamaları, müminlere karşı onları akılsızlıkla ve sapıklıkla niteleyerek verdikleri cevaplarla birlikte [azap] vaadiyle alay ettikleri açıkça belirtilmiş olduğundan; onlardan yardımı nefyettikten sonra onu (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmek üzere buna sebep kılarak şöyle buyurdu: {فَلَا يَحْزُنْكَ} “Seni üzmesin”. Kıraat çoğunluğunun [kıraati] yâ harfinin fethası ve zâ harfinin dammesi iledir (yahzünke) ve manası: “Sende [hüzün] meydana getirmesin” demektir. Nâfi‘in yâ harfinin dammesi ve zâ harfinin kesresi ile olan kıraati (yuhzinke) ise nehyedilen şeyin, insanın beşerî tabiatından kaynaklanan hüznün aslı değil, hüznün çoğalması ve ona dalıp gitmek olduğuna delalet eder; zira “falancayı şu şey ahzene (أحزنه)” ifadesinin manası, “onu hüzünlü kıldı” demektir. {قَوْلُهُمْ} “onların sözleri;” yani senin ve bizim hakkımızda üstü kapalı, açık ve başka şekillerde daha önce zikrettiğimiz sözleri. Kâdir olanın, düşmanının yaptıklarını bilmesi onu cezalandırmasının bir sebebi olduğundan, azamet makamıyla tehdit ederek bunu şöyle gerekçelendirdi: {إِنَّا نَعْلَمُ مَا} “Şüphesiz Biz neyi biliriz,” yani her neyi, {يُسِرُّونَ} “gizlediklerini” yani gizlemeyi yeniledikleri her şeyi, {وَمَا يُعْلِنُونَ} “ve neyi de açığa vurduklarını.” Yani Biz, senin eziyet çekmene sebep kıldıkları şeyleri, onlar senin kabzanda, kahrın ve kudretin altında oluncaya dek kendilerinin eziyetine ve senin menfaatine bir sebep kılacağız.
ولما أثبت سبحانه بهذا الدليل قدرته على ما هدد به أولاً من التحويل من حال إلى أخرى، فثبتت بذلك قدرته على البعث،
Allah Sübhânehû bu delille, başlangıçta bir halden diğer bir hale dönüştürmekle tehdit ettiği şeye kudretini ispat edip böylece O'nun diriltmeye olan kudreti sabit olunca;
وختم بإحاطة العلم الملزوم لتمام القدرة، أتبع ذلك دليلاً أبين من الأول فقال عاطفاً على {ألم يروا} : {أولم ير} أي يعلم علماً هو في ظهوره كالمحسوس بالبصر.
ve tam kudretin ayrılmaz gereği olan ilmin kuşatıcılığı ile [sözü] mühürleyince; bunun peşinden birincisinden daha açık bir delil getirdi ve {أَلَمْ يَرَوْا} “Görmediler mi?” buyruğuna atfederek şöyle buyurdu: {أَوَلَمْ يَرَ} “Görmedi mi?” Yani açıklığında gözle hissedilir gibi olan bir bilgiyle bilmedi mi?
ولما كان هذا المثل الذي قاله هذا الكافر لا يرضاه حمار لو نطق، أشار إلى غباوته بالتعبير بالإنسان الذي هو - وإن كان أفطن المخلوقات لما ركب فيه سبحانه من العقل - تغلب عليه الإنس بنفسه حتى يصير مثلاً فقال: {الإنسان} أي جنسه منهم ومن غيرهم وإن كان الذي نزلت فيه واحداً {أنا خلقناه} بما لنا من العظمة {من نطفة} أي شيء يسير حقير من ماء لا انتفاع به بعد إبداعنا أباه من تراب وأمه من لحم وعظام {فإذا هو} أي فتسبب عن خلقنا له من ذلك المفاجأة لحالة هي أبعد شيء من حالة المطفة وهي أنه {خصيم} أي بالغ الخصومة {مبين *} أي في غاية البيان عما يريده حتى أنه ليجادل من أعطاء العقل والقدرة في قدرته، أنشد الأستاذ أبو القاسم القشيري في ذلك:
Bu kâfirin getirdiği bu misale, konuşacak olsa bir merkep dahi razı olmayacak bir şey olduğu için; Allah Sübhânehû'nun onda var ettiği akıl sebebiyle yaratılmışların en anlayışlısı olmasına rağmen, kendisine duyduğu aşırı güven galebe çalıp ibretlik bir misal haline gelen “insan” lafzıyla ifade ederek onun ahmaklığına işaret etti ve şöyle buyurdu: {الْإِنْسَانُ} “İnsan” yani hakkında inen kişi tek bir kimse olsa da onlardan ve başkalarından oluşan insan cinsi, {أَنَّا خَلَقْنَاهُ} “kendisini yarattığımızı,” azametimizle [yarattığımızı], {مِنْ نُطْفَةٍ} “bir damla sudan (nutfeden);” yani babasını topraktan, annesini et ve kemikten yoktan var ettikten sonra, kendisinden faydalanılmayan az ve değersiz bir sudan [yarattığımızı görmedi mi?] {فَإِذَا هُوَ} “Bir de bakarsın ki o,” yani onu bundan yaratmamız, nutfe halinden en uzak bir duruma apansız geçmesine sebep oldu; o da şudur: {خَصِيمٌ} “bir hasımdır,” yani son derece düşmandır, {مُبِينٌ} “açıkça.” Yani istediği şeyi son derece açıkça ortaya koymaktadır; öyle ki kendisine akıl ve kudret veren zat ile O'nun kudreti hakkında tartışmaya kalkışır. Üstat Ebu'l-Kāsım el-Kuşeyrî bu hususta şu beyti inşad etmiştir:
أعلمه الرماية كل يوم ... فلما اشتد ساعده رماني
Ona her gün ok atmayı öğretirdim... / Kolu kuvvetlenince beni vurdu!
ولما كان التقدير: فبعد - مع أنا تفردنا بالإنعام عليه - عيرنا وخاصم - بما خلقناه له من اللسان وآتيناه من البيان - رسلنا وجميع أهل ودنا، عطف عليه قوله مقبحاً إنكارهم البعث تقبيحاً لا يرى أعجب منه، ولا أبلغ ولا أدل على التمادي، في الضلال والإفراط في الجحود وعقوق الأيادي: {وضرب} أي هذا الإنسان؛ وسبب النزول أبي بن خلف الجمحي الذي قتله النبي ﷺ بأحد مبارزة، فهو المراد بهذا التبكيت بالذات وبالقصد الأول {لنا} أي على ما يعلم من عظمتنا {مثلاً} أي آلهته التي عبدها لكونها لا تقدر على شيء مكابراً لعقله في أنه لا شيء يشبهنا {ونسي} أي هذا الذي تصدى على نهاية أصله لمخاصمة الجبار، وأبرز صفحته لمجادلته، والنسيان هنا يحتمل أن يكون بمعنى الذهول، وأن بكون بمعنى الترك {خلقه} أي خلقنا لهذا المخاصم الدال على كمال قدرتنا، وأن آلهته التي أشرك بها لا تقدر على شيء فافترق الحال الذي جمعه بالمثل أيّ افتراق وصارا مقولاً له: يا قليل الفطنة! أفمن يخلق كمن لا يخلق؟ أفلا تذكرون؟ ثم استأنف الإخبار عن هذا المثل بالإخبار عن استحالته
Takdirî mana şöyle olunca: Kendisine nimet vermede tek olduğumuz halde, sonra O bizi kınadı; onun için yarattığımız dil ve verdiğimiz beyan kabiliyetiyle elçilerimize ve bütün sevdiklerimize hasımlık etti. Bunun üzerine dirilişi inkâr etmelerini, bundan daha şaşırtıcısı, daha beliği ve sapıklıkta ısrara, inkârda aşırılığa ve nimetlere nankörlüğe daha çok delalet edeni görülmemiş bir şekilde çirkin bularak [şu buyruğunu] atfetti: {وَضَرَبَ} “Ve verdi” yani bu insan; nüzul sebebi ise Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Uhud'da teke tek vuruşmada öldürdüğü Übey b. Halef el-Cumahî'dir; dolayısıyla bu azarlamayla bizzat ve birinci derecede kastedilen odur; {لَنَا} “bize” yani azametimizden bildiği şeye rağmen, {مَثَلًا} “bir misal” yani hiçbir şeye benzemediğimiz hususunda aklına inat ederek, hiçbir şeye güç yetiremeyen ve tapındığı ilahlarını [misal verdi], {وَنَسِيَ} “ve unuttu” yani aslı son derece bayağı olduğu halde Cebbâr olan [Allah'a] hasımlık etmeye cüret eden ve O'nunla tartışmak için yüzünü ortaya koyan bu kimse [unuttu]; buradaki unutma (nisyân), gaflete düşme anlamına gelebileceği gibi terk etme anlamına da gelebilir; {خَلْقَهُ} “kendi yaratılışını;” yani kâmil kudretimize ve ortak koştuğu ilahlarının hiçbir şeye güç yetiremediğine delalet eden, bu hasmı yaratışımızı [unuttu]. Böylece onun misal ile bir araya getirdiği durum birbirinden tamamen ayrıldı ve kendisine şöyle denilir oldu: Ey anlayışı kıt olan! Hiç yaratan yaratmayan gibi olur mu? Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız? Sonra bu misalin imkânsızlığını haber vererek bu misal hakkındaki haberi yeniden başlattı;
لأن يقدر أحد على إحياء الميت كما أن معبوداته لا تقدر على ذلك فقال: {قال} أي على سبيل الإنكار: {من يحيي} .
Çünkü tapındığı varlıkların buna gücü yetmediği gibi hiç kimsenin ölüyü diriltmeye gücünün yetmeyeceğini [öne sürerek] inkâr yoluyla şöyle dedi: {قَالَ} “Dedi [ki]:” {مَنْ يُحْيِي} “Kim diriltecek?”
ولما كانت العظام أصلب شيء وأبعده عن قبول الحياة لا سيما إذا بليت وأرفتت قال: {العظام وهي} ولما أخبر عن المؤنث باسم لما بلي من العظام غير صفة، لم يثبت تاء التأنيث فقال: {رميم *} أي صارت تراباً يمر مع الرياح.
Kemikler en sert ve özellikle çürüyüp ufalandığında hayatı kabul etmeye en uzak şey olduğu için şöyle dedi: {الْعِظَامَ وَهِيَ} “...kemikleri onlar... iken?” Kemiklerden çürüyen şey için bir sıfat değil de bir isimle müennesten haber verince müenneslik tâ'sını getirmeyerek şöyle buyurdu: {رَمِيمٌ} “çürümüş [kemikleri].” Yani rüzgârlarla savrulup giden bir toprak haline gelmişken.
ولما كان موطناً يتشوف فيه السامع لهذا الكلام إلى جوابه، استأنف قوله مخاطباً من لا يفهم هذه المجادلة حق فهمها غيره: {قل} أي لهذا الذي ضرب هذا المثل جهلاً منه في قياسه من يقدر على كل شيء على من لا يقدر على شيء، وأعاد فعل الإحياء نصاً على المراد دفعاً للتعنت ودلالة على الاهتمام فقال: {يحييها} أي من بعد أن بليت ثاني مرة، ولفت القول إلى وصف يدل على الحكم فقال: {الذي أنشأها} أي من العدم ثم أحياها {أول مرة}
Bu sözü işitenin cevabını duymaya iştiyak duyduğu bir makam olunca, bu tartışmayı kendisinden başkası hakkıyla anlayamayacak olan zata hitap ederek sözü yeniden başlattı: {قُلْ} “De ki:” Yani her şeye gücü yeteni hiçbir şeye gücü yetmeyene kıyas etme cehaletinde bulunarak bu misali getiren bu kimseye [şöyle de]. İnatçılığı savuşturmak ve ehemmiyete delalet etmek üzere maksadı açıkça belirterek diriltme fiilini tekrarladı ve şöyle buyurdu: {يُحْيِيهَا} “Onları diriltecektir” yani çürüdükten sonra ikinci defa [diriltecektir]. Sözü, hükme delalet eden bir vasfa çevirerek şöyle buyurdu: {الَّذِي أَنْشَأَهَا} “Onları var eden” yani yoktan var edip sonra dirilten [zat], {أَوَّلَ مَرَّةٍ} “ilk defa”.
أي فإن كل من قدر على إيجاد شيء أول مرة فهو قادر على إعادته ثاني مرة، وهي شاهدة بأن الحياة تحل العظم فيتنجس بالموت مما يحكم بنجاسة ميتته {وهو بكل خلق} أي صنع وتقدير ممكن أن يخلق من ذلك ومن غيره ابتداء وإعادة {عليم *} أي بالغ العلم، فلا يخفى عليه أجراء ميت أصلاً وإن تفرقت في البر والبحر، ولا شيء غير ذلك، فالآية من بديع الاحتباك: الإحياء أولاً دال على مثله ثانياً، والإنشاء ثانياً دال على مثله أولاً، و {أول مرة} في الثاني دال على «ثاني مرة» في الأول، فهو على كل شيء قدير كما برهن عليه في سورة طه، فهو يوجد المقتضيات لكل ممكن يريده، ويرفع الموانع فيوجد في الحال من غير تخلف أصلاً، فقد بلغ هذا البيان في الدلالة على البعث الجسماني والروحاني معاً النهاية التي ليس وراءها بيان، بعد أن وطأ له في هذه السورة نفسها بما لا يحتمل طعناً بقوله: {فإذا هم من الأجداث إلى ربهم ينسلون} {من بعثنا من مرقدنا} {فإذا هم جميع لدينا محضرون} {إن أصحاب الجنة اليوم في شغل فاكهون} {وامتازوا اليوم أيها المجرمون} {اصلوها اليوم بما كنتم تكفرون} {اليوم نختم على أفواههم وتكلمنا أيديهم وتشهد أرجلهم بما كانوا يكسبون} .
Yani bir şeyi ilk defa var etmeye kadir olan her varlık, onu ikinci kez yeniden yaratmaya da kadirdir. Bu [ifade], hayatın kemiğe hulûl ettiğine, dolayısıyla ölümle necis olduğuna delildir ki bundan ötürü leşinin necis olduğuna hükmedilir. {وهو بكل خلق} “O, her türlü yaratmayı” yani bundan ve başkasından, ilk baştan veya yeniden yaratılması mümkün olan her türlü yaratma ve takdiri {عليم *} “hakkıyla bilendir.” Yani ilmi son derece kapsamlıdır; dolayısıyla karada ve denizde dağılmış olsa bile bir ölünün parçaları O’na asla gizli kalmaz, bundan başka hiçbir şey de [gizli kalmaz]. Bu ayet, ihtibâk [sanatının] en güzel örneklerindendir: Birincideki diriltme (ihyâ), ikincideki benzerine delalet etmekte; ikincideki inşa ise birincideki benzerine delalet etmektedir. İkincideki {أول مرة} “ilk defa” ifadesi, birincideki “ikinci defa” anlamına delalet etmektedir. Tâhâ Suresi’nde delillendirildiği üzere O, her şeye kadirdir; dilediği her mümkün için gerekli sebepleri var eder, engelleri ortadan kaldırır ve böylece [o şey] hiçbir gecikme olmaksızın derhal vücut bulur. Bu açıklama, bizzat bu surede hiçbir itiraza mahal bırakmayacak şekilde zemin hazırladıktan sonra hem cismani hem de ruhani dirilişe delalet etmede ötesi olmayan nihai sınıra ulaşmıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: {فإذا هم من الأجداث إلى ربهم ينسلون} “Bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden kalkıp Rablerine doğru akın akın gitmektedirler”, {من بعثنا من مرقدنا} “Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?”, {فإذا هم جميع لدينا محضرون} “Hepsi birden toplanıp huzurumuza getirileceklerdir”, {إن أصحاب الجنة اليوم في شغل فاكهون} “Şüphesiz bugün cennetlikler bir meşguliyet içinde zevk sürmektedirler”, {وامتازوا اليوم أيها المجرمون} “Ey günahkârlar! Bugün şöyle bir ayrılın!”, {اصلوها اليوم بما كنتم تكفرون} “İnkâr ettiğinizden ötürü bugün oraya girin!”, {اليوم نختم على أفواههم وتكلمنا أيديهم وتشهد أرجلهم بما كانوا يكسبون} “Bugün onların ağızlarını mühürleriz; yaptıklarını bize elleri anlatır, ayakları da şahitlik eder.”
ولما كان مآل هذا المثل الذي علق الإنكار فيه بالرميم استبعاد تمييز الشيء - إذا صار تراباً واختلط بالتراب - عن غيره من التراب، وصف نفسه المقدس بإخراج الشيء الذي هو أخفى ما يكون من ضده، وذلك بتمييز النار من الخشب الذي فيه الماء ظاهر بأيدي العجزة من خلقه، فقال معيداً للوصول تنبيهاً على التذكير بالموصوف ليستحضر ما له من صفات الكمال فيبادر إلى الخضوع له من كان حياً: {الذي جعل لكم} أي متاعاً واستبصاراً {من الشجر الأخضر} الذي تشاهدون فيه الماء {ناراً} بأن يأخذ أحدكم غصنين كالسواكين وهما أخضران يقطر منهما الماء فيسحق المرخ - وهو ذكر - على العفار - وهو أنثى - فتخرج النار! قال أبو حيان: وعن ابن عباس ﵄: ليس شجر إلا وفيه نار إلا العناب - انتهى.
İnkârın çürümüş kemiklere bağlandığı bu misalin varacağı nokta, bir şeyin toprak olup toprağa karıştığında diğer topraktan ayırt edilmesini imkânsız görmek olunca; [Allah], kullarından aciz olanların elleriyle, içinde suyun açıkça görüldüğü odundan ateşi ayırt etmek suretiyle, en gizli olan şeyi zıddından çıkarmakla mukaddes zatını niteledi. Diri olan kimsenin O'na boyun eğmeye koşması ve O'nun kemal sıfatlarını zihninde hazır etmesi için niteleneni hatırlatmaya dikkat çekerek sıla cümlesini tekrarladı ve şöyle buyurdu: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ} “Size kılan O'dur” yani bir faydalanma ve ibret alma vesilesi [olarak kılan O'dur], {مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ} “yeşil ağaçtan” ki onda suyu bizzat müşahede etmektesiniz, {نَارًا} “bir ateş.” Şöyle ki: Biriniz misvak gibi iki dal alır; ikisi de yeşildir ve kendilerinden su damlamaktadır; sonra erkek olan merh ağacını dişi olan afâr ağacına sürter ve ateş çıkar! Ebû Hayyân şöyle demiştir: İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre: “Hünnap ağacı hariç, içinde ateş bulunmayan hiçbir ağaç yoktur.” —Alıntı sonu—.
ولذلك قالوا في المثل المشهور: في كل شجر نار واستمجد المرخ والعفار {فإذا أنتم} أي فيتسبب عن ذلك مفاجأتكم لأنكم {منه} أي الشجر الموصوف بالخضرة
Bundan dolayı meşhur meselde: “Her ağaçta ateş vardır; merh ve afâr ağacı ise bundan bolca almıştır” demişlerdir. {فَإِذَا أَنْتُمْ} “Bir de bakarsınız ki siz” yani bundan dolayı apansız şu duruma gelirsiniz ki: {مِنْهُ} “ondan” yani yeşillikle nitelenen o ağacın
بعينه {توقدون *} أي توجدون الإيقاد ويتجدد لكم ذلك مرة بعد أخرى، ما هو بخيال ولا سحر بل حقيقة ثابتة بينة، وكأنه قدم الجار لكثرة إيقادهم منه، إيقادهم من غيره لذلك ولعظمته عدماً.
bizzat kendisinden, {تُوقِدُونَ} “yakıp durmaktasınız.” Yani yakma fiilini var edersiniz ve bu sizin için defalarca yenilenir; bu bir hayal veya büyü değil, apaçık sabit bir hakikattir. Sanki harf-i cerri, ondan yakmalarının çokluğu sebebiyle öne almıştır; bu sebeple ve onun büyüklüğü karşısında başkasından yakmaları yok hükmündedir.
ولما كان ذلك من غير كلفة عليهم، قدم الجار تخصيصاً له وعداً لغيره كالمعدوم، فالذي قدر على تمييز النار من الماء والخشب وخبء النار فيهما لا النار تعدو على الخشب فتحرقه ولا الماء يعدو على النار فيطفئها قادر على تمييز تراب العظام من تراب غيرها، ونفخ الروح كما نفخ روح النار في الحطب المضاد له بالمائية.
Bu durum onlar için hiçbir külfet olmadan gerçekleştiğinden, onu tahsis etmek ve başkasını yok saymak için harf-i cerri öne aldı. Ateşi sudan ve odundan ayırt etmeye ve ateşi bu ikisinin içinde gizlemeye —ne ateş oduna saldırıp onu yakar ne de su ateşe saldırıp onu söndürür— güç yetiren zat; kemiklerin toprağını diğer topraklardan ayırt etmeye ve sululuk özelliğiyle kendisine zıt olan oduna ateşin ruhunu üflediği gibi ruhu üflemeye de kâdirdir.
ولما كان التقدير: أليس الذي قدر على ذلك بقادر على ما يريد من إحياء العظام وغيرها، عطف عليه ما هو أعظم شأناً منه تقديراً على الأدنى بالأعلى فقال: {أوليس الذي خلق} أي أوجد من العدم وقدر {السماوات والأرض} أي على كبرهما وعظمتهما وعظيم ما فيهما من المنافع والمصانع والعجائب والبدائع، وأثبت الجار تحقيقاً للأمر وتأكيداً للتقرير فقال: {بقادر} أي بثابت له قدرة لا يساويها قدرة، ومعنى قراءة رويس عن يعقوب بتحتانية مفتوحة
Takdirî mana: “Buna güç yetiren zat, kemikleri ve diğer şeyleri diriltmekten dilediği şeye güç yetiremez mi?” şeklinde olunca, daha yüce olanla daha aşağı olana delil getirmek üzere şanı bundan daha büyük olanı buna atfetti ve şöyle buyurdu: {أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ} “Yaratan [zat] değil midir?” Yani yoktan var eden ve takdir eden, {السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} “gökleri ve yeri,” yani büyüklüklerine, azametlerine ve içlerindeki menfaatlerin, sanatların, acayipliklerin ve eşsiz güzelliklerin büyüklüğüne rağmen [yaratan zat], işi pekiştirmek ve ikrarı tekit etmek için harf-i cerri sabit kılarak şöyle buyurdu: {بِقَادِرٍ} “güç yetiren?” Yani kendisine hiçbir kudretin denk olamayacağı bir kudret sabit olan. Rüveys'in Ya‘kūb'dan rivayet ettiği, fethalı yâ harfi
وإسكان القاف من غير ألف ورفع الراء أنه يجدد تعليق القدرة على سبيل الاستمرار {على أن يخلق} ولفت الكلام إلى الغيبة إيذابناً بأنهم صاروا بهذا الجدل أهلاً لغاية الغضب فقال: {مثلهم} أي مثل هؤلاء الأناسي أي يعيدهم بأعيانهم كما تقول: مثلك كذا أي أنت، وعبر به إفهاماً لتحقيرهم وأن إحياء العظام الميتة أكثر ما يكون خلقاً جديداً، بل ينقص عن الاختراع بأن له مادة موجودة، وعبر بضمير الجمع لأنه أدل على القدرة، قال الرازي: والقدرة عبارة عن المعنى الذي به يوجد الشيء مقدراً بتقدير الإرادة والعلم واقعاً على وفقهما وإن كانت صفات الله تعالى أعلى من أن يطمحها نظر عقل، وتلحقها العبارات اللغوية، ولكن غاية القدرة البشرية واللغة العربية هذا.
elifsiz sakin kaf ve merfû râ ile olan [kıraatinin] (يَقْدِرُ / yakdiru) manası; kudretin taallukunu süreklilik yoluyla yenilediğidir; {عَلَى أَنْ يَخْلُقَ} “yaratmaya”. Bu tartışmaları sebebiyle son derece gazaba müstahak olduklarını bildirmek üzere sözü gāib kipine çevirerek şöyle buyurdu: {مِثْلَهُمْ} “onların benzerini?” Yani bu insanların benzerini; yani bizzat kendilerini iade etmeye [güç yetiremez mi?]. Nitekim “senin gibisi şöyledir” dersin, yani “sen [öylesin]” [demektir]. Onları tahkir ettiğini anlatmak ve ölü kemiklerin diriltilmesinin en fazla yeni bir yaratma olduğunu, hatta mevcut bir maddesi bulunduğu için yoktan var etmenin bile gerisinde kaldığını bildirmek için bu lafızla ifade etti. Kudrete daha çok delalet ettiği için çoğul zamiriyle ifade etti. Râzî şöyle demiştir: “Kudret, kendisiyle bir şeyin irade ve ilmin takdiriyle takdir edilmiş ve bu ikisine uygun olarak gerçekleşmiş şekilde var edildiği manadan ibarettir; her ne kadar Allah Teâlâ'nın sıfatları bir aklın nazarının ulaşmasından ve lügavî tabirlerin yetişmesinden çok daha yüce olsa da, beşerî takatin ve Arap dilinin varacağı son nokta budur.”
ولما كان الجواب بعد ما مضى من الأدلة القاطعة والبراهين الساطعة الاعتراف، قال سبحانه مقرراً لما بعد النفي إشارة إلى أنه تجب المبادرة إليه، ولا يجوز التوقف فيه ومن توقف فهو معاند: {بلى} أي هو قادر على ذلك {وهو} مع ذلك أي كونه عالماً بالخلق {الخلاق} البالغ في هذه الصفة مطلقاً في تكثير الخلق وتكريره بالنسبة إلى كل
Geçen kesin delillerden ve parlak bürhanlardan sonra verilecek cevap itiraf etmek olunca; Allah Sübhânehû ona derhal koşulması gerektiğine, onda duraksamanın caiz olmadığına ve duraksayan kimsenin inatçı olduğuna işaret ederek nefyin sonrasını ikrar sadedinde şöyle buyurdu: {بَلَى} “Evet!” Yani O buna kâdirdir. {وَهُوَ} “Ve O,” bununla birlikte, yani yaratmayı bilmesiyle birlikte, {الْخَلَّاقُ} “hakkıyla yaratandır;” her şeye nispetle yaratmayı çoğaltmada ve tekrarlamada bu sıfatta mutlak kemale erendir;
شيء ما لا تحيط به الأوهام، ولا تدركه العقول والأفهام، ولم ينازع أحد في العلم بالجزئيات بعد كونها، كما نازعوا في القدرة على إيجاد بعض الجزئيات، فاكتفى فيه بصيغة فعيل فقيل: {العليم *} أي البالغ في العلم الذي هو منشأ القدرة، فلا يخفى عليه كلي ولا جزئي في ماضٍ ولا حال ولا مستقبل شاهد أو غائب.
[öyle ki] vehimler onu kuşatamaz, akıllar ve anlayışlar onu idrak edemez. Bazı cüzlerin var edilmesindeki kudret hakkında tartıştıkları gibi, var olduktan sonra cüzlerin bilinmesi hususunda hiç kimse tartışmadığından, bu konuda faîl kalıbıyla yetinilerek şöyle buyuruldu: {الْعَلِيمُ} “hakkıyla bilendir.” Yani kudretin menşei olan ilimde kemale erendir; dolayısıyla geçmişte, şimdiki zamanda ve gelecekte, görünen veya görünmeyen hiçbir küllî ve cüz'î O'na gizli kalmaz.
ولما تقرر ذلك، أنتج قوله مؤكداً لأجل إنكارهم القدرة على البعث: {إنما أمره} أي شأنه ووصفه {إذا أراد شيئاً} أي إيجاد شيء من جوهر أو عرض أيّ شيء كان {أن يقول له كن} أي أن يريده؛ ثم عطف على جواب الشرط على قراءة ابن عامر والكسائي بالنصب، واستأنف على قراءة غيره بالرفع بقوله: {فيكون *} أي من غير مهلة أصلاً على وفق ما أراد.
Bu husus sabit olunca; onların diriltme kudretini inkâr etmeleri sebebiyle tekit ederek şu buyruğu netice verdi: {إِنَّمَا أَمْرُهُ} “O'nun emri ancak şudur:” yani O'nun şânı ve vasfı, {إِذَا أَرَادَ شَيْئًا} “bir şeyi dilediği zaman” yani her ne olursa olsun bir cevher veya arazın var edilmesini [dilediği zaman], {أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ} “ona 'Ol!' demesidir,” yani onu irade etmesidir. Sonra İbn Âmir ve el-Kisâî'nin nasb ile olan kıraatinde şartın cevabına atfetti; diğerlerinin ref‘ ile olan kıraatinde ise şu buyruğuyla sözü yeniden başlattı: {فَيَكُونُ} “o da hemen oluverir.” Yani dilediğine uygun olarak hiçbir mühlet olmaksızın [oluverir].
ولما كان ذلك، تسبب عنه المبادرة إلى تنزيهه تعالى عما ضربوه له من الأمثال فلذلك قال: {فسبحان} أي تنزه عن كل شائبة نقص تبزها لا تبلغ أفهامكم كنهه، وعدل عن الضمير إلى وصف يدل على غاية العظمة فقال: {الذي بيده} أي بقدرته وتصرفه خاصة لا بيد غيره {ملكوت كل شيء} أي ملكه التام وملكه ظاهراً وباطناً.
Durum böyle olunca, O'nun için getirdikleri misallerden Allah Teâlâ'yı derhal tenzih etmeye sebep oldu; bu sebeple şöyle buyurdu: {فَسُبْحَانَ} “Her türlü eksiklikten münezzehtir” yani anlayışlarınızın künhüne ulaşamayacağı bir tenzihle her türlü noksanlık şaibesinden münezzehtir. Zamirden, son derece azamete delalet eden bir vasfa yönelerek şöyle buyurdu: {الَّذِي بِيَدِهِ} “elinde olan [zat],” yani başkasının değil yalnızca O'nun kudretinde ve tasarrufunda [olan zat], {مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ} “her şeyin melekûtu” yani tam hâkimiyeti ve zahiren ve bâtınen mülkiyeti.
ولما كان التقدير: فمنه تبدؤون، عطف عليه قوله: {وإليه} أي لا إلى غيره من التراب أو غيره، ولفت القول إلى خطابهم استصغاراً لهم وإحتقاراً فقال: {ترجعون *} أي معنى في جميع أموركم وحساً بالبعث لينصف بينكم، فيدخل بعضاً النار وبعضاً الجنة، ونبهت قراءة الجماعة بالبناء للمفعول على غاية صغارهم بكون الرجوع قهراً وبأسهل أمر، وزادت قراءة يعقوب بالبناء للفاعل بأن انقيادهم في الرجوع من شدة سهولته عليه كأنه ناشئ عن فعلهم بأنفسهم اختياراً منهم، فثبت أنه سبحانه على كل شيء قدير، فثبت قطعاً أنه حكيم، فثبت قطعاً أنه لا إله إلا هو، وأن كلامه حكيم، وثبت بتمام قدرته أنه حليم لا يعجل على أحد بالعقاب، فثبت أنه أرسل الرسل للبشارة بثوابه والنذارة من عقابه، فثبت أنه أرسل هذا النبي الكريم لما أيده به من المعجزات، وأظهره على يده من الأدلة الباهرات، فرجع آخر السورة بكل من الرسالة وإحياء الموتى إلى أولها، واتصل في كلا الأمرين مفصلها بموصلها، والله الهادي إلى الصواب وإليه المرجع والمآب.
Takdirî mana: “Başlangıcınız O'ndandır” şeklinde olunca, şu buyruğunu ona atfetti: {وَإِلَيْهِ} “ve ancak O'na,” yani toprağa veya başkasına değil, yalnızca O'na; onları küçümsemek ve hakir görmek üzere sözü onlara hitaba çevirerek şöyle buyurdu: {تُرْجَعُونَ} “döndürüleceksiniz.” Yani aranızda hükmetmesi için bütün işlerinizde manen, dirilişle de hissen O'na döndürüleceksiniz; böylece kimini cehenneme, kimini cennete girdirecektir. Kıraat çoğunluğunun meçhul fiil kalıbıyla olan kıraati (turce'ûn), dönüşün zorla ve en kolay şekilde olması hasebiyle onların son derece zelil oluşuna dikkat çekmiştir. Ya‘kūb'un malum fiil kalıbıyla olan kıraati (tarci'ûn) ise dönüşteki boyun eğişlerinin O'na son derece kolay olması sebebiyle sanki kendi seçimleriyle bizzat kendi fiillerinden kaynaklanıyormuş gibi olduğuna ilave bir anlam katmıştır. Böylece Allah Sübhânehû'nun her şeye kâdir olduğu sabit oldu; kesin olarak Hakîm olduğu sabit oldu; kesin olarak O'ndan başka hiçbir ilah olmadığı ve kelamının hikmet dolu olduğu sabit oldu; tam kudretiyle birlikte Halîm olduğu, hiç kimseye ceza vermede acele etmediği sabit oldu; sevabını müjdelemek ve azabından sakındırmak için peygamberler gönderdiği sabit oldu; onu desteklediği mucizeler ve onun eliyle ortaya koyduğu apaçık deliller sebebiyle bu Kerîm Peygamber'i gönderdiği sabit oldu. Böylece surenin sonu hem risalet hem de ölülerin diriltilmesi hususunda başına döndü ve her iki meselede de ayrıntısı bütününe bağlandı. Doğruya ulaştıran Allah'tır; dönüş ve varış da yalnız O'nadır.