Binûn

Sâffât — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما كان التلذذ لا يكمل إلا مع الأحباب، وكانت عادة الملوك الاختصاص بالمحل الأعلى، بين أنهم كلهم ملوك فقال: {على سرر متقابلين *} أي ليس فيهم أحد وجهه إلى غير وجه

Lezzetlenmek ancak sevdiklerle birlikte olunca tamamlanacağından ve kralların adeti de en yüksek yere has kılınmak olduğundan, onların hepsinin birer kral olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {على سرر متقابلين *} “Karşılıklı tahtlar üzerinde”; yani sayıca çok olmalarına rağmen

الآخر على كثرة العدد. ولما كان ذلك لا يكمل إلا بالشراب، وكان المقصود الطواف فيه، لا كونه من معين، قال: {يطاف} بالبناء للمفعول وكأنها يدلى إليهم من جهة العلو ليكون أشرف لها وأصون، فنبه على ذلك بأداة الاستعلاء فقال: {عليهم} أي وهم فوق أسرتهم كالملوك {بكأس} أي إناء فيه خمر، قالوا: وإن لم يكن في الزجاجة خمر فهي قدح، ولا تسمى كأساً إلا والخمر فيها {من معين *} أي من خمر جارية في أنهارها، ظاهرة للعيون تنبع كما تنبع الماء لا يعالجونها بعصير، ولا يحملهم على الرفق بها والتقصير فيها نوع تقصير، قال الرازي: إنما سميت به إما من ظهروها للعين أو لشدة جريها من الإمعان في السير أو لكثرتها من المعن، وهو الكثير، وسمي الماعون لكثرة الانتفاع به، ويقال: مشرب ممعون: لا يكاد ينقطع.

içlerinden hiçbirinin yüzü diğerinin yüzünden başkasına dönük değildir. Bu durum ancak içecekle tamamlanacağından ve maksat da onun bir kaynaktan olmasından ziyade etraflarında dolaştırılması olduğundan, meçhul sîgada: {يطاف} “Dolaştırılır” buyurdu; sanki içeceğin daha şerefli ve daha korunaklı olması için onlara yukarı cihetten sunulmaktadır; bu sebeple istilâ (yükseklik) edatıyla buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {عليهم} “Onların üzerlerine”; yani onlar krallar gibi tahtlarının üzerindeyken, {بكأس} “Bir kadehle”; yani içinde şarap bulunan bir kapla. Dediler ki: Cam kapta şarap yoksa o bir kadehtir (kadeh), içinde şarap bulunmadıkça ona kâse (ke’s) denmez. {من معين *} “Akan berrak bir kaynaktan”; yani nehirlerinde akan, gözle görülen, suyun kaynadığı gibi kaynayan bir şaraptan. Onu sıkma işlemiyle elde etmezler ve onda herhangi bir kusur ya da tasarruf etme zorunluluğu da onları kısıtlamaz. Râzî şöyle demiştir: Ona bu ismin verilmesi, ya göze görünmesinden (ayndan) ya da akışının şiddetinden (akışta ileri gitmekten / im‘ân) veya çokluğundan (ma‘n kökünden ki çok demektir) ötürüdür; faydalanması çok olduğu için mâûna da bu isim verilmiştir. Nitekim neredeyse hiç kesilmeyen içecek için 'meşrebün mem‘ûn' denir.

ولما كان أول ما يختار في الشراب لونه ثم طعمه، قال واصفاً ما في الكأس من الخمر استخداماً: {بيضاء} أي مشرقة صافية هي في غاية اللطافة تتلألأ نوراً، وأعرق في وصفها بالطيب بجعلها تفسيراً للمعنى في قوله: {لذة للشاربين *} بما كانوا يتجرعون من كأسات الأحزان والأنكاد، وأظهر موضع الإضمار تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف،

İçecekte ilk tercih edilen şey rengi, ardından da tadı olduğundan, istihdam yoluyla kadehteki şarabı niteleyerek şöyle buyurdu: {بيضاء} “Bembeyaz”; yani pırıl pırıl, berrak, son derece latif ve nur saçan bir beyazlıkta. {لذة للشاربين *} “İçenlere lezzet veren” buyruğunda mananın tefsiri kılarak onun temiz ve hoş vasfını en ileri noktaya taşıdı; zira onlar dünyada hüzün ve keder kadehlerini yudumlamışlardı. Hükmü bu vasfa bağlamak ve genel kılmak amacıyla zamir yerine açık isim kullandı,

وجمع إشارة إلى أنهم لا يعلونها إلا كذلك بما فيه من مزيد اللذة.

ve içindeki lezzetin fazlalığından dolayı onu ancak bu şekilde içtiklerine işaret etmek üzere çoğul sîgasında getirdi.

ولما كان قد أثبت لها الكمال، نفى عنها النقص فقال: {لا فيها غول} أي فساد من تصديع رأس أو إرخاء مفصل أو إخماء كبد أو غير ذلك مما يغتال أي يهلك، أو يكون سبباً للهلاك {ولا هم عنها} أي عادة بعد شربها {ينزفون *} أي يذهب شيء من عقولهم وإن طال شربهم وكثر لئلا ينقص نعيمهم ولا ينفذ شرابهم أو ما عندهم من الجدة لكل ما يسر به - على قراءة حمزة والكسائي بكسر الزاي من أنزف - مبنياً للفاعل مثل أقل وأعسر - إذا صار قليل المال، أو ذهب عقله، وقراءة الجماعة بالبناء للمفعول يحتمل أن تكون من نزف، وحينئذ يحتمل أن تكون من نفاذ الشراب من قولهم: نزفت الركية، اي ذهب ماؤها، وأن تكون من ذهاب العقل من قولهم: نزف الرجل بالبناء للفاعل ونزف بالبناء للمفعول بمعنى: ذهب عقله بالسكر ويحتمل أن تكون من أنزف وحينئذ يحتمل أن تكون من ذهاب العقل من أنزف الرجل - إذا ذهب عقله بالسكر، وأن تكون من عدم الشراب من قولهم: نزف الرجل الخمرة - سواء

Onun kemalini ispat edince, kusurları da ondan nefyederek şöyle buyurdu: {لا فيها غول} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır”; yani baş ağrıtması, eklemleri gevşetmesi, karaciğeri yakması gibi kişiyi ansızın helak eden veya helake sebep olan herhangi bir bozukluk yoktur, {ولا هم عنها} “Ne de ondan dolayı kendileri”; yani adet olduğu üzere onu içtikten sonra, {ينزفون *} “Sarhoş olup akıllarını yitirirler”; yani içimleri uzasa ve çoğalsa bile akıllarından hiçbir şey gitmez; ta ki nimetleri eksilmesin, şarapları tükenmesin veya kendilerini sevindiren her şeydeki zindelikleri son bulmasın. Hamza ve Kisâî'nin kıraatinde -malı azaldığında veya aklı gittiğinde kullanılan ekalle ve a‘sera gibi- fâil (etken) yapılı olarak enzeve (أنزف) fiilinden zâ harfinin kesresiyle okunmuştur. Çoğunluğun meçhul (edilgen) kıraatinde ise nezefe (نزف) fiilinden gelmiş olması muhtemeldir; bu takdirde kuyunun suyu bittiğinde söylenen 'nezefeti'r-rekiyyetü' ifadesinden hareketle şarabın tükenmesi anlamına gelebileceği gibi, aklın gitmesi anlamına da gelebilir. Nitekim sarhoşlukla aklı giden kimse için hem etken hem edilgen olarak 'nezefer-racülü' veya 'nüzifer-racülü' denir. Yine enzeve (أنزف) fiilinden gelmiş olması da muhtemeldir; bu durumda sarhoşlukla aklı giden kimse için 'enzefer-racülü' denmesinden hareketle aklın gitmesi anlamına gelebileceği gibi, şarabı tükettiğinde söylenen 'nezefer-racülü'l-hamrete' ifadesinden -ister etken ister edilgen yapılsın-

كان مبنياً للفاعل أو للمفعول - إذا أفناها.

şarabın yok olması anlamına da gelebilir.

ولما كان ذلك كله لا يكمل إلا بالجماع، والخمر أدعى شيء إليه، وهو لا يكمل النعيم به إلا بالاختصاص قال: {وعندهم} نساء من أهل الدنيا وغيرها {قاصرات الطرف} أي لا تطرف واحدة منهن إلى غير زوجها ولا يدعه تناهي حسنها وفرط جمالها طرفها يطرف إلى غيرها {عين *} أي نجل العيون، جمع عيناء، كسرت عينه لمناسبة الياء.

Bütün bunlar ancak birliktelikle tamamlanacağından, şarap da buna en çok sevk eden şey olduğundan ve bu nimetteki kemal ancak kişiye özel kılınmakla hasıl olacağından şöyle buyurdu: {وعندهم} “Ve yanlarında vardır”; dünya ehlinden ve diğerlerinden kadınlar, {قاصرات الطرف} “Gözlerini yalnız eşlerine dikmiş”; yani onlardan hiçbirinin gözü eşinden başkasına kaymaz; eşinin nihai güzelliği ve aşırı cemali de onun gözünün bir başkasına kaymasına izin vermez, {عين *} “İri ve güzel gözlüler”; yani gözleri iri ve güzel olanlar; aynâ (عيناء) kelimesinin çoğuludur, yâ harfine uyum sağlaması için ayn harfi kesrelenmiştir.

ولما كان أحسن الألوان لا سيما عند العرب الأبيض الأحمر المشرب صفرة أكتسبته صفاء وإشراقاً وبهاء، قال: {كأنهن بيض} أي بيض نعام {مكنون *} أي مصون من دنس يلحقه، وغبار يرهقه، ولمحبة العرب لهذا اللون كانت تقول عن النساء بيضات الخدور لأنه لونه أبيض مشرباً صفرة صافية، وقد صرح امرؤ القيس بهذا في لاميته المشهورة فقال:

Özellikle Arapların katında en güzel renk, saflık, parlaklık ve güzellik kazanmış olan sarıya çalan beyaz-kırmızı renk olduğundan şöyle buyurdu: {كأنهن بيض} “Sanki onlar birer yumurtadır”; yani devekuşu yumurtası, {مكنون *} “Saklanmış/korunmuş”; yani kendisine bulaşacak kirden ve üzerine çökecek tozdan korunmuş. Araplar bu rengi çok sevdiklerinden kadınlar hakkında 'perdelerin yumurtaları' (beydâtü'l-hudûr) derlerdi; çünkü bu renk, saf sarıya çalan beyaz bir renktir. İmruu'l-Kays da meşhur lâmiyyesinde bunu açıkça ifade ederek şöyle demiştir:

كبكر مقاناة البياض بصفرة ... غذاها نمير الماء غير المحلل

Sarıya çalan beyazlığıyla ilk doğan dişi [devekuşu yumurtası] gibi... Ki onu bozulmamış, dupduru tatlı su beslemiştir.

أي مخالطة البياض المائل إلى الحمرة بصفرة، وهو أصفى الألوان واعدلها، يشابه لون نور القمر.

Yani kırmızıya meyilli beyazın sarıyla karışmasıdır ki bu, renklerin en safı ve en dengelisidir; ay ışığının rengine benzer.

ولما كان ذلك الاجتماع إنما هو للسرور، وكان السرور لا يتم إلا بالمنادمة، وكان أحلى المنادمة ما يذكر بحلول نعمة أو انحلال نقمة، تسبب عن ذلك ولا بد قوله إشارة إلى فراغ البال وصحة العقل بالإصابة في المقال: {فأقبل بعضهم} أي أهل الجنة بالكلام، وأشار إلى أن مجرد الإقبال بالقصد يلفت القلوب إلى سماعه بأداة الاستعلاء فقال: {على بعض} أي لأجل الكلام الذي هو روح ذلك المقام، وأما المواجهة فقد تقدم أنها دائمة، وبين حال هذا الإقبال فقال: {يتساءلون *} أي يتحدثون حديثاً بيناً لا خفاء بشيء منه بما أشار إليه الإظهار بما حقه أن يهتم به ويسأل عنه من أحوالهم التي خلصوا منها بعد أن كادت ترديهم، وسماه سؤالاً لأنه مع كونه أهلاً لأن يسأل عنه - لا يخلو عن سؤال أدناه سؤال المحادث أن يصغي إلى الحديث، وعبر عنه بالماضي إعلاماً بتحققه تحقق ما وقع.

Bu toplanma ancak sevinç için olduğundan, sevinç de sohbet ve muhabbetle tamamlanacağından ve sohbetin en tatlısı da bir nimete kavuşmayı veya bir beladan kurtulmayı hatırlatan sohbet olduğundan; sözdeki isabet ile zihin dinginliğine ve akıl sıhhatine işaret eden şu buyruk zorunlu bir sonuç olarak geldi: {فأقبل بعضهم} “Bunun üzerine birbirlerine yöneldiler”; yani cennet ehli söze yöneldi. Sırf yönelme kastının bile kalpleri onu dinlemeye çekeceğine istilâ edatıyla işaret ederek şöyle buyurdu: {على بعض} “Birbirlerine”; yani o makamın ruhu olan sohbet amacıyla; karşılıklı yüz yüze bakmaya gelince, bunun daimi olduğu daha önce geçmişti. Bu yönelişin halini ise şöyle açıkladı: {يتساءلون *} “Birbirlerine sorup söyleşirler”; yani neredeyse kendilerini helak edecek durumdayken kurtuldukları ve açıkça zikredilmeye, sorulup soruşturulmaya layık hallerine dair hiçbir şeyi gizli kalmayan apaçık bir sohbet ederler. Kendisinden sorulmaya layık olmakla birlikte, en azından konuşulan kişinin söze kulak vermesini istemeyi içerdiğinden buna soru sorma (tesâül) adını verdi ve gerçekleşmiş bir şey gibi kesinliğini bildirmek için geçmiş zaman sîgasıyla ifade etti.

ولما تشوف السامع إلى سماع شيء منها يكون نموذجاً للباقي، أشار إلى ذلك بقوله مستأنفاً: {قال قائل منهم} أي في هذا التساؤل، وشتان ما بينه وبين ما مضى خبره من تساؤل أهل النار.

Dinleyen kimse, diğerlerine bir örnek teşkil edecek bir şey işitmeye iştiyak duyunca, yeni bir söze başlayarak buna işaret etti ve buyurdu ki: {قال قائل منهم} “İçlerinden bir sözcü dedi ki”; yani bu karşılıklı konuşma esnasında. Bununla, daha önce haberi geçen cehennem ehlinin karşılıklı konuşması arasında ne büyük fark vardır!

ولما كان ظنه أنه لا يخلص من شر ذلك القرين الذي يحدث عنه فنجاه الله منه على خلاف الظاهر، فكان ذلك إحدى النعم الكبرى، نبه عليه بالتأكيد فقال: {إني كان لي قرين *} أي جليس من الناس كأنه شيطان مبين {يقول} أي مكذباً بالبعث مستبعداً له غاية الاستبعاد مجدداً لقوله في كل وقت، يريد أن يختدعني بلطافة قياده إلى سوء اعتقاده: {أإنك لمن المصدقين *} أي بالبعث - يوبخني بذلك ويستقصر باعي في النظر استثارة لهمتي وإلهاباً لنخوتي وحميتي، ويكرر الإنكار بقوله: {أإذ متنا} أي فذهبت أوراحنا {وكنا} أي كوناً راسخاً {تراباً وعظاماً} أي فانمحقت أجسامنا التي هي مراكب الأرواح {أإنا لمدينون *} أي لمجزيون بعد ذلك بما عملنا بأن نبعث ونجازى، وكان تأكيده للإشارة منه إلى كل عاقل جدير بأن يكذب بما أقررت به لبعده، أو إلى أنه مكذب به ولو كان مؤكداً.

Hakkında konuştuğu o yakın arkadaşının şerrinden kurtulamayacağını zannederken, Allah'ın zahirin aksine kendisini ondan kurtarması en büyük nimetlerden biri olduğundan, tekit ile buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {إني كان لي قرين *} “Gerçekten benim bir yakın arkadaşım vardı”; yani insanlardan sanki apaçık bir şeytan gibi olan bir yoldaş, {يقول} “Diyordu ki”; yani dirilişi yalanlayarak, onu son derece uzak görerek ve kötü inancına beni tatlılıkla çekip aldatmak isteyerek her vakit sözünü yenileyip şöyle diyordu: {أإنك لمن المصدقين *} “Sen gerçekten inananlardan mısın?”; yani dirilişe inananlardan mısın diyerek beni kınıyor, gayretimi harekete geçirmek, gururumu ve damarımı kabartmak için görüşümü yetersiz görüyordu. İnkârını şu sözleriyle tekrarlıyordu: {أإذ متنا} “Biz öldüğümüz vakit mi?”; yani ruhlarımız gittiğinde, {وكنا} “Ve olduğumuzda”; yani köklü bir şekilde dönüştüğümüzde, {تراباً وعظاماً} “Bir toprak ve bir yığın kemik”; yani ruhların binekleri olan bedenlerimiz yok olup gittiğinde, {أإنا لمدينون *} “Gerçekten biz mi cezalandırılacağız/hesaba çekileceğiz?”; yani bundan sonra diriltilip yaptıklarımızın karşılığını mı göreceğiz? Onun bu tekidi, uzaklığından ötürü her akıl sahibinin senin ikrar ettiğin şeyi yalanlamaya layık olduğuna veya tekitli bile olsa kendisinin bunu yalanladığına işaret etmek içindi.

ولما كان هذا المقال سبباً لعظيم تشوف السامع إلى ما يكون بعده، وكان أهل الجنة من علو المكان والمكانة وصحة الأجسام وقوة التركيب ونفوذ الأبصار بحيث ينظرون ما شاؤوا من النار وغيرها مما دونهم متى شاؤوا، استانف قوله مشيراً إلى أن حاله هذت معلم أنه من أهل النار: {قال} أي هذا القائل لشربه هؤلاء الذين هم كما قال

Bu söz, dinleyicide bundan sonra ne olacağına dair büyük bir iştiyaka sebep olduğundan ve cennet ehli mekan ve makam yüceliği, beden sıhhati, bünye kuvveti ve bakış keskinliği bakımından diledikleri zaman cehenneme ve kendi altlarındakilere diledikleri gibi bakabildiklerinden; onun bu durumunun cehennemlik olduğunu gösterdiğine işaret ederek sözü yeniden başlattı ve buyurdu ki: {قال} “Dedi ki”; yani bu sözü söyleyen zat, bazılarının bir muvaşşahında söylediği gibi olan şu meclis arkadaşlarına dedi:

بعضهم في موشح:

şöyle demişti:

رب شرب كالعقد قد نظموا ... في ثياب طرازها الكرم

Nice meclis arkadaşları vardır ki bir gerdanlık gibi dizilmişler... Üzerlerinde nakışı cömertlik olan elbiseler vardır.

فاغتنمت الهنا كما اغتنموا ... وظننت الكؤوس بينهمو

Onlar mutluluğu ganimet bildiği gibi ben de ganimet bildim... Aralarındaki kadehleri sandım ki,

أنجماً في سما الهناء ترى ... كل نجم يغيب في بدر

Mutluluk semasında görünen yıldızlardır... Her bir yıldız bir dolunayda batıp kaybolur.

{هل أنتم مطلعون *} أي شافون قلبي بأن تتركوا ما أنتم فيه من تمام اللذة وتكلفوا أنفسكم النظر معي في النار لتسروني بذلك.

{هل أنتم مطلعون *} “Siz bakar mısınız?”; yani içinde bulunduğunuz tam lezzeti bırakıp benimle birlikte cehenneme bakma zahmetine katlanarak beni sevindirip gönlümü ferahlatır mısınız?

ولما كان المحدث عنه المخلصين، وهم أهل الجنة كلهم أو جلهم، وكان الضمير يعود لما سبقه بعينه، وكان مخاطبو هذا القائل إنما هم شربه، وكان من المعلوم مما مضى من التقابل والتواد والتواصل بالمنادمة والتساؤل أنهم ينتدبون ندبهم إليه ويقبلون قطعاً عليه، وكان النافع لنا إنما هو قوله فقط في توبيخ عدوه وتغبيط نفسه ووليه، لم يجمع الضمير لئلا يلبس فيوهم أنه للجميع، وأعاده عليه وحده لنعتبر بمقاله، ونتعظ بما قص علينا من حاله فقال: {فاطلع} أي بسبب ما رأى لنفسه في ذلك من عظيم اللذة إلى أهل النار {فرآه} أي ذلك القرين السوء {في سواء الجحيم *} أي في وسطها وغمرتها تضطرم عليه أشد اضطرام بما كان يضرم في قلبه في الدنيا من الحر كلما قال له ذلك المقال،

Kendisinden bahsedilenler ihlâsa erdirilmiş olanlar, yani cennet ehlinin tamamı veya çoğunluğu olduğundan; zamir de bizzat kendisinden öncekine döndüğünden; bu sözü söyleyenin muhatapları da meclis arkadaşları olduğundan; karşılıklı oturma, sevgi, sohbet ve söyleşme yoluyla irtibat kurmaktan ötürü onların mutlaka onun çağrısına icabet edip kesinlikle ona yönelecekleri bilindiğinden; bize fayda verecek olan da yalnızca onun düşmanını azarlaması, kendisini ve dostunu tebrik etmesi hususundaki sözü olduğundan; herkese ait olduğu vehmini verip iltibas oluşturmasın diye zamiri çoğul getirmedi. Sözünden ibret alalım ve bize anlatılan halinden ders çıkaralım diye zamiri yalnızca ona döndürerek şöyle buyurdu: {فاطلع} “Bunun üzerine baktı”; yani bunda kendisi için büyük bir lezzet gördüğünden cehennem ehline doğru baktı, {فرآه} “Ve onu gördü”; yani o kötü arkadaşını, {في سواء الجحيم *} “Çılgın alevli cehennemin ta ortasında”; yani ortasında ve alevlerin içinde, dünyada kendisine o sözü her söylediğinde onun kalbinde tutuşturduğu hararete karşılık en şiddetli alevlerle yanarken gördü.

وسمي الوسط سواء لاستواء المسافة منه إلى الجوانب كمركز الدائرة، ثم استأنف الإخبار عن مكافأته له بما كان من تقريعه وتوبيخه على التصديق بالآخرة بقوله: {قال} أي لقرينه ذلك.

Merkezden kenarlara olan mesafenin eşitliği sebebiyle dairenin merkezinde olduğu gibi orta yere 'sevâ' denilmiştir. Ardından ahireti tasdik ettiği için kendisini kınayıp azarlamasına karşılık ona vereceği cevabı bildirmeye yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قال} “Dedi ki”; yani o arkadaşına dedi.

ولما كان لا يقع في فكر أنه كان يتلفت إلى قوله هذا نوع التفاف لأنه ظاهر البطلان، ولأن هذا القائل محكوم بأنه من أهل الجنة، أكد قوله إشارة إلى أنه كان يؤثر فيه قوله في كثير من الأوقات بما يزينه به الشيطان وتحسنه النفوس بالشهوات، والراحة من كلف الطاعات، وساقه في أسلوب القسم تنبيهاً على التعجب من سلامته منه فقال: {تالله} وزاد التأكيد بعم ما علقه بالاسم الأعظم بالمخففة من المثقلة فقال: {إن كدت لتردين} أي إنك قاربت أن تهلكني وتجعلني في أردأ ما يكون من الأماكن، وفي هذا التأكيد غاية الترغيب في الثبات لمن كان قريباً من التزلزل وفي المباعدة لقرناء السوء.

Batıl oluşu apaçık olduğu için ve bu sözü söyleyenin cennet ehlinden olduğuna hükmedildiği için onun bu söze iltifat edebileceği akla gelmeyeceğinden; şeytanın süslemesi, nefislerin şehvetlerle ve taat külfetlerinden kurtulma arzusuyla hoş görmesi sebebiyle çoğu vakit onun sözünün kendisini etkilediğine işaret etmek üzere sözünü pekiştirdi ve ondan kurtulmuş olmasına duyulan hayreti bildirmek için yemin üslubuyla getirip şöyle buyurdu: {تالله} “Allah'a yemin olsun ki”; şeddeli olan 'inne' yerine hafifletilmiş olan 'in' ile ve İsm-i A'zam'a bağladığı yeminin ardından tekidi daha da artırarak şöyle buyurdu: {إن كدت لتردين} “Sen neredeyse beni helak edecektin”; yani beni helak etmeye ve mekanların en kötüsüne düşürmeye çok yaklaşmıştın. Bu tekitte, sarsılmaya yakın olan kimse için sebat etmeye ve kötü arkadaşlardan uzak durmaya yönelik son derece büyük bir teşvik vardır.

ولما ذكر سوء ما كان يأتي إليه، ذكر حسن أثر الله سبحانه عنده، فقال لافتاً الكلام إلى صفة الإحسان لأنه مقامه: {ولولا نعمة ربي} أي المحسن إليّ بما رباني به من تثبيتي عن أتباعك والتجاوز عني في مخالطتك {لكنت} كوناً ثابتاً {من المحضرين *}

Arkadaşının kendisine yaptığı kötülüğü zikredince, Allah Teâlâ'nın kendi üzerindeki güzel lütfunu zikretti ve makamı ihsan makamı olduğu için sözü ihsan sıfatına çevirerek şöyle buyurdu: {ولولا نعمة ربي} “Eğer Rabbimin nimeti olmasaydı”; yani sana uymaktan beni alıkoyup beni terbiye etmesi ve seninle düşüp kalkmamı bağışlamasıyla bana ihsanda bulunan Rabbimin nimeti olmasaydı, {لكنت} “Kesinlikle ben de olurdum”; sabit bir şekilde olurdum, {من المحضرين *} “[Oraya] getirilenlerden”;

أي المكرهين على حضور هذا الموطن الضنك الذي أنت فيه، فيالله ما أعظم إحسان هذه الآية في التنفير من العشرة لقرناء السوء لأنها شديدة الخطر قبيحة الأثر، ولقد أبان نظره هذا عن أنه لم يكن أعلى لذة مما كان فيه فليس بأدنى منه، فإنه لا شيء ألذ من رؤية العدو الماكر الذي طالما أحرق الأكباد وشوش الأفكار، في مثل دلك من الإنكار، وعظائم الأكدار، من غمرات النار.

yani senin içinde bulunduğun bu dar ve sıkıntılı yere zorla getirilenlerden olurdum. Allah aşkına, kötü arkadaşla düşüp kalkmaktan sakındırma hususunda bu ayetin ihsanı ne kadar da büyüktür; çünkü bunun tehlikesi pek çetin, eseri pek çirkindir! Şüphesiz onun bu bakışı, içinde bulunduğu lezzetten daha üstün bir lezzet olmadığını, ondan daha aşağı da olmadığını göstermiştir. Zira nice zamandır ciğerleri yakan ve fikirleri karıştıran hilekar düşmanı ateşin derinliklerinde, böyle bir inkâr ve büyük kederler içinde görmekten daha lezzetli bir şey yoktur.

ولما رأى ذاك فيما هو فيه من الجحيم، ورأى نفسه فيما هي فيه من النعيم، ما ملك نفسه أن قال كما يعرض لمن يكون في شدة فيأتيه الفرج فجأة فيصير كأنه في منام أو أضغاث أحلام، لا يصدق ما صار إليه سروراً: {أفما} أي أنحن يا إخواني منعمون مخلدون فيتسبب عن ذلك أنا ما {نحن بميتين *} أي بعد حالتنا هذه، وأكده لأن مثله لأجل نفاسته لا يكاد يصدق، ثم أعرق في العموم بما هو معياره فقال: {إلا موتتنا الأولى} أي التي كانت في الدنيا.

O kişiyi içinde bulunduğu cehennemde, kendisini de içinde bulunduğu nimet içinde görünce, şiddetli bir sıkıntı içindeyken aniden ferahlığa kavuşan ve sanki bir rüyada veya karmakarışık düşlerdeymiş gibi sevincinden ulaştığı duruma inanamayan kimsenin başına gelen hal gibi nefsine hakim olamayarak şöyle dedi: {أفما} “Biz artık... değil miyiz?”; yani ey kardeşlerim, bizler ebedi nimetler içinde miyiz ki bunun sonucu olarak biz, {نحن بميتين *} “Ölecek değiliz”; yani bu halimizden sonra artık ölmeyeceğiz? Bu durumu pekiştirdi; çünkü böylesi bir nimet, kıymetinden ötürü neredeyse inanılamayacak derecededir. Sonra bunun ölçüsü olan şeyle genelliği daha da perçinleyerek şöyle dedi: {إلا موتتنا الأولى} “İlk ölümümüz müstesna”; yani dünyada gerçekleşmiş olan ölüm.

ولما ذكر نعمة الخلاص من الموت، ذكر نعمة الإنقاذ من الأكدار فقال: {وما} {نحن} وأكد النفي فقال: {بمعذبين *} .

Ölümden kurtulma nimetini zikredince, kederlerden kurtarılma nimetini de zikrederek şöyle dedi: {وما} {نحن} “Ve biz... değiliz”; olumsuzluğu pekiştirerek şöyle buyurdu: {بمعذبين *} “Azap görecek de değiliz”.

ولما تذكر هذا فاستفزه السرور، وازدهته الغبطة والحبور،

Bunu hatırlayınca sevinç onu coşturdu, gıpta ve mutluluk kendisini sardı,

لم يملك نفسه أن قال في أسلوب التأكيد لما له في ذلك من النشاط لما له من خرق العادة منبهاً على عظمته لتعظيم الغبطة: {إن هذا} أي الملك الذي نحن فيه {لهو} أي وحده {الفوز العظيم *} أي الذي لا شيء يعدله. ولما دل هذا السياق على عظيم ما نالوه، زاد في تعظيمه بقوله: {لمثل هذا} أي الجزاء {فليعمل العاملون *} أي لينالوه فإنهم يغتنون غنى لا فقر بعده بخلاف ما يتنافسون فيه ويتدالجون عليه من أمور الدنيا، فإنه مع سرعة زواله منغض بكدره وملاله.

bu durumun harikuladeliğinden duyduğu neşe sebebiyle tekit üslubuyla konuşmaktan kendini alamadı ve gıptayı büyütmek için onun büyüklüğüne dikkat çekerek şöyle dedi: {إن هذا} “Şüphesiz ki bu”; yani içinde bulunduğumuz şu mülk, {لهو} “İşte asıl odur”; yani yalnızca odur, {الفوز العظيم *} “Büyük kurtuluş”; yani hiçbir şeyin dengi olamayacağı kurtuluş. Bu bağlam onların eriştikleri şeyin büyüklüğüne delalet edince, şu buyruğuyla onu daha da yüceltti: {لمثل هذا} “Böylesi için”; yani bu mükafat için, {فليعمل العاملون *} “Çalışanlar çalışsın”; yani ona ulaşmak için çalışsınlar; zira onlar öyle bir zenginliğe ererler ki ondan sonra asla fakirlik olmaz. Dünyalık işlerde birbiriyle yarışıp hırsla koşturdukları şeylerin aksine; çünkü o, çabucak yok olup gitmesiyle birlikte keder ve bıkkınlığıyla da insanı huzursuz eder.

ولما فات الوصف هذا التشويق إلى هذا النعيم، رمى في نعته رمية أخرى سبقت العقول وتجاوزت حد الإدراك وعلت عن تخيل الوهم في استفهام منفر من ضده بمقدار الترغيب فيه لمن كان له لب فقال: {أذلك} الجزاء البعيد المنال البديع المثال {خير نزلاً} فأشار بذلك إلى أنه إنما هو شيء يسير كما يقدم للضيف عند نزوله على ما لاح في جنب ما لهم وراء ذلك مما لا تسعه العقول ولا تضبطه الفهوم: {أم شجرة الزقوم *} أي التي تعرفها بأنها في غاية النتن والمرارة، من قولهم: تزقم الطعام - إذا تناوله على كره ومشقة شديدة، وعادل بين ما لا معادلة بينهما بوجه تنبيهاً على ذلك، ولأنهم كانوا يرون

Bu niteleme o nimete duyulan iştiyakı doruğa ulaştırınca, akıl sahipleri için onda rağbet uyandıracak ölçüde zıddından sakındıran bir soru ile akılları geride bırakan, idrak sınırını aşan ve vehmin hayal gücünün üstüne çıkan başka bir tasvire geçerek şöyle buyurdu: {أذلك} “Bu mu”; yani ulaşılması uzak ve misali eşsiz olan bu mükafat mı, {خير نزلاً} “Ziyafet olarak daha hayırlıdır”; bununla, misafire ilk indiğinde sunulan ikram gibi az bir şey olduğuna işaret etti; zira bunun ardında akılların alamayacağı ve anlayışların kavrayamayacağı nimetlerin yanında bu ancak öyle kalır, {أم شجرة الزقوم *} “Yoksa zakkum ağacı mı?”; yani son derece pis kokulu ve acı olduğunu bildiğin ağaç mı? Bu, yemeği tiksinerek ve büyük bir güçlükle yemek anlamına gelen 'tezakkama't-taâm' ifadesinden gelir. Buna dikkat çekmek için aralarında hiçbir şekilde denklik olmayan iki şeyi birbirine denk tuttu; zira onlar

ما سبب ذلك من الأعمال خيراً من أعمال المؤمنين التي سببت لهم النعيم، فكأنهم كانوا يقولون: إن هذا العذاب خير من النعيم، فسيق ذلك كذلك توبيخاً لهم على سوء اختيارهم.

buna sebep olan amelleri, müminlerin nimete kavuşmalarına sebep olan amellerinden daha hayırlı görüyorlardı. Sanki onlar: 'Bu azap o nimetten daha hayırlıdır' diyorlardı. Dolayısıyla bu ifade, kötü tercihleri sebebiyle onları azarlamak üzere bu şekilde sevk edilmiştir.

ولما كان قد أخبر أن نباتها في النار، فكان ذلك سبباً لزيادة تكذيبهم لأن عدم إيمانهم كان سبباً لضيق عقولهم، قال مؤكداً رداً على من يظن أن سبحانه لا يفتن عباده لأنه غني عن ذلك: {إنا جعلناها} أي الشجرة بما لنا من العظمة {فتنة للظالمين *} أي الذين يضعون الأشياء في غير مواضعها كمن هو في الظلام بكونها عذاباً لهم في الأخرى وسبباً لزيادة ضلالهم في الدنيا، ولو وضعوها مواضعها لعلموا أن من جعل في الشجر الأخضر ناراً لا تحرقه يستخرجونها هم متى شاؤوا فيحرقون بها ما شاؤوا من حطب وغيره قادر على أن ينبت في النار شجراً أخضر لا تحرقه النار، ثم نبه على أن محل الفتنة جعلها فيما ينكرونه، فقال تعالى مؤكداً لأجل إنكارهم معللاً لجعلها فتنة تخالطهم فتحيلهم في الدنيا بحرها وفي الأُخرى بأثرها: {إنها} وحقق أمر نباتها بقوله: {شجرة} وزاد الأمر بياناً بقوله: {تخرج} وأكده بالظرف فقال: {في أصل} أي ثابت وقعر ومعظم وقرار {الجحيم} أي النار الشديدة الاضطرام وفروعها ترتفع إلى دركاتها، ثم زاد ذلك وضوحاً

Onun ateş içinde bittiğini haber verince, iman etmeyişleri akıllarının daralmasına sebep olduğu için bu durum onların yalanlamalarını daha da artırdı. Allah Teâlâ bundan müstağni olduğu için kullarını imtihan etmeyeceğini sanan kimselere bir cevap olarak tekit ile şöyle buyurdu: {إنا جعلناها} “Şüphesiz biz onu kıldık”; yani o ağacı azametimizle kıldık, {فتنة للظالمين *} “Zalimler için bir fitne (imtihan/azap)”; yani karanlıkta kalan kimse gibi eşyayı yerli yerine koymayanlar için; zira o ağaç ahirette onlar için bir azap, dünyada ise sapıklıklarının artmasına bir sebep olmuştur. Şayet eşyayı yerli yerine koysalardı bilirlerdi ki; yeşil ağaçta kendisini yakmayan bir ateş var eden ve diledikleri zaman onu çıkarıp diledikleri odunu ve başka şeyleri onunla yakan Zat, ateşin içinde ateşin yakmadığı yeşil bir ağaç bitirmeye de elbette kadirdir. Sonra fitne konusunun, onların inkâr ettikleri şeyin içine konulması olduğuna dikkat çekerek tekit ile buyurdu ki -çünkü onlar inkâr ediyorlardı ve o ağacın dünyada hararetiyle, ahirette ise eseriyle onları kuşatıp dönüştürecek bir fitne kılınmasının gerekçesini açıklayarak-: {إنها} “Muhakkak ki o”; ve onun bitiş gerçeğini şu sözüyle teyit etti: {شجرة} “Bir ağaçtır”; ve şu sözüyle durumu daha da açıkladı: {تخرج} “Çıkar”; ve zarf ile bunu pekiştirerek buyurdu ki: {في أصل} “Ta dibinde”; yani kökünde, dibinde, merkezinde ve karar kılınan yerinde, {الجحيم} “Çılgın alevli cehennemin”; yani son derece şiddetli alevlenen ateşin dibinde çıkar ve dalları onun tabakalarına doğru yükselir. Sonra bunu daha da açık kılıp

وتصويراً بقوله: {طلعها} أي الذي هو مثل طلع النخل في نموه ثم تشققه عن ثمرة {كأنه رءوس الشياطين *} فيما هو مثل عند المخاطبين فيه، وهو القباحة التي بلغت النهاية، وهذا المثل واقع في أتم مواقعه سواء كان الشيطان عندهم أسماً للحية أو لغيرها، لأن قبح الشياطين وما يتصل بهم في أنهم شر مخص لا يخلطه خير مقرر في النفوس، ولهذا كان كل من استقبح منظر إنسان أو فعله يقول: كأنه شيطان، كما انطبع في النفوس حسن الملائكة وجلالتهم فشبهوا لهم الصور الحسان، ولذلك سمت العرب ثمر شجر يقال له الأستن بهذا الاسم، وهو شجر خشن مر منتن منكر الصورة.

şöyle tasvir etti: {طلعها} “Onun tomurcukları”; yani hurma tomurcuğu gibi büyüyüp ardından meyveye duran sürgünleri, {كأنه رءوس الشياطين *} “Sanki şeytanların başları gibidir”; yani muhataplar katında son noktaya ulaşmış çirkinlikte darbımesel olan şey gibidir. Bu benzetme son derece yerindedir; ister şeytan onların katında yılanın ismi olsun ister başkası; çünkü şeytanların ve onlara bağlı olan şeylerin içine hiçbir hayır karışmamış katıksız bir şer olduğu hususundaki çirkinlik nefislerde yer etmiştir. Bu sebeple kim bir insanın görüntüsünü veya fiilini çirkin bulsa 'sanki bir şeytan' der; nitekim meleklerin güzelliği ve celaleti de nefislerde yer etmiş ve güzel suretleri onlara benzetmişlerdir. Bu yüzden Araplar 'esten' denilen bir ağacın meyvesine bu ismi vermişlerdir ki o kaba, acı, pis kokulu ve çirkin görüntülü bir ağaçtır.

ولما أثبت أمرها بما هو في غاية الفتنة لها واللطف للمؤمنين، سبب عن الفتنة بها قوله: راداً لإنكارهم أن يأكلوا مما لا يشتهونه ومكذباً لما كانوا يدعون من المدافعة: {فإنهم} أي بسبب كفرانهم بها وبغيرها مما أمرهم الله {لآكلون منها} أي من هذه الشجرة من شوكها وطلعها وما يريد الله بما يؤلم منها. ولما كانوا قد زادوا في باب التهكم في أمرها، زاد التأكيد في مقابلة ذلك بقوله: {فمالئون منها} ومن غيرها في ذلك الوقت الذي يريد الله أكلهم منها {البطون *}

Onun durumunu onlar için tam bir fitne ve müminler için bir lütuf olacak şekilde ispat edince, onunla imtihan edilmelerinin bir neticesi olarak; canlarının çekmediği şeyden yemelerini inkâr etmelerine bir reddiye ve savuşturacaklarına dair iddialarını bir yalanlama olarak şöyle buyurdu: {فإنهم} “Muhakkak ki onlar”; yani ona ve Allah'ın kendilerine emrettiği diğer şeylere nankörlük etmeleri sebebiyle, {لآكلون منها} “Elbette ondan yiyeceklerdir”; yani bu ağaçtan, onun dikeninden, tomurcuğundan ve Allah'ın acı verici şeylerden dilediğinden yiyeceklerdir. Onlar bu ağaç hakkında alayı daha da artırdıklarından, buna karşılık tekitleri artırarak şöyle buyurdu: {فمالئون منها} “Ve onunla dolduracaklardır”; yani Allah'ın ondan yemelerini dilediği o vakitte ondan ve diğer şeylerden dolduracaklardır, {البطون *} “Karınlarını”;

قهراً على ذلك وإجباراً. ولما أحرق أكبادهم من شديد الجوع زيادة في العذاب، ولما جرت العادة بأن الآكل المتنعم يتفكه بعد أكله بما يبرد غلة كبده، قال مشيراً إلى تناهي شناعة متفكههم، وطويل تلهبهم من عطشهم، بأداة التراخي وآلة التأكيد لما لهم في ذلك من عظيم الإنكار: {ثم إن لهم عليها} أي على أكلهم منها {لشوباً} أي خلطاً عظيم الإحراق {من حميم *} أي ماء حار كأنه مجمع من مياه من عصارات شتى من قيح وصديد ونحوهما - نسأل الله العافية.

buna zorlanarak ve mecbur bırakılarak dolduracaklardır. Azabı artırmak için şiddetli açlıktan ciğerlerini yakınca ve nimet içindeki yiyicinin de yedikten sonra ciğerinin hararetini söndürecek şeylerle meyvelenmesi adet olduğundan; onların tatlı niyetine alacakları şeyin nihai çirkinliğine ve susuzluktan uzun süre yanıp tutuşacaklarına işaret ederek, onların bu konudaki büyük inkârları sebebiyle terâhî (sonralık) edatı ve tekit vasıtalarıyla şöyle buyurdu: {ثم إن لهم عليها} “Sonra şüphesiz onlar için onun üzerine vardır”; yani ondan yemelerinin üzerine, {لشوباً} “Elbette bir karışım vardır”; yani son derece yakıcı bir karışım, {من حميم *} “Kaynar sudan”; yani cerahat, irin ve benzeri türlü usarelerden toplanmış sular gibi olan kaynar bir sudan -Allah'tan afiyet dileriz-.

ولما كان ما ذكر للفريقين إنما هو النزل الذي مدلوله ما يكون في أول القدوم على حين غفلة، وكانوا يريدون الحميم كما يورد الإبل الماء، وكان قوله تعالى {يطوفون بينها وبين حميم آن} [الرحمن: ٤٤] يدل على أن ذلك خارجها أو خارج غمرتها، كما تكون الأحواض في الحيشان خارج الأماكن المعدة للإبل، قال مبيناً أن لهم ما هو أشد شناعة من ذلك ملوحاً إليه بأداة التراخي: {ثم إن مرجعهم} أي بعد خروجهم من دار ضيافتهم الزقومية {لإلى الجحيم *} أي ذات الاضطرام الشديد، والزفير والبكاء والاغتمام الطويل المديد، كما أن حزب الله يتقلبون من جنات النعيم إلى جنات المأوى مثلاً إلى جنات عدن إلى

İki zümre için zikredilen şey sadece bir ziyafet (nüzül) olduğundan -ki bunun anlamı ilk varışta gaflet anında sunulan ikramdır- ve develerin suya götürüldüğü gibi onlar da kaynar suya götürülmek istendiğinden; Allah Teâlâ'nın {يطوفون بينها وبين حميم آن} [Rahmân: 44] “Onlar, cehennem ile son derece kaynar su arasında dolaşırlar” buyruğu da develer için ayrılan yerlerin dışındaki havluların avlularda bulunması gibi bunun cehennemin dışında veya alevlerinin haricinde olduğuna delalet ettiğinden; terâhî edatıyla ima ederek onlar için bundan daha da korkunç bir şey olduğunu açıklayıp şöyle buyurdu: {ثم إن مرجعهم} “Sonra şüphesiz onların dönüşü”; yani zakkum ziyafeti yurdundan çıktıktan sonraki dönüşleri, {لإلى الجحيم *} “Elbette çılgın alevli cehennemedir”; yani alevleri son derece şiddetli olan, inilti, ağlama ve uzun uzadıya kederin bulunduğu cehennemedir. Nitekim Allah'ın fırkası da Naim cennetlerinden -mesela- Me'vâ cennetlerine, oradan Adn cennetlerine ve

الفردوس التي لا يبغون عنها حولاً كما ينقل أهل السعة والأكابر من أهل الدنيا ضيوفهم في البساتين المتواصلة والمناظر، وينزهونهم في القصور العالية والدساكر.

oradan da ayrılmak istemeyecekleri Firdevs'e geçerler; tıpkı dünya ehlinden varlıklı ve ileri gelen kimselerin misafirlerini birbiri ardınca uzanan bahçelerde ve manzaralarda gezdirmeleri, yüksek saraylarda ve köşklerde ağırlamaları gibi.

ولما أخبر عن عذابهم هذا، وكان سببه الجمود مع العادة الجارية على غير الحق، والتقيد بما ألفته النفس ومال إليه الطباع، مما أصّله من يعتقدون أنه أكبر منهم وأتم عقلاً، علل ذلك تحذيراً من مثله لأنه كان سبب هلاك أكثر الخلق، وأكده لأنهم ينكرون ضلال من أصّل لهم، فتلك العوائد من آبائهم وغيرهم فقال: {إنهم ألفوا} أي وجدوا وجدانا ألفوه {آباءهم ضالين *} أي عريقين في الضلال، فما هم فيه لا يخفى على أحد أنه ضلال يتسبب عنه النفرة عن صاحبه {فهم} أي البعداء البغضاء {على آثارهم} أي التي لا تكاد تبين لأحد لخفاء مذاهبها لوهيها وشدة ضعفها وانطماس معالمها، لا على غيرها {يهرعون *} أي كأنهم يلجئهم ملجئ إلى الإسراع، فهم في غاية المبادرة إلى ذلك من غير توقف على دليل ولا استضاءة بحجة

Onların bu azabını haber verince; bunun sebebi hakka dayanmayan carî adete körü körüne bağlı kalmak, nefsin alıştığı ve tabiatın meylettiği şeylere kilitlenmek ve kendilerinden daha büyük ve daha akıllı olduğuna inandıkları kimselerin ortaya koyduğu şeylere uymak olduğundan; yaratılmışların çoğunun helakine sebep olan bu tür tutumlardan sakındırmak için bunu gerekçelendirdi. Babalarından ve başkalarından kendilerine kalan bu adetleri başlatanların sapıklığını inkâr ettikleri için sözü tekit ederek şöyle buyurdu: {إنهم ألفوا} “Şüphesiz onlar buldular”; yani alışageldikleri bir buluşla buldular, {آباءهم ضالين *} “Babalarını sapıklık içinde”; yani sapıklığa batmış olarak; dolayısıyla içinde bulundukları şeyin bir sapıklık olduğu ve sahibinden nefret edilmesini gerektirdiği kimseye gizli kalmaz. {فهم} “Kendileri de”; yani o uzak ve nefret edilen kimseler, {على آثارهم} “Onların izleri üzerinde”; yani tutarsızlığı, aşırı zayıflığı ve izlerinin silinmiş olması sebebiyle zayıf mezhepleri yüzünden kimseye neredeyse belli olmayan izleri üzerinde, başkası üzerinde değil, {يهرعون *} “Koşturup duruyorlar”; yani sanki bir zorlayıcı onları aceleye sevk ediyormuş gibi hiçbir delile dayanmadan ve hiçbir hüccetten aydınlanmadan son derece büyük bir aceleyle oraya atılmaktadırlar,

بحيث يلحق صاحب هذا الإسراع من شدة تكالبه عليه شيء هو كالرعدة، وذلك ضد توقفهم وجمودهم فيما أتاهم به رسولنا ﷺ من شجرة الزقوم وغيرها مما هو في غاية الوضوح والجلاء، فأمعنوا في التكذيب به والاستهزاء، وأصروا بعد قيام الدلائل، فكانوا كالجبال ثباتاً على ضلالهم، والحجارة الصلاب الثقال رسوخاً في لازب أوحالهم.

öyle ki bu acelenin sahibine, ona aşırı düşkünlüğünden dolayı titreme gibi bir hal gelir. Bu durum, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine getirdiği zakkum ağacı ve benzeri son derece açık ve berrak şeylerdeki duraksamalarının ve donukluklarının tam zıddıdır; nitekim onu yalanlamakta ve onunla alay etmekte aşırıya kaçtılar, deliller ortaya konulduktan sonra da ısrar ettiler; sapıklıkları üzerinde sebat hususunda dağlar gibi, çamurlu bataklıklarında kökleşme hususunda sert ve ağır taşlar gibi oldular.

ولما كان النبي ﷺ شديد المحبة لهداهم والحزن على ضلالهم، والأسف على غيهم ومحالهم، وكان الضلال مع العقل أولاً، ثم مع وجود الرسل الذين هم من الصدق والمعجزات والأمور الملجئة إلى الهدى ثانياً كالمحال، سلاه سبحانه بقوله على سبيل التأكيد لزيادة التحقيق: {ولقد ضل قبلهم} أي قبل من يدعوهم في جميع الزمان الذي تقدمهم {أكثر الأولين *} بحيث إنه لم يمض قرن بعد آدم ﵇ إلا وكله أو جله ضلال.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların hidayete ermelerini son derece arzuladığından, sapıklıklarına çok üzüldüğünden ve azgınlıkları ile imkansız tutumlarına kederlendiğinden; akıl varken ilk olarak sapıklığa düşmek, ardından doğruluk, mucizeler ve hidayete mecbur kılan hususlarla donatılmış elçiler varken ikinci olarak sapmak imkansız gibi bir şey olduğundan; Allah Teâlâ gerçeği daha da pekiştirmek için tekit yoluyla şöyle buyurarak onu teselli etti: {ولقد ضل قبلهم} “Andolsun onlardan önce de sapmıştı”; yani kendilerini davet ettiği kimselerden önce, kendilerinden önceki bütün zamanlarda, {أكثر الأولين *} “Öncekilerin çoğu”; öyle ki Âdem aleyhisselâm'dan sonra geçen hiçbir asır yoktur ki tamamı veya çoğu sapık olmasın.

ولما كان ربما ظن أنه لعدم الرسل، نفى ذلك بقوله مؤكداً لنحو ذلك: {ولقد أرسلنا} أي على ما لنا من العظمة التي توجب الإتيان بما لا ريب فيه من البيان {فيهم منذرين *} أي فأنذروهم بأس الله وبينوا لهم أحسن البيان، ومع ذلك فغلب عليهم الضلال، وعناد أهل الحق بالمحال، حتى أهلكهم الله بما له من شديد المجال، وهو معنى قوله:

Bunun elçilerin bulunmayışından kaynaklandığı zannedilebileceğinden, bu zannı ortadan kaldırmak için benzer şekilde tekit ederek şöyle buyurdu: {ولقد أرسلنا} “Andolsun biz göndermiştik”; yani şüphe bırakmayan bir beyan getirmeyi gerektiren azametimizle, {فيهم منذرين *} “İçlerinde uyarıcılar”; yani onları Allah'ın azabıyla uyardılar ve onlara en güzel şekilde açıkladılar. Buna rağmen sapıklık ve hak ehline karşı bâtılla inatlaşma onlara galebe çaldı; nihayet Allah çetin kudretiyle onları helak etti. İşte şu buyruğunun anlamı budur:

{فانظر} أي فتسبب عن الإرسال أنا فعلنا في إهلاكهم من العجائب ما يستحق التعجيب به والتحذير من مثله بأن يقال لمن تخلف عنهم: انظر {كيف} ولما كان ذلك عادة مستمرة لم تختلف أصلاً قال: {كان عاقبة} أي آخر امر {المنذرين} أي في إنا أهلكناهم لتكذيبهم، فاصبر على الشدائد كما صبروا، واستمر على الدعاء بالبشارة والنذارة حتى يأتيك أمر الله.

{فانظر} “Bak”; yani elçi göndermenin bir sonucu olarak biz onları helak etme hususunda öyle ibretlik şeyler yaptık ki hayret edilmeyi ve onlardan geri kalanlara 'bak' denilerek sakındırılmayı hak etmektedir: {كيف} “Nasıl”; bu durum hiç değişmeyen daimi bir adet olduğundan şöyle buyurdu: {كان عاقبة} “Sonu ne oldu”; yani akıbeti ne oldu, {المنذرين} “U yarılanların”; yani yalanlamaları sebebiyle onları helak edişimize bak. Elçilerin sabrettiği gibi sen de zorluklara sabret ve Allah'ın emri gelinceye kadar müjdeleme ve uyarma yoluyla davete devam et.

ولما أفهم الحكم على الأكثر بالضلال أن الأقل على غير حالهم، نبه على حال الطائعين بقوله مستثنياً من ضمير المنذرين: {إلا عباد الله} أي الذين استخلصهم سبحانه بما له من صفات الكمال، فاستحقوا الإضافة إلى اسمه الأعظم {المخلصين *} أي الذين أخلصهم له فأخلصوا هم أعمالهم فلم يجعلوا فيها شوباً لغيره.

Çoğunluk hakkındaki sapıklık hükmü, azınlığın onların durumundan farklı olduğunu hissettirince; uyarılanlar zamirinden istisna yaparak itaatkârların durumuna dikkat çekti ve şöyle buyurdu: {إلا عباد الله} “Allah'ın kulları müstesna”; yani kemal sıfatlarıyla Allah'ın zatına seçtiği ve bu sayede O'nun İsm-i A'zam'ına izafe edilmeyi hak eden kullar, {المخلصين *} “İhlâsa erdirilmiş olanlar”; yani Allah'ın kendisi için arındırdığı, onların da amellerini O'na halis kılıp içine O'ndan başkasına ait hiçbir şaibe karıştırmadığı kimseler.

ولما كان مقصود السورة التنزيه الذي هو الإبعاد عن النقائص، ولذلك كان أنسب الأشياء الإقسام أولها بالملائكة هم أنزه الخلق، وكان أعلى الخلق من جرد نفسه عن الحظوظ بما يؤتيه الله من المجاهدات والمنازلات والمعالجات حتى يلحق بهم فيجوز مع فضلهم معالي الجهاد، فكان أحق الأنبياء بالذكر من كان أكثر تجريداً لنفسه من الشواغل سيراً إلى مولاه وتعريجاً عن كل ما سواه، وكان الأب

Surenin maksadı noksanlıklardan uzak tutmak anlamına gelen tenzih olduğundan ve bu sebeple en uygun şey sure başında yaratılmışların en temizi olan meleklere yemin etmek olduğundan; yaratılmışların en yücesi de Allah'ın bahşettiği mücahedeler, karşılaşmalar ve tedavilerle nefsini şahsi arzulardan arındırıp meleklere katılan ve onların faziletleriyle birlikte cihadın yüceliklerini elde eden kimse olduğundan; anılmaya en layık peygamberler de Mevlâsına yönelmek ve O'ndan gayrı her şeyden yüz çevirmek için nefsini meşguliyetlerden en çok tecrit eden kimse idi. İkinci ata

الثاني من أحقهم بذلك لأنه تجرد في الجهاد بالدعاء إلى الله ألف عام ثم تجرد عن كل شيء على ظهر الماء بين الأرض والسماء، فقال تعالى مؤكداً لما تقدم من أنه دعا إلى التأكيد من أن مكثه في قومه المدة الطويلة مبعد لأن يكونوا وافقوه ومالوا معه وتابعوه، ولأن فعل العرب في التكذيب مع ترادف المعجزات وتواتر العظات عمل من هو مكذب بوقوع النصرة للمرسلين، والعذاب للمكذبين، عطفاً على تقديره: فقاسى الرسل من الشدائد ما لا تسعه الأوراق، وجاهدوهم بأنفسهم والتضرع إلى الله تعالى في أمرهم: {ولقد نادانا} لما لنا من العظمة {نوح} بقوله

da buna en layık olanlardandı; zira bin yıl boyunca Allah'a davet cihadında nefsini tamamen vakfetmiş, ardından yer ile gök arasında suyun üstünde her şeyden tecrit olmuştur. Allah Teâlâ, kavmi arasında bu kadar uzun süre kalmasının onların kendisine uymasını, onunla birlikte meyletmesini ve tabi olmasını uzak kıldığına dair tekidi gerektiren geçmiş hususları ve peş peşe gelen mucizeler ve sürekli öğütler varken Arapların yalanlamasının, elçilere yardım edilmesini ve yalanlayanların azaba uğratılmasını yalanlayan kimsenin ameli gibi olduğunu tekit ederek; takdiri 'Elçiler kağıtlara sığmayacak zorluklara katlandılar, bizzat kendileriyle ve Allah Teâlâ'ya yakarışla onlara karşı cihat ettiler' şeklinde olan söze atıfla şöyle buyurdu: {ولقد نادانا} “Andolsun bize seslenmişti”; azametimiz sebebiyle, {نوح} “Nuh”; şu sözüyle:

{رب إني مغلوب فانتصر} [القمر: ١٠] ونحوه مما أخبر الله عنه به بعد أمور عظيمة لقيها منهم من الكروب، والشدائد والخطوب، لنكشف عنه ما أعياه من أمرهم.

{رب إني مغلوب فانتصر} [Kamer: 10] “Rabbim! Gerçekten ben yenik düştüm, artık bana yardım et” ve kavminden gördüğü büyük sıkıntılardan, zorluklardan ve musibetlerden sonra, onların içinden çıkamadığı durumunu kendisinden gidermemiz için Allah'ın bize haber verdiği benzeri dualarla seslenmişti.

ولما أغنت هذه الجملة عن شرح القصة وتطويلها، وكان قد تسبب عن دعائه إجابته، قال بالتأكيد بالاسمية والإشارة إلى القسم والأداة الجامعة لكل مدح وصيغة العظمة إلى أن هول عذابهم وعظم مصابهم بلغ إلى أنه مع شهرته لا يكاد يصدق، فهو يحتاج إلى اجتهاد كبير وشدة اعتناء، فكانت الإجابة إجابة من يفعل ذلك وإن

Bu cümle kıssayı uzatıp açıklamaya ihtiyaç bırakmayınca ve onun duası icabet edilmesine sebep olunca; isim cümlesiyle, yemine işaretle, her türlü övgüyü toplayan edatla ve azamet sîgasıyla tekit ederek buyurdu ki: Onların azabının dehşeti ve başlarına gelen felaketin büyüklüğü, şöhretine rağmen neredeyse inanılamayacak dereceye ulaşmıştı; dolayısıyla bu, büyük bir gayret ve son derece ihtimam gerektiriyordu. Bu sebeple icabet, bunu yapan birinin icabeti gibi oldu; gerçi

كانت الإفعال بالنسبة إليه سبحانه على حد سواء، لا تحتاج إلى غير مطلق الإرادة: {فلنعم المجيبون *} أي كنا بما لنا من العظمة له ولغيره ممن كان نعم المجيب لنا، هذه صفتنا لا تغير لها.

fiiller Allah Teâlâ'ya nispetle birbirine eşittir ve mutlak iradeden başkasına ihtiyaç duymaz: {فلنعم المجيبون *} “Biz ne güzel icabet edenleriz!”; yani biz azametimizle ona ve bizim çağrımıza güzelce icabet eden diğer kullarımıza ne güzel icabet edenler olduk; bu bizim değişmeyen sıfatımızdır.

ولما كان معنى هذا: فأجبناه إجابة هي النهاية في استحقاق على الممادح من إيصاله إلى مراده من حمله وحمل من آمن به والانتقام ممن كذبه كما هي عادتنا دائماً، عطف عليه قوله: {ونجيناه} أي بما لنا من العظمة {وأهله} أي الذين وافقوه في الدين {من الكرب العظيم *} وهو الأذى من الغرق {وجعلنا ذريته هم} أي خاصة {الباقين *} لأن جميع أهل الأرض غرقوا فلم يبق منهم أحد أصلاً، وأهل السفينة لم يعقب منهم أحد غير أولاده، فأثبناه على نزاهته إن كان هو الأب الثاني، فالعرب والعجم أولاد سام، والسودان أولاد حام، والترك والصقالبة ويأجوج ومأجوج أولاد يافث، فكل من تبع سنته في الخير كان له مثل أجره.

Bunun anlamı: Daimi adetimiz olduğu üzere, onu ve iman edenleri gemiye bindirip muradına eriştirmek ve onu yalanlayanlardan intikam almak suretiyle övgülerin en nihayetine layık bir icabetle ona icabet ettik demektir. Buna atıfla şöyle buyurdu: {ونجيناه} “Ve biz onu kurtardık”; yani azametimizle, {وأهله} “Ve ailesini de”; yani dinde ona uyanları, {من الكرب العظيم *} “Büyük felaketten”; o da boğulma eziyetidir. {وجعلنا ذريته هم} “Ve onun soyunu kıldık”; yani sadece onları, {الباقين *} “Kalıcılar”; çünkü yeryüzü halkının tamamı boğuldu ve onlardan geriye hiç kimse kalmadı; gemi ehlinden de onun çocuklarından başka kimsenin nesli devam etmedi. İkinci ata olması bakımından onun nezihliğine karşılık ona bu mükafatı verdik; Araplar ve Acemler Sâm'ın çocukları, Siyahiler Hâm'ın çocukları, Türkler, Slavlar ve Ye'cûc ile Me'cûc ise Yâfes'in çocuklarıdır. Dolayısıyla onun hayır yolundaki sünnetine uyan herkese onun ecrinin bir misli verilir.

ولما ذكر لأنه بارك في نسله، أعلم أنه أدام ذكره بالخير في أهله فقال: {وتركنا عليه} أي ثناء حسناً، لكنه حذف المفعول

Onun soyunu bereketlendirdiğini zikredince, ailesi arasında onun güzel anılışını daimi kıldığını bildirerek şöyle buyurdu: {وتركنا عليه} “Ve onun üzerinde bıraktık”; yani güzel bir övgü bıraktık; ancak mef'ûlü hazfetti

وجعله لازماً، فصار المعنى: أوقعنا عليه الترك بشيء هو من عظمته وحسن ذكره بحيث يعز وصفه {في الآخرين *} أي كل من تأخر عن زمانه إلى يوم الدين. ولما كان قد كتب الله في القدم سلامته من كل سوء على كثرة الأعداء وطول الإقامة فيهم وشدة الخلاف قال تعالى مستأنفاً مادحاً: {سلام} أي عظيم {على نوح} من كل حي من الجن والأنس والملائكة لسلام الله عليه. ولما كان لسان جميع أهل الأرض في زمانه ﵇ واحداً، فكانوا كلهم قومه، ولم يكن في زمانه نبي، فكانت نبوته قطب دائرة ذلك الوقت، فكان رسالته عامة لأهله، وكان غير الناس من الخلق لهم تبعاً، خصه في السلام بأن قال: {في العالمين} أي مذكور فيهم كلهم لفظاً ومعنى يسلم عليه دائماً إلى أن تقوم الساعة، وخصوصية نبينا ﷺ بأنه أرسل إلى جميع الخلق مع اختلاف الألسنة ومع استمرار الرسالة أبد الآباد، وكون شريعته ناسخة غير منسوخة، وكون جميع الخلق في القيامة تحت لوائه، فهناك يظهر تمام ما أوتيه من عموم البعثة إلى ما ظهر منه في الدنيا.

ve fiili lazım kıldı. Böylece mana şöyle oldu: Büyüklüğü ve güzel anılışı sebebiyle nitelenmesi güç olan bir şeyi onun üzerine bıraktık; {في الآخرين *} “Sonradan gelenler arasında”; yani onun zamanından kıyamet gününe kadar sonra gelen herkes arasında. Düşmanların çokluğuna, aralarında uzun süre kalmasına ve şiddetli muhalefetlerine rağmen Allah ezelde onun her türlü kötülükten esenlik içinde kalmasını takdir ettiğinden, överek söze yeniden başlayıp şöyle buyurdu: {سلام} “Selâm olsun”; yani büyük bir selâm, {على نوح} “Nuh'a”; Allah'ın ona selâmı sebebiyle cinlerden, insanlardan ve meleklerden yaşayan her varlıktan selâm olsun. Onun aleyhisselâm zamanında bütün yeryüzü halkının dili bir olduğundan ve hepsi onun kavmi sayıldığından, kendi devrinde başka bir peygamber de bulunmadığından, peygamberliği o dönemin kutup dairesiydi; dolayısıyla risaleti o zamanki halka şamildi ve insanların dışındaki diğer yaratılmışlar da onlara tabi idi. Bu sebeple selâmda onu hususi kılarak şöyle buyurdu: {في العالمين} “Âlemler içinde”; yani kıyamet kopuncaya kadar hem lafzan hem manen hepsi arasında anılıp kendisine daima selâm verilir. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in hususiyeti ise, dillerin farklılığına ve risaletin sonsuza dek devam etmesine rağmen bütün yaratılmışlara gönderilmiş olması, şeriatının nesh edici olup mensuh olmaması ve kıyamette bütün mahlukatın onun sancağı altında toplanacak olmasıdır; işte peygamberliğinin dünyada ortaya çıkan umumiliğinin tam kemali orada zahir olacaktır.

ولما كان التقدير: فعلنا به ذلك لإحسانه، وكان الضالون ينكرون أن تنجو الدعاء إلى الله وأتباعهم منهم، أخبر في سياق التأكيد أنه يفعل بكل محسن ما فعل به فقال {إنا} أي على عظمتنا {كذلك}

Takdir: «Bunu ona ihsanı sebebiyle yaptık» şeklinde olunca ve sapkınlar Allah'a davet edenlerin ve tâbilerinin onlardan kurtulabileceğini inkâr edince, tekit bağlamında ona yaptığını her muhsine yapacağını haber vererek şöyle buyurdu: {إنا} “Şüphesiz biz”; yani büyüklüğümüzle, {كذلك} “işte böyle”

أي مثل ذلك الجزاء بالذكر الحسن والنجاة من كل سوء {نجزي المحسنين *} أي الذين يتجردون من الظلمات النفسانية إلى الأنوار الملكية بحيث لا يغفلون عن المعبود، ولا ينفكون لحظة عن الشهود.

yani güzel bir anılış ve her türlü kötülükten kurtuluş şeklindeki bu karşılık gibi, {نجزي المحسنين *} “İyilik edenleri mükâfatlandırırız.”; yani nefsin karanlıklarından melekut nurlarına öyle bir sıyrılırlar ki Mabud'dan gafil olmazlar ve bir an bile müşahededen ayrılmazlar.

ولما أفهمت هذه الجملة - ولا بد - إحسانه إلى المحسن، علل ما أفهمته بقوله: مؤكداً إظهاراً للإقبال عليه بأن ذكره مما يرغب فيه، وتكذيباً لمن كذبه: {إنه من عبادنا} أي الذين هم أهل لأن نضيفهم إلى مقام عظمتنا {المؤمنين *} أي الراسخين في هذا الوصف، المتمكنين فيه، فعلم أن الإيمان هو المراد الأقصى من الإنسان لأنه علل الإنجاء بالإحسان والإحسان بالبيان، ولما أفهم تخصيص ذريته بالبقاء إهلاك غيرهم، وقدم ما هو أهل له من مدحه اهتماماً به وترغيباً في مثله، أخبر عن أعدائه بأنه أوقع بهم لأنهم لم يتحلوا بما كان سبب سعادته من الإيمان بقوله: مشيراً إلى العظمة التي أوجدها سبحانه في إغراقهم بأداة التراخي: {ثم أغرقنا} أي بما لنا من العظمة التي لا يقوم لها شيء {الآخرين *} أي الذي غايروه في الأقوال والأفعال فاستحقوا أضداد أفعالنا معه وهو أهل الأرض كلهم غير أهل السفينة وكلهم

Bu cümle muhakkak ki O'nun muhsine olan ihsanını hissettirince, hissettirdiği bu manayı, onun anılmasının rağbet edilen bir şey olduğunu belirterek ona yönelişini göstermek üzere tekit ederek ve onu yalanlayanları tekzip etmek için şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنه من عبادنا} “Çünkü o bizim kullarımızdandı”; yani büyüklük makamımıza nispet edilmeye layık olan [kullarımızdan], {المؤمنين *} “Müminlerden”; yani bu vasıfta kökleşmiş, onda sebat bulmuş olanlardan. Böylece insanın nihai amacının iman olduğu anlaşıldı; zira kurtarmayı ihsan ile, ihsanı da beyan ile gerekçelendirdi. Soyunun kalıcı kılınmasıyla başkalarının helak edildiği anlaşılınca ve ona gösterilen önem ve benzerine rağbet ettirmek amacıyla layık olduğu övgüyü öne alınca, onun mutluluğunun sebebi olan imanla bezenmedikleri için düşmanlarının başına azap getirdiğini terahi edatıyla (sonralık bildiren edatla) onların boğulmasında yarattığı azamete işaret ederek şöyle bildirdi: {ثم أغرقنا} “Sonra boğduk”; yani hiçbir şeyin karşısında duramayacağı azametimizle, {الآخرين *} “Ötekileri”; yani söz ve fiillerde ona muhalefet edip gemi halkı dışındaki bütün yeryüzü halkı olarak ona yaptıklarımızın zıddına müstahak olanları. Onların hepsi de

قومه كما هو ظاهر الآيات إذا تؤمل تعبيرها عن الدعوة والإغراق ودعائه ﵇ عليهم، وظاهر ما رواه الشيخان وغيرهما عن أنس ﵁ في حديث الشفاعة أن الناس يقولون:

onun kavmiydi; nitekim davet, suda boğma ve onun aleyhisselâm onlar aleyhine ettiği dua hakkındaki ifadeler düşünüldüğünde ayetlerin zahiri de böyledir. Şeyhayn ve diğerlerinin Enes'ten radıyallâhu anh şefaat hadisinde rivayet ettiklerinin zahiri de insanların şöyle diyeceğini bildirmektedir:

«ائتوا نوحاً أول نبي بعثه الله إلى أهل الأرض» ، وإنما كانوا قوماً لا أكثر، لأنهم كانوا على لسان واحد قبل بلبلة الألسن باتفاق أهل التأريخ، وذلك كما أن العرب يطلق عليهم كلهم على انتشارهم واتساع بلادهم أنهم قوم، لاجتماعهم في اللسان مع أنهم قبائل لا يحصيهم العد، ولا يجمعهم نسب واحد إلا في إسماعيل ﵇، وقيل فيما فوقه، فإن النسابين أجمعوا على أن عدنان من ولد إسماعيل ﵇، قالوا: هو من ولد عدنان، واختلفوا في قحطان أبي اليمن وكذا ثقيف، فقيل: هما من ولد إسماعيل ﵇، وقيل لا، ثم من قال: إن ثقيفاً من ولد إسماعيل ﵇، قالوا: هو من ولد عدنان، وقال بعضهم: لا، ثم إن من ولد عدنان ربيعة ومضر، ومن دون مضر كنانة وهذيل والقارة وخزاعة وأسد وتميم ومزينة والرباب وضبة وقيس، ودون ذلك باهله وأشجع وفزارة وكنانة وقريش وخلائق، ومن دون ربيعة بكر بن وائل وغيرهم، ومن دون ذلك شيبان وعبد القيس والنمر وخلائق، ودون قحطان أبي اليمن لخم وجذام وعائلة وغسان وكندة وهمدان والأزد، ومنهم الأنصار وخلائق غير ذلك،

«Allah'ın yeryüzü halkına gönderdiği ilk peygamber olan Nuh'a gidin.» Onlar sadece tek bir kavimdi, daha fazlası değildi; çünkü tarihçilerin ittifakıyla, dillerin karışmasından önce tek bir dil üzere idiler. Bu durum, tıpkı Arapların sayısız kabileler olmalarına ve soylarının İsmail aleyhisselâm dışında -veya onun üstünde- birleşmemesine rağmen, dilde birleşmeleri sebebiyle, yayılmalarına ve ülkelerinin genişliğine karşın hepsine tek bir kavim denilmesine benzer. Zira nesep âlimleri Adnan'ın İsmail'in aleyhisselâm soyundan geldiğinde ittifak etmiş ve: «O, Adnan'ın soyundandır» demişlerdir; Yemen'in atası Kahtan ve Sakif hakkında ise ihtilaf etmişlerdir; bu ikisinin İsmail'in aleyhisselâm soyundan olduğu da söylenmiştir, olmadığı da söylenmiştir. Sakif'in İsmail'in aleyhisselâm soyundan olduğunu söyleyenler onun Adnan neslinden geldiğini söylemiş, bazıları ise hayır demiştir. Adnan'ın soyundan Rebîa ve Mudar; Mudar'ın alt kollarından Kinâne, Hüzeyl, el-Kâre, Huzâa, Esed, Temîm, Müzeyne, er-Ribâb, Dabbe ve Kays; bunların altında Bâhile, Eşca‘, Fezâre, Kinâne, Kureyş ve nice topluluklar; Rebîa'nın altından Bekr b. Vâil ve diğerleri; bunun altından Şeybân, Abdülkays, en-Nemir ve nice topluluklar; Yemen'in atası Kahtan'ın altından Lahm, Cüzâm, Âile, Gassân, Kinde, Hemdân ve Ezd çıkmıştır ki Ensâr ve daha nice topluluklar bunlardandır.

فهؤلاء كلهم - على هذا التشعب والانتشار والاختلاف في الأديان، بل وفي بعض اللغة - يسمون أمة واحدة وقوماً لجمع اللسان لهم في أصل العربية، وبنو إسحاق ليسوا منهم بلا خلاف، مع أنهم أولاد عمهم لمخالفتهم لهم في اللسان على أنهم أقرب من قحطان وثقيف في النسب عند من قال إنهم ليسوا من ولد إسماعيل ﵇، وكذا بنو إسحاق ﵇ افترقوا بافتراق اللسان فبنوا إسماعيل قوم وبنو العيص - وهم الروم - قوم وكذا سائر الأمم إنما يفرق بينهم اللسان وعموم دعوته لبني آدم ﵇ على هذا الوجه لا يقدح في خصوصية نبينا ﷺ بعموم الدعوة والأرسال إلى غير قومه، أما العموم فإنه أرسل إلى كل من ينوس من الإنس والملائكة والجن، وأما دعاء الأقوام فالمراد أنه أرسل إلى الموافق في اللسان والمخالف فيه، وأما غيره فما أرسل إلى من خالفه في اللسان ولا إلى غير جنسه وإن كان يندب له أنه يأمر بالمخالفين في اللسان وينهاهم من باب الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر من غير وجوب، ولو سلمنا في نوح ﵇ أنه لم يبعث إلى جميع أهل الأرض انتقض بآدم ﵇ فإنه نبي مرسل، كما روى ذلك الإمام أحمد وأبو داود الطيالسي ومحمد بن يحيى بن أبي عمر وأبو بكر بن أبي شيبة والحارث

İşte bütün bunlar -bu derece dallanıp budaklanmalarına, yayılmalarına, dinlerindeki hatta dildeki bazı farklılıklara rağmen- Arapçanın aslındaki dil birliği sebebiyle tek bir ümmet ve tek bir kavim olarak adlandırılırlar. İshak oğulları ise amca çocukları olmalarına rağmen dillerindeki farklılık sebebiyle hilafsız onlardan sayılmazlar; oysa Kahtan ve Sakîf'in İsmail'in aleyhisselâm soyundan olmadığını söyleyenlere göre İshak oğulları nesepten onlara daha yakındır. Aynı şekilde İshak aleyhisselâm oğulları da dil ayrılığı ile ayrılmışlardır; böylece İsmail oğulları bir kavim, el-Îs oğulları -ki onlar Rûmlardır- bir kavimdir. Diğer bütün ümmetleri de birbirinden ancak dil ayırır. [Nuh'un] davetinin bu minval üzere Âdemoğullarına aleyhisselâm şamil olması, Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem umumî davet ve kavminden başkasına da gönderilmiş olma hususiyetine halel getirmez. Umumiliğe gelince, o insanlardan, meleklerden ve cinlerden hareket eden her canlıya gönderilmiştir. Kavimlerin davetine gelince, maksat onun dili uyanlara da uymayanlara da gönderilmiş olmasıdır. Ondan başkası ise dili kendine muhalif olanlara ve kendi cinsinden olmayanlara gönderilmemiştir; dili farklı olanlara emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker kabilinden farz olmaksızın müstehap olarak emredip nehyetse bile. Nuh'un aleyhisselâm bütün yeryüzü halkına gönderilmediğini kabul etsek dahi bu durum Âdem aleyhisselâm ile nakzolunur; zira o mürsel bir peygamberdir; nitekim bunu İmam Ahmed, Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, Muhammed b. Yahyâ b. Ebî Ömer, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe, el-Hâris

بن أبي أسامة وأبو يعلى الموصلي وإسحاق بن راهويه في مسانيدهم والطبراني في معجمه الأوسط عن أبي أمامة الباهلي وأبي ذر ﵄ وفي بعض طرق أبي ذر التصريح بالإرسال ولا يشك أحد أنه كان رسولاً إلى جميع من أدركه من أولاده، وهم جميع أهل الأرض، وكذلك نوح ﵇، لا يشك أحد أنه كان بعد الغرق رسولاً إلى جميع أهل السفينة كما كان قبل ذلك: وهم جميع أهل الأرض، فما قدمت من أن الخصوصية بالإرسال إلى ذوي الألسن المختلفة من جميع بني آدم، وإلى المخالف في الجنس من كل من ينوس هو المزيل للإشكال - والله الموفق.

b. Ebî Üsâme, Ebû Ya'lâ el-Mevsılî ve İshâk b. Râhûye müsnedlerinde, Taberânî de el-Mu'cemü'l-Evsat'ında Ebû Ümâme el-Bâhilî ve Ebû Zerr'den radıyallâhu anhümâ rivayet etmişlerdir; Ebû Zerr'in bazı tarîklerinde onun resullüğü açıkça ifade edilmiştir. Hiç kimse şüphe etmez ki o, çocuklarından eriştiği herkese -ki onlar yeryüzü halkının tamamıdır- gönderilmiş bir resuldü. Aynı şekilde Nuh aleyhisselâm da tufandan sonra gemi halkının tamamına -daha önce olduğu gibi- gönderilmiş bir resuldü; onlar da yeryüzünün bütün halkıydı. Dolayısıyla daha önce arz ettiğim üzere, bütün Âdemoğullarından farklı dillere sahip olanlara ve hareket eden her canlıdan kendi cinsine muhalif olanlara gönderilme hususiyeti [bizim peygamberimize aittir ve bu açıklama] müşkilatı giderendir. Tevfik Allah'tandır.

ولما كان لإبراهيم ﵇ من التجرد عن النعوت البشرية والعلائق النفسانية إلى الأحوال الملكية ما لم يكن لمن بينهما من النبيين من المصارحة بالمعارضة لقومه، والإبلاغ فيها بكسر الأوثان، وتوهية مذهب الكفران، والانفراد عما سوى الله في غمرات النيران، حتى عن الدعاء بقلب أو لسان فناء عن جميع الأكوان، ثم الهجرة عن الأوطان، ثم بالخروج عن الأحباب والأخوان، بوضع ابنه بكره وسريته في ذلك المكان، الذي ليس به إنس ولا جان، ثم بمعالجة ذبحه بأتم قوة وأقوى جنان، ثم ببناء البيت ذوي الأركان، قبلة للمتجردين من أهل الإيمان في كل أوان، عما سوى الملك الديان، يصفون عند كل

İbrahim aleyhisselâm'da, beşerî vasıflardan ve nefsânî bağlardan melekûtî hallere tecerrüt konusunda; kavmine karşı açıkça muhalefet etmek, putları kırarak bu konuda son noktaya varmak, küfür mezhebini çürütmek, bütün varlıklardan fani olarak kalple veya dille dua etmekten dahi vazgeçip alevler içinde Allah'tan gayrısından tamamen soyutlanmak, sonra vatanından hicret etmek, ardından ilk doğan oğlunu ve cariyesini ne bir insanın ne de bir cinnin bulunduğu o yere bırakıp sevdiklerinden ve dostlarından ayrılmak, sonra tam bir güç ve en kuvvetli bir yürekle onu boğazlamaya girişmek, ardından Melik ve Deyyân olan Allah'ın dışındakilerden sıyrılan iman ehli için her vakit kıble olan o rükünler sahibi Beyt'i inşa etmek gibi, ikisi arasındaki peygamberlerde bulunmayan haller mevcut olup her

صلاة مثل صفوف الملائكة الكرام، وكان موافقاً لنوح ﵇ مع ما تقدم في البركة في نسله بحيث إنهم قريب نصف أهل الأرض الآن، وكان أشهر أمره في النار التي هي ضد أشهر أمر نوح ﵇ في الماء، تلاه به فقال مؤكداً إظهاراً أيضاً لما له من الكرامة والمنزلة العالية في الإمامة، المقتضية للنشاط في الثناء عليه، المنبهة على ما ينبغي من إتمام العزم في متابعته، وتكذيباً لمن ادعى أنه ابتدع وخالف من كان قبله: {وإن من شيعته} أي الذين خالط سره سرهم ووافق أمره أمرهم، في التصلب في الدين والمصابرة للمفسدين {لإبراهيم *} ثم علق بمعنى المشايعة بياناً لما كانت به المتابعة قوله على تقدير سؤال من قال: متى شايعه؟ {إذا} أي حين {جاء ربه} أي المحسن في تربيته {بقلب سليم *} أي بالغ السلامة عن حب غيره، والمجيء مجاز عن الإخلاص الذي لا شائبة فيه كما أن الآتي إليك لا يكون شيء من بدنه عند غيرك، ثم أبدل من ذلك ما هو دليل عليه فقال: {إذ قال لأبيه} أي الذي هو أعظم الناس عنده وأجلهم في غينه وأعزهم لديه {وقومه} أي الذين لهم من القوة والجدود ما تهابهم به الأسود: {ماذا} أي ما الذي {تعبدون *} تحقيراً لأمرهم وأمر معبوداتهم منبهاً على أنه لا علة لهم في الحقيقة تحمل على عبادتها غير

namazda şerefli meleklerin safları gibi saf tuttuklarından; ve neslindeki bereket bakımından -öyle ki şu anda neredeyse yeryüzü halkının yarısıdırlar- zikri geçen hususlarla birlikte Nuh'a aleyhisselâm muvafık olduğundan; ayrıca Nuh'un aleyhisselâm en meşhur hadisesi olan suyun zıddı olarak onun da en meşhur hadisesi ateş içinde geçtiğinden, [Allah] onu Nuh'un peşinden zikretti. Ona olan ikramını ve imametteki yüce mertebesini -ki bu onu övmede şevk duymayı gerektirir ve ona tabi olmada azmi kemale erdirmenin lüzumunu hatırlatır- göstermek ve onun bir bidat çıkardığını ve kendinden öncekilere muhalefet ettiğini iddia edenleri yalanlamak için tekit ederek şöyle buyurdu: {وإن من شيعته} “Şüphesiz onun taraftarlarından biri de”; yani dinde sebat göstermede ve fesatçılara karşı sabretmede sırrı sırlarına karışmış ve işi işlerine uymuş olanlardan biri de, {لإبراهيم *} “İbrahim'dir.” Sonra bu tabi oluşun ne ile gerçekleştiğini beyan etmek üzere, «Ona ne zaman tabi oldu?» diyen birinin sorusunu takdir ederek tabi olma manasına şu sözünü bağladı: {إذا} “Hani o”; yani o vakit ki, {جاء ربه} “Rabbine gelmişti”; yani terbiyesinde ihsanda bulunan [Rabbine], {بقلب سليم *} “Selim bir kalp ile.”; yani O'ndan başkasının sevgisinden son derece arınmış [bir kalple]. Gelmek (mecî'), içine hiçbir şaibenin karışmadığı ihlastan mecazdır; nitekim sana gelen bir kimsenin bedeninden hiçbir parça başkasının yanında bulunmaz. Sonra buna delil olan şeyi بدل (bedel) yaparak şöyle buyurdu: {إذ قال لأبيه} “Hani o babasına demişti”; yani yanında insanların en büyüğü, gözünde en yücesi ve katında en değerlisi olana, {وقومه} “ve kavmine”; yani aslanların bile kendilerinden çekineceği bir güce ve talihe sahip olanlara: {ماذا} “Nedir o”; yani ne şeydir ki, {تعبدون *} “taptığınız?” Onların durumunu ve taptıklarının durumunu tahkir ederek, hakikatte onları bu putlara tapmaya sevk eden hiçbir gerekçenin bulunmadığına dikkat çekmiş;

مكترث بكثرتهم ولا هائب لقوتهم ولامراع لميل الطبع البشري إلى مودتهم.

onların çokluğuna aldırış etmemiş, kuvvetlerinden korkmamış ve insan tabiatının onlara sevgi besleme meylini gözetmemiştir.

ولما لوح لهم بالإنكار، صرح فقال مقدماً للمفعول تخصيصاً: {أئفكاً} أي صرفاً للحق عن وجهه إلى قفاه. ولما جعل معبوداتهم نفس الإفك، أبدل منه قوله: {آلهة} ثم حقر شأنهم بقوله: {دون الله} أي الذي لا كفوء له {تريدون *} ولما كان قد غلب عليه الشهود عند تحقيره لهم، سبب عن ذلك تهديداً على فعلهم عظيماً، فقال مشيراً إلى أنه يكفي العاقل في النهي ظن العطب: {فما ظنكم} ولما كان كفران الإحسان شديداً، ذكرهم بإحسانه حافظاً لسياق التهديد بالإشارة إلى أنه يكفي في ذلك الخوف من قطع الإحسان فقال: {برب العالمين *} اي الذي توحد بخلق جميع الجواهر والأعراض وتربيتهم فهو مستحق لتوحيدهم إياه في عبادتهم، أتظنون أنه لا يعذبكم وقد صرفتم ما أنعم به عليكم إلى عبادة غيره، إشارة إلى إنكار تجويز مثل هذا، وأن المقطوع به أن محسناً لا يرضى بدوام إدرار إحسانه إلى من ينسبه إلى غيره.

Onlara inkârı üstü kapalı hissettirince, tahsis için mef'ûlü öne alarak açıkça şöyle buyurdu: {أئفكاً} “Bir yalan olarak mı”; yani hakkı yüzünden çevirip arkasına döndürerek mi? Taptıklarını yalanın (ifk) kendisi kılınca, bundan {آلهة} “ilahlar” kelimesini bedel yaptı. Sonra: {دون الله} “Allah'tan başka”; yani hiçbir dengi olmayan [Allah'tan başka], {تريدون *} “istiyorsunuz?” diyerek durumlarını küçümsedi. Onları tahkir ettiği sırada müşahede hali kendisine galebe çalınca, akıl sahibini [kötülükten] men etmek için helak olma zannının yeteceğine işaret ederek bu yaptıklarına karşı büyük bir tehdit yöneltti ve şöyle buyurdu: {فما ظنكم} “Nedir zannınız”; İhsana nankörlük etmek çok ağır olduğundan, ihsanın kesilmesinden korkmanın bu konuda yeterli olacağına işaretle tehdit siyakını koruyarak onlara O'nun ihsanını hatırlattı ve şöyle buyurdu: {برب العالمين *} “Âlemlerin Rabbi hakkında?”; yani bütün cevherleri ve arazları yaratmada ve onları terbiye etmede tek olan, dolayısıyla ibadetlerinde O'nu birlemelerine hak kazanan [Rab hakkında]. Size lütfettiği nimetleri başkasına ibadet etmeye sarf etmişken sizi cezalandırmayacağını mı sanıyorsunuz? Bu, böyle bir şeyin caiz görülmesini inkâr etmeye ve iyilikte bulunan bir kimsenin, iyiliğini başkasına nispet eden birine ihsanını sürekli akıtmaya razı olmayacağının kesin olduğuna bir işarettir.

ولما أفهم السياق شدة عداوته ﷺ، وكان الله تعالى قد أجرى عادته بأن جعل في النجوم أدلة على بعض المسائل الظنية لا سيما البحرانات في أنواع الأسقام، وكان أهل تلك البلاد

Sözün akışı onun aleyhisselâm [putlara olan] şiddetli düşmanlığını hissettirince; Allah Teâlâ da yıldızlarda bazı zannî meselelere, bilhassa çeşitli hastalıklardaki kriz evrelerine (buhranlara) deliller kılmayı adet edinmiş olduğundan ve o beldenin ahalisi

وهم الكسدانيون كما تقدم في الأنعام وكما قاله ابن عباس ﵄ وكما دلت عليه كتب الفتوحات - من أشد الناس نظراً في النجوم والاستدلال بها على أحوال هذا العالم في بعض ما كان وبعض ما يكون، وكان ﷺ يريد أن يتخلف عن الذهاب معهم إلى المحل الذي يجتمعون فيه للعيد ليكسر الأصنام ويريد إخفاء وقت الكسر عليهم ليتمكن من ذلك، قال تعالى حاكياً عنه مشيراً إلى ذلك بالتسبب عما مضى: {فنظر نظرة} أي واحدة {في النجوم *} حين طلبوا منه أن يخرج معهم إلى عيدهم لئلا ينكروا تخلفه عنهم موهماً لهم أنه استدل بتلك النظرة على مرض باطني يحصل له، لأنهم ربما أنكروا كونه مريضاً إذا أخبرهم بغير النظر في النجوم لأن الصحة ظاهرة عليه {فقال} أي عقب هذه النظرة موهماً أنها سببه.

-ki onlar En'âm suresinde geçtiği, İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ söylediği ve fütûhât kitaplarının delalet ettiği üzere Keldânîlerdir- yıldızlara bakıp onlar vasıtasıyla bu âlemin olmuş ve olacak bazı hallerine istidlal etmede insanların en ileri gidenlerinden olduğundan; kendisi de aleyhisselâm putları kırmak için bayram münasebetiyle toplandıkları yere onlarla birlikte gitmeyip geride kalmayı ve bunu başarabilmek için kırma vaktini onlardan gizlemeyi arzu ettiğinden, Allah Teâlâ geçmişteki duruma bağlı olarak buna işaretle ondan naklen şöyle buyurdu: {فنظر نظرة} “Bir göz attı”; yani bir defacık baktı, {في النجوم *} “Yıldızlara.”; onlardan geride kalmasını yadırgamamaları için kendileriyle birlikte bayrama çıkmasını istediklerinde, bu bakışla kendisine arız olacak bâtınî bir hastalığa delil bulduğu vehmini onlara vererek [baktı]. Zira yıldızlara bakmaksızın hasta olduğunu söyleseydi, afiyeti zahir olduğu için belki de hasta olduğunu inkâr edeceklerdi. {فقال} “Ve dedi ki”; yani bu bakışın sebebi olduğu vehmini vererek o bakışın hemen ardından [şöyle dedi]:

ولما كان بدنه صحيحاً فكان بصدد أن يتوقف في خبره، أكد فقال: {إني سقيم *} فأوهم أن مراده أنه مريض الجسد وأراد أنه مريض القلب يسبب آلهتهم، مقسم الفكر في أمرهم لأنه يريد أمراً عظيماً وهو كسرها، ومادة «سقم» بتقاليبها الخمسة: سقم سمق قسم قمس مقس، تدور على القسم، فالسقام كسحاب وجبل وقفل: المرض، أي

Bedeni sağlıklı olduğu için sözünde tereddüt edilme ihtimali bulunduğundan, tekit ederek şöyle buyurdu: {إني سقيم *} “Ben gerçekten hastayım.” Böylece bedeninin hasta olduğunu kastettiği vehmini verdi; oysa ilahları sebebiyle kalbinin hasta olduğunu, büyük bir iş olan onları kırmayı murat ettiği için onlar hakkında zihninin bölündüğünü kastetmişti. Beş türeviyle «s-k-m» (سقم) maddesi (سقم، سمق، قسم، قمس، مقس) taksim/bölünme etrafında döner. Sehâb, cebel ve kufl vezinlerinde gelen sekam (السَّقَام): hastalık demektir; yani

لأنه يقسم القوة والفكر، وقال ابن القطاع: سقم: طاولة المرض. وقسمه جزأه، والدهر القوم: فرقهم، والقسم - بالكسر: النصيب والقسم أي بالفتح: العطاء، ولا يجمع، والرأي والشك والعيب والماء والقدر والخلق والعادة، ويكسر فيهما، والتفريق ظاهر في ذلك كله، أما العطاء فيفرق المال ويقسمه، والرأي يقسم الفكر والشك كذلك والعيب يقسم العرض والماء في غاية ما يكون من سهولة القسم، والقدر يفصل صاحبه من غيره، وكذا الخلق والعادة، والمقسم كمعظم: المهموم - لتوزع فكره، والجميل - لأنه يقسم القول في وصفه، والقسم محركة: اليمين بالله، وقد أقسم، أي أزال تقسيم الفكر، والقسامة: الحسن - لأنه يوزع فكر الناظر وجونة العطار - كذلك لطيب ريحها والقسام - كسحاب: شدة الحر - لأنها تزعج الفكر فتقسمه، أو هو أول وقت الهاجرة أو وقت ذرور الشمس، وهي حينئذ أحسن ما تكون مرآة - فينقسم الفكر فيها لحسنها إذ ذاك وما يطرأ عليها بعده. والقمس: الغوص - لأن الغائص قسم الماء بغوصه، والقمس أيضاً اضطراب الولد في البطن لأنه يقسم الفكر، ويكاد أن يقسم البطن باضطرابه، والقاموس: معظم البحر - لأن البحر قسم الأرض، ومعظمه

çünkü o gücü ve fikri böler. İbnü'l-Kattâ' şöyle demiştir: Sakame (سَقِمَ): Hastalık ona uzun sürdü demektir. Kasamehu (قَسَمَهُ): Onu cüzlere ayırdı. Ed-Dehru'l-kavme (الدَّهْرُ الْقَوْمَ): Zaman topluluğu dağıttı. Kesre ile el-Kısm (الْقِسْم): Pay, nasip demektir. Fetha ile el-Kasm (الْقَسْم): Bağış demektir ve çoğulu yapılmaz; ayrıca görüş, şüphe, ayıp, su, kader, ahlak ve adet demektir; bu ikisinde (kader ve ahlakta) kesreli de okunur. Ayrıştırma bunların hepsinde açıktır: Bağış malı dağıtır ve böler; görüş fikri böler, şüphe de öyledir; ayıp ırzı/itibarı böler; su ise bölünmesi en kolay olan şeydir; kader sahibini başkasından ayırır; ahlak ve adet de böyledir. Muazzam vezninde el-Mukassem (الْمُقَسَّم): Düşüncesi dağıldığı için dertli kimse; ayrıca vasfında söz bölündüğü için güzel kimse demektir. Harekeli olarak el-Kasem (الْقَسَم): Allah'a yemin etmektir. Akseme (أَقْسَمَ): Zihindeki bölünmüşlüğü giderdi demektir. El-Kasâme (الْقَسَامَة): Güzelliktir; çünkü bakanın zihnini dağıtır; güzel kokusundan ötürü attar sepeti de böyledir. Sehâb vezninde el-Kassâm (الْقَسَام): Şiddetli sıcaktır; çünkü zihni rahatsız edip böler; yahut gün ortasının ilk vakti veya güneşin doğuş vaktidir ki o sırada ayna gibi en güzel halindedir ve o andaki güzelliği ile sonradan başına geleceklere bakılarak fikir onda bölünür. El-Kams (الْقَمْس): Dalmaktır; çünkü dalgıç dalışıyla suyu böler. El-Kams aynı zamanda çocuğun karında kıpırdanmasıdır; çünkü zihni böler ve kıpırdanışıyla neredeyse karnı yaracak gibi olur. El-Kâmûs (الْقَامُوس): Denizin büyük kısmıdır; çünkü deniz yeryüzünü bölmüştür ve onun büyük kısmı

أحق بهذا الاسم، والقوامس: الدواهي - لتقسيمها الفكر، وانقمس النجم: غرب، أي أخذ قسمه من الغروب كما أخذه من الشروق، أو أزال التقسيم بالسير، ومقسه في الماء: غطه - فانقسم الماء بغمسه فيه، والقربة: ملأها، فصير فيها من الماء ما يسهل قسمه، وأخذه الماء الذي وضعه فيها تقسيم للماء المأخوذ منه، ومقس الشيء: كسره، والماء: جرى - فانقسم وقسم الأرض، وهو يمقس الشعر كيف شاء، أي بقوله فيقسمه من باقي الكلام، والتقميس في الماء: الإكثار من صبه، فإن ذلك تقسيم له، وسمق سموقاً: علا وطال فصار بطوله يقبل من القسمة ما لا يقبله ما هو دونه.

bu isme en layık olandır. El-Kavâmis (الْقَوَامِس): Zihni böldüğü için büyük felaketler demektir. İnkamesen-necmü (انْقَمَسَ النَّجْمُ): Yıldız battı; yani doğuştan payını aldığı gibi batıştan da payını aldı veya hareketiyle bölünmeyi giderdi demektir. Makesehû fi'l-mâi (مَقَسَهُ فِي الْمَاءِ): Onu suya batırdı; suya batırmasıyla su bölündü demektir. El-Kırbete (الْقِرْبَةَ): Tulumu doldurdu; içine bölünmesi kolay olan sudan koydu; içine koyduğu suyu alması, kendisinden alınan suyu bölmektir. Makese'ş-şey'e (مَقَسَ الشَّيْءَ): Şeyi kırdı. Ve'l-mâü (وَالْمَاءُ): Su aktı, böylece hem bölündü hem yeri böldü. Ve hüve yemkusu'ş-şi'ra keyfe şâe (وَهُوَ يَمْقُسُ الشِّعْرَ كَيْفَ شَاءَ): Şiiri dilediği gibi söyler, yani onu söyleyerek diğer sözlerden ayırıp böler demektir. Et-Takmîs fi'l-mâi (التَّقْمِيسُ فِي الْمَاءِ): Suyu çokça dökmektir; zira bu onu bölmektir. Semeka sumûkan (سَمَقَ سُمُوقًا): Yükseldi ve uzadı; böylece uzunluğu sebebiyle kendisinden aşağıdakinin kabul etmeyeceği bölünmeyi kabul eder oldu.

ولما فهموا عنه ظاهر قوله، وظنوا فيه ما يظهر من حاله، ولكنهم لم يسعهم لعظمته فيهم إلا التسليم، تركوه فقال تعالى مسبباً عن قوله مشيراً إلى استبعادهم مرضه بصيغة التفعل: {فتولوا} أي عالجوا أنفسهم وكلفوها أن انصرفوا {عنه} إلى محل اجتماعهم وإقامة عيدهم وأكد المعنى ونص عليه بقوله: {مدبرين *} أي إلى معبدهم فخلا له الوقت من رقيب {فراغ} أي ذهب في خفية برشاقة وخفة، ونشاط وهمة، قال البيضاوي: وأصله الميل بحيلة {إلى آلهتهم} أي أصنامهم التي زعموها آلهة، وقد وضعوا عندها طعاماً، فخاطبها مخاطبة من يعقل لجعلهم إياها بذلك في عداد من يعقل {فقال} منكراً عليها

Sözünün zahirini anladıklarında ve halinden görüneni düşündüklerinde, aralarındaki büyüklüğü sebebiyle teslim olmaktan başka çare bulamayıp onu terk ettiler. Allah Teâlâ onun sözüne bağlayarak ve tefa‘‘ul sîgasıyla onların onun hastalığını uzak görmelerine işaret ederek şöyle buyurdu: {فتولوا} “Bunun üzerine yüz çevirdiler”; yani nefislerini zorlayıp katlanarak toplandıkları ve bayram yaptıkları yere dönüp gittiler, {عنه} “ondan”; bu manayı tekit edip açıkça belirterek şöyle buyurdu: {مدبرين *} “arkalarını dönerek.”; yani mabetlerine doğru gittiler; böylece onun için ortalıkta hiçbir gözetleyici kalmadı. {فراغ} “Bunun üzerine gizlice yöneldi”; yani çeviklik, hafiflik, gayret ve himmetle gizlice gitti. Beyzâvî şöyle demiştir: «Aslı hile ile meyletmektir.» {إلى آلهتهم} “onların ilahlarına”; yani ilah zannettikleri putlarına [yöneldi]. Putların yanına yemek koymuşlardı; bu sebeple onları akıl sahipleri derekesine koydukları için akıl sahibine hitap eder gibi hitap etti {فقال} “ve dedi ki”; onları kınayarak,

متهكماً بها ظاهراً وموبخاً لقومه حقيقة: {ألا تأكلون *} ثم زاد في إظهار الحق والاستهزاء بانحطاطها عن رتبة عابديها فقال: {ما} أي أيّ شيء حصل {لكم} في أنكم {لا تنطقون *} .

zahirde onlarla alay edip hakikatte kavmini azarlayarak: {ألا تأكلون *} “Yemez misiniz?” Sonra hakkı ortaya koymayı ve onların tapanların mertebesinden ne kadar aşağı olduğunu göstererek alay etmeyi artırıp şöyle dedi: {ما} “Neyiniz var”; yani ne oldu, {لكم} “size”; ki {لا تنطقون *} “konuşmuyorsunuz?”

ولما أخبر تعالى أنه أظهر ما يعرفه باطناً من الحجة فقال: {فراغ} أي سبب عن إقامته الحجة أنه أقبل مستعلياً {عليهم} بغاية النشاط والخفة والرشاقة يضربهم {ضربا باليمين *} أي بغاية القوة، وجعل السياق للمصدر إشارة إلى قوة الهمة بحيث صار كله ضرباً. ولما تسبب عن ذلك أنهم لما علموا بكسرها ظنوا فيه لما كانوا يسمعونه منه من ذمها وحلفه بأنه ليكيدنها فأتوه، أخبر عن ذلك بقوله مسبباً: {فأقبلوا} ودل على أنه من مكان بعيد بقوله: {إليه يزفون *} أي يسرعون، وقراءة حمزة بالبناء للمفعول أدل على شدة الإسراع لدلاتها على أنهم جاؤوا على حالة كان حاملاً يحملهم فيها على الإسراع وقاهراً يقهرهم عليه من شدة ما في نفوسهم من الوجد.

Allah Teâlâ onun batınen bildiği delili açığa vurduğunu haber verince şöyle buyurdu: {فراغ} “Bunun üzerine yöneldi”; yani hücceti ikame etmesine bağlı olarak, tam bir gayret, hafiflik ve çeviklikle üzerlerine varıp onlara vurdu, {عليهم} “onların üzerine”; {ضربا باليمين *} “sağ eliyle vurarak;”; yani son derece kuvvetle [vurdu]. İfadenin masdar olarak gelmesi, himmetin kuvvetine ve adeta kendisinin baştanbaşa bir vuruş haline geldiğine işarettir. Bunun sonucunda, putların kırıldığını öğrendiklerinde, onun putları yerdiğini ve onlara mutlaka bir tuzak kuracağına dair yemin ettiğini duydukları için şüpheler ona yöneldi ve yanına geldiler. Allah Teâlâ bunu neticeye bağlayarak şöyle bildirdi: {فأقبلوا} “Hemen yöneldiler”; uzak bir yerden geldiklerini ise şu sözüyle belirtti: {إليه يزفون *} “koşarak ona doğru.”; yani aceleyle koştular. Hamza'nın meçhul sîga ile okuyuşu, içlerindeki öfkenin şiddetinden ötürü onları acele etmeye sevk eden bir sevk edici ve onları buna zorlayan bir zorlayıcı varmış gibi bir halde geldiklerine delalet ettiği için süratin şiddetine daha çok delalet eder.

ولما كان من المعلوم أنهم كلموه في ذلك فطال كلامهم، وكان تشوف النفس إلى جوابه أكثر، استأنف الخبر عنه في قوله: {قال} غير هائب لهم ولا مكترث بهم لرؤيته لهم فانين منكراً عليهم: {أتعبدون} وندبهم بالمضارع إلى التوبة والرجوع إلى الله، وعبر بأداة ما لا يعقل

Onların bu hususta onunla konuştukları ve sözlerinin uzadığı bilinip nefsin onun cevabına olan arzusu daha fazla olunca, onlardan korkmaksızın ve fani olduklarını gördüğü için kendilerine aldırış etmeksizin onları kınayarak söylediği sözü yeniden başlatıp şöyle buyurdu: {قال} “Dedi ki:”; {أتعبدون} “Kulluk mu ediyorsunuz”; muzari sîgasıyla onları tevbeye ve Allah'a dönmeye teşvik etti; gayr-ı âkiller için kullanılan edat ile ifade ederek

كما هو الحق فقال: {ما تنحتون *} أي إن كانت العبادة تحق لأحد غير الله فهم أحق أن يعبدوكم لأنكم صنعتموهم ولم يصنعوكم.

hakkın gereği olarak şöyle buyurdu: {ما تنحتون *} “yonttuğunuz şeylere?”; yani şayet ibadet Allah'tan başkasına layık olsaydı, onlar size ibadet etmeye daha layık olurlardı; çünkü onları siz yaptınız, onlar sizi yapmadı.

ولما كان المتفرد بالنعمة وهو المستحق للعبادة، وكان الإيجاد من أعظم النعم، وكان قد بين أنهم إنما عبدوها لأجل عملهم الذي عملوه فيها فصيرها إلى ما صارت إليه من الشكل، قال تعالى مبيناً أنه هو وحده خالقهم وخالق أعمالهم التي ما عبدوا في الحقيقة إلا هي، وأنه لا مدخل لمنحوتاتهم في الخلق فلا مدخل لها في العبادة: {والله} أي والحال أن الملك الأعظم الذي لا كفوء له {خلقكم} أي أوجدكم على هذه الأشكال {وما تعملون *} أي وخلق عملكم ومعمولكم، فهو المتفرد بجميع الخلق من الذوات والمعاني، ومعلوم أنه لا يعبد إلا من كان كذلك لأنه لا يجوز لعاقل أن يشكر على النعمة إلا ربها.

Nimet vermede tek olan ibadete layık olan olunca ve var etmek en büyük nimetlerden olup kendisi de onların bu putlara ancak kendi yaptıkları ve onları bu şekle sokan işleri sebebiyle taptıklarını beyan edince, Allah Teâlâ kendisinin tek başına hem onları hem de hakikatte taptıkları şeyden ibaret olan amellerini yarattığını, yonttukları nesnelerin yaratmada hiçbir dahli bulunmadığı gibi ibadette de hiçbir payı olmadığını açıklayarak şöyle buyurdu: {والله} “Oysa Allah”; yani hiçbir dengi bulunmayan o en yüce Melik, {خلقكم} “sizi yaratmıştır”; yani sizi bu şekiller üzere var etmiştir, {وما تعملون *} “ve yaptıklarınızı da.”; yani hem amelinizi hem de yaptığınız şeyleri yaratmıştır. Dolayısıyla zâtları ve manalarıyla bütün yaratılışta tek olandır. Bilinmektedir ki ancak böyle olan bir zâta ibadet edilir; çünkü akıl sahibi birinin nimet verenden başkasına şükretmesi caiz değildir.

ولما كان السامع يعلم أنهم لا بد وأن لا يجيبوه بشيء، فتشوف إلى ذلك، أجيب بقوله: {قالوا ابنوا له} أي لأجله {بنياناً} أي من الأحطاب حتى تصير كالجبل العظيم، فاحرقوها حتى يشتد لهبها جداً فيصير جحيماً {فألقوه في} ذلك {الجحيم *} أي معظم النار، وهي على أشد ما يكون إيقاداً.

Dinleyen kimse onların kesinlikle hiçbir cevap veremeyeceklerini bildiğinden ve [ne yapacaklarını] merak ettiğinden, şu sözle cevap verildi: {قالوا ابنوا له} “Dediler ki: Onun için bir bina yapın”; yani onun için [yapın], {بنياناً} “bir yapı”; yani odunlardan büyük bir dağ gibi oluncaya dek [bir yığın yapın], sonra onu alevleri iyice şiddetlenip cehîm haline gelene kadar yakın, {فألقوه في} “ve onu atın içine”; o {الجحيم *} “çılgın ateşin.”; yani ateşin en büyüğünün, son derece tutuşturulmuş olanının [içine].

ولما كان هذا مسبباً عن إرادتهم لإهانته قال: {فأرادوا به} أي إبراهيم ﵇ بسبب هذا الذي عملوه {كيداً} أي تدبيراً

Bu durum onu zelil kılmayı istemelerinden kaynaklandığı için şöyle buyurdu: {فأرادوا به} “Böylece ona tuzak kurmak istediler”; yani yaptıkları bu şey sebebiyle İbrahim'e aleyhisselâm, {كيداً} “bir düzen;”; yani bir tedbir [kurmak istediler]

يبطل أمره ليعلوا أمرهم ولا يبطل بما أظهر عن عجزهم دينهم {فجعلناهم} أي بعظمتنا بسبب عملهم {الأسفلين *} المقهورين بما أبطلنا من نارهم وجعلناها عليه برداً وسلاماً بضد عادتها في العمل، فنفذ عملنا وهو خارق للعادة وبطل عملهم الذي هو على مقتضى العادة، فظهر عجزهم في فعلهم كما ظهر عجزهم في قولهم، بما أظهرناه من الحجة على لسان خليلنا ﵇، وظهرت قدرتنا واختيارنا، وإنما فسرت الكيد بما ذكرت لأنه المكر والخبث والاحتيال والخديعة والتدبير بحق أو باطل والحرب والخوف، فكل هذه المعاني - كما ترى - تدور على التدبير وإعمال الفكر وإدارة الرأي.

kendi işleri üstün gelsin ve onların acziyetini ortaya koymasıyla dinleri batıl olmasın diye onun işini boşa çıkaracak bir tedbir. {فجعلناهم} “fakat biz onları kıldık”; yani büyüklüğümüzle, bu amelleri sebebiyle, {الأسفلين *} “en alçaklar.”; ateşlerini boşa çıkarmamız ve onu yakma adetinin aksine ona serin ve selamet kılmamız suretiyle kahrolan kimseler kıldık. Böylece bizim adetleri aşan fiilimiz geçerli oldu ve onların adet gereği olan amelleri batıl oldu. Halilimiz'in aleyhisselâm diliyle ortaya koyduğumuz delille sözlerindeki acziyetleri ortaya çıktığı gibi, fiillerindeki acziyetleri de ortaya çıktı; kudretimiz ve ihtiyarımız zahir oldu. Keydi zikrettiğim şekilde tefsir ettim; çünkü o mekir, habislik, hile, aldatma, hak veya batıl ile tedbir alma, harp ve korku demektir; nitekim gördüğün gibi bütün bu manalar tedbir alma, fikir yürütme ve görüş üretme etrafında döner.

ولما كان التقدير: فأجمع النزوح عن بلادهم لأنهم عدلوا عن الحجة إلى العناد، عطف عليه قوله: {وقال} أي إبراهيم ﵇ لمن يتوسم فيه أن كلامه يحييه من موت الجهل مؤكداً لأن فراق الإنسان لوطنه لا يكاد يصدق به: {إني ذاهب} أي مهاجر من غير تردد، قالوا: وهو أول من هاجر من الخلق {إلى ربي} أي إلى الموضع الذي أمرني المحسن إليّ بالهجرة إليه، فلا يحجر عليّ أحد في عبادته فيه.

Takdir: «Delili bırakıp inada saptıkları için onların memleketinden göç etmeye karar verdi» şeklinde olunca, buna şu sözünü atfetti: {وقال} “Ve dedi ki:”; yani İbrahim aleyhisselâm, sözünün kendisini cehalet ölümünden dirilteceğini umduğu kimseye, insanın vatanından ayrılması neredeyse inanılmaz bir şey olduğu için tekit ederek [şöyle dedi]: {إني ذاهب} “Şüphesiz ben gidiyorum”; yani hiç tereddüt etmeksizin hicret ediyorum -nitekim yaratılmışlar içinde ilk hicret edenin o olduğunu söylemişlerdir-, {إلى ربي} “Rabbime;”; yani bana ihsanda bulunan [Rabbimin] kendisine hicret etmemi emrettiği yere; artık orada O'na ibadet etmekten beni kimse alıkoyamaz.

ولما كان حال سامعه جديراً بأن يقول: من لك بالمعرفة بما يحصل قصدك هذا من التعريف بالموضوع وبما تفعل فيه مما يكون به الصلاح، وما تفعل في التوصل إليه؟ قال: {سيهدين *} أي إلى جميع ذلك بوعد لا خلف فيه إلى كل ما فيه تربية لي في أمر الهجرة لأنه أمرني بها، وهو لا يأمر بشيء إلا نصب عليه دليلاً يهدي إليه، ويسهل لقاصدة المجتهد في أمره سبيله، وقد اختلفت العبارات عن سير الأصفياء إلى الحضرات القدسية، فهذه العبارة عن أمر الخليل ﵇، وعبر عن أمر الكليم ﵇ بقوله {ولما جاء موسى لميقاتنا} [الأعراف: ١٤٣] وعن أمر الحبيب ﵇ بقوله {سبحان الذي أسرى بعبده} [الأسراء: ١] قال الأستاذ أبو القاسم القشيري وفصل بين هذه المقامات: إبراهيم عيله السلام كان بعين الفرق - يعني أنه بعدما كان فيه من الجمع حين كسر الأصنام من الفناء عما سوى الله رجع إلى حال الفرق لأنه لا بد من ذلك - وموسى عيله السلام بعين الجمع لأنه أخبر عن فعله من غير أن ينسب إليه قولاً، ثم أخبر أنه قال {رب أرني} فلم ير غيره سبحانه فطلب أن يريه وهذا هو الفناء، ونبينا ﷺ بعين جمع الجمع - لأن لم ينسب إليه قول ولا فعل، بل هو المراد إلى أن قال {لنريه من آياتنا} فهذا هو الفناء حتى عن الفناء، ثم قال: {أنه هو السميع البصير} فأثبت له مع ذلك الكمال.

Onu dinleyen kimsenin durumu: "Gideceğin yeri tanıtma hususunda bu kastını neyin gerçekleştireceğini, onda ıslahı sağlayacak ne yapacağını ve ona ulaşmak için ne yapacağını bilmek sana nereden [hasıl olacak]?" demeye layık olunca; [İbrahim] {سيهدين} “Bana doğru yolu gösterecektir” dedi. Yani: O bana hicret etmeyi emrettiği için, onda benim adıma bir terbiye bulunan her şeye ve bütün bunlara dair asla cayılmayacak bir vaat ile [yol gösterecektir]. Zira O, bir şey emrettiğinde mutlaka ona ulaştıracak bir delil diker ve o işe azmedip gayret gösteren kimseye yolunu kolaylaştırır. Seçkin kulların kudsî huzurlara olan seyrini ifade eden ibareler farklılık göstermiştir; nitekim bu ifade Halîl aleyhisselâm'ın durumu hakkındadır. Kelîm aleyhisselâm'ın durumu hakkında {ولما جاء موسى لميقاتنا} “Musa belirlediğimiz vakitte gelince” [A'râf: 143] buyruğuyla; Habîb aleyhisselâm'ın durumu hakkında ise {سبحان الذي أسرى بعبده} “Kulunu geceleyin yürüten [Allah] noksan sıfatlardan münezzehtir” [İsrâ: 1] buyruğuyla ifade edilmiştir. Üstat Ebu'l-Kāsım el-Kuşeyrî bu makamları birbirinden ayırarak şöyle demiştir: İbrahim aleyhisselâm fark (ayrılık) gözüyle idi; yani putları kırdığı sırada Allah'tan gayrısından fena bulma halindeki cem (birlik) durumundan sonra fark haline geri dönmüştü, çünkü bu zorunludur. Musa aleyhisselâm ise cem gözüyle idi; zira [Allah] ona bir söz nispet etmeksizin onun fiilini haber vermiş, sonra da onun {رب أرني} “Rabbim! [Kendini] bana göster” dediğini haber vermiştir; zira o, Sübhân olan [Allah]'tan başkasını görmemiş ve [bunun üzerine] O'nun kendisine göstermesini talep etmiştir; işte fena budur. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ise cem'ul-cem (birliğin birliği) gözüyle idi; çünkü ona ne bir söz ne de bir fiil nispet edilmiştir, bilakis {لنريه من آياتنا} “Ona ayetlerimizden gösterelim diye” buyuruncaya kadar bizzat murat edilen kendisi olmuştur; işte bu, fenadan dahi fena bulmaktır. Sonra da {أنه هو السميع البصير} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” buyurarak bununla birlikte O'nun kemalini ispat etmiştir.

ولما لم يجد له معيناً على الهجرة غير لوط ابن أخيه ﵉، قال منادياً مناداة الخواص بإسقاط الأداة: {رب} أي أيها المحسن إلي {هب لي من} أي ولداً من {الصالحين *} وأسقط الموصوف لأن لفظ الهبة غلب في الولد، فتسبب عن دعوته أنا استجبناها له {فبشرناه بغلام} أي بذكر في غاية القوة التي ينشأ عنها الغلمة.

Hicrette kendisine kardeşinin oğlu Lût'tan aleyhimesselâm başka bir yardımcı bulamayınca, nida edatını hazfederek havas kulların nidasıyla seslenip şöyle dedi: {رب} “Rabbim!”; yani ey bana ihsanda bulunan, {هب لي من} “Bana lütfet”; yani [şunlardan] bir çocuk, {الصالحين *} “Sâlihlerden.”; hibe lafzı çocuk için galip geldiğinden mevsûfu hazfetti. Onun duası neticesinde biz de ona icabet ettik: {فبشرناه بغلام} “Biz de ona bir oğlan müjdeledik”; yani erkeklik gücünün neşet edeceği son derece kuvvetli bir erkek çocuk [müjdeledik].

ولما كان هذا الوصف ربما أفهم الطيش، وصفه بما أبقى صفاءه ونفى كدره فقال: {حليم *} أي لا يعجل بالعقوبة مع القدرة، لأنه في غاية الرزانة والثبات، فيكون ذلك إشارة إلى حصول بلاء ما يتبين به أنه سر أبيه أن إبراهيم لحليم، والحلم لا يكون إلا بعد العلم، ورسوخ العلم سبب لوجود الحلم، وهو اتساع الصدر لمساوىء الخلق ومدانىء أخلاقهم، وهذا الولد هو إسماعيل ﵇ بلا شك لوجوه: منها وصفه بالحليم، ووصف إسحاق ﵇ في سورة الحجر بالعليم، ومنها أن هذا الدعاء عند الهجرة حيث كان شاباً يرجو الولد، وهو بكره الذي ولد له بهذه البشرى، وهو الذي كان بمكة موضع الذبح، فجعلت

Bu vasıf (gulâm) belki hafifmeşrepliği çağrıştırabileceğinden, berraklığını koruyup bulanıklığını gideren bir vasıfla onu niteleyerek şöyle buyurdu: {حليم *} “Uysal (hilim sahibi).”; yani gücü yettiği halde cezalandırmada acele etmeyen; çünkü son derece ağırbaşlı ve sebatkârdır. Bu durum, İbrahim'in pek halim olması gibi kendisinin de babasının sırrı olduğunun anlaşılacağı bir imtihanın vuku bulacağına işaret olur. Hilim ancak ilimden sonra olur; ilimde derinleşmek hilmin varlık sebebidir; hilim ise insanların kötülüklerine ve aşağı ahlaklarına karşı göğsün geniş olmasıdır. Bu çocuk şüphesiz İsmail'dir aleyhisselâm; bunun birkaç sebebi vardır: Birincisi, onun halim olarak vasfedilmesi, İshak'ın aleyhisselâm ise Hicr suresinde alîm olarak vasfedilmesidir. İkincisi, bu duanın hicret esnasında, kendisinin genç olup çocuk umduğu bir vakitte yapılmış olmasıdır; bu müjdeyle doğan ilk çocuğudur ve kurban edilme mahalli olan Mekke'de bulunan da odur. Nitekim

أفعاله في ذبحه مناسك للحج في منى كما جعلت أفعال أمه في مكة المشرفة أول أمره عندما أشرف على الموت من العطش مناسك ومعالم هناك، وأما إسحاق ﵇ فأتته البشرى فجأة وهو لا يرجو الولد لكبره ويأس أمرأته، ولذلك راجع في أمره ولم ينقل أنه فارق أمه من بيت المقدس، ولو كان هو الذبيح لذكره النبي ﷺ بوصفه حين سئل عن الأكرم فقال: «يوسف نبي الله ابن نبي الله ابن نبي الله ابن خليل الله» ، والرواية التي وردت بالإشارة إلى أنه الذبيح ضعيفة، بل صرح شيخنا ابن حجر في تخريج أحاديث الكشاف بأن في سندها وضاعاً، ولأن هذه السورة سورة التنزيه، فأحق الناس بالذكر فيها - كما سلف - أعرق الناس في قدم التجريد، وهو أولى الناس بذلك من حين كان حملاً إلى أن عولج ذبحه، ولم يذكر ظاهراً، فلو لم يكن المراد بهذا الكلام لكان ترك في هذه السورة - التي حالها هذا - من هو أرسخ الناس في الوصف المقصود بها، وذلك خارج عن نهج البلاغة التي هي مطابقة المقال لمقتضى الحال، بل هذا الحال لا يقتضي ذكر إسحاق ﵇، لأنه لم يعلم له تجرد متفق عليه، وما كان ذكره إلا لبيان جزاء إبراهيم ﵇ لما اقتضاه مقامه في الاجسان في باب التجريد والفناء - والله الموفق.

onun boğazlanmasındaki fiilleri Mina'da hac menasiki kılındığı gibi, hayatının başlangıcında susuzluktan ölmek üzereyken annesinin Mekke-i Mükerreme'deki fiilleri de orada menasik ve alametler kılınmıştır. İshak'a aleyhisselâm gelince, yaşının büyüklüğü ve hanımının ümitsizliği sebebiyle çocuk beklemezken müjde ona ansızın gelmişti; bu yüzden o meselede soru sormuştu ve Beytülmakdis'ten annesinden ayrıldığı nakledilmemiştir. Eğer kurban edilecek olan o olsaydı, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem en kerim kimse sorulduğunda: «Allah'ın peygamberi, Allah'ın peygamberinin oğlu, Allah'ın peygamberinin oğlu, Allah'ın Halilinin oğlu Yûsuf'tur» buyurduğunda onu bu vasfıyla zikrederdi. Onun kurban edilen olduğuna işaret eden rivayet zayıftır; hatta hocamız İbn Hacer, Keşşâf hadislerinin tahricinde onun senedinde yalancı (vaddâ') bulunduğunu açıkça belirtmiştir. Ayrıca bu sure tenzih suresi olduğundan, burada zikredilmeye en layık olan kimse -önceden geçtiği üzere- tecrit makamında en köklü olandır; anne karnında bir cenin olduğu andan boğazlanmaya girişildiği ana kadar buna en layık olan da odur ve açıkça ismi zikredilmemiştir. Şayet bu sözden kastedilen o olmasaydı, durumu böyle olan bu surede, surede kastedilen vasıfta insanların en köklüsü olan zat terk edilmiş olurdu ki bu da sözün makamın gereğine uygun düşmesi demek olan belağat usulüne aykırıdır. Bilakis bu makam İshak'ın aleyhisselâm zikredilmesini iktiza etmez; çünkü onun hakkında üzerinde ittifak edilmiş bir tecrit bilinmemektedir; onun zikredilmesi ancak İbrahim'in aleyhisselâm tecrit ve fena babında ihsan makamının iktiza ettiği mükâfatını beyan etmek içindir. Tevfik Allah'tandır.

ولما كانت البشرى من الله لا تتخلف، كان التقدير: فولد له غلام كما قلنا {فلما بلغ} أن يسعى كائناً {معه} أي مع أبيه خاصة ومصاحباً له {السعي} الذي يرضى به الأب ويوطن نفسه عنده على الولد ويثق به، ولا يتعلق مع مبلغ لاقتضائه بلوغهما معاً حد السعي، ولا معنى لذلك في حق إبراهيم ﵇ ولا بالسعي، لأن صلة المصدر لا تتقدم عليه، ولو أخر عنه لم يفد الاختصاص المفهم لصغر سنه المفيد للإعلام بأن يبلغ في ذلك معه ما لا يبلغه مع غيره لعظيم شفقة الأب، واستحكام ميل الابن الموجب لطاعته، واختلف العلماء في تقدير ذلك بالسن فقال بعضهم: ثلاث عشرة سنة، وبعضهم: سبع سنين، ولذلك قيده بالأب لأن غيره لا يشفق على الولد فيكلفه ما ليس في وسعه، وهو لم يبلغ كمال السعي {قال} أي إبراهيم ﵇: {يا بني} منادياً له بصيغة التعطف والشفقة والتحبب، ذاكراً له بالمضارع الحال الذي رآه عليه ومصوراً له، لا لتكرار الرؤيا فإنه غير محتاج إلى التكرار ولا إلى التروي، فإن الله تعالى أراه ملكوت السماوات والأرض، وأكد لما في طباع البشر من إحالة أن يقال ذلك على حقيقته، وإعلاماً بأنه منام وحي لا أضغاث أحلام:

Allah'tan gelen müjde asla şaşmayacağından takdir: «Dediğimiz gibi ona bir erkek çocuk doğdu» şeklindedir. {فلما بلغ} “Vaktaki ulaştı”; {معه} “onunla beraber”; yani sadece babasıyla birlikte ve ona refakat ederek koşup çabalayacak dereceye, {السعي} “koşma çağına;”; babanın hoşnut olacağı, onun yanında çocuğa güvenip bel bağlayacağı çağa [ulaştı]. «Birlikte» (معه) zarfı «ulaştı» (بلغ) fiiline taalluk etmez; zira bu ikisinin birlikte koşma çağına ulaşmasını iktiza eder ki İbrahim aleyhisselâm hakkında bunun manası yoktur; «çabalama» (السعي) masdarına da taalluk etmez, çünkü masdarın sılası önüne geçemez. Şayet sonraya bırakılsaydı, yaşının küçüklüğünü hissettiren ve babanın büyük şefkati ile oğlun itaati gerektiren köklü sevgisi sebebiyle başkasıyla ulaşamayacağı dereceye onunla ulaşacağını bildiren ihtisası ifade etmezdi. Âlimler bu çağı yaş ile tayin hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazıları on üç yaş, bazıları ise yedi yaş demiştir. İşte bu sebeple babasıyla kayıtlamıştır; zira başkası çocuğa şefkat göstermez de henüz tam koşma çağına ermemişken ona gücünün yetmeyeceği şeyi yükler. {قال} “Dedi ki:”; yani İbrahim aleyhisselâm: {يا بني} “Yavrucuğum!”; şefkat, merhamet ve sevgi sîgasıyla ona seslenerek, rüyanın tekrarı için değil -zira o ne tekrara ne de düşünmeye muhtaçtır; çünkü Allah Teâlâ ona göklerin ve yerin melekûtunu göstermiştir-, gördüğü hali tasvir edip muzari sîgasıyla ona zikrederek; insan tabiatında böyle bir şeyin hakikaten söylenmesini imkânsız görme meyli bulunduğundan ve bunun karmakarışık düşler değil vahiy rüyası olduğunu bildirmek için tekit ederek [şöyle dedi]:

{إني أرى في المنام} أي وأنت تعلم أن رؤيا الأنبياء وحي {أني أذبحك} أي أعالج ذبحك في اليقظة بأمر من الله تعالى ولذلك كان كما قال، ولو عبر بالماضي لمضى وتم، وإنما كان في المنام في هذا الأمر الخطر جداً ليعلم وثوق الأنبياء ﵈ بما يأتيهم عن الله في كل حال.

{إني أرى في المنام} “Şüphesiz ben rüyada görüyorum ki”; yani sen de bilirsin ki peygamberlerin rüyası vahiydir, {أني أذبحك} “seni boğazlıyorum.”; yani Allah Teâlâ'nın emriyle uyanıkken seni boğazlamaya girişiyorum; bu sebeple de dediği gibi oldu. Şayet geçmiş zamanla ifade etseydi bu iş geçmiş ve bitmiş olurdu. Bu son derece tehlikeli meselenin rüyada gösterilmesi, peygamberlerin aleyhimüsselâm her halükârda Allah'tan kendilerine gelen şeye olan güvenlerinin bilinmesi içindir.

ولما كان الأنبياء ﵈ أشفق الناس وأنصحهم، أحب أن يرى ما عنده، فإن كان على ما يحب سر وثبته وإلا سعى في جعله على ما يحب فيلقى البلاء وهو أهون عليه، ويكون ذلك أعظم لأجره لتمام انقياده، ولتكون المشاورة سنة، فإنه «ما ندم من استشار» سبب عن ذلك قوله: {فانظر} بعين بصيرتك {ماذا} أي ما الذي {ترى} أي في هذه الرؤيا، فهو اختبار لصبره، لا مؤامرة له {قال} تصديقاً لثناء الله عليه بالحلم: {يا أبت} تأدباً معه بما دل على التعظيم والتوفير {افعل ما تؤمر} أي كل شيء وقع لك به أمر من الله تعالى ويتجدد لك به أمر منه سبحانه لأني لا أتهمك في شفقتك وحسن نظرك، ولا أتهم الله في قضائه، والقصة دليل على وقوع الأمر بالممتنع لغيره ولأكثر الأوامر منه، وقد تقدم ذلك في البقرة عند {ءأنذرتهم أم لم تنذرهم} [

Peygamberler aleyhimüsselâm insanların en şefkatlisi ve en çok nasihat edeni olduklarından, onun ne düşündüğünü görmek istedi; şayet arzu ettiği gibi ise sevinip onu pekiştirecek, değilse arzu ettiği hale getirmeye çalışacak, böylece imtihanı daha kolay karşılayacak, tam boyun eğişi sebebiyle ecri daha büyük olacak ve istişare bir sünnet haline gelecektir; zira «İstişare eden pişman olmaz». Bu sebeple şu sözünü netice kıldı: {فانظر} “Artık bak”; basiret gözünle, {ماذا} “ne”; yani ne, {ترى} “görüyorsun?”; yani bu rüyada; bu onun sabrını bir sınamadır, ona danışıp karar almak değildir. {قال} “Dedi ki:”; Allah'ın onu hilimle övmesini tasdik ederek, {يا أبت} “Ey babacığım!”; tazim ve hürmete delalet eden bir edeple, {افعل ما تؤمر} “Emrolunduğun şeyi yap!”; yani Allah Teâlâ'dan sana emredilen ve O'ndan sana yenilenen her şeyi yap; zira ben ne senin şefkatinden ve güzel niyetinden şüphe ederim, ne de Allah'ın kazasından şüphe ederim. Bu kıssa, başkası sebebiyle imkânsız olan şeyin emredilmesinin ve emirlerin çoğunun bu kabilden olduğunun vukuuna delildir. Bu husus daha önce Bakara suresinde {ءأنذرتهم أم لم تنذرهم} “Onları uyarsan da uyarmasan da” [

البقرة: ٦] .

Bakara: 6] .

ولما علم طاعته، تشوف السامع إلى استسلامه وصبره، فاستأنف قوله: {ستجدني} أي بوعد جازم لا تردد فيه صادق كما أخبر الله تعالى عنه، لا خلف فيه، وكان صادق الوعد.

İtaati anlaşılınca, dinleyen onun teslimiyetini ve sabrını merak etti; o da söze yeniden başlayıp şöyle dedi: {ستجدني} “Beni bulacaksın”; yani Allah Teâlâ'nın onun hakkında haber verdiği gibi içinde hiçbir tereddüt ve hilaf bulunmayan kesin ve sadık bir vaatle [beni bulacaksın]; nitekim o sözüne sadık biriydi.

ولما كان من أخلاق الكمل عدم القطع في المستقبلات لما يعلمون من قدرة الله تعالى على نقض العزائم بالحيلولة بين المرء وقلبه قال: {إن شاء الله} أي الذي اختص بالإحاطة بصفات الكمال؛ وأكد وعده بهذا الأمر الذي لا يكاد يصدق مثله بقوله: {من الصابرين} أي العريقين في الصبر البالغين فيه حد النهاية، وهو من أعظم ما أريد بقوله {وكان صادق الوعد} [مريم: ٥٤] .

Kâmil insanların ahlakından biri de, Allah Teâlâ'nın kişi ile kalbi arasına girerek azimleri bozmaya kâdir olduğunu bildiklerinden geleceğe dair kesin hüküm vermemek olduğundan: {إن شاء الله} “İnşallah (Allah dilerse)”; yani kemal sıfatlarını kuşatmakla tek olan [Allah dilerse] dedi. Benzerine neredeyse inanılmayacak olan bu husustaki vaadini şu sözüyle tekit etti: {من الصابرين} “Sabredenlerden.”; yani sabırda kökleşmiş ve onda son noktaya ulaşmış olanlardan. Bu, {وكان صادق الوعد} “O, sözüne sâdıktı” [Meryem: 54] ayetiyle murat edilen en büyük manalardandır.

ولو بيد الحبيب سقيت سماً ... لكان السم من يده يطيب

Sevgilinin eliyle zehir içirilecek olsaydım / Zehir onun elinden tatlı gelirdi.

وجعل هذا الأمر العظيم في المنام دلالة على صدق أحوال الأنبياء نوماً ويقظة، وصدق عزائمهم وانقيادهم لجميع الأوامر في جميع الأحوال، وروي أن الشيطان وسوس له في ذبحه فعرفه فرماه بسبع حصيات فصار ذلك شريعة في الجمار، ومن ألطف ما في ذلك أنهم لما كانوا في نهاية التجرد عن علائق الشواغل جعلت أفعالهم شعائر وشرائع لعبادة الحج التي روحها التجرد للوفود إلى الله تعالى.

Bu azim işin rüyada kılınması, uykuda ve uyanıklıkta peygamberlerin hallerinin doğruluğuna, azimlerinin sadakatine ve her durumda bütün emirlere boyun eğişlerine bir delildir. Rivayet edildiğine göre şeytan boğazlama hususunda ona vesvese vermiş, o da onu tanıyıp yedi taş fırlatmış ve bu taşlama yerlerinde (cemrelerde) bir şeriat haline gelmiştir. Bu husustaki en latif inceliklerden biri şudur: Onlar meşguliyet bağlarından sıyrılmanın nihayetinde oldukları için, fiilleri, ruhu Allah Teâlâ'ya yönelmek için her şeyden soyutlanmak olan hac ibadetinin şeâiri ve şeriatı kılınmıştır.

ولما وثق منه، بادر إلى ما أمر به، ودل على قرب زمنه من زمن هذا القول بالفاء فقال: {فلما أسلما} أي ألقيا بالفعل على غاية الإخلاص حين المباشرة بجميع قواهما في يد الأمر، ولم يكن عند أحد منهما شيء من إباء ولا امتناع ولا حديث نفس في شيء من ذلك

Ondan emin olunca, emrolunduğu şeye girişti ve «fe» (فـ) harfiyle bu işin vaktinin bu sözün vaktine yakın olduğuna delalet ederek şöyle buyurdu: {فلما أسلما} “Vaktaki ikisi de teslim oldular”; yani işe fiilen giriştikleri sırada son derece ihlasla bütün güçleriyle kendilerini emrin eline bıraktılar; ikisinde de bundan hiçbir çekinme, kaçınma yahut iç geçirme bulunmadı,

{وتلّه} أي صرعه إبراهيم ﵉ صرعاً جيداً سريعاً مع غاية الرضا منه والمطاوعة من إسماعيل ﵇، ودل على السرعة باللام الواقعة موقع «على» فقال: {للجبين *} أي أحد شقي الجبهة، وهي هيئة إضجاع ما يذبح، وهذا من قولهم: تله - إذا صرعه، وبه سمي التل من التراب، وتلك فلاناً في يدك أي دفعته سلماً، والجبين - قال في الصحاح: فوق الصدغ، وهما جبينان عن يمين الجبهة وشمالها.

{وتلّه} “ve onu yatırdı”; yani İbrahim aleyhisselâm tam bir rıza ile, İsmail aleyhisselâm da tam bir itaatle iken onu seri ve sağlam bir şekilde yere yıktı; «alâ» (على) yerine gelen «lâm» harfiyle sürate delalet ederek şöyle buyurdu: {للجبين *} “şakağı (alnın bir yanı) üzerine.”; yani alnın iki yanından biri üzerine. Bu, boğazlanacak hayvanı yatırma şeklidir. Bu, «onu yere yıktı» manasındaki «tellehû» (تَلَّهُ) sözündendir; topraktan oluşan tepeye (et-tel) de bu yüzden bu isim verilmiştir. «Telleke fülânen fî yedike» ise onu teslim ettiğin anlamına gelir. Sıhâh'ta şöyle denilmiştir: Cebîn (الْجَبِين), şakağın üstüdür; alnın sağında ve solunda iki cebîn vardır.

ولما كان من الواضح أن التقدير جواباً لما عالج ذبحه بعزم أمضى من السنان، وجنان في ثباته أيما جنان، فمنعناه من التأثير بقدرتنا، ورددنا شفرته الماضية عن عنقه اللينة بأيدينا وقوتنا، عطف عليه قوله: {وناديناه} وفخم هذا النداء بحرف التفسير فقال: {إن يا إبراهيم*} ولما كان محل التوقع الثناء عليه قال: {قد صدقت} أي تصديقاً عظيماً {الرؤيا} في أنك تذبحه، فإنك قد عالجت ذلك، وبدلت الوسع فيه، وفعلت ما رأيته في المنام، فما انذبح لأنك لم تر أنك ذبحته، فاكفف عن معالجة الذبح بأزيد من هذا. ولما كان التقدير: فجزيناك على ذلك لإحسانك فوق ما تحب، وجعلناك إماماً للمتقين، ووهبناك لسان صدق في الآخرين، وجعلنا آلك هم المصطفين، وملأنا منهم الخافقين، علله بأن ذلك سنته دائماً قديماً وحديثاً فقال ما يأتي.

Lafzın takdirinin bir cevap olarak: «Mızraktan daha keskin bir azim ve sebatta eşsiz bir yürekle onu boğazlamaya giriştiğinde, kudretimizle [bıçağın] tesir etmesini engelledik; keskin bıçağını yumuşak boynundan kudretimiz ve kuvvetimizle geri çevirdik» şeklinde olduğu aşikâr olunca, buna şu sözünü atfetti: {وناديناه} “Ve ona seslendik”; tefsir harfiyle bu nidayı tazim ederek şöyle buyurdu: {إن يا إبراهيم*} “«Ey İbrahim!» diye.” Beklenen yer onu övmek olduğundan şöyle buyurdu: {قد صدقت} “Gerçekten tasdik ettin”; yani büyük bir tasdikle, {الرؤيا} “rüyayı;”; onu boğazlama hususundaki [rüyayı]; zira sen buna giriştin, bu uğurda gücünü harcadın ve rüyada gördüğünü yaptın; boğazlanmadı çünkü sen onu boğazladığını görmemiştin; artık bundan daha fazlasıyla boğazlamaya girişmekten vazgeç. Takdir: «İhsanın sebebiyle seni bunun üzerine arzu ettiğinin de fevkinde mükâfatlandırdık, seni müttakilere imam kıldık, sana sonradan gelenler arasında doğru bir lisan (güzel bir anılış) bahşettik, ehlini seçilmişler kıldık ve doğuyu batıyı onlarla doldurduk» şeklinde olunca, bunun eskiden ve yeniden daima O'nun sünneti olduğunu gerekçe göstererek gelecek olanı buyurdu.

ولما كان ﷺ في همة الذبح وعزمه، فكانت تلك الهمة التي تقصر عنها رتبها السها والسماك، والعزمة التي تتضاءل دون عليّ مكانتها وسني عظمتها عوالي الأفلاك، لا تسكن عن ثورانها، ولا تبرد عن غليانها وفورانها، إلا بأمر شديد، وقول جازم أكيد، قال مؤكداً تنبيهاً على أن همته قد وصلت إلى هذا حده، وأن امتثال الأمر أيسر من الكف بعد المباشرة بالنهي: {إنا كذلك} أي مثل هذا الجزاء العظيم {نجزي المحسنين *} .

Kendisi aleyhisselâm boğazlama gayret ve azminde iken -ki Süheyl ve Simâk yıldızlarının mertebeleri o himmetin yanında kısa kalır, yüce felekler onun yüksek mevkii ve parlak azameti karşısında küçülürdü- bu himmet şiddetli bir emir ve kesin, tekitli bir söz olmaksızın coşkusundan durulmaz, kaynamasından ve feveranından soğumazdı. Himmetinin bu dereceye ulaştığına ve emre uymanın, işe fiilen başladıktan sonra nehiy ile vazgeçmekten daha kolay olduğuna dikkat çekmek üzere tekit ederek şöyle buyurdu: {إنا كذلك} “Şüphesiz biz işte böyle”; yani böyle büyük bir mükâfatla, {نجزي المحسنين *} “iyilik edenleri mükâfatlandırırız.”

ولما كان جزاءه عظيماً جداً، دل على عظمه بأن علل إكرامه به بقوله معجباً ومعظماً مؤكداً تنبيهاً على أنه خارق للعادة: {إن هذا} أي الأمر والطاعة فيه {لهو البلاؤا} أي الاختبار الذي يحيل ما خولط به كائناً ما كان {المبين *} أي الظاهر في بابه جداً المظهر لرائيه انه بلاء.

Onun mükâfatı pek büyük olunca, harikulade olduğuna dikkat çekmek üzere taaccüp, tazim ve tekit ile ona bu ikramda bulunmasını gerekçelendirerek büyüklüğüne şöyle delalet etti: {إن هذا} “Şüphesiz bu”; yani bu emir ve ona itaat, {لهو البلاؤا} “gerçekten bir imtihandır”; yani her ne olursa olsun içine karışan şeyi dönüştüren bir sınamadır, {المبين *} “apaçık.”; yani kendi sahasında son derece aşikâr olan ve görene bunun bir imtihan olduğunu gösteren [bir imtihandır].

ولما قدم ما هو الأهم من نهيه عن علاجه، ومن البشارة بالجزاء، ذكر فداءه بما جعله سنة باقية يذكر بها الذكر الجميل على مر الأيام وتعاقب السنين، ولما كان المفتدى منه من كان الأسير في يده، وكان إسماعيل في يد إبراهيم ﵉، وهو يعالج إتلافه، جعل تعالى نفسه المقدس فادياً لأن الفادي من أعطى الفداء، وهو ما يدفع لفكاك

Onu boğazlamaya girişmekten nehyetmekten ve mükâfat müjdesinden ibaret olan daha mühim hususu öne alınca, günlerin geçmesi ve yılların birbirini kovalaması boyunca güzel bir anılışla kendisiyle yâd olunacağı baki bir sünnet kıldığı kurban fidyesini zikretti. Kendisine fidye verilen kimse (müftedâ minh) elinde esir bulunan kimse olup İsmail de İbrahim'in aleyhimesselâm elinde bulunduğundan ve onu kurban etmeye giriştiğinden; fidyeyi veren (fâdî) kimse esirin kurtarılması için ödenen şeyi veren kişi olduğundan Allah Teâlâ mukaddes Zâtını fâdî (kurtarmalık veren) kıldı;

الأسير، وجعل إبراهيم ﵇ مفتدى منه تشريفاً له وإن كان في الحقيقة كالآلة التي لا فعل لها، والله تعالى هو المفتدى منه حقيقة فقال: {وفديناه} أي الذبيح عن إنفاذ ذبحه وإتمامه تشريفاً له {بذبح} أي بما ينبغي أن يذبح ويكون موضعاً للذبح، وهو كبش من الجنة، قيل: إنه الذي قربه هابيل فتقبله الله منه {عظيم *} أي في الجثة والقدر والرتبة لأنه مقبول ومستن به ومجعول ديناً إلى آخر الدهر.

İbrahim'i aleyhisselâm ise -hakikatte hiçbir fiili olmayan bir alet gibi olsa ve hakiki anlamda fidye takdim edilen Allah Teâlâ olsa da- ona bir şeref olmak üzere kendisine fidye takdim edilen kıldı ve şöyle buyurdu: {وفديناه} “Ve ona fidye verdik”; yani boğazlanacak olanı, boğazlanmasının infaz edilip tamamlanmasından -ona bir teşrif olarak- kurtardık, {بذبح} “bir kurbanlık ile;”; yani boğazlanmaya layık ve boğazlanma mahalli olan bir şeyle; bu cennetten bir koçtur; Hâbil'in takdim edip de Allah'ın kendisinden kabul ettiği koç olduğu söylenmiştir, {عظيم *} “büyük.”; yani cüsse, kadir ve mertebe bakımından büyük; çünkü o kabul edilmiş, sünnet kılınmış ve zamanın sonuna kadar bir din yapılmıştır.

ولما كان سبحانه إذا منّ بشيء علم أنه عظيم، فإذا ذكر الفعل وترك المفعول أراد فخامته وعظمته، قال: {وتركنا عليه} أي على الذبيح شيئاً هو في الحسن بحيث يطول وصفه. ولما كان بحيث لا ينسى قال: {في الآخرين *} ومن هذا الترك ما تقدم من وصفه بصدق الوعد، لأنه وعد بالصبر على الذبح فصدق.

Allah Teâlâ bir şeyi lütfettiğinde onun büyük olduğu bilindiği ve fiili zikredip mef'ûlü bıraktığında onun büyüklüğünü ve azametini kastettiği için şöyle buyurdu: {وتركنا عليه} “Ve onun üzerinde bıraktık”; yani kurbanlık olanın üzerinde, güzelliğinin nitelenmesi uzun sürecek bir şey [bıraktık]. Unutulmayacak bir mahiyette olduğu için şöyle buyurdu: {في الآخرين *} “Sonradan gelenler arasında.” Bu bırakılan şeylerden biri de daha önce geçen onun sözüne sadakatle nitelenmesidir; çünkü o boğazlanmaya sabretmeyi vaat etmiş ve sadık kalmıştır.

ولما عظم الغلام، استأنف تعظيم والده بما يدل مع تشريفه على سلامته بقوله: {سلام على إبراهيم *} أي سلامة له ولولده وتسليم وتحية وتكريم في الدارين ولما كان هذا خطاباً لمن بعده ﵇ وهم كلهم محبون مجلون معظمون مبجلون لم يكن هناك حال يحوج إلى تأكيد فقال: {كذلك} أي مثل هذا الجزاء العظيم {نجزي المحسنين *}

Çocuğu tazim edince, şereflendirilmesiyle birlikte selametine de delalet eden şu sözüyle babasını tazime yeniden başladı: {سلام على إبراهيم *} “Selâm olsun İbrahim'e!”; yani her iki cihanda ona ve oğluna selamet, teslim, tahiyye ve tekrim olsun. Bu, ondan aleyhisselâm sonra gelenlere bir hitap olup onların hepsi de seven, hürmet eden, tazim ve tebcil eden kimseler olduğundan tekit gerektiren bir durum yoktu; bu sebeple şöyle buyurdu: {كذلك} “İşte böyle”; yani böyle büyük bir mükâfatla, {نجزي المحسنين *} “mükâfatlandırırız iyilik edenleri.”

من غير أن يذكر «أن» المؤكدة، ولما كانت أهل الملل كلها متفقة على حبه، وكان كلهم يدعي اتباعه ورتبة قربه، قال معللاً لجزائه بهذا المدح في سياق التأكيد استعطافاً لهم إلى اتباعه في الإيمان وتكذيباً لمن ينكر أن يكون الإيمان موجباً للإحسان: {إنه من عبادنا} أي الذين يستحقون الإضافة في العبودية والعبادة إلينا {المؤمنين *} فلا يطمع أحد عري عن الإيمان في رتبة أتباعه، قال الرازي: الإيمان المطلق الحقيقي شهود جلال الله ووحدانيته والطمأنينة إليه في كل محبوب ومكروه، وترك المشيئة لمشيئته والانقياد لأمره في جميع أحواله. ولما أتم قصته في أمر الذبيح، وشرع في ذكر ما جازاه به على ذلك، جعل منه أمر إسحاق ﵇ فقال: {وبشرناه} أي جزاء على صبره في المبادرة إلى امتثال الأمر في إعدام إسماعيل ﵇ {بإسحاق} مولوداً زيادة له بعد ما سلمنا إسماعيل ﵇ حال كونه {نبياً} أي في قضائنا أو بوجوده مقدرة نبوته. ولما كان هذا اللفظ قد يطلق على المتنبىء، أزال إشكال هذا الاحتمال وإن كان واهياً بقوله: {من الصالحين *} أي العريقين في رتبة الصلاح ليصلح لأكثر الأوصاف الصالحة. ولما أثنى على إبراهيم عيله السلام بما عالج مما لم يحصل لغيره مثله، وكان من أعظم جزاء الإنسان البركة في ذريته قال: {وباركنا عليه} أي على الغلام الحليم وهو الذبيح المحدث عنه الذي جر هذا الكلام كله الحديث عنه، وكان آخر ضمير محقق عاد عليه

Tekit edatı olan «inne»yi (أنّ) zikretmeksizin [böyle buyurdu]. Bütün din mensupları onu sevme hususunda ittifak ettiğinden ve hepsi ona tabi olduğunu ve ona yakınlık rütbesini iddia ettiğinden, imanda ona tabi olmaya onları ısındırmak ve imanın ihsanı gerektirdiğini inkâr edenleri tekzip etmek için tekit bağlamında bu övgüyle mükâfatlandırılmasını gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إنه من عبادنا} “Çünkü o kullarımızdandı”; yani kulluk ve ibadette bize nispet edilmeyi hak edenlerden, {المؤمنين *} “Müminlerden.” Artık imandan soyutlanmış hiç kimse onun tâbileri mertebesine göz dikmesin. Râzî şöyle demiştir: «Mutlak ve hakiki iman, Allah'ın celâlini ve vahdaniyetini müşahede etmek, sevilen ve sevilmeyen her şeyde O'na itimat edip mutmain olmak, iradeyi O'nun iradesine bırakmak ve bütün hallerde O'nun emrine boyun eğmektir.» Kurbanlık meselesindeki kıssasını tamamlayıp buna karşılık ona verdiği mükâfatı zikretmeye başlayınca, İshak aleyhisselâm meselesini de bundan sayarak şöyle buyurdu: {وبشرناه} “Ve onu müjdeledik”; yani İsmail'i aleyhisselâm kurban etme emrini yerine getirmeye koşmasındaki sabrının mükâfatı olarak, İsmail'i aleyhisselâm selamete erdirdikten sonra ona bir ilave olarak doğacak olan, {بإسحاق} “İshak ile;”; {نبياً} “bir peygamber olarak;”; yani hükmümüzde yahut varlığında peygamberliği takdir edilmiş olarak [müjdeledik]. Bu lafız peygamberlik taslayana da (mütenebbî) söylenebileceğinden -zayıf da olsa- bu ihtimalin müşkilatını şu sözüyle giderdi: {من الصالحين *} “Sâlihlerden.”; yani en sâlih vasıflara elverişli olsun diye salah mertebesinde kökleşmiş olanlardan. İbrahim'i aleyhisselâm başkasına nasip olmayan o girişimi sebebiyle övünce ve bir insanın en büyük mükâfatlarından biri de neslindeki bereket olunca şöyle buyurdu: {وباركنا عليه} “Ve onu bereketli kıldık”; yani halim olan çocuğu; o da hakkında konuşulan ve bütün bu sözün kendisinden bahsettiği kurbanlıktır. Nitekim ona dönen kesinleşmiş son zamir

الهاء في «وفديناه» ثم في «وتركنا عليه في الآخرين» وهذا عندي أولى من إعادة الضمير على إبراهيم ﵇ لأنه استوفى مدحه، ثم رأيت حمزة الكرماني صنع هكذا وقال: حتى كان محمد ﷺ والعرب من صلبه. {وعلى إسحاق} أي أخيه، قال حمزة الكرماني: حتى كان إسرائيل الله والأسباط من صلبه، وقال غيره: خرج من صلبه ألف نبي أولهم يعقوب وآخرهم عيسى ﵇.

«ve fedeynâhu» (وفديناه) ve ardından «ve teraknâ aleyhi fi'l-âhirîn» (وتركنا عليه في الآخرين) ifadelerindeki «hû / hi» (ـه / ـهِ) zamiridir. Bu görüş bence zamirin İbrahim'e aleyhisselâm döndürülmesinden daha evladır; zira onun övgüsü tastamam yapılmıştır. Sonradan Hamza el-Kirmânî'nin de böyle yaptığını gördüm; o şöyle demiştir: «Hatta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve Araplar onun sulbünden oldu.» {وعلى إسحاق} “ve İshak'ı da.”; yani kardeşini [bereketli kıldık]. Hamza el-Kirmânî şöyle demiştir: «Hatta Allah'ın İsrail'i (Ya'kub) ve Esbât onun sulbünden oldu.» Bir başkası ise şöyle demiştir: «Onun sulbünden ilki Ya'kub, sonuncusu İsa aleyhimesselâm olmak üzere bin peygamber çıkmıştır.»

{ومن ذريتهما} أي الأخوين ولا شك أن هذا أقرب وأقعد من أن يكون الضمير للأب والابن لأن قران الأخوين في الإخبار عن ذريتهما أولى من قران الابن مع أبيه في ذلك، فيكون الابن حينئذ من جملة المخبر عنه بذرية الأب {محسن وظالم لنفسه} حيث وضعها بما سبب عن المعاصي في غير موضعها الذي يحبه، وهذا مما يهدم أمر الطبائع حيث كان البر يوجد من الفاجر والفاجر يوجد من البر.

{ومن ذريتهما} “Her ikisinin neslinden de”; yani iki kardeşin neslinden. Şüphe yok ki bu [mana], zamirin baba ile oğula ait olmasından daha yakın ve daha yerindedir. Zira nesillerinden haber verme hususunda iki kardeşin birlikte zikredilmesi, bunda oğul ile babasının birlikte zikredilmesinden daha evladır; zira o takdirde oğul, babanın nesli diye haber verilenlerin bütününe dahil olurdu. {محسن وظالم لنفسه} “iyilik eden de var, nefsine zulmeden de;” öyle ki günahlardan kaynaklanan sebeplerle nefsini, onun seveceği konumun dışına yerleştirmiştir. Bu da fıtratlar meselesini yerle bir eden bir durumdur; zira iyi amel işleyen (bir kimse) günahkârdan doğabildiği gibi, günahkâr da iyi kimseden doğabilmektedir.