Binûn

Sâffât — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما كان الإنسان، وإن اجتهد في الإحسان، لا بد أن يحتاج إلى الغفران، لما له من النقصان، لأن رتبة الإلهية لا تصل إلى القيام بحقها العوائق البشرية، بين أن الظلم المراد هنا إنما هو التجاوز في الحدود بغاية الشهوة فقال: {مبين *} وأما غير ذلك فمغفور كما قرر في نحو {لها ما كسبت وعليها ما اكتسبت} «ومن هم بسيئة ولم

İnsan iyilik etmek için ne kadar çabalarsa çabalasın, sahip olduğu noksanlık sebebiyle bağışlanmaya mutlaka muhtaç olduğundan —çünkü beşeri engeller uluhiyet mertebesinin hakkını yerine getirmeye asla erişemez— burada kastedilen zulmün sırf şehvetin azgınlığıyla sınırları aşmak olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {مبين *} “apaçık bir şekilde.” Bunun dışındaki şeyler ise {لها ما كسبت وعليها ما اكتسبت} “Kişinin kazandığı lehine, yüklendiği aleyhinedir” ve «Bir kimse bir kötülüğe niyetlenip de onu

يعملها كتبت له حسنة» {وأن تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه نكفر عنكم سيئاتكم} [النساء: ٣١] .

yapmazsa, kendisine bir iyilik yazılır» hadisinde ve {وأن تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه نكفر عنكم سيئاتكم} [en-Nisâ: 31] {ve in tectenibû kebâira mâ tunhevne anhu nukeffir ankum seyyiâtikum} “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz” ayetinde takrir edildiği üzere bağışlanmıştır.

قصة ذبح إبراهيم لولده ﵉ من التوارة وبيان أنهم بدلوها، قال مترجمهم: فغرس إبراهيم ببئر سبع غرساً، وبنى هنالك باسم الرب إله العالمين، وسكن إبراهيم أرض فلسطين - يعني عند تلك البئر - أياماً كثيرة. ولما كان من بعد هذه الخطوب امتحن الله إبراهيم، وقال له: يا إبراهيم! فقال: لبيك، فقال له: انطلق بابنك الوحيد إسحاق الذي تحبه إلى أرض الأمورانيين - وفي نسخة: إلى بلدة العبادة - وأصعده إليّ قرباناً على أحد تلك الجبال الذي أقول لك، فأدلج إبراهيم باكراً فأسرج حماره وانطلق بغلاميه وإسحاق ابنه، وشق حطباً للقربان ونهض وانطلق إلى الموضع الذي قال الله له، وفي اليوم الثالث رفع إبراهيم بصره ونظر إلى ذلك الموضع من بعيد فقال لغلاميه: امكثا هاهنا عند الحمار، وأنا والغلام ننطلق إلى هاهنا نصل ونرجع إليكما، فأخذ إبراهيم حطب القربان، وحمله إسحاق ابنه، وأخذ معه ناراً وسكيناً، وانطلقا كلاهما جميعاً، وقال إسحاق لأبيه إبراهيم: يا أبة، فقال له: لبيك، فقال له: هذه النار والحطب،

İbrahim'in aleyhisselâm oğlunu kurban etmesi kıssasının Tevrat'taki anlatımı ve onu tahrif ettiklerinin beyanı: Onların mütercimi şöyle demiştir: «İbrahim Bi'rüssebi'de bir fidan dikti ve orada âlemlerin ilahı Rabbin adıyla [bir sunak] inşa etti. İbrahim Filistin topraklarında —yani o kuyunun yanında— nice günler ikamet etti. Bu olaylardan sonra Allah İbrahim'i imtihan etti ve ona: Ey İbrahim! dedi. O da: Buyur, dedi. Ona dedi ki: Biricik oğlun, sevdiğin İshak'ı alıp Amoriler diyarına —bir nüshada: ibadet beldesine— git ve sana söyleyeceğim o dağlardan biri üzerinde onu bana kurban olarak takdim et. İbrahim sabah erkenden yola çıktı, eşeğine semer vurdu, iki hizmetçisini ve oğlu İshak'ı yanına alarak kurban için odun yarıp kalktı ve Allah'ın kendisine söylediği yere doğru yola koyuldu. Üçüncü gün İbrahim başını kaldırıp o yere uzaktan baktı ve iki hizmetçisine şöyle dedi: Siz burada eşeğin yanında kalın, ben ve çocuk şuraya kadar gidip ibadet edeceğiz ve size döneceğiz. İbrahim kurban odunlarını aldı ve onları oğlu İshak'a yükledi; yanına da ateş ve bıçak alıp ikisi birlikte yola devam ettiler. İshak babası İbrahim'e: Babacığım! dedi. İbrahim: Buyur, dedi. [İshak]: İşte ateş ve odun burada,

أين حمل القربان، فقال إبراهيم: الله يعد لنا حملاً للقربان يا بني، فانطلقا جميعاً حتى انتهيا الى الموضع الذي قال الله، فبنى هنالك إبراهيم مذبحاً ونضد عليه الحطب وكتف إسحاق فوضعه في أعلى المذبح على الحطب، ومد يده إبراهيم فأخذ السكين ليذبح ابنه، فدعاه ملاك الرب من السماء وقال: يا إبراهيم يا إبراهيم، فقال: لبيك! فقال: لا تبسط يدك على الغلام ولا تصنع به شيئاً لأنك قد أظهرت الآن أنك تتقي الله إذا لم تمنعني ابنك الوحيد، فمد إبراهيم بصره فإذا كبش معلق في شجرة بقرنيه، فانطلق إبراهيم فأخذ الكبش فأصعده قرباناً بدل ابنه اسحاق، فسمى إبراهيم ذلك الموضع «الله يتجلى» كما يقال: الله في هذا الجبل، الله يتجلى، فدعا ملاك الرب إبراهيم ثانية من السماء وقال: بي أقسمت، يقول الرب: بدل ما صنعت هذا الصنيع ولم تمنعني ابنك الوحيد لأباركنك بركة تامة ولأكثرن نسلك مثل كواكب السماء، ومثل الرمل الذي على شاطئ البحر ويرث زرعك أراضي أعدائي وفي نسخة: أعداءه - ويتبارك بنسلك جميع الشعوب لأنك أطعتني، فرجع إبراهيم إلى غلاميه وانصرفوا جميعاً إلى بئر السبع وأقام ثمًّ - وفي نسخة: وسكن إبراهيم

kurbanlık kuzu nerede? dedi. İbrahim: Oğlum, kurbanlık kuzuyu bize Allah hazırlar, dedi. İkisi birlikte giderek nihayet Allah'ın söylediği yere vardılar. İbrahim orada bir sunak yaptı, odunları üzerine dizdi, İshak'ı bağlayıp sunağın üstüne, odunların üzerine koydu. İbrahim oğlunu boğazlamak üzere elini uzatıp bıçağı aldı. O anda Rabbin meleği gökten ona seslendi ve: Ey İbrahim, ey İbrahim! dedi. İbrahim: Buyur! dedi. [Melek]: Çocuğa elini sürme ve ona hiçbir şey yapma! Çünkü biricik oğlunu benden esirgemediğin için şimdi Allah'tan korktuğunu ortaya koydun, dedi. İbrahim gözlerini kaldırdı, bir de baktı ki boynuzlarından bir ağaca takılmış bir koç duruyor. İbrahim gitti, koçu aldı ve oğlu İshak'ın yerine onu kurban olarak sundu. İbrahim o yerin adını “Allah tecelli eder” koydu; nitekim: “Bu dağda Allah vardır, Allah tecelli eder” denilir. Rabbin meleği İbrahim'e gökten ikinci kez seslendi ve şöyle dedi: Rab buyuruyor ki: Kendi üzerime yemin ettim ki, mademki bunu yaptın ve biricik oğlunu benden esirgemedin, seni tastamam bir bereketle bereketlendireceğim; neslini göğün yıldızları gibi ve deniz kıyısındaki kum gibi çoğaltacağım; senin zürriyetin düşmanlarımın —bir nüshada: düşmanlarının— topraklarına mirasçı olacak ve sen bana itaat ettiğin için senin neslinle bütün milletler bereket bulacak. İbrahim iki hizmetçisinin yanına döndü ve hep birlikte Bi'rüssebi'ye gittiler, orada ikamet etti —bir nüshada: ve İbrahim Bi'rüssebi'de

بئر السبع - انتهى ما عندهم بلفظه فانظر إليه واجمع بينه وبين ما تقدم في البقرة من قصة إسماعيل وإسحاق ﵉ تجدهم قد بدلوها بلا شك، لأن الكلام ينقض بعضه بعضاً، وذلك أنه قال في هذه القصة «انطلق بابنك الوحيد» وكرر وصفه بالوحيد في غير موضع، وهذا الوصف إنما يكون حقيقة لإسماعيل ﵇ وهو دون البلوغ، وأما إسحاق ﵇ فلم يكن وحيداً ساعة من الدهر، بل ولد وإسماعيل ﵇ ابن ثلاث عشرة سنة ونيف بشهادة ما عندهم من التوراة، وقوله في آخر القصة «ويتبارك بنسلك جميع الشعوب» لا يكون في غاية الملاءمة إلا لإسماعيل ﵇، وأما إسحاق ﵇ فإنما بورك بنسله الأراضي المقدسة فقط، ولم يتبعهم من غيرهم إلا قليل، بل كانوا هم في كل قليل يتبعون غيرهم على عبادة أوثانهم بشهادة توراتهم وأسفار أنبيائهم يوشع بن نون ومن بعده ﵈، وأما نسل إسماعيل ﵇ فتبعهم على الدين الحق من جميع الأمم ما لا يحصى عدده ولم يتبعوا هم بعد محمد ﷺ أحداً من الأمم على عبادة غير الله - هذا وفي المتقدم في سورة البقرة أن هبة سارة أمتها هاجر ﵂ لإبراهيم ﵇ كان بعد أن سكن كنعان

oturdu—». Onların yanındaki metin lafzıyla bu kadardır. Şimdi buna bak ve bunu Bakara suresinde geçen İsmail ve İshak aleyhimesselâm kıssasıyla karşılaştır; hiç şüphesiz onu değiştirdiklerini görürsün. Zira metin birbiriyle çelişmektedir; şöyle ki, bu kıssada «biricik oğlunu alıp git» demiş ve «biricik» vasfını birden çok yerde tekrar etmiştir. Bu vasıf ise büluğ çağına ermemişken ancak İsmail aleyhisselâm için hakikat olur. İshak aleyhisselâm ise ömrünün hiçbir anında tek çocuk olmamıştır; bilakis ellerindeki Tevrat'ın da şehadetiyle, o doğduğunda İsmail aleyhisselâm on üç yaşını aşkındı. Kıssanın sonundaki «senin neslinle bütün milletler bereket bulacak» sözü de tam anlamıyla ancak İsmail aleyhisselâm için uygundur. İshak'a aleyhisselâm gelince, onun nesliyle sadece mukaddes topraklar bereketlenmiştir; onların dışındakilerden pek az kimse onlara uymuştur; hatta kendi Tevratlarının ve peygamberleri Yuşa b. Nûn ile ondan sonrakilerin aleyhimüsselâm kitaplarının tanıklığıyla bizzat kendileri her fırsatta başkalarına uyup onların putlarına tapmışlardır. İsmail'in aleyhisselâm nesline ise bütün ümmetlerden hak dine uyan sayısız insan tabi olmuş, kendileri de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra hiçbir ümmete uyup Allah'tan başkasına tapmamışlardır. Bununla birlikte, Bakara suresinde daha önce geçtiği üzere, Sâre'nin câriyesi Hâcer'i radıyallâhu anhâ İbrahim'e aleyhisselâm bağışlaması, Kenan diyarına yerleşmesinden

بعشر سنين، وأن إسماعيل ﵇ ولد لإبراهيم ﵇ وهو ابن ست وثمانين سنة، وأن الله تعالى أمره بالختان وهو ابن تسع وتسعين سنة، وأنه في ذلك الوقت بشر بإسحاق ﵇، فختن إسماعيل ﵇ وهو ابن ثلاث عشرة سنة، وثم ولد له إسحاق ﵇ وقد أتى عليه مائة سنة، ثم قال ما نصه: وصنع إبراهيم يوم فطم إسحاق ابنه مأدبة عظيمة فأبصرت سارة ابن هاجر المصرية المولود لإبراهيم ﵇ لاعباً، فقالت لإبراهيم ﵇: أخرج هذه الأمة عني، لأن ابن الأمة لا يرث مع إسحاق ابني، فشق هذا الأمر على إبراهيم لمكان ابنه، فقال الله تعالى لإبراهيم ﵇: لا يشقن عليك حال الصبي وأمتك، أطع سارة في جميع ما تقول لأن نسلك إنما يذكر بإسحاق، وابن الأمة أجعله لشعب كثير لأنه من ذريتك، فغدا إبراهيم ﵇ باكراً وأخذ خبزاً وإداوة من ماء، فأعطاها هاجر وحملها الصبي والطعام - إلى آخر ما في البقرة فقوله «إن هاجر طردت بعد فطام إسحاق وابنها تحمل» لا يصح، وقد تقدم أن عمره يوم فطام إسحاق خمس عشرة سنة، وتقدم أيضاً أن سارة أمرته بطردها وهي حبلى، وأنه سلمها لها فطردتها، وان الملك لقيها فبشرها بإسماعيل

on yıl sonra idi. İbrahim aleyhisselâm seksen altı yaşındayken İsmail aleyhisselâm doğmuştu. Yüce Allah İbrahim doksan dokuz yaşındayken ona sünnet olmayı emretmiş, o vakitte ona İshak aleyhisselâm müjdelenmişti. Böylece İsmail aleyhisselâm on üç yaşındayken sünnet edilmiş, ardından İbrahim yüz yaşına bastığında ona İshak aleyhisselâm doğmuştu. Sonra [Tevrat] aynen şöyle demektedir: «İbrahim, oğlu İshak'ın sütten kesildiği gün büyük bir ziyafet verdi. Sâre, Mısırlı Hâcer'in İbrahim'e aleyhisselâm doğurduğu oğlunun oynadığını gördü. İbrahim'e aleyhisselâm dedi ki: Bu cariyeyi yanımdan kov; çünkü cariyenin oğlu, oğlum İshak ile birlikte mirasçı olamaz. Oğlu sebebiyle bu iş İbrahim'e çok ağır geldi. Yüce Allah İbrahim'e aleyhisselâm şöyle buyurdu: Çocuğun ve cariyenin durumu sana ağır gelmesin; Sâre'nin sana söylediği her şeyde ona itaat et; zira senin neslin ancak İshak ile anılacaktır. Cariyenin oğlunu da büyük bir millet yapacağım, çünkü o da senin zürriyetindendir. İbrahim aleyhisselâm sabah erkenden kalktı, biraz ekmek ve bir kırba su alıp Hâcer'e verdi; çocuğu ve yiyeceği ona yükledi...» —Bakara'daki kısmın sonuna kadar—. Dolayısıyla [Tevrat'taki] «Hâcer'in, İshak sütten kesildikten sonra çocuğu kucağında taşınarak kovulduğu» ifadesi sahih değildir. Nitekim İshak sütten kesildiğinde çocuğun yaşının on beş olduğu daha önce geçmişti. Yine Sâre'nin, Hâcer henüz hamileyken İbrahim'e onu kovmasını emrettiği, İbrahim'in Hâcer'i ona teslim edip Sâre'nin onu kovduğu ve meleğin Hâcer ile karşılaşıp ona İsmail'i müjdelediği de daha önce geçmişti.

ولم يذكر في نسختي - وهي قديمة جداً - شيئاً يدل على رجوعها، وأما في نسخة عندهم فقال: إن الملك قال لها: ارجعي إلى سيدتك واستكدي تحت يدها - ولم يذكر أنها رجعت، وقد صح الخبر عندنا بقول نبينا ﷺ أن إبراهيم ﵇ وضع هاجر وابنها إسماعيل ﵇، عند البيت الحرام وهو يرضع، واستمرا هناك إلى أن ماتت هاجر ﵂، وتزوج إسماعيل ﵇ وبنى البيت مع أبيه ﵉، وقوله «لأن نسلك إنما يذكر بإسحاق ﵇» غير مطابق للواقع، فإن شهرة العرب بإبراهيم ﵇ أن لم تكم أن أكثر من شهرة بني إسحاق بذلك فهي مثلها، وخبر الله لا يتخلف، فدل هذا كله أنهم بدلوا القصة وحرفوها، فلا متمسك فيها لهم، ودلالتها على أن الذبيح إسماعيل ﵇ أولى من دلالتها على غير ذلك لوصفه بالوحيد - والله أعلم كيف كانت القصة قبل التبديل؟ ومما يدل على ما فهمت من تبديلهم لها ما قال البغوي: قال القرظي يعني محمد بن كعب -: سأل عمر بن عبد العزيز رجلاً كان من علماء اليهود أسلم وحسن إسلامه: أي ابني إبراهيم ﵇ أمر بذبحه؟ فقال: إسماعيل يا أمير المؤمنين! إن اليهود لتعلم ذلك ولكنهم يحسدونكم معشر العرب على أن يكون أباكم الذي كان من أمر الله

Benim elimdeki çok eski olan nüshada onun geri döndüğünü gösteren hiçbir şey zikredilmemiştir. Onların yanındaki bir nüshada ise şöyle denmektedir: Melek ona: «Hanımına geri dön ve onun idaresi altında boyun eğ» dedi; fakat onun geri döndüğünü zikretmedi. Bizim katımızda ise Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem hadisiyle sahih olarak sabittir ki; İbrahim aleyhisselâm Hâcer'i ve oğlu İsmail'i aleyhisselâm, o henüz süt emerken Beyt-i Harâm'ın yanına bırakmış, Hâcer radıyallâhu anhâ vefat edene kadar orada kalmışlar, İsmail aleyhisselâm evlenmiş ve babasıyla aleyhimesselâm birlikte Beyt'i inşa etmiştir. Tevrat'taki «Çünkü senin neslin ancak İshak aleyhisselâm ile anılacaktır» sözü de vakıaya uygun değildir. Zira Arapların İbrahim aleyhisselâm ile meşhur oluşu, İshakoğullarının bununla meşhur oluşundan daha fazla değilse bile en az onun kadardır; Allah'ın haberi ise asla şaşmaz. Bütün bunlar onların kıssayı değiştirip tahrif ettiklerini gösterir; dolayısıyla onda tutunacakları bir delil yoktur. Kıssanın kurbanlığın İsmail aleyhisselâm olduğuna delaleti, «biricik» vasfından ötürü başka birine delaletinden daha evladır —değiştirilmeden önce kıssanın nasıl olduğunu en iyi Allah bilir—. Onların bunu değiştirdiğine dair anladığım hususu destekleyen delillerden biri de Beğavî'nin şu naklidir: el-Kurazî —yani Muhammed b. Ka'b— şöyle demiştir: Ömer b. Abdilazîz, yahudi âlimlerinden olup Müslüman olmuş ve İslam'ı güzelleşmiş bir adama sordu: «İbrahim'in aleyhisselâm hangi oğlunun kurban edilmesi emredilmişti?» O da şöyle dedi: «Ey Müminlerin Emiri, İsmail'dir! Yahudiler de bunu kesinlikle bilmektedir; fakat Allah'ın kurban edilmesini emrettiği o şerefli olayın kendi ataları değil de

بذبحه ما كان، ويزعمون أنه أبوهم، ومن الدليل على أنه إسماعيل ﵇ أن الله تعالى لما بشر بإسحاق بشر بأنه يولد له يعقوب، فلا يليق الامتحان به بعد علمه بأنه لا يموت حتى يولد له، ومن الدليل على ذلك أن قرني الكبش كانا منوطين بالكعبة في أيدي بني إسماعيل عيله السلام إلى أن احترق البيت واحترق القرنان في زمان ابن الزبير والحجاج، قال الشعبي: رأيت قرني الكبش منوطين بالكعبة، وعن ابن عباس ﵄ قال: والذين نفسي بيده! لقد كان أول الإسلام وإن رأس الكبش لمعلق بقرنيه في ميزاب الكعبة، وقال الأصمعي: سألت أبا عمرو بن العلاء عن الذبيح: إسحاق كان أو إسماعيل؟ فقال: يا أصيمع! أين ذهب عقلك؟ متى كان إسحاق بمكة؟ إنما كان إسماعيل بمكة وهو الذي بني البيت مع أبيه - انتهى ما قال البغوي.

siz Arapların atası olmasını kıskanıyorlar ve onun kendi ataları olduğunu iddia ediyorlar. Kurbanlığın İsmail aleyhisselâm olduğunun bir delili de şudur: Yüce Allah İshak'ı müjdelediğinde, ona Yakub'un doğacağını da müjdelemiştir; dolayısıyla kendisinden bir çocuk doğmadan ölmeyeceğini bildikten sonra onunla imtihan edilmesi uygun düşmez. Bunun bir diğer delili de koçun boynuzlarının, İbnü'z-Zübeyr ve Haccâc zamanında Beyt yanıp boynuzlar da yanana kadar İsmâiloğullarının aleyhisselâm elinde Kâbe'ye asılı durmasıdır.» Şa'bî şöyle demiştir: «Koçun boynuzlarını Kâbe'ye asılı vaziyette gördüm.» İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet edilmiştir: «Nefsim elinde olana yemin ederim ki, İslam'ın ilk dönemlerinde koçun başı boynuzlarıyla Kâbe'nin oluğunda asılı dururdu.» Asmaî şöyle demiştir: «Ebû Amr b. el-Alâ'ya kurbanlığın İshak mı yoksa İsmail mi olduğunu sordum. Şöyle dedi: Ey Asmaîcik! Aklın nerede? İshak ne zaman Mekke'de bulundu ki? Mekke'de bulunan ve babasıyla Beyt'i inşa eden sadece İsmail'dir.» —Beğavî'nin sözü burada bitti—.

وفي كتاب الحج من سنن أبي داود أن النبي ﷺ قال لعثمان - وهو الحجبي ﵁: «إني نسيت أن آمرك أن تخمر القرنين فإنه لا ينبغي أن يكون في البيت شيء يشغل المصلي» ورواه عبد الرزاق في جامعه ولفظه أن عثمان بن شيبة ﵁ قال: إن النبي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Sünen-i Ebî Dâvûd'un Hac kitabında yer aldığına göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Osman'a —ki o, Kâbe kapıcısı [Osman b. Talha'dır] radıyallâhu anh— şöyle buyurmuştur: «Ben sana iki boynuzu örtmeni emretmeyi unuttum; zira Beyt'in içinde namaz kılanı meşgul edecek bir şeyin bulunması uygun değildir.» Bunu Abdürrezzâk da Câmi'inde rivayet etmiştir; onun lafzına göre Osman b. Şeybe radıyallâhu anh şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem

قال له: «إني رأيت قرني الكبش فنسيت أن آمرك أن تخمرهما فإنه لا ينبغي أن يكون في البيت شيء يشغل مصلياً» - هكذا قال: عثمان بن شيبة، ولعله ابن طلحة، فيكون المتقدم ويكون تسمية أبيه شيبة وهما، أو يكون شيبة بن عثمان وهو ابن عم الذي عند أبي داود فأنقلب - والله أعلم، وروى عبد الرزاق أيضاً عن ابن جريح قال: أخبرنا عبد الله بن شيبة بن عثمان، وسألته هل كان في البيت قرنا كبش؟ قال: نعم، كانا فيه، قلت: أرأيتهما؟ قال: حسبت، ولكن أخبرني عبد الله بن بابيه أن قد رآهما، قال: وغيره قد رآهما فيه، قال: ويقولون: إنهما قرنا الكبش الذي ذبح إبراهيم ﵇، قال ابن جريج وقالت صفية ابنة شيبة: كان فيه قرنا الكبش، قال ابن جريح: وحدثت أن ابن عباس ﵄ قال: كانا فيه. قال: وحدثت عن عجوز قلت: رأيتهما فيه، ومما يؤيد القول بأنه إسماعيل ﵇ وصف الله تعالى له بأنه صادق الوعد، ولا صدق في وعد أعظم من صدقه في وعده بالصبر على الذبح، وممن قال من بني إسرائيل أنه إسماعيل ﵇ عبد الله بن سلام ﵁ حكاه عن ابن الجوزي، وعد القائلين بكل من القولين من الصحابة وغيرهم فقال:

ona şöyle buyurdu: «Ben koçun boynuzlarını gördüm de sana onları örtmeni emretmeyi unuttum; zira Beyt'in içinde namaz kılan birini meşgul edecek bir şeyin bulunması uygun değildir.» —Rivayette «Osman b. Şeybe» denilmiştir; muhtemelen o [Osman] b. Talha'dır; böylece daha önce zikredilen şahıs olur ve babasının adının Şeybe olarak anılması bir vehimden ibarettir; yahut o, Ebû Dâvûd'daki şahsın amcaoğlu olan Şeybe b. Osman'dır da isimler karışmıştır, en doğrusunu Allah bilir—. Abdürrezzâk yine İbn Cüreyc'den rivayet etti: Bize Abdullah b. Şeybe b. Osman haber verdi; ona «Beyt'in içinde koç boynuzları var mıydı?» diye sordum. «Evet, oradaydı» dedi. «Sen onları gördün mü?» dedim. «Gördüğümü sanıyorum; fakat Abdullah b. Bâbiye bana onları gördüğünü haber verdi» dedi. O şöyle devam etti: «Başkaları da onları orada görmüştür ve: 'Bunlar İbrahim'in aleyhisselâm kurban ettiği koçun boynuzlarıdır' demektedirler.» İbn Cüreyc dedi ki: Şeybe'nin kızı Safiyye de: «Orada koçun boynuzları vardı» dedi. İbn Cüreyc dedi ki: Bana İbn Abbas'ın radıyallâhu anhümâ: «Oradaydılar» dediği rivayet edildi. Yine dedi ki: Yaşlı bir kadından rivayet edildi; ben ona: «Onları orada gördün mü?» diye sordum, [o da: «Evet» dedi]. Kurbanlığın İsmail aleyhisselâm olduğu görüşünü destekleyen hususlardan biri de Yüce Allah'ın onu «sözünde sâdık» olarak nitelendirmesidir; kurban edilmeye sabretme vaadindeki doğruluğundan daha büyük bir söz doğruluğu olamaz. İsrâiloğullarından kurbanlığın İsmail aleyhisselâm olduğunu söyleyenlerden biri de Abdullah b. Selâm'dır radıyallâhu anh; bunu İbnü'l-Cevzî nakletmiştir. O, sahâbeden ve diğerlerinden her iki görüşü de savunanları sayarak şöyle demiştir:

إن القائلين بأنه إسحاق: عمر وعلي والعباس وابن مسعود وأبو موسى وأبو هريرة وأنس ﵃، وبأنه إسماعيل: ابن عمر، وأن الرواية اختلفت عن ابن عباس ﵄، فروى عنه عكرمة أنه إسحاق، وعطاء ومجاهد والشعبي وأبو الجوزاء ويوسف بن مهران أنه إسماعيل، فعلم من هذا رجحان القول بأنه إسماعيل، لأن ابن عمر وابن عباس ﵄ تأخرا بعد من ذكر من أكابر الصحابة ﵃ أجمعين، فلولا أنه رجح عندهما ما خالفا أبويهما، ونقل عكرمة عن ابن عباس بموافقة أبيه لا يقدح في ذلك بل يؤيده لأن الأكثر كما ترى رووا عنه الثاني، فلولا أنه صح عنده ما رجع عن الأول الذي هو موافق لرأي أبيه، ولأجل ثباته عليه اشتهر عنه - والله أعلم.

Onun İshak olduğunu söyleyenler: Ömer, Ali, Abbas, İbn Mes'ud, Ebû Musa, Ebû Hureyre ve Enes'tir radıyallâhu anhüm. İsmail olduğunu söyleyen ise İbn Ömer'dir. İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ gelen rivayet ise farklılık göstermiştir: İkrime ondan İshak olduğunu rivayet ederken; Atâ, Mücahid, Şa'bî, Ebü'l-Cevzâ ve Yûsuf b. Mihrân onun İsmail olduğunu rivayet etmişlerdir. Buradan onun İsmail olduğu görüşünün tercihe şayan olduğu anlaşılır; çünkü İbn Ömer ve İbn Abbas radıyallâhu anhümâ, zikredilen büyük sahabilerden radıyallâhu anhüm ecmaîn sonra yaşamışlardır; şayet katlarında bu görüş ağır basmasaydı babalarına muhalefet etmezlerdi. İkrime'nin İbn Abbas'tan babasının görüşüne muvafık olarak yaptığı nakil de buna halel getirmez, bilakis onu destekler; çünkü gördüğün gibi çoğunluk ondan ikinci görüşü rivayet etmiştir; şayet katında bu sabit olmasaydı babasının görüşüne muvafık olan ilk görüşten dönmezdi; nitekim bu görüş üzerindeki sebatı sebebiyle de ondan meşhur olan bu olmuştur —en doğrusunu Allah bilir—.

ولما ذكر هؤلاء السادة الذين لهم من رتبة التجرد والنزاهة ما تقدم بيانه، وختمهم بأخوين ما اجتمعا قط، وكان من أعظم المقاصد بذكرهم المنة على من اتصف بمثل صفاتهم بالقرب والنصرة تسلية وترجية للنبي ﷺ ولمن اتبعه من المؤمنين ممن قارب - من شدة البلاء والقهر - اليأس من النصر، أتبعهم بأمثالهم في التجرد وابتدأهما بأخوين افترقا حين ولادة الثاني على حالة لا يمكن الاجتماع

Kendilerinde daha önce beyan edilen tecerrüd (dünyadan sıyrılma) ve nezihlik mertebesi bulunan bu önder zatları zikredip onları [dünyada] hiçbir zaman bir araya gelmemiş iki kardeşle mühürleyince —ki onları zikretmekteki en büyük maksatlardan biri, çetin bela ve baskıdan ötürü zafere dair neredeyse ümidini yitirecek dereceye gelen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ona tabi olan müminlere teselli ve ümit vermek maksadıyla, onların sıfatlarıyla vasıflanan kimselere yakınlık ve yardım lütfunda bulunmaktı—, onların ardından tecerrüd hususunda benzerlerini getirdi ve söze, ikincisinin doğumu anında adet gereği bir araya gelmeleri mümkün olmayacak

معها عادة، ثم اجتمعا في الباطن مع الافتراق في الظاهر ثم افترقا على حالة يبعد الاجتماع معها عادة ثم اجتمعا اجتماعاً لم يفترقا منه إلا بالموت وبدأهما بأول من تجرد منهما من حين ولادته إلى أوان هجرته، ثم من حين رجعته إلى أن جرد آله - وهم بعض ذرية إبراهيم ﵇ وأنقذهم من علائق الكفرة، ثم تجرد معهم هو وأخوه عن المدن والقرى وأكثر علائق البشر، ملازمين البراري والفلوات حيث يكثر ظهور الكلمة مع إرسال الله إليهما بمعادن الحكمة إلى أن ماتا عليهما الصلاة والسلام والتحية والإكرام، فقال مؤكداً تنبيهاً لمن يعد نصر المؤمنين محالاً، عاطفاً على ما تقديره: فلقد أنشأنا منهما من الأمم ما يعجز الوصف ويفوت الحصر، ومننا على كثير منهم بالإحسان من ولد إسماعيل ﵇ إلى أن غير دينه عمرو بن لحي، ومن ولد إسحاق يعقوب والأسباط ﵈ ومن شاء الله من أولادهم: {ولقد مننا} أي أنعمنا إنعاماً مقطوعاً به بما لنا من العظمة، على أول من أظهر لسان الصدق لإبراهيم ﵇ وذريته اظهاراً تاماً. وبدأهما بأعرقهما - كما تقدم - في التجرد وأحقها بالتقدم فقال: {على موسى} أحد أعيان المتجردين، ومن له القدم الراسخ في ذلك {وهارون*} أي عين من تجرد مع أخيه ووافقه أتم موافقة، ووازره أعظم موازرة، بما أتيا به من

bir halde birbirinden ayrılan, sonra zahirde ayrı olmakla birlikte batında birleşen, sonra adet gereği bir araya gelmeleri uzak görünen bir halde ayrılan, daha sonra ancak ölümle nihayete erecek bir birliktelikle bir araya gelen iki kardeş ile başladı. Onları anlatmaya da, doğduğu andan hicret edeceği vakte kadar, sonra da geri dönüş anından ailesini —ki onlar İbrahim'in aleyhisselâm zürriyetinin bir kısmıdır— tecrit edip kâfirlerin bağlarından kurtarıncaya kadar, ardından kendisi ve kardeşi onlarla birlikte şehirlerden, köylerden ve beşeri bağların çoğundan sıyrılarak, hikmet madenleriyle Allah'ın kendilerine peygamberlik göndermesi eşliğinde ilahi kelamın zuhurunun çoğaldığı çöllere ve ıssız arazilere vefat edinceye kadar —salât, selam, tahiyyet ve ikram üzerlerine olsun— bağlanan, ikisi arasından [dünyadan] ilk tecerrüd edenle başladı. Müminlerin zaferini imkânsız sayanları uyarmak için tekitle ve takdiri şöyle olan bir söze atıfla buyurdu: «Hiç şüphesiz onlardan tavsif edilemeyecek ve sayıya gelmeyecek milletler var ettik; İsmail'in aleyhisselâm soyundan Amr b. Lühayy dinini değiştirinceye kadar, İshak'ın soyundan da Yakub, Esbât aleyhimüsselâm ve çocuklarından Allah'ın dilediği kimseler olmak üzere onların birçoğuna ihsanda bulunduk»: {ولقد مننا} “Andolsun ki biz lütufta bulunduk”; yani azametimizle kesinleşmiş bir nimet verdik; İbrahim aleyhisselâm ve zürriyeti için sadakat lisanını tastamam izhar eden ilk kimseye. Daha önce geçtiği üzere, tecerrüd hususunda en köklü ve öne geçmeye en layık olanıyla başlayarak şöyle buyurdu: {على موسى} “Musa'ya”; yani tecerrüd ehlinin önde gelenlerinden ve bu hususta sarsılmaz bir makamı bulunan zata, {وهارون*} “ve Harun'a da.”; yani getirdikleri

النبوة والكتاب وغير ذلك من أنواع الخطاب.

nübüvvet, kitap ve diğer hitap türleriyle kardeşiyle birlikte dünyadan sıyrılan, ona tastamam muvafakat eden ve en büyük desteği veren zata.

ولما كان جل المقصود - كما مضى - مقام التجرد، والإعلام بنصر المستضعفين من المؤمنين، قال: {ونجيناهما وقومهما} أي بني إسرائيل وقد كانوا مرت لهم دهور في ذل لا يقاربه ذل المؤمنين من أصحاب محمد ﷺ في أول أمرهم {من الكرب العظيم *} أي الاستبعاد، وما يتبعه من عظائم الأنكاد، وكان ذلك بهلاك القبط الذين استمروا على الضلال، وهم أضعاف أضعاف بني إسرائيل، إلى أن أهلكناهم فلم يفلت منهم إنسان، فصح لبني إسرائيل حينئذ التجرد وزال عنهم ذل التجبر والتمرد.

Asıl maksat —geçtiği üzere— tecerrüd makamı ve müminlerin mustazaflarına yardım edileceğini bildirmek olunca şöyle buyurdu: {ونجيناهما وقومهما} “Onları ve kavimlerini kurtardık”; yani İsrâiloğullarını; oysa onların üzerinden, ilk dönemlerinde Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından olan müminlerin zilletinin yanına bile yaklaşamayacağı bir zillet içinde çağlar geçmişti; {من الكرب العظيم *} “o büyük sıkıntıdan.”; yani kölelikten ve onu takip eden büyük eziyetlerden [kurtardık]. Bu da, İsrâiloğullarının kat kat fazlası olan ve sapıklıkta ısrar eden Kıptîlerin, hiçbir ferdi kurtulmayacak şekilde helak edilmesiyle gerçekleşti. Böylece o vakit İsrâiloğulları için tecerrüd tam manasıyla gerçekleşti, zorbalık ve isyanın getirdiği zillet de üzerlerinden kalktı.

ولما بين نعمة النجاة من الأسر، أتبعها نعمة الالتذاذ بالنصر، فقال: {ونصرناهم} أي موسى وهارون ﵉ وقومهما على كل من نازعهم في ذلك الزمان من فرعون وغيره {فكانوا هم} أي خاصة {الغالبين *} أي على كل من يسومهم سوء العذاب، وهو فرعون وآله وعلى جميع من ناووه أو ناواهم، فاحذروا يا معشر قريش

Esaretten kurtulma nimetini beyan edince, onun peşinden zaferin hazzını tatma nimetini getirerek şöyle buyurdu: {ونصرناهم} “Onlara yardım ettik”; yani o zamanda Firavun ve diğerlerinden kendileriyle mücadele eden herkese karşı Musa, Harun aleyhimesselâm ve kavimlerine yardım ettik; {فكانوا هم} “böylece onlar oldular,”; yani özellikle kendileri, {الغالبين *} “üstün gelenler.”; yani kendilerine azabın en kötüsünü tattıran Firavun ve kavmine ve kendilerine düşmanlık eden ya da düşmanlık ettikleri herkese üstün geldiler. Ey Kureyş ve Arap topluluğu,

والعرب من مثل ذلك، ولقد كان ما حذرهم منه رسول الله ﷺ على أعظم ما يمكن أن يكون إلا نبينا ﷺ لما كان نبي الرحمة لين الله قلوبهم حتى ردهم إلى ما اغتبطوا به من متابعته، فصاروا به ملوك الدنيا والآخرة.

siz de böyle bir akıbete uğramaktan sakının! Andolsun ki Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onları uyardığı şey, olabilecek en büyük şekilde gerçekleşti; ancak Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem rahmet peygamberi olduğu için Allah onların kalplerini yumuşattı ve nihayet onları, ona tabi olmanın getirdiği o imrenilecek konuma döndürdü; böylece onun sayesinde dünyanın ve ahiretin hükümdarları oldular.

ولما كانت فائدة النصرة التمكن من إقامة الدين قال: {وآتيناهما} أي بعظمتنا بعد إهلاك عدوهم {الكتاب المستبين *} أي الجامع البين الذي هو لشدة بيانه طالب لأن يكون بيناً وهو كذلك فإنه ليس شيء من الكتب مثل التوراة في سهولة مأخذها، وجمع هارون ﵇ معه في الضمير لأنه مثله في تقبل الكتاب والعمل بجميع ما فيه والثبات على ما يدعو إليه وإن كان نزوله خاصاً بموسى ﵇: {وهديناهما الصراط} أي الطريق الواضح في الإيصال إلى المقصود {المستقيم *} أي الذي هو لعظيم تقومه كأنه طالب لأن يكون قويماً، فهو في غاية المحافظة على القوم فلا يزيغ أصلاً، ولذلك هو شرائع الدين القيم.

Yardımın gayesi dini ikame etmeye imkân bulmak olunca şöyle buyurdu: {وآتيناهما} “Ve ikisine verdik”; yani düşmanlarını helak ettikten sonra azametimizle verdik, {الكتاب المستبين *} “o apaçık Kitab'ı.”; yani son derece açık oluşu sebebiyle sanki apaçık olmayı talep eden ve gerçekten de öyle olan kapsamlı ve apaçık [Kitab'ı verdik]. Nitekim anlaşılmasının kolaylığı bakımından kitaplar arasında Tevrat gibisi yoktur. Harun aleyhisselâm, nüzulü Musa'ya aleyhisselâm has olsa da, Kitab'ı kabul etme, içindeki her şeyle amel etme ve çağırdığı hususta sebat gösterme noktasında onun gibi olduğu için zamirde onunla birleştirilmiştir: {وهديناهما الصراط} “Ve ikisini o yola ilettik;”; yani hedefe ulaştırmada gayet açık olan yola, {المستقيم *} “dosdoğru [yola].”; yani son derece doğru oluşu sebebiyle sanki dosdoğru olmayı talep eden [yola ilettik]. O, dosdoğru oluşu korumada son noktadadır, asla sapmaz; bu sebeple o, dosdoğru dinin şeriatleridir.

ولما كان الذكر الجميل عند ذوي الهمم العالية والعزائم الوافية هو الشرف قال: {وتركنا عليهما} أي ما تعرفون من الثناء الحسن

Yüksek himmet ve eksiksiz azim sahipleri katında güzel bir yâd edilme en büyük şeref olunca şöyle buyurdu: {وتركنا عليهما} “Ve ikisi için bıraktık”; yani bildiğiniz o güzel övgüyü [bıraktık],

{في الآخرين *} أي كل من يجيء بعدهما إلى يوم الدين. ولما ظهر بهذا أن لهما من الشرف والسؤدد أمراً عظيماً كانت نتيجته: {سلام} أي عظيم {على موسى} صاحب الشريعة العريق في الاتصاف بمقصود السورة {وهارون *} وزيره وأخيه. ولما كان نصر النبي ﷺ بمن معه من الضعفاء على قريش وسائر العرب عند قريش في غاية البعد، وكان التقدير: فعلنا معهما ذلك لإحسانهما، علله بما يقطع قلوب قريش في مظهر التأكيد فقال: {إنا كذلك} أي مثل هذا الجزاء {نجزي} أي دائماً في كل عصر {المحسنين *} أي العريقين في هذا الوصف؛ ثم علل إحسانهما وبينه وأكده ترغيباً في مضمونه، وتكذيباً لمن يقول: إن المؤمنين لا ينصرون، بقوله: {إنهما من عبادنا} أي الذين محضوا العبودية والخضوع لنا {المؤمنين *} أي الثابتين في وصف الإيمان.

{في الآخرين *} “sonrakiler arasında.”; yani kıyamet gününe kadar ikisinden sonra gelecek herkes arasında. Böylece ikisi için büyük bir şeref ve üstünlüğün hâsıl olduğu ortaya çıkınca, bunun neticesi şu oldu: {سلام} “Selam olsun”; yani büyük bir esenlik, {على موسى} “Musa'ya”; yani surenin maksadıyla vasıflanmada köklü bir yere sahip şeriat sahibine, {وهارون *} “ve Harun'a!”; yani vezirine ve kardeşine. Kureyş nezdinde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanındaki zayıflarla birlikte Kureyş'e ve diğer Araplara galip gelmesi son derece uzak bir ihtimal olarak görüldüğünden —takdiri de: «İyilikleri sebebiyle onlara böyle muamele ettik» şeklinde olduğundan— Kureyş'in yüreklerini parçalayacak şekilde pekiştirme makamında bunu gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إنا كذلك} “Şüphesiz biz işte böyle”; yani böyle bir mükâfatla, {نجزي} “cezalandırırız / mükâfatlandırırız”; yani her çağda daima, {المحسنين *} “iyilik edenleri;”; yani bu vasıfta kökleşmiş olanları. Sonra muhtevasına teşvik etmek ve «Müminlere yardım edilmez» diyenleri yalanlamak üzere onların ihsanını gerekçelendirip beyan etti ve tekit ederek şöyle buyurdu: {إنهما من عبادنا} “Çünkü ikisi bizim kullarımızdandı,”; yani kulluğu ve bize boyun eğmeyi katıksız kılanlardan, {المؤمنين *} “mümin [kullarımızdan].”; yani iman vasfında sebat gösterenlerden.

ولما كان إلياس أعظم المتجردين من أتباعهما المجددين لما درس من أحكام التوراة، وكان ترك أحكامها مع ما وصفت به من البيان وما دعت إليه من الاستقامة في غاية من الضلال تكاد أن لا يصدق

İlyas, onların takipçileri arasında dünyadan en çok sıyrılan ve Tevrat'ın unutulmuş hükümlerini ihya eden kimse olunca; Tevrat'ın o açık beyanına ve davet ettiği istikamete rağmen hükümlerinin terk edilmesi ise neredeyse bir benzerine inanılmayacak derecede büyük bir sapıklık

مثلها أشار إلى الزيغ عنه بياناً لأن القلوب بيده سبحانه فقال مؤكداً: {وإن إلياس} أي الذي كان أحد بني إسرائيل عند جميع المفسرين إلا ابن مسعود وعكرمة، وهو من سبط لاوي، ومن أولاد هارون ﵇، وقال ابن عباس ﵄: هو عم اليسع ﵈، وأرسلناه إلى من كان منهم في أرض بعلبك ونواحيها، فلما لم يرجعوا إليه نزعنا عنه الشهوات الإنسانية وخلقناه بالأوصاف الملكية، ولا يبعد أن يكون الداعي إلى تسميته بهذا الاسم ما سبق في علم الله أنه ييأس ممن يدعوهم إلى الله فيكون ممن يأتي يوم القيامة وما معه إلا الواحد أو الاثنان كما قال النبي ﷺ كما رواه الشيخان: البخاري في الرقاق والطب، ومسلم في الإيمان عن ابن عباس ﵄: «عرضت على الأمم فرأيت النبي ومعه رهيط والنبي ومعه الرجل والرجلان، والنبي ليس معه أحد» ، فجعل سبحانه اسمه مناسباً لأمره في قومه بيأسه منهم حين فر إلى الجبال من شرهم، ويأسهم من القدرة على قتله، فإنهم اجتهدوا في ذلك حتى أعياهم، وأدل دليل على هذا المعنى قراءة ابن عامر بخلاف عنه بوصل الهمزة في الدرج وفتحها في الابتداء، وإن قال العلماء كما حكاه السمين في إعرابه: إن ذلك من تلاعب

sayılacağından, kalplerin Yüce Allah'ın elinde olduğunu beyan etmek üzere haktan sapmaya işaret ederek pekiştirilmiş bir ifadeyle şöyle buyurdu: {وإن إلياس} “Şüphesiz İlyas da”; yani İbn Mes'ud ve İkrime müstesna bütün müfessirlere göre İsrâiloğullarından biri olan zattır. O, Lâvî kabilesinden ve Harun'un aleyhisselâm evladındandır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: «O, Elyesa'ın aleyhimesselâm amcasıdır» demiştir. Biz onu Baalbek topraklarında ve civarında bulunan kimselere gönderdik. Ona dönmeyince ondan beşeri şehvetleri çekip aldık ve onu meleki vasıflarla donattık. Ona bu ismin verilmesinin sebebinin, Allah'ın ezelî ilminde onun Allah'a davet ettiği kimselerden ümidini keseceği (ye'se düşeceği) ve böylece kıyamet günü yanında sadece bir veya iki kişiyle gelecek peygamberlerden olacağı hakikati olması uzak bir ihtimal değildir; nitekim Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem —Şeyhayn'ın rivayet ettiği üzere: Buhârî Rikâk ve Tıb'da, Müslim İman'da İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ— şöyle buyurmuştur: «Bana ümmetler arz edildi; bir peygamber gördüm, yanında küçük bir topluluk vardı; bir peygamber gördüm, yanında bir veya iki adam vardı; bir peygamber gördüm, yanında hiç kimse yoktu.» Böylece Yüce Allah, şerlerinden dağlara kaçtığında kavminden ümidini kesmesi (ye'si) ve onların da kendisini öldürme gücünden ümitlerini kesmeleri —çünkü bunu çok denediler ama güçleri yetmedi— cihetiyle onun ismini kavmi içindeki durumuna uygun kıldı. Bu manaya en açık delil, İbn Âmir'in —kendisine gelen bir rivayet farklılığıyla— vasıl halinde hemzeyi vasl, ibtida halinde ise fetha ile okumasıdır; her ne kadar âlimler Semîn'in i'rabında naklettiği gibi: «Bu,

العرب بالأسماء العجمية، قطعوا همزته تارة ووصلوها أخرى، يعني فخاطبهم سبحانه بما ألفوه من لسانهم {لمن المرسلين} أي إلى من بدل أمر التوارة ونابذ ما دعت إليه {إذ قال لقومه} منكراً عليهم ما من حقه الإنكار بقوله: {ألا تتقون *} أي يوجد منكم تقوى وخوف، فإن ما أنتم عليه يقتضي شراً طويلاً، وعذاباً وبيلاً، وما أنتم عليه من السكون والدعة يقتضي أنه لا خوف عندكم أصلاً، وذلك غاية الجهل والاغترار بمن تعلمون أنه لا خالق لكم ولا رازق غيره.

Arapların yabancı isimlerle oynamasından ibarettir; bazen hemzesini kat' (ayrı) okurlar, bazen de vaslederler» demiş olsalar da. Yani Yüce Allah onlara dillerinde alışık oldukları tarzda hitap etmiştir: {لمن المرسلين} “elbette peygamberlerdendi.”; yani Tevrat'ın emrini değiştirenlere ve onun çağırdığı şeyleri bir kenara atanlara [gönderilenlerdendi]. {إذ قال لقومه} “Hani kavmine demişti ki:”; kınanması gereken şeyi şu sözüyle kınayarak: {ألا تتقون *} “Korkup sakınmaz mısınız?”; yani sizden bir takva ve korku sadır olmaz mı? Zira içinde bulunduğunuz hal uzun bir şerri ve pek çetin bir azabı gerektirmektedir; oysa içinde bulunduğunuz o rahatlık ve rehavet, sizde hiçbir korkunun bulunmadığını göstermektedir. Bu ise sizin için kendisinden başka hiçbir yaratıcı ve rızık verici olmadığını bildiğiniz Zât'a karşı tam bir cehalet ve aldanıştır.

ولما كان هذا الإنكار سبباً للإصغاء، كرره مفصحاً بسببه فقال: {أتدعون بعلاً} أي إلهاً ورباً، وهم صنم كان لهم في مدينة بعلبك كان من ذهب طوله عشرين ذراعاً وله أربعة أوجه، فكان الشيطان يدخل في جوفه ويتكلم بشريعة الضلالة، والسدنة يحفظونها، وهم أربعمائة ويعلمونها الناس، ويحتمل أن يكون علماً على الصنم المذكور فيكون المفعول الثاني منوياً، وحذف ليفهم الدعاء الذي لا دعاة يشبهه وهو الدعاء بالإلهية، ومن قرأ شاذاً «بعلاء» بوزن «حمراء» فهو إشارة إلى كثرة حث امرأة الملك على عبادة بعل وقتل إلياس ﵇، وطاعة زوجها لها في ذلك - كما حكاه البغوي، فاستحق التأنيث لذلك،

Bu kınama kulak vermeye bir vesile olunca, sebebini açıkça belirterek bunu tekrarladı ve şöyle dedi: {أتدعون بعلاً} “Ba'l'e mi yalvarıyorsunuz,”; yani bir ilaha ve rabbe mi? Ba'l, Baalbek şehrinde sahip oldukları altından bir put idi; boyu yirmi arşındı ve dört yüzü vardı. Şeytan onun içine girer ve sapıklık şeriatini konuşurdu; sayıları dört yüz olan tapınak görevlileri (sedene) bunları ezberler ve insanlara öğretirdi. Ba'l'in mezkûr putun özel ismi olması da muhtemeldir; bu durumda ikinci meful takdir edilmiş olur ve hiçbir duanın kendisine benzemediği o dua —ki o da ilahlık duasıdır— anlaşılsın diye hazfedilmiştir. Şâzz bir kıraatte «hamrâ» vezninde «Ba'lâ» (بعلاء) şeklinde okuyan kimseye gelince; Beğavî'nin naklettiği üzere bu, kralın karısının Ba'l'e tapınmaya ve İlyas'ı aleyhisselâm öldürmeye fazlaca teşvik etmesine ve kocasının da bu hususta ona itaat etmesine bir işarettir; bu sebeple müennes kılınmayı hak etmiştir;

فأنث لكثرة ملابستها له، والجنسية علة الصنم.

kadının onunla çok fazla içli dışlı olması sebebiyle müennes kılınmıştır; cinsiyet ise putun illetidir.

ولما كان دعاؤهم إياه للعبادة بينه بقوله: {وتذرون} ومادة «وذر» تدور على ما يكره، فالمعنى: وتتركون ترك المهمل الذي من شأنه أن يزهد فيه، ولو قيل: وتدعون - تهافتاً على الجناس لم يفد هذا وانقلب المراد. ولما كان الداعي لا يدعو إلا بكشف ضر أو إلباس نفع، فكان لا يجوز أن يدعو إلا من يقدر على إعدام ما يشاء وإيجاد ما يريد، قال منبهاً لهم على غلطهم في الفعل والترك: {أحسن الخالقين *} أي وهو من لا يحتاج في الإيجاد والإعدام إلى أسباب فلا تعبدونه.

Onların Ba'l'e yalvarmaları ibadet kastıyla olunca bunu şu sözüyle beyan etti: {وتذرون} “ve bırakıyor musunuz,”; «ve-ze-re» (وذر) kökü hoşlanılmayan şeyler etrafında döner. Mana şudur: Yüz çevrilmesi adet olan önemsiz bir şey gibi büsbütün terk mi ediyorsunuz? Cinasa tamah ederek «ve ted'ûne» (وتدعون - çağırıyorsunuz) denilseydi bu anlamı vermez ve kastedilen mana tersine dönerdi. Dua eden kimse ancak bir zararın kaldırılması yahut bir faydanın celbi için dua edeceğinden ve dilediğini yok etmeye, dilediğini de var etmeye gücü yetenden başkasına dua etmek caiz olmadığından, yapma ve terk etme hususundaki hatalarını onlara hatırlatarak şöyle dedi: {أحسن الخالقين *} “yaratıcıların en güzelini?”; yani var etmede ve yok etmede sebeplere muhtaç olmayan Zât'ı; böylece O'na kulluk etmiyorsunuz.

ولما كان الإنسان يعلم يقيناً أنه لم يرب نفسه إلا بالإنشاء من العدم ولا بما بعده، وكان الإحسان أعظم عاطف للإنسان، قال مبيناً لمن أراد مذكراً لهم بإحسانه إليهم وإلى من يحامون عنهم، ويوادون من كان يوادهم بالتربية بعد الإنشاء من العدم الذي هو أعظم تربية مفخماً للأمر ومعظماً بالإبدال في قراءة الجماعة بالرفع: {الله} فذكر بالاسم الأعظم الجامع لجميع الصفات تنبيهاً على أنه الأول المطلق الذي لم يكن شيء إلا به {ربكم} أي المحسن إليكم وحده. ولما كانوا ربما أسندوا إيجادهم إلى من قبلهم غباوة منهم أو عناداً قال:

İnsan yoktan var edilmeyle ve sonrasıyla kendi kendini terbiye edip beslemediğini kesin olarak bildiğinden ve ihsan da insanı cezbeden en büyük etken olduğundan, yoktan var edildikten sonra terbiye etmek suretiyle —ki en büyük terbiye budur— onlara, koruyup kolladıkları kimselere ve onları sevenleri seven kimselere olan ihsanını hatırlatarak kastettiği Zât'ı açıkladı; çoğunluğun kıraatinde merfû olarak bedel kılmak suretiyle meseleyi tazim edip yücelterek şöyle buyurdu: {الله} “Allah'ı;”; bütün sıfatları kendinde toplayan en yüce isimle zikretti; ta ki O'nun, kendisi olmaksızın hiçbir şeyin var olamadığı mutlak Evvel olduğuna dikkat çekilsin; {ربكم} “sizin Rabbiniz”; yani tek başına size ihsanda bulunanı [terk mi ediyorsunuz?]. Belki de ahmaklıklarından veya inatlarından ötürü var oluşlarını kendilerinden öncekilere nispet edebilecekleri için şöyle dedi:

{ورب آبائكم الأولين *} أي الذين هم أول لكم، فشمل ذلك آباءهم الأقربين، ومن قبلهم إلى آدم ﵇.

{ورب آبائكم الأولين *} “ve geçmişteki atalarınızın da Rabbini!”; yani sizin için öncekiler olan kimseleri; bu da onların en yakın atalarını ve onlardan önceki ta Âdem'e aleyhisselâm kadar olan herkesi kapsar.

ولما كان من أعظم المقاصد - كما مضى - التسلية والترجية، سبب عن دعائه قوله: {فكذبوه} ولما كانت الترجية مستبعدة، سبب عن التكذيب قوله مؤكداً لأجل تكذيبهم: {فإنهم لمحضرون *} أي مقهورون على إقحامنا إياهم فيما نريد من العذاب الأدنى والأكبر، وذكرهم بالسوء واللعن على مر الآباد وإن كرهوا {إلا عباد الله} أي الذين علموا ما لهم من مجامع العظمة فعملوا بما علموا فلم يدعوا غيره فإنهم لم يكذبوا؛ ثم وصفهم بما أشار إليه من الوصف بالعبودية والإضافة إلى الاسم الأعظم فقال: {المخلصين *} أي لعبادته فلم يشركوا به شيئاً جلياً ولا خفياً، فإنهم ناجون من العذاب.

En büyük gayelerden biri —geçtiği üzere— teselli ve ümit vermek olunca, onun davetinin neticesini şu sözüyle bildirdi: {فكذبوه} “Bunun üzerine onu yalanladılar.” Ümit vermek uzak bir ihtimal olarak görüldüğünden, yalanlamalarına karşılık tekitle şöyle buyurdu: {فإنهم لمحضرون *} “Şüphesiz onlar mutlaka [azaba] hazır bulundurulacaklardır;”; yani dünya ve ahiret azabından dilediğimizin içine onları sokmamıza boyun eğdirilmişlerdir; istemeseler de çağlar boyunca kötülükle ve lanetle anılacaklardır. {إلا عباد الله} “Allah'ın kulları müstesna;”; yani O'nun azametinin kemalatını bilip bildikleriyle amel eden, O'ndan başkasına dua etmeyen kimseler müstesnadır; zira onlar yalanlamamışlardır. Sonra kulluk vasfıyla ve lafza-i celâle izafe edilmekle işaret edilen nitelikle onları vasıflayarak şöyle buyurdu: {المخلصين *} “ihlasa erdirilmiş [kulları].”; yani O'nun ibadetinde ihlaslı davranıp O'na açık veya gizli hiçbir şeyi ortak koşmayanlar [müstesnadır]; çünkü onlar azaptan kurtulmuşlardır.

ولما جاهد في الله تعالى وقام بما يجب عليه من حسن الثناء، جازاه سبحانه فقال: عاطفاً على «فإنهم لمحضرون» {وتركنا عليه} أي من الثناء الجميل وجميع ما يسره: {في الآخرين *} أي كل من كان بعده إلى يوم الدين. ولما كان السلام اسماً جامعاً لكل خير لأنه إظهار الشرف والإقبال على المسلم عليه بكل ما يريد، أنتج ذلك قوله: {سلام} ولما كان في اسمه على حسب تخفيف العرب له لغات إحداهما توافق الفواصل، فكان لا فرق في تأدية المعنى بين

O, Yüce Allah yolunda cihat edip üzerine düşen güzel övgüyü hakkıyla yerine getirince, Yüce Allah onu mükâfatlandırdı ve «fe innehüm lemühdarûn» ifadesine atıfla şöyle buyurdu: {وتركنا عليه} “Ve onun için bıraktık”; yani güzel bir övgüden ve onu sevindirecek her şeyden [bıraktık], {في الآخرين *} “sonrakiler arasında.”; yani kıyamet gününe kadar ondan sonra gelecek herkes arasında. Selam bütün hayırları toplayan bir isim olduğundan —zira o, şerefi izhar etmek ve selam verilen kimseye dilediği her şeyle yönelmektir— bu durum şu sözü netice verdi: {سلام} “Selam olsun”; Arapların telaffuzu hafifletmelerine göre onun isminde çeşitli lehçeler bulunup bunlardan biri de ayet sonlarına (fâsıla) uygun düştüğünden,

الإتيان بما اتفق منها، وكان ما كثرت حروفه منها أضخم وأجل وأفخم، وكان السياق بعد كثير من مناقبه لنهاية المدحة، كان الأحسن التعبير بما هو أكثر حروفاً وهو موافق للفواصل ليفيد ذلك تمكينه في الفضائل ولتحقق أنه اسم أعجمي لا عربي مشتق من الياس وإن أوهمت ذلك قراءة ابن عامر بوصل همزته فقال: {على آل ياسين *} ومن قرأ آل يس فيجوز أن يكون المراد في قراءته ما أريد من القراءة الأخرى لأن أهل اللغة قالوا: أن الآل هو الشخص نفسه، ويس إما لغة في إلياس أو اختصرت اللغة الثانية التي هي إلياسين فحذف منها الهمزة المكسورة مع اللام، ويجوز أن يكون المراد بآله أتباعه، ويكون ذلك أضخم في حقه لما تقدم مما يدعو إليه السياق، ويجوز أن يقصد بهذه القراءة جميع الأنبياء المذكورين في هذه السورة الذين هو أحدهم، أي على الأنبياء المذكورين عقب سورة يس دلالة على ما دعت إليه معانيها من الوحدانية والرسالة والبعث وإذلال العاصي وإعزاز الطائع المجرد لنفسه في حب مولاه عن جميع العوائق، القاطع للطيران إليه أقوى العلائق، وخص بهذا هذه القصة لأنها ختام القصص المسلم فيها على أهلها.

bunlardan uygun olanını getirme hususunda mananın edası bakımından bir fark yoktu. Harfleri çok olanı ise daha haşmetli, daha yüce ve daha ihtişamlıydı; bağlam da onun pek çok menkıbesinden sonra nihai övgü makamında olduğundan, harfleri daha çok olan ve ayet sonlarına uyan lafızla ifade edilmesi en güzeliydi; ta ki bu, onun faziletlerdeki yerleşikliğini ifade etsin ve İbn Âmir'in hemzeyi vaslederek okuması böyle bir vehim oluştursa da bunun «ye's» kökünden türemiş Arapça bir isim değil, bilakis yabancı (a'cemî) bir isim olduğu tahakkuk etsin. Bu sebeple şöyle buyurdu: {على آل ياسين *} “İlyâsîn'e!” «Âl-i Yâsîn» şeklinde okuyan kimseye gelince; onun kıraatinde murat edilen şeyin diğer kıraatte murat edilenle aynı olması caizdir; zira lügat ehli «âl» kelimesinin bizzat şahsın kendisi olduğunu söylemişlerdir; «Yâsîn» de ya İlyas isminin bir lehçesidir yahut ikinci lehçe olan «İlyâsîn» kelimesinin kısaltılmış halidir ve başındaki kesreli hemze ile lâm hazfedilmiştir. Âl kelimesiyle onun ardıllarının (tabilerinin) kastedilmiş olması da caizdir ki bağlamın gerektirdiği hususlardan ötürü bu, onun hakkında daha haşmetli bir ifade olur. Bu kıraatle bu surede zikredilen ve kendisi de onlardan biri olan bütün peygamberlerin kastedilmiş olması da caizdir; yani Yâsîn suresinin hemen ardından zikredilen peygamberlere selam olsun; zira o surenin manaları tevhide, risalete, dirilişe, asinin zillete düşürülmesine ve Rabbine olan sevgisinde nefsini bütün engellerden soyutlayan, O'na doğru uçmak için en güçlü bağları bile koparan itaatkâr kimsenin aziz kılınmasına davet etmektedir. Bu kıssaya bu selamın tahsis edilmesi ise, içinde ehline selam verilen kıssaların sonuncusu olması sebebiyledir.

ولما أظهر سبحانه شرف إلياس ﵇ أو الأنبياء الذين هو أحدهم، علله مؤكداً له تنبيهاً على أنه لا بد من إعلاء النبي ﷺ وأتباعه على كل من يناويهم وإن كذبت بذلك قريش فقال: {إنا كذلك} أي مثل هذا الجزاء العظيم {نجزي المحسنين *} أي الذين هو من أعيانهم؛ ثم علل الحكم بإحسانه مؤكداً لما مضى في مثله بقوله: {إنه من عبادنا} أي الجديرين بالإضافة إلينا {المؤمنين *} ويستفاد من التأكيد أيضاً التنبيه على رسوخ قدمه في الإيمان وأنه بحيث تشتد الرغبة ويقوى النشاط في الإخبار به على ذلك الوجه.

Yüce Allah İlyas'ın aleyhisselâm yahut kendisi de onlardan biri olan peygamberlerin şerefini izhar edince, Kureyş yalanlasa bile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve ashabının kendilerine düşmanlık eden herkese mutlaka üstün kılınacağını bildirmek üzere tekitle bunu gerekçelendirip şöyle buyurdu: {إنا كذلك} “Şüphesiz biz işte böyle”; yani böyle büyük bir mükâfatla, {نجزي المحسنين *} “iyilik edenleri mükâfatlandırırız;”; yani kendisi de onların önde gelenlerinden olan kimseleri. Sonra benzerlerinde geçtiği üzere tekit ederek onun ihsanı hakkındaki hükmü şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنه من عبادنا} “Çünkü o bizim kullarımızdandı,”; yani bize intisap etmeye layık olan, {المؤمنين *} “mümin [kullarımızdan].” Tekitten, onun imandaki sebatına ve durumunun bu şekilde haber verilmesine duyulan iştiyak ve arzunun büyüklüğüne dair bir uyarı da anlaşılmaktadır.

ولما أتم ما أراد سبحانه من أمور المحسنين من ذرية إبراهيم ﵇ المرسلين إلى ذريته في التسلية، والترجية وقدمهم لأن المنة عليهم منه عليه، والإنسان بابنه أسر منه بقريبه، وهم الذين أظهر الله بهم وما ترك عليه، من لسان الصدق في الآخرين. أتبعهم قصة ابن أخيه مع أهل بلاد الأردن من غير قومهم، فقال مؤكداً للتنبيه على نصر المؤمنين وإن كانوا في القلة والذلة على حال لا يظن انجباره وتكذيباً لليهود المكذبين برسالته أو الشاكين فيها: {وإن لوطاً} أي الذي جرد نفسه من مألوفها من بلاده وعشائره بالهجرة مع عمه إبراهيم

Yüce Allah, teselli ve ümit verme hususunda İbrahim'in aleyhisselâm neslinden olup yine onun nesline gönderilen muhsinlerin hallerinden dilediği şeyleri tamamlayınca —onları öne aldı çünkü onlara lütufta bulunmak İbrahim'e lütufta bulunmaktır; insan da oğlundan dolayı diğer akrabasından olduğundan daha çok sevinir; nitekim Allah'ın sonrakiler arasında İbrahim için bıraktığı sadakat lisanını kendileriyle zahir kıldığı kimseler de onlardır—, onların peşinden yeğeninin kendi kavimlerinden olmayan Ürdün beldeleri halkıyla olan kıssasını getirdi; böylece toparlanamayacak zannedilen bir azlık ve zillet içinde bulunsalar bile müminlere yardım edileceğini bildirmek ve onun peygamberliğini yalanlayan veya bundan şüphe eden yahudileri yalanlamak üzere tekitle şöyle buyurdu: {وإن لوطاً} “Şüphesiz Lût da”; yani amcası İbrahim ile

عليهما السلام {لمن المرسلين *} ولما كان جل المقصود تبشير المؤمنين وتحذير الكافرين، وكان مخالفه كثيراً، وكان هو غريباً بينهم، قال في مظهر العظمة: {إذ نجيناه} أي على ما لمخالفيه من الكثرة والقوة، ولم يذكرهم لأنهم أكثر الناس انغماساً في العلائق البشرية والقاذورات البهيمية التي لا تناسب مراد هذه السورة المنبني على الصفات الملكية {وأهله أجمعين *} ولما كان الكفر قاطعاً للسبب القريب كما أن الإيمان واصلاً للسبب البعيد قال: {إلا عجوزاً} أي وهي امرأته فإن كفرها قطعها عن الدخول في حكم أهله فجردوا عنها، كائنة {في الغابرين *} أي الباقين في غبرة العذاب ومساءة الانقلاب.

birlikte aleyhimesselâm hicret ederek nefsini vatanından ve aşiretinden tecrit eden zat da, {لمن المرسلين *} “elbette peygamberlerdendi.” Asıl gaye müminleri müjdelemek ve kâfirleri uyarmak olunca, muhalifleri çok ve kendisi de aralarında bir garip olunca, azamet makamında şöyle buyurdu: {إذ نجيناه} “Hani onu kurtarmıştık,”; yani muhaliflerinin o çokluğuna ve gücüne rağmen [kurtardık]. Onları zikretmedi; zira onlar, bu surenin meleki vasıflara dayanan muradına uymayan beşeri bağlara ve hayvani pisliklere insanların en çok batanlarıydı; {وأهله أجمعين *} “bütün ailesini de;” Küfür, yakın akrabalık bağını kopardığı gibi iman da uzak bağı birleştirdiğinden şöyle buyurdu: {إلا عجوزاً} “ancak yaşlı bir kadın müstesna;”; yani karısı; çünkü karısının küfrü, onu Lut'un ailesi hükmüne girmekten alıkoymuş ve ondan tecrit edilmişti; o kadın kalmıştı, {في الغابرين *} “geride kalanlar arasında.”; yani azabın tozu toprağı ve kötü akıbet içinde kalanlar arasında.

ولما ذكر نجاته وابتدأ بها اهتماماً بالترجية قال مخوفاً معبراً بأداة البعد إفادة مع الترتيب لعظيم رتبة ما دخلت عليه: {ثم دمرنا} أي أهلكنا بما لنا من العظمة {الآخرين *} أي فجردنا الأرض من قاذوراتهم ونزهنا البلاد المقدسة منهم ومن أرجاس فعلاتهم، فلم نبق منهم أحداً ولا احتجنا في إهلاكهم إلى استئذان أحد. ولما كان المقصود من مثل هذا تحذير المخالفين، وكان تجار قريش يرون البقعة التي كانت فيها أماكن قوم لوط، وهي البحيرة المعروفة، ولا يعتبرون بهم، عدّوا

Onun kurtuluşunu zikredip ümit vermeye önem vererek söze bununla başlayınca, korkutucu bir edayla ve tertiple birlikte dahil olduğu şeyin mertebesinin büyüklüğünü bildiren uzaklık edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {ثم دمرنا} “Sonra helak ettik,”; yani azametimizle helak ettik, {الآخرين *} “ötekileri.”; yani yeryüzünü onların pisliklerinden arındırdık, mukaddes beldeleri onlardan ve çirkin fiillerinin murdarlığından temizledik; onlardan hiç kimseyi bırakmadık ve onları helak etmede kimseden izin almaya da muhtaç olmadık. Böyle şeylerden maksat muhalifleri uyarmak olunca ve Kureyşli tüccarlar da Lut kavminin yerleşim yerlerinin bulunduğu bölgeyi —ki bilinen göldür (Lût Gölü)— görüp onlardan ibret almadıkları için, sanki onların yanından

منكرين للمرور عليهم فأبرز لهم الكلام في سياق التأكيد فقيل: {وإنكم} أي فعلنا بهم هذا والحال أنكم يا معشر قريش {لتمرون عليهم} أي مواضع ديارهم في تجاراتكم إلى الشام {مصبحين *} أي داخلين في الصباح الوقت الذي قلبنا مدائنهم عليهم فيه، ونص عليه للتذكير بحالهم فيه.

geçtiklerini inkâr eder sayıldılar; bu yüzden söz onlara tekit makamında yöneltilerek şöyle buyruldu: {وإنكم} “Ve şüphesiz siz,”; yani biz onlara bunu yaptık; oysa ey Kureyş topluluğu siz, {لتمرون عليهم} “elbette onların yanından geçip gidiyorsunuz;”; yani Şam'a yaptığınız ticaret yolculuklarında onların yurtlarının bulunduğu yerlerden, {مصبحين *} “sabah vaktinde;”; yani şehirlerini altüst ettiğimiz vakit olan sabaha girerken; bu vakitteki durumlarını hatırlatmak için bu vakit özellikle belirtilmiştir.

ولما كان لليل منظر في الهول غير منظر النهار قال: {وبالليل} ولما كان أمرهم كافياً للعاقل في التقوى، أنكر عليهم تماديهم فيما كان سبب أخذهم من تكذيب الناصح فقال: {أفلا تعقلون *} أي يكون لكم عقول فتعتبروا بحالهم، فتخافوا مثل مآلهم، قتصدقوا رسولكم فإنكم أجدر منهم بالأخذ لأنه منكم وأنتم تعرفون من شرف أصله وكريم قوله وفعله ما لا يعرفه أولئك من رسولهم.

Gece vaktinin korkunçluk manzarası gündüzün manzarasından farklı olduğundan şöyle buyurdu: {وبالليل} “ve geceleyin de.” Onların başına gelen durum akıl sahibi için sakınma hususunda yeterli olunca, nasihat edeni yalanlamaktan ibaret olan helak edilme sebeplerinde ısrar etmelerini kınayarak şöyle buyurdu: {أفلا تعقلون *} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”; yani aklınızı başınıza alıp da onların halinden ibret almaz mısınız; benzer bir akıbete uğramaktan korkup da peygamberinizi tasdik etmez misiniz? Oysa siz cezalandırılmaya onlardan daha layıksınız; çünkü o peygamber sizin içinizdendir ve siz onun soyunun şerefini, söz ve fiillerinin yüceliğini o kavimlerin kendi peygamberleri hakkında bilmediği derecede bilmektesiniz.

ولما أكمل سبحانه ما أراد من أمور من كان على أيديهم هلاك في الدنيا أو في الآخرة، ختم بمن آل أمر قومه إلى سلامة وإيمان ونعمة وإحسان تغليباً للترجية على التأسية والتعزية فقال مؤكداً لأن ما يأتي من ذكر الاباق وبما أوهم شيئاً في أمره: {وإن يونس} أي أحد أنبياء بني إسرائيل وهو يونس بن متى ﵇، حكى البغوي في قصة إلياس ﵇ أنه لما أرسله الله تعالى إلى سبطه من بني إسرائيل الذين كانوا في مدينة بعلبك، فكذبوه وأراد ملكهم قتله

Yüce Allah, dünyada veya ahirette helakleri kendi elleriyle gerçekleşen kimselerin durumlarından murat ettiği şeyleri tamamlayınca; ümitlendirmeyi teselliye galip kılmak üzere, kavminin işi kurtuluşa, imana, nimete ve ihsana varan zât ile bu bölümü mühürledi ve —kaçışın (ibâk) zikri geleceğinden ve onun durumunda bir vehim oluşturabileceğinden— tekitle şöyle buyurdu: {وإن يونس} “Şüphesiz Yûnus da”; yani İsrâiloğulları peygamberlerinden biri olan Yûnus b. Mettâ aleyhisselâm da. Beğavî, İlyas aleyhisselâm kıssasında şunu nakletmiştir: Yüce Allah onu İsrâiloğullarından Baalbek şehrinde bulunan kendi kabilesine gönderip de onu yalanladıklarında ve kralları onu öldürmek istediğinde,

فاختفى في تلك الجبال، اشتاق إلى الناس فنزل فمكث عند امرأة من بني إسرائيل وهي أم يونس بن متى ﵇، وكان يونس إذ ذاك رضيعاً ثم رجع إلى الجبال فمات يونس ﵇، فأتت أمه إلى تلك الجبال، فما زالت تطوف حتى ظفرت بإلياس ﵇، فسألته أن يدعو لابنها فيحييه الله، فقال لها: إني لم أومر بهذا، وإنما أنا عبد مأمور، فجزعت فزاد جزعها وتضرعها إليه، فرق لها ورحمها وسار معها فوصل إلى بيتها بعد أربعة عشر يوماً من حين مات، وهو مسجى في ناحية البيت، فدعا الله فأحياه لها، وعاد إلياس ﵇ إلى جبله {لمن المرسلين *} .

o dağlarda gizlendi; insanları özleyip aşağı indi ve İsrâiloğullarından bir kadının —ki o, Yûnus b. Mettâ'nın aleyhisselâm annesidir— yanında kaldı. Yûnus o sırada henüz süt emen bir bebekti. Sonra İlyas dağlara geri döndü; bu sırada Yûnus aleyhisselâm vefat etti. Annesi o dağlara gitti ve nihayet İlyas'ı aleyhisselâm buluncaya kadar dolaşıp durdu. Oğluna dua etmesini ve böylece Allah'ın onu diriltmesini istedi. İlyas ona: «Bana bu emredilmedi, ben ancak emre tabi bir kulum» dedi. Kadın feryat edip sızlanmasını ve ona yalvarmasını artırınca, İlyas ona acıdı, merhamet etti ve onunla birlikte gitti. Çocuğun öldüğü andan on dört gün sonra evine vardı; çocuk evin bir köşesinde üzeri örtülü duruyordu. Allah'a dua etti, Allah da çocuğu kadın için diriltti; İlyas aleyhisselâm da dağına geri döndü: {لمن المرسلين *} “elbette peygamberlerdendi.”

ولما كان من أعظم المقاصد التسلية على استكبارهم عن كلمة التوحيد وقولهم: أنه شاعر مجنون، ذكر من أمر يونس عيله السلام ما يعرف منه صعوبة أمر الرسالة وشدة خطبها وثقل أمرها وشدة عنايته سبحانه بالرسل ﵈ وأنه ما اختارهم إلا عن علم فهو لا يقولهم وإن اجتهدوا في دفع الرسالة ليزدادوا ثباتاً لأعبائها وقوة في القيام بشأنها فقال: {إذ أبق} أي هرب حين أرسل من سيده الذي تشرفه الله بالرسالة ضعفاً عن حملها لأن الاباق الهرب من السيد إلى حيث يظن أنه يخفى عليه {إلى الفلك} أي البيت الذي

En büyük maksatlardan biri, müşriklerin tevhit kelimesine karşı büyüklük taslamalarına ve «O bir mecnun şairdir» sözlerine karşı teselli vermek olunca; peygamberlik meselesinin ne kadar zor, davasının ne kadar çetin, vazifesinin ne kadar ağır olduğunu ve Yüce Allah'ın peygamberlere aleyhimüsselâm ne derece ihtimam gösterdiğini, onları ancak bir ilim üzere seçtiğini ve vazifenin ağırlığına karşı sebatları ve bu işi yerine getirmedeki güçleri artsın diye, peygamberliği geri çevirmeye çalışsalar bile onları azletmeyeceğini bildiren Yûnus'un aleyhisselâm durumundan bahsederek şöyle buyurdu: {إذ أبق} “Hani o kaçmıştı;”; yani peygamberlik verilerek Allah'ın kendisini şereflendirdiği Efendisinden, onu taşımadaki zaafı sebebiyle kaçmıştı; çünkü «ibâk», efendiden, kendisinden gizlenebileceği zannedilen bir yere kaçmaktır; {إلى الفلك} “o gemiye”; yani üzerinde yolculuk yapılan eve,

يسافر فيه على ظهر البحر.

deniz üstünde [yolculuk yapılan gemiye doğru].

ولما كان فعله على صورة فعل المشاحن وكان قصده الإيغال في البعد والإسراع في النقلة قال: {المشحون *} أي الموقر ملأ، فلا سعة فيه لشيء آخر يكون فيه، فليس لأهله حاجة في الإقامة لحظة واحدة لانتظار شيء من الأشياء فحين وضع رجله فيه ساروا، فاضطرب عليهم الأمر وعظم الزلزال حتى أشرف مركبهم على الغرق على هيئة عرفوا بها أن ذلك لعبد أبق من سيده، فإن عند أهل البحر أن السفينة لا يستقيم سيرها وفيها آبق - نقله الكرماني وغيره عن ابن عباس رضي الله الله عنهما، فسبب لهم ذلك المساهمة أي المقارعة كما هو رسمهم في مثل ذلك الأمر فاستهموا فساهم، أي قارع يونس ﵇ معهم؛ قال البغوي: والمساهمة إلقاء السهام على جهة القرعة. ولما آل وقوع القرعة عليه إلى رميه من السفينة من محل علو إلى أسفل، عبر عن ذلك بما يدل على الزلق الذي يكون من علو إلى سفل فقال مسبباً عن المساهمة: {فكان من المدحضين *} أي الموقعين في الدحض، وهو الزلق، فنزل عن مكان الظفر بأن وقعت القرعة فرموه في البحر {فالتقمه} أي ابتلعه كما تبتلع اللقمة {الحوت} أي المعروف من جهة أنه لا حوت أكبر منه، فكأنه لا حوت غيره

Onun fiili aceleyle yüklenen kimsenin fiiline benzediği ve maksadı da alabildiğine uzaklaşmak ve intikalde acele etmek olduğu için şöyle buyurdu: {المشحون *} “dolu [gemiye].”; yani tıka basa doldurulmuş, içine başka bir şeyin sığmayacağı kadar dolu gemiye; öyle ki gemi halkının bir şeyi beklemek için bir an bile durmaya ihtiyacı yoktu. Yûnus ayağını basar basmaz hareket ettiler; derken işleri sarpa sardı ve şiddetli sarsıntı büyüdü, hatta bindikleri gemi batma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı; öyle bir hal aldı ki bunun, efendisinden kaçan bir köle sebebiyle olduğunu anladılar; zira deniz ehlinin nezdinde, içinde kaçak bir köle bulunan gemi düzgün gitmez —bunu Kirmânî ve başkaları İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ nakletmiştir—. Bu durum onları kura çekmeye sevk etti; böylece kuraya katıldılar, o da kuraya katıldı; yani Yûnus aleyhisselâm onlarla birlikte kura çekti. Beğavî şöyle der: «Müsâheme, kura usulüyle okları atmaktır.» Kuranın ona çıkması onun gemiden yüksek bir yerden aşağı atılmasıyla neticelendiğinden, yüksekten aşağıya doğru olan kaymayı ifade eden lafızla kura çekişine bağlayarak şöyle buyurdu: {فكان من المدحضين *} “Böylece kurada kaybedenlerden oldu;”; yani ayağı kayıp düşenlerden oldu; böylece kura kendisine çıkmakla zafer mevkiinden düştü ve onu denize attılar; {فالتقمه} “Derken onu yuttu,”; bir lokmanın yutulduğu gibi yuttu, {الحوت} “o balık;”; yani kendisinden daha büyük bir balık olmaması cihetiyle bilinen [balık], sanki ondan başka balık yokmuş gibi;

{وهو} أي والحال أن يونس ﵇ {مليم *} أي داخل في الملامة.

{وهو} “o sırada o,”; yani Yûnus aleyhisselâm, {مليم *} “kınanacak bir iş yapmıştı.”; yani kınanmayı hak etmişti.

ولما وقع ما وقع فتجرد عن نفسه وغيرها تجرداً لم يكن لأحد مثل مجموعه لا جرم، زاد في التجرد بالفناء في مقام الوحدانية فلازم التنزيه حتى أنجاه الله تعالى، وإلى ذلك الإشارة بقوله تعالى: {فلولا أنه كان} أي خلقاً وخلقاً {من المسبحين *} أي العريقين في هذا المقام، وهو ما يصح إطلاق التسبيح في اللغة عليه من التنزيه بالقلب واللسان والأركان بالصلاة وغيرها لأن خلقه مطابق لما هيىء له من خلقه، فهو لازم لذلك في وقت الرخاء والدعة والخفض والسعة، فكيف به في حال الشدة، وحمله ابن عباس ﵄ على الصلاة {للبث في بطنه} أي حيّاً أو بأن يكون غذاء له فتختلط أجزاؤه باجزائه {إلى يوم يبعثون *} أي هو والحوت وغيرهما من الخلائق، وعبر بالجمع لإفادة عموم البعث، ولو أفرد لم يفد بعث الحيوانات العجم، ولو ثنى لظن أن ذلك له وللحوت خاصة لمعنى يخصها فلا يفيد بعث غيرهما، وقيل: للبث حيّاً في بطنه، وفي الآية إشارة إلى حديث «تعرف إلى الله في الرخاء يعرفك في الشدة» وحث على الذكر

Olanlar olup da nefsinden ve diğer her şeyden, hiç kimseye böylesi nasip olmayacak bir şekilde bütünüyle sıyrılınca, şüphesiz vahdaniyet makamında fena bularak bu tecerrüdü daha da artırdı ve nihayet Yüce Allah onu kurtarıncaya kadar tenzihe devam etti. Yüce Allah'ın şu sözüyle işaret edilen mana da işte budur: {فلولا أنه كان} “Eğer olmasaydı,”; yani huyu ve yaratılışı itibarıyla, {من المسبحين *} “tesbih edenlerden;”; yani bu makamda kökleşmiş olanlardan —ki lügatte tesbih lafzının mutlak kullanımına uygun olan kalp, dil ve azalarla namaz ve benzeri şeylerle yapılan tenzihtir; zira onun ahlakı yaratılışındaki istidada uygundur; o bunu bolluk, rahatlık, huzur ve genişlik zamanında devam ettiren biriydi; nitekim darlık anındaki hali nasıl olurdu! İbn Abbas radıyallâhu anhümâ bunu namaza hamletmiştir—; {للبث في بطنه} “onun karnında kalırdı,”; yani diri olarak yahut balığa gıda olup parçaları onun parçalarına karışmış vaziyette, {إلى يوم يبعثون *} “[insanların] diriltilecekleri güne kadar.”; yani kendisi, balık ve diğer yaratılmışlar. Dirilişin umumiliğini ifade etmek için çoğul sığası kullanılmıştır; şayet tekil getirilseydi dilsiz hayvanların diriltilmesini ifade etmezdi; ikil getirilseydi bunun sadece ona ve balığa mahsus özel bir mana sebebiyle olduğu zannedilir ve başkalarının diriltilmesini ifade etmezdi. «Onun karnında diri olarak kalırdı» da denilmiştir. Bu ayette «Genişlik zamanında Allah'ı tanı ki O da seni darlık zamanında tanısın» hadisine bir işaret, zikre teşvik

وتعظيم لشأنه.

ve onun şanını yüceltme vardır.

ولما كان التقدير: ولكنه لما كان ذكاراً لله في حال الرخاء ذكرناه في حال الشدة، فأنجيناه من بطنه، وأخرجناه منه سالماً، وكان ذلك أمراً باهراً للعقل، أبرزه في مظهر العظمة فقال: {فنبذناه} أي ألقيناه من بطن الحوت إلقاء لم يكن لأحد غيره. وكان ذلك علينا يسيراً {بالعراء} أي المكان القفر الواسع الخالي عن ساتر عن نبت أو غيره، وذلك بساحل الموصل، وقال أبو حيان: قذفه في نصيبين من ناحية الموصل: {وهو سقيم *} أي عليل جداً مما ناله من جوف الحوت بحيث أنه كان كالطفل ساعة يولد وهو إذ ذاك محمود غير مذموم بنعمة الله التي تدراكته، فكان مجتبى ومن الصالحين {وأنبتنا} أي بعظمتنا في ذلك المكان لا مقتضى للنبات مطلقاً فيه فضلاً عما لا ينبت إلا بالماء الكثير.

Takdiri mana şöyle olunca: «Fakat o, bolluk zamanında Allah'ı çokça zikreden biri olduğu için biz de onu darlık anında andık, onu balığın karnından kurtardık ve oradan sağ salim çıkardık»; bu da akıllara durgunluk veren bir iş olduğundan, azamet makamında bunu ortaya koyarak şöyle buyurdu: {فنبذناه} “Sonunda onu attık;”; yani balığın karnından, başkasına nasip olmayacak bir şekilde fırlatıp attık. Bu da bize pek kolaydı; {بالعراء} “ıssız bir sahile,”; yani bitki örtüsünden ve benzeri örtülerden yoksun, çorak ve geniş bir yere. Burası Musul sahiliydi; Ebû Hayyân ise: «Onu Musul civarındaki Nusaybin'de karaya attı» demiştir: {وهو سقيم *} “o bir haldeydi ki pek bitkindi;”; yani balığın karnında maruz kaldığı şeylerden ötürü son derece hastaydı; öyle ki doğduğu andaki bir bebek gibiydi; o esnada kendisine yetişen Allah'ın nimeti sayesinde yerilmiş değil, övülmüş bir haldeydi; seçilmiş ve salihlerden kılınmıştı. {وأنبتنا} “Ve bitirdik”; yani azametimizle, bitkinin çıkması için hiçbir sebebin bulunmadığı o yerde bitirdik; nitekim ancak bol suyla yetişen bir bitki şöyle dursun!

ولما كان سقمه متناهياً بالغاً إلى حد يجل عن الوصف، نبه عليه بأداة الاستعلاء فقال: {عليه} أي ورفعناها حال إنباتنا إياها فوقه لتظله كما يظل البيت الإنسان. ولما كان الدباء عن النجم، وكان قد أعظمها سبحانه لأجله، عبر عنها بما له ساق فقال: {شجرة} ولما كانت هذه العبارة مفهمة لأنها مما له ساق، نص على خرق العادة بقوله:

Hastalığı son haddine ulaşıp tarif edilemeyecek bir dereceye varınca, istilâ edatıyla buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {عليه} “onun üzerine;”; yani onu bitirirken, evin insanı gölgelediği gibi onu gölgelesin diye üzerine yükselttik. Kabak (dübbâ) gövdesiz bitkilerden olduğu ve Yüce Allah da onun hatırı için onu büyüttüğü cihetle, onu gövdeli bitkiler için kullanılan lafızla ifade ederek şöyle buyurdu: {شجرة} “bir ağaç;” Bu ifade onun gövdeli bir şey olduğunu hissettirdiğinden, harikulade durumu şu sözüyle açıkça belirtti:

{من يقطين *} أي من الأشجار التي تلزم الأرض وتقطن فيها وتصلح لأن يأوي إليها ويقطن عندها حتى يصلح حاله، فإنه تعالى عظمها وأخرجها عن عادة أمثالها حتى صارت عليه كالعريش، واليقطين: كل ما يمتد وينبسط على وجه الأرض ولا يبقى على الشتاء ولا يقوم على ساق كالبطيخ والقثاء، والمراد به هنا - كما قاله ابن عباس ﵄ شجرة القرع لعظم ورقها وبرد ظلها ونعومة ملمسها وأن الذباب لا يقربها، قال أبو حيان: وماء ورقه إذا رش به مكان لا يقربه ذباب أصلاً، وقال غيره: فيه ملاءمة لجسد الإنسان حتى لو ذهبت عظمة من رأسه فوضع مكانها قطعة من جلد القرع نبت عليها اللحم وسد مسده، وهو من قطن بالمكان - إذا أقام به إقامة زائل لا ثابت.

{من يقطين *} “yaban kabağı türünden.”; yani toprağa yapışıp orada kalan (yaktun), hali düzelinceye kadar gölgesine sığınıp yanında ikamet etmeye elverişli olan ağaç türünden [bitirdik]. Zira Yüce Allah onu büyütmüş ve benzerlerinin adetinden çıkararak üzerine adeta bir çardak gibi kılmıştı. Yaktîn: Yeryüzünde uzayıp yayılan, kışa dayanmayan ve karpuz ile acur gibi bir gövde üzerinde durmayan her türlü bitkidir. İbn Abbas'ın radıyallâhu anhümâ dediği gibi burada kastedilen; yaprağının büyüklüğü, gölgesinin serinliği, dokunuşunun yumuşaklığı ve sineklerin ona yaklaşmaması sebebiyle kabak bitkisidir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: «Yaprağının suyu bir yere serpildiğinde oraya sinek asla yaklaşmaz.» Başkası ise şöyle demiştir: «İnsan bedenine son derece uygundur; hatta kafasından bir kemik çıksa da yerine bir parça kabak kabuğu konsa, üzerinde et biter ve onun yerini tutar.» Bu kelime, bir yerde kalıcı değil de geçici olarak ikamet ettiğinde kullanılan «katane bi'l-mekân» (قطن بالمكان) kökünden gelir.

ولما كان النظر إلى الترجية أعظم، ختم بها إشارة إلى أنه لا يميته ﷺ حتى يقر عينه بأمته كثرة طواعية ونعمة فقال: {وأرسلناه} أي بعظمتنا التي لا يقوم لها شيء. ولما لم يتعلق الغرض

Ümitlendirmeye bakmak daha büyük bir gaye olduğundan, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinin çokluğu, itaati ve nimetiyle gözünü aydın kılmadıkça vefat ettirmeyeceğine işaret etmek üzere sözü bununla bitirerek şöyle buyurdu: {وأرسلناه} “Ve onu peygamber olarak gönderdik;”; yani karşısında hiçbir şeyin duramayacağı azametimizle [gönderdik]. Maksat taalluk etmeyince

بتعيين المرسل إليهم، وهل هم الذين أبق عنهم أولاً؟ قال: {إلى مائة ألف} والجمهور على أنهم الذين أرسل إليهم أولاً - قال أبو حيان. ولما كان العدد الكثير لا يمكن ناظره الوقوع فيه على حقيقة عدده، بل يصير - وإن أثبت الناس نظراً - يقول: هم كذا يزيدون قليلاً أو ينقصونه، وتارة يجزم بأنهم لا ينقصون عن كذا، وأما الزيادة فممكنة، وتارة يغلب على ظنه الزيادة، وهو المراد هنا، قال: {أو يزيدون *} لأن الترجية في كثرة الأتباع أقر للعين وأسر للقلب، وإفهاماً لأن الزيادة واقعة، وهؤلاء المرسل إليهم هم أهل نينوى وهم من غير قومه، فإن حدود أرض بني إسرائيل الفرات، ونينوى من شرقي الفرات بعيدة عنه جداً.

kendilerine gönderilenlerin kimler olduğunu ve onların ilk başta kendilerinden kaçıp gittiği kimseler olup olmadığını belirlemek asıl maksat olmayınca şöyle buyurdu: {إلى مائة ألف} “yüz bin kişiye”; cumhura göre onlar, kendisine ilk başta gönderildiği kimselerdir -bunu Ebû Hayyân söylemiştir-. Çok sayıdaki bir topluluğa bakan kimsenin onların gerçek sayısını tam olarak tespit etmesi mümkün olmayıp -insanların bakışça en sebatkârı dahi olsa- «Onlar şu kadardır, biraz fazla veya biraz eksiktir» diyeceğinden; bazen de şu sayıdan az olmadıklarına kesin kanaat getirip artışın ise mümkün olduğunu düşüneceğinden, kimi zaman da fazlalık zannı galip geleceğinden -ki burada kastedilen de budur- şöyle buyurdu: {أو يزيدون *} “veya daha da artacak olan [bir topluluğa].”; Zira tâbilerin çokluğuna dair ümit beslemek gözü daha çok aydınlatır ve kalbi daha çok sevindirir; ayrıca fazlalığın fiilen gerçekleştiğini anlatmak içindir. Kendilerine peygamber gönderilen bu kimseler Ninova halkıdır ve onlar kendi kavminden başkasıdır. Çünkü İsrâiloğulları yurdunun sınırı Fırat'tır; Ninova ise Fırat'ın doğusunda olup oradan son derece uzaktır.

ولما تسبب عن إتيانه إليهم انشراح صدره بعد ما كان حصل له من الضيق الذي أوجب له ما تقدم قال: {فآمنوا} أي تجريداً لأنفسهم من الحظوظ النفسانية ولحوقاً بالصفات الملكية. ولما كان إيمانهم سبب رفع العذاب الذي كان أوجبه لهم كفرهم قال: {فمتعناهم} أي ونحن على ما نحن عليه من العظمة لم ينقص ذلك من عظمتنا شيئاً ولا زاد فيها {إلى حين *} أي إلى انقضاء آجالهم التي ضربناها لهم في الأزل.

Onların yanına gelmesi, daha önce kendisinde meydana gelen ve yukarıda geçen durumlara yol açan darlıktan sonra göğsünün ferahlamasına vesile olunca şöyle buyurdu: {فآمنوا} “Bunun üzerine iman ettiler;”; yani nefislerinin hazlarından sıyrılarak meleki sıfatlara dahil oldular. İman etmeleri de küfürlerinin kendilerine vacip kıldığı azabın kaldırılmasına sebep olunca şöyle buyurdu: {فمتعناهم} “biz de onları faydalandırdık”; yani sahip olduğumuz azametimiz üzere [faydalandırdık]; bu durum azametimizden hiçbir şey eksiltmediği gibi ona bir şey de ilave etmemiştir; {إلى حين *} “bir süreye kadar.”; yani ezelde onlar için belirlediğimiz ecellerinin sona ermesine kadar.

ذكر قصة يونس ﵇ من سفر الأنبياء قال مترجمه: نبدأ بمعونة الله وقوته بكتب نبوة يونان بن متى النبي: كانت كلمة الرب على يونان بن متى، يقول له: قم فانطلق إلى نينوى المدينة العظيمة وناد فيها بأن شرارتكم قد صعدت قدامي، وقام يونان ليفر إلى ترسيس من قدام الرب، وهبط إلى يافا ووجد سفينة تريد تدخل إلى ترسيس فأعطى الملاح أجرة ونزلها ليدخل معهم إلى ترسيس هارباً من قدام الرب، والرب طرح ريحاً عظيمة في البحر، فكان في البحر موج عظيم، والسفينة كانت تتمايل لتنكسر وفرق الملاحون وجأر كل إنسان إلى إلهه، وطرحوا متاع السفينة في البحر ليخففوا عنهم، بحق هبط يونان إلى أسفل السفينة ونام فدنا منه سيد الملاحين وقال له: لماذا أنت نائم؟ قم فادع إلهك لعل الله يخلصنا ولا نهلك، وقال الرجل لصاحبه: تعالوا نقترع ونعلم هذا الشر من قبل من جاء علينا؟ فاقترعوا فجاءت القرعة على يونان، فقالوا له: أخبرنا ما هذا الشر؟ وماذا هو عملك، ومن أين أنت، ومن

Yûnus aleyhisselâm'ın Peygamberler Kitabı'ndaki (Kitâb-ı Mukaddes) kıssasının zikri: Mütercimi şöyle demiştir: «Allah'ın yardımı ve kuvvetiyle Mettâ oğlu Yûnus Peygamber'in nübüvvetini yazmaya başlıyoruz: Rabbin sözü Mettâ oğlu Yûnus'a gelip ona şöyle diyordu: Kalk, o büyük şehir Ninova'ya git ve orada kötülüğünüzün huzuruma yükseldiğini ilan et! Yûnus ise Rabbin huzurundan Tarşiş'e kaçmak üzere kalktı; Yafa'ya indi ve Tarşiş'e gitmek isteyen bir gemi buldu. Gemicilere ücretini verip Rabbin huzurundan kaçarak onlarla birlikte Tarşiş'e gitmek için gemiye bindi. Rab denize büyük bir rüzgâr saldı ve denizde büyük bir fırtına koptu; gemi neredeyse kırılacak gibi sallanıyordu. Gemiciler korkuya kapıldılar, her biri kendi ilahına feryat etti ve hafiflemek için gemideki yükü denize attılar. Yûnus ise geminin ambarına inip uyumuştu. Gemi kaptanı onun yanına varıp: “Neden uyuyorsun? Kalk, ilahına yalvar; belki Tanrı bizi kurtarır da helak olmayız” dedi. Birbirlerine: “Gelin, kura çekelim de bu kötülüğün başımıza kimin yüzünden geldiğini anlayalım” dediler. Kura çektiler ve kura Yûnus'a çıktı. Ona: “Bize haber ver, bu kötülük nedir? İşin nedir, nereden geliyorsun, hangi

أيّ شعب أنت، وأيتها أرضك؟ فقال لهم يونان: أنا عبراني ولله رب السماء أخشى الذي خلق البر والبحر، ففرق أولئك القوم فرقاً شديداً، فقالوا له: ماذا صنعت؟ لأن أولئك الناس علموا أنه من قدام إلهه هرب، فلما أخبرهم قالوا: ما نصنع بك حتى يسكن عنا البحر لأن البحر هو ذا منطلق يزخر علينا؟ قال لهم يونان: خذوني فاطرحوني في البحر فيسكن عنكم البحر لأني أعلم أن هذا الموج العظيم من أجلي هاج عليكم، فجهد أولئك الناس أن يرجعوا إلى الساحل، فلم يجدوا إلى ذلك سبيلاً، لأن البحر كان ذاهباً يزخر عليهم، ودعوا إلى الرب وقالوا: أيها الرب لا يحسب علينا دم زكي، ولا نهلك بنفس هذا الرجل من أجل أنك أنت الرب، وكل ما شئت تصنع، فأخذوا يونان وطرحوه في البحر، فاستقر البحر من أمواجه، وفرق أولئك الناس من قدام الرب فرقاً شديداً، وذبحوا ذبائح للرب ونذروا له النذور، وهيأ الرب سمكة عظيمة فابتلعت يونان، وكان يونان في أمعاء السمكة ثلاثة أيام وثلاث ليالي وقال: دعوت الرب في حزني فأجابني، ومن بطن الجحيم تضرعت إليه، وسمع صوتي وطرحني في الغوط في قلب البحر، والأنهار أحاطت بي، وكل أمواجك واهياجك عليّ جازت،

halktansın ve senin memleketin neresidir?” dediler. Yûnus onlara: “Ben İbrânî'yim; karayı ve denizi yaratan göklerin Rabbi olan Allah'tan korkarım” dedi. O topluluk bundan şiddetli bir korkuya kapıldı ve ona: “Sen ne yaptın?” dediler. Zira o insanlar onun, ilahının huzurundan kaçtığını anlamışlardı. Onlara haber verince: “Deniz üzerimize kükreyip kabardığına göre, denizin bizden sakinleşmesi için sana ne yapalım?” dediler. Yûnus onlara: “Beni alıp denize atın, deniz sizden sakinleşecektir; çünkü biliyorum ki bu büyük fırtına benim yüzümden üzerinize koptu” dedi. O insanlar kıyıya dönmek için gayret gösterdilerse de buna bir yol bulamadılar; zira deniz üzerlerine doğru kabarıp duruyordu. Rabbe yalvarıp şöyle dediler: “Ey Rab! Masum bir kandan ötürü bizi sorumlu tutma ve bu adamın canı yüzünden bizi helak etme; zira Sen Rabb'sin ve dilediğin her şeyi yaparsın.” Yûnus'u alıp denize attılar, deniz de dalgalarından duruldu. O insanlar Rabbin huzurunda şiddetli bir korkuya kapıldılar; Rabbe kurbanlar kesip adaklar adadılar. Rab, Yûnus'u yutması için büyük bir balık hazırladı. Yûnus balığın karnında üç gün üç gece kaldı ve şöyle dedi: “Sıkıntım içinde Rabbe yakardım, O da bana icabet etti; cehennemin karnından O'na yalvardım, O da sesimi işitti. Beni denizin bağrındaki derinliğe attı, ırmaklar beni kuşattı; bütün dalgaların ve kabarmaların üzerimden geçti.

أنا بحق قلت: إني قد تباعدت من قدام عينيك، من الآن أترى أعود فأنظر إلى هيكلك المقدس، وقد أحاطت بي المياه حتى نفسي والأهوال أحاطت بي، وفي أسفل البحر احتبس رأسي، وإلى أسفل الجبال هبطت، والأرض أطبقت أغلاقها في وجهي إلى الدهر، إذا اغتمت نفسي للرب ذكرت ودخلت صلاتي قدامك إلى هيكلك المقدس، فكل الذين يحفظون الأنساك البطالة رحمتهم فتركوا، أنا بحق بصوت الشكر أقرب لك وأذبح، والذي نذرته أوفيه للرب! فأمر الرب السمكة فقذفت يونان في اليبس، وأتى الكلام الرب إليه المرة الثانية، وقال له: قم يا يونان فانطلق إلى نينوى المدينة العظمية وناد فيها بالنداء الذي أقوله لك، فقام يونان وانطلق إلى نينوى مثل كلمة الرب، ونينوى كانت مدينة عظيمة للرب مسيرة ثلاثة أيام، وتبدّأ يونان أن يدخل إلى نينوى مسيرة يوم واحد ونادى وقلال: من الآن وإلى أربعين يوماً نينوى تنقلب، فآمن أهل نينوى لله وفرضوا الصوم ولبسوا المسوح من عظمائهم حتى صغائرهم، وانتهت الكلمة إلى ملك نينوى فقام عن كرسيه

Ben gerçekten: 'Gözlerinin önünden uzaklaştırıldım; artık bir daha dönüp senin mukaddes mabedine bakar mıyım?' dedim. Sular canıma kadar beni kuşattı, dehşetler beni sardı, başım denizin dibine hapsoldu; dağların temellerine kadar indim, yer kilitlerini ebediyen yüzüme kapattı. Canım sıkıldığında Rabbi andım ve duam Senin huzuruna, mukaddes mabedine ulaştı. Boş ibadetlere sarılanların hepsi rahmetlerini yitirip terk ettiler. Ben ise şükür sesiyle Sana yaklaşıp kurban keseceğim ve adadığımı Rabbe ödeyeceğim!” Bunun üzerine Rab balığa emretti ve [balık] Yûnus'u karaya fırlattı. Rabbin sözü ona ikinci kez geldi ve ona şöyle dedi: “Kalk ey Yûnus! O büyük şehir Ninova'ya git ve orada sana söyleyeceğim çağrıyı ilan et!” Yûnus kalktı ve Rabbin sözü uyarınca Ninova'ya gitti. Ninova, Rab nezdinde üç günlük yol mesafesinde büyük bir şehirdi. Yûnus Ninova'ya bir günlük mesafe kadar girmeye başladı ve nida edip şöyle dedi: “Kırk gün sonra Ninova altüst olacak!” Bunun üzerine Ninova halkı Allah'a iman etti, oruç ilan ettiler ve büyüklerinden küçüklerine kadar çul giyindiler. Söz Ninova kralına ulaştı; o da tahtından kalktı,

ونزع تاجه، واكتسى مسح شعر، وجلس على الرماد، ونادى في نينوى وقال الملك وأشرافه: وكل الناس والغدائر والثيران والغنم فلا يذوقون شيئاً من الطعام ولا يرعون، وماء فلا يشربون، ولكن فليلبس الناس والغدائر ويدعو الله بالتضرع، ويرجع كل إنسان عن طريقة السوء، وعن الاختطاف الذي في يده، وقالوا: من ذا الذي يعلم أن الله يقبل منا ويترحم علينا ويرد عنا غصبه ورجزه لكيلا نهلك، ونظر الله إلى أعمالهم أنهم قد تابوا عن طرقهم السوء فرد عنهم غضب رجزه ولم يبدهم، وحزن يونان حزناً شديداً، وتكره من ذلك جداً، وصلى قدام الرب وقال: أيها الرب! ألم تكن هذه كلمتي، وأنا بعد في بلادي ولذلك سبقت وفررت إلى ترسيس، قد عرفت بحق أنك الرحمن الإله الرؤوف، طويل صبرك وكثيرة نعمتك، وترد السوء الآن يا رب! انزع نفسي مني لأن الموت أنفع لي من الحياة، فقال له: جداً حزنت يا يونان، وخرج يونان من المدينة واتخذ له ثمة مظلة وجلس تحتها في الظل لينظر ما الذي يعرض للمدينة، وأمر الله الرب أصل القرع، ونبت وارتفع على رأس يونان، فكان ظل على رأسه فتفرج من شدته وفرح فرحاً كثيراً يونان بأصل القرع.

tâcını çıkardı, kıldan bir çul giyindi ve külün üzerine oturdu. Ninova'da nida ettirip kral ve ileri gelenleri şöyle dediler: “Hiçbir insan, hayvan, sığır ve koyun hiçbir yiyecek tatmasın, otlamasın ve su içmesin; insanlar ve hayvanlar [çul] giyinsinler, yalvararak Allah'a dua etsinler ve her bir fert kötü yolundan ve elindeki zorbalıktan dönsün!” Şöyle dediler: “Kimbilir, belki Allah bizden kabul eder, bize merhamet eder, helak olmayalım diye öfkesini ve gazabını bizden geri çevirir.” Allah onların kötü yollarından tövbe ettiklerine dair amellerine baktı; gazabının öfkesini onlardan çevirdi ve onları helak etmedi. Yûnus ise son derece üzüldü, bu durumdan fazlasıyla hoşnutsuz oldu; Rabbin huzurunda dua edip şöyle dedi: “Ey Rabbim! Ben henüz memleketimde iken sözüm bu değil miydi? İşte bu yüzden önceden davranıp Tarşiş'e kaçmıştım; zira Sen'in gerçekten Rahmân, çok şefkatli bir İlah olduğunu, sabrının uzun, nimetinin bol olduğunu ve kötülüğü geri çevirdiğini biliyordum. Şimdi ey Rabbim! Canımı benden al; zira ölüm bana yaşamaktan daha hayırlıdır.” Ona: “Çok mu üzüldün ey Yûnus?” dedi. Yûnus şehirden çıktı, orada kendine bir çardak edinip şehirde ne olacağını görmek için onun gölgesinde oturdu. Rab olan Allah kabak fidesine emretti; o da bitip Yûnus'un başı üzerine yükseldi. Başında bir gölge oldu, böylece sıkıntısından kurtuldu ve Yûnus kabak fidesine pek çok sevindi.

وفي اليوم الآخر أمر الله الرب دودة في مطلع الصبح فضربت أصل القرع وقرضته، فلما طلعت الشمس أمر الله ريح السموم فيبست أصل القرع، وحميت الشمس في رأس يونان، واغتم وسال الموت لنفسه وقال: إنك يا رب تقدر تنزع نفسي مني، لأني لم أكن أخبر من إياي، وقال الرب ليونان: جداً حزنت على أصل القرع، فقال يونان: جدّاً أحزن حتى الموت، قال له الرب: أنت أشفقت على أصل القرع الذي لم تعن به ولم تربه، الذي في ليلة نبت، وفي ليلة يبس، فكيف لا أشفق أنا على نينوى المدينة العظيمة التي فيها أكثر من اثنتي عشرة ربوة من الناس الذين لا يدرون ما بين يمينهم من شمالهم وكثرة من الغدائر - انتهى. ولعل أصل القرع المذكور هنا كان نبت عليه حين خرج من بطن الحوت، فلما اتفق له ما ذكر هنا رجع إليه وقد زاد عظمه فبنى تحته عريشاً وجلس تحته، فكان منه ما كان، فلا يكون حينئذ ما هنا مخالفاً لما ذكر أهل الأخبار في هذه القصة - والله الموفق.

Ertesi gün Rab olan Allah sabah vakti bir kurda emretti; o da kabak fidesini vurup kemirdi. Güneş doğunca Allah sam yeline emretti, o da kabak fidesini kuruttu. Güneş Yûnus'un başına vurdu, o da bunalıp kendisi için ölüm diledi ve: “Ey Rabbim, canımı benden almaya gücün yeter; zira ben benden öncekilerden daha bilgili değildim” dedi. Rab Yûnus'a: “Kabak fidesine pek mi üzüldün?” dedi. Yûnus: “Ölesiye kadar çok üzüldüm” dedi. Rab ona şöyle buyurdu: “Sen, emek vermediğin ve büyütmediğin, bir gecede bitip bir gecede kuruyan kabak fidesine acıdın da; sağını solundan ayıramayan yüz yirmi binden fazla insanın ve pek çok hayvanın bulunduğu o büyük şehir Ninova'ya Ben nasıl acımayayım?”» —[Alıntı] bitti—. Burada zikredilen kabak fidesi, muhtemelen balığın karnından çıktığında onun üzerinde bitmişti. Burada zikredilen olay başına geldiğinde, daha da büyümüş olan o fidenin yanına dönmüş, altına bir çardak yapıp oturmuş ve olanlar olmuştu. Bu durumda buradaki anlatım, tarihçilerin bu kıssada zikrettiklerine aykırı olmaz. Başarıya ulaştıran Allah'tır.

ولما كان الذي سبق ادعاؤه أمرين أحدهما أن هؤلاء المنذرين

Daha önce iddia edilen husus iki şeyden ibaret olup bunlardan birincisi, bu uyarılan kimselerin

يسارعون في اقتفاء آثار آبائهم في الضلال، والثاني أن أكثر الأولين ضلوا، وسيقت دليلاً شهودياً على الثاني هذه القصص الست التي ما اهتدى من أهلها أمة بكمالها إلا قوم يونس ﵇، كان ذلك سبباً للأمر بإقامة الدليل على ضلال هؤلاء تبعاً لآبائهم بأمر ليس في بيان الضلال أوضح منه، فقال متهكماً بهم مخصصاً الأمر به ﷺ إشارة إلى عظم هذه النتيجة وأنه لا يفهمها حق فهمها سواه ﷺ: {فاستفتهم} أي فاطلب من هؤلاء الذين يعرضون عن دعوتك إلى أباطيلهم أن يجيبوك فتوة منهم وكرماً: بأي دليل وبأي حجة حكموا بما يقولونه تبعاً لآبائهم في الملائكة الذين تقدم في فاطر أنهم رسل الله، وفي يس أنهم في غاية الشدة بحيث إن عذاب الأمة الكثيرة يكفي فيه واحد منهم، وبحيث إن صيحة واحده من أحدهم يميت الأحياء كلهم، وصيحة أخرى يحي الأموات كلهم، هذا إلى ما أفادته هذه السورة لهم من الصف والزجر والتلاوة حين ابتدأت بالإقسام بهم لأن لمقصودها نظراً عظيماً إلى أحوالهم في تجرديهم وتقديسهم، ويلزم من هذا الاستفتاء تنزيههم وتنزيه الذي خلقهم وذلك

sapıklık konusunda atalarının izlerini takip etmekte acele ettikleri; ikincisi ise öncekilerin çoğunun saptığı idi. İkinci hususa şahitlik eden bir delil olarak bu altı kıssa sevk edilmiş olup bunların kavimleri içinden Yûnus'un aleyhisselâm kavmi müstesna, bir ümmetin tamamı hidayete ermemiştir. İşte bu durum, atalarına uyarak sapan bu kimselerin sapıklığına dair, sapıklığı açıklamada bundan daha açık bir şeyin bulunmadığı bir delil getirilmesinin emredilmesine sebep oldu. Bu sonucun büyüklüğüne ve onu kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem başkasının hakkıyla anlayamayacağına işaret etmek üzere emri sadece ona sallallâhu aleyhi ve sellem tahsis edip onlarla alay ederek şöyle buyurdu: {فاستفتهم} “Şimdi onlara sor:”; yani senin davetinden yüz çevirip batıllarına yönelen bu kimselerden, cömertlik ve mertlik göstererek sana cevap vermelerini iste: Fâtır Sûresi'nde Allah'ın elçileri oldukları, Yâsîn Sûresi'nde ise çok kalabalık bir ümmetin azabına içlerinden bir tanesinin yettiği, öyle ki birinin tek bir çığlığının bütün dirileri öldürdüğü, başka bir çığlığının ise bütün ölüleri dirilttiği son derece şiddetli varlıklar oldukları geçen melekler hakkında, atalarına uyarak söyledikleri şeylere hangi delil ve hangi hüccetle hükmetmişlerdir? Bu sûrenin, meleklerin durumlarına, onların [maddeden] soyutlanmışlıklarına ve tenzihlerine sûrenin maksadının büyük bir ilgisi bulunduğundan onlara yemin ederek başladığı sırada kendilerine kazandırdığı saf tutma, engelleme ve okuma vasıfları da buna eklenmektedir. Bu sormaktan meleklerin tenzihi ve onları yaratanın tenzihi lazımdır ki bu da

مقصود السورة، ولفت الكلام عن مظهر العظمة إلى ما هو دليل عليها فإن الرسول دال على قدر من أرسله فقال: {ألربك} أي خاصة وهو الملك الأعلى الذي رباك وأحسن إليك بهدايتك والهداية بك وغير ذلك من أمرك حتى كنت أكمل الخلق وأعلاهم في كل أمر يكون به الكمال والقرب من الله فاصطفاك لرسالته، ففي إفراد الضمير إشارة إلى أنه لا يختار إلا الأكمل الأشرف الأفضل.

sûrenin asıl maksadıdır. Sözü azamet makamından ona delil olan hususa çevirdi; zira elçi, kendisini gönderenin kadrine delalet eder. Nitekim şöyle buyurdu: {ألربك} “Rabbinin mi”; yani özellikle seni terbiye eden, seni hidayete erdirmekle, senin vasıtanla hidayet vermekle ve senin diğer işlerinle sana ihsanda bulunan, nihayet yaratılmışların en mükemmeli ve Allah'a yakınlığı ve kemali sağlayan her hususta onların en yücesi olduğun için seni elçiliğine seçen o en yüce Hükümran'ın mıdır? Zamirin tekil getirilmesinde, O'nun ancak en mükemmel, en şerefli ve en faziletli olanı seçeceğine bir işaret vardır.

ولما كان المراد تبكيتهم بكونهم جعلوا الأخس لله، وكانت الإناث أضعف من الذكور، ولكنها قد تطلق الأنوثة على غير الحيوان، وكانت الإناث في بعض الأجناس كالأسحار أشرف، عدل عن التعبير بالإناث وعبر بما ينص على المراد فقال: {البنات} أي دون البنين، وهم - مع أنهم مربون مقهورون - يأنفون منهم غاية الأنفة {ولهم} أي دونه {البنون *} مع أن الرب الذي خصوه بأدنى القبيلين تارة يخلق الذكر من تراب ويربيه أحسن تربية، وأخرى من غيره أو يخرجه من بطن حوت أو غمرات نار أو غير ذلك، فبأي وسيلة ادعوا له ولداً والولد لا يكون إلا بالتدريج في أطوار الخلق من النطفة إلى ما فوقها، ولا يرضى بذلك إلا عاجز فكيف بادعاء أدنى الصنفين من الولد، سبحان ربك رب العزة.

Maksat, en bayağı olanı Allah'a isnat etmelerinden ötürü onları susturup azarlamak olunca ve dişiler de erkeklerden daha zayıf olmakla birlikte dişilik lafzı bazen hayvan dışındakilere de ıtlak edilebildiğinden ve seher vakitleri gibi bazı cinslerde dişiler daha şerefli sayıldığından, dişiler tabirinden vazgeçip maksadı açıkça belirten lafızla ifade ederek şöyle buyurdu: {البنات} “kızlar,”; yani erkekler değil; oysa kendileri -terbiye edilen ve boyun eğdirilen kimseler olmalarına rağmen- onlardan son derece ar duyup kaçınırlar; {ولهم} “onların mıdır”; yani O'nun değil de kendilerinin midir {البنون *} “oğullar?”; Halbuki iki kısımdan daha aşağı olanını O'na tahsis ettikleri o Rab, kimi zaman erkeği topraktan yaratıp en güzel şekilde terbiye eder, kimi zaman başka bir şeyden yaratır ya da onu bir balığın karnından yahut ateş yığınlarından veyahut başka bir yerden çıkarır. O halde hangi yolla O'na çocuk isnat ettiler? Oysa çocuk ancak nutfeden başlayıp onun üzerindeki yaratılış evrelerine doğru derece derece oluşur; buna da ancak aciz olan razı olur. Hal böyleyken çocuktan iki türün en aşağısını iddia etmek nasıl mümkün olur? İzzet sahibi Rabbin münezzehtir.

ولما كان دعواهم لأنوثة الملائكة متضمنة لادعاء العلم باختصاصه عند دعوى الولدية بأدنى القبيلتين أو ادعاء العلم بأنه خلقهم إناثاً بمشاهدة

Onların meleklerin dişiliği yönündeki iddiaları, çocuk isnat etme iddiasında bulunurken O'nun iki kısımdan daha aşağı olanına özgü kılındığını bildiklerini iddia etmeyi veya onların

منهم أو كتاب منه إليهم، وأما العقل فإنه لا مدخل له في ذلك، قال معلماً بأنهم أهل لأن يبكتوا ويستهزأ بهم لأنه لا علم عندهم بإحدى الطريقين، ولا يقدرون أن يدعوا ذلك لئلا يفتضحوا فضيحة لا تنجبر أصلاً، عائداً إلى التصريح بمظهر العظمة التي إن لم يقتض اختيار الأكمل لم يقتض الاختصاص بالأدون لأنها منافية بكل اعتبار للدناءة {الملائكة} أي الذين حكموا عليهم بالأنوثة، وهم من أعظم رسلنا وأجل خواصنا ولم يروا منهم أحداً ولا سبيل لهم إلى العلم بأحوالهم باعترافهم بذلك، ولما تعين أن المراد بالأنوثة الخساسة، وكان في بعض الإناث قوة الذكور، عبر بالأنوثة إلزاماً لهم في حكمهم ذلك بخساستين فقال: {إناثاُ وهم} أي والحال أن هؤلاء الذين ينسبون إلى الله ما لا يليق به {شاهدون *} أي ثابت لهم شهود ذلك لا يغيبون عنه، فإنا كل يوم نجدد منهم من شئنا، قال الرازي: وكل واحد من الملائكة نوع برأسه، أما الآدميون فكلهم نوع واحد، وهو ناقص في ابتداء الفطرة، مستكمل، وله درجات في الترقي إلى أن يبلغ مقام المشاهدة، وهو أن تتجلى له حلية الحق الأول من ذاته وصفاته وترتيب أفعاله علماً لا ينفصل عنه ولا يغيب فيترقى في إدراكه عن المحسوسات والخيالات، ويترقى فعله عن أن

bizzat müşahedeleri yahut O'ndan kendilerine gelen bir kitap ile melekleri dişi olarak yarattığını bildikleri iddiasını içerdiğinden -akla gelince, onun bu konuda hiçbir dahli yoktur-, her iki yoldan da bir bilgiye sahip olmadıkları ve hiçbir şekilde telafi edilemeyecek bir rezilliğe düşmemek için bunu iddia da edemeyecekleri sebebiyle onların susturulmaya ve alaya alınmaya layık olduklarını bildirmek üzere, -en mükemmeli seçmeyi gerektirmediğinde bile daha aşağı olanı tahsis etmeyi gerektirmeyen, zira her bakımdan düşüklükle bağdaşmayan- azamet makamını açıkça ifadeye dönerek şöyle buyurdu: {الملائكة} “melekleri”; yani dişiliklerine hükmettikleri o melekleri [dişi mi yarattık?] Oysa onlar bizim en büyük elçilerimizden ve en yüce has kullarımızdandırlar; onlar ise meleklerden hiçbirini görmemişlerdir ve bunu bizzat itiraf etmeleri sebebiyle onların durumlarını bilmeye hiçbir yolları da yoktur. Dişilikten maksadın bayağılık olduğu kesinleştiğinde ve bazı dişilerde de erkeklerin gücü bulunabildiğinden, bu hükümlerinde onları iki bayağılıkla ilzam etmek üzere dişilik lafzıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {إناثاُ وهم} “dişiler olarak [mı yarattık], yoksa onlar”; yani Allah'a yakışmayan şeyleri O'na isnat eden bu kimseler şu halde iken mi: {شاهدون *} “şahitler miydi?”; yani onlar bundan gafil olmayıp buna bizzat şahitlikleri sabit midir? Zira biz her gün onlardan dilediğimizi yenileriz. Râzî şöyle demiştir: «Meleklerin her biri başlı başına bir türdür. Âdemoğullarına gelince, onların hepsi tek bir türdür; fıtratın başlangıcında noksandır, sonradan kemale erer ve müşahede makamına ulaşıncaya kadar yükselme derecelerine sahiptir. Bu makam ise; İlk Hak Olan'ın zâtının, sıfatlarının ve fiillerinin tertibinin güzelliğinin, kendisinden ayrılmayan ve kaybolmayan bir ilim olarak ona tecelli etmesidir. Böylece idrakinde duyulur ve hayali şeylerin üzerine yükselir, fiili de

يكون لمقتضى الغضب أو الشهوة، وبهذا يقرب من الله تعالى - انتهى.

öfke veya şehvetin gereği olmaktan yücelir ve bu sayede Yüce Allah'a yaklaşır.» —[Râzî'den nakil] bitti—.

ولما اشتد تشوف السامع إلى أن يعلم حقيقة قولهم الذي تسبب عنها هذا الاستفتاء أعلم سبحانه بذلك في قوله مؤكداً إشارة إلى أنه قول لا يكاد أن لا يقر أحد أنه قاله، معجباً منهم فيه منادياً عليهم بما أبان من فضيحتهم بما قدم من استفتائهم: {إلا أنهم من إفكهم} أي من أجل أن صرفهم الأمور عن وجوها عادتهم {ليقولون *} أي قولاً هم مستمرون عليه وإن كانوا لا يقدرون على إبرازه في مقام المناظرة، وعدل عن مظهر العظمة إلى إسم الجلالة العلم على الذات الجامعة لجميع الصفات إشارة إلى أن كل صفة من صفاته ونعت من نعوته يأبى الولدية فقال: {ولد الله} أي وجد له - وهو المحيط بصفات الكمال - ولد وهم على صفة الأنوثة أي أتى بالولد، فولد فعل ماض والجلالة فاعل، وقرىء شاذاً برفع «ولد» على أنه خبر مبتدأ محذوف، وجر الجلالة بالإضافة، والولد فعل بمعنى مفعول كالقبض، فلذلك يخبر به عن المفرد وغيره والمؤنث وغيره.

Dinleyicinin bu sorup azarlamaya sebep olan sözlerinin hakikatini bilme arzusu şiddetlenince, Yüce Allah bunu pekiştirerek bildirdi; bu da neredeyse hiç kimsenin kendisinin söylediğini kabul etmeyeceği bir söz olduğuna işaret etmekte, bu konuda onlara şaşmakta ve daha önce geçen sorgulama ile rezilliklerini ortaya koyduğu şeyle onları teşhir etmektedir: {إلا أنهم من إفكهم} “Haberiniz olsun ki onlar, iftiralarından dolayı”; yani işleri asıl mecrasından saptırmak onların âdeti olduğu için {ليقولون *} “kesinlikle şöyle derler:”; yani tartışma makamında ortaya koymaya güç yetiremeseler de üzerinde devam ettikleri bir söz olarak söylerler. Bütün sıfatları kendinde toplayan Zât'ın özel ismi olan lafza-i celâle azamet makamından dönüldü; bu da O'nun sıfatlarından her bir sıfatın ve niteliklerinden her bir niteliğin çocuk edinmeyi reddettiğine işaret etmektedir. Nitekim şöyle buyurdu: {ولد الله} “«Allah doğurdu.»”; yani kemal sıfatlarını kuşatan Allah için bir çocuk var oldu ve onlar da dişilik sıfatı üzeredir; yani çocuk meydana getirdi. «Velede» (ولد) mazi fiil, lafza-i celâl ise faildir. Şâzz bir kıraatte «veledu» (ولد) kelimesi mahzuf mübtedanın haberi olarak merfû, lafza-i celâl ise tamlama ile mecrûr okunmuştur. «Veled» kelimesi «kabz» (قَبْض) gibi mef'ûl manasında bir vezindir; bu sebeple tekil ve çoğuldan, müennes ve müzekkerden haber verilir.

ولما أتى سبحانه بالاسم الأعظم إشارة إلى عظيم تعاليه عن ذلك، صرح به في قوله دالاً على الثبوت مؤكداً لأجل دعواهم أنهم صادقون: {وإنهم لكاذبون *} ودل على كذبهم أيضاً بإنكاره موبخاً لهم في أسلوب الخطاب زيادة في الإغضاب في قوله: {اصطفى} بهمزة الاستفهام

Yüce Allah, bundan son derece yüce olduğuna işaret etmek üzere İsm-i A'zam'ı getirince, doğru söyledikleri yönündeki iddiaları sebebiyle pekiştirerek ve sabitliği ifade ederek bunu şu sözünde açıkça belirtti: {وإنهم لكاذبون *} “Ve onlar şüphesiz yalancıdırlar.”; Öfkelerini daha da artırmak üzere hitap üslubunda onları azarlayarak inkâr etmesiyle de yalancı olduklarına delalet etti ve şöyle buyurdu: {اصطفى} “O, seçti mi?”; inkârî istifham hemzesiyle

الإنكاري، ومن أسقطها فهي عنده مقدرة مرادة، أي أخبروني هل اختار هذا السيد الذي أنتم مقرون بتمام علمه وشمول قدرته وعلو سؤدده ما تسترذلونه.

gelmiştir. Hemzeyi düşüren kimseye göre ise hemze takdir edilmiş ve kastedilmiştir; yani bana haber verin, ilminin tamlığını, kudretinin kuşatıcılığını ve efendiliğinin yüceliğini ikrar ettiğiniz bu Efendi, sizin aşağılık saydığınız şeyi mi seçti?

ولما كان التعبير بالبنت أكره إليهم من التعبير بالأنثى، والتعبير بالابن أحب إليهم من التعبير بالذكور وأنص على المراد لأن الذكر مشترك بين معان، قال: {البنات} اللاتي تستنكفون أنتم من لحوقهن بكم، وتستحيون من نسبتهن إليكم، حتى أن بعضكم ليصل في إبعادهن إلى الوأد {على البنين *} فكان حينئذ نظره لنفسه دون نظر أقلكم فضلاً عن أجلكم، ولذلك عظم حسناً وتناهى بلاغة قوله: {ما} أي يا معاشر العرب المدعين لصحة العقول وسداد الأنظار والفهوم! أيّ شيء {لكم} من الخير في هذا المقال؟ ثم زاد في التقريع عليه بقوله معجباً منهم: {كيف تحكمون *} أي في كل سألناكم عنه بمثل هذه الأحكام التي لا تصدر عمن له أدنى مسكة من عقله، وعبر بالحكم لاشتهاره فيما يبت فيأبى النقص، فكان التعبير به أعظم في تقريعهم حيث أطلقوه على ما لا أوهى منه.

Kız tabiri onlara dişi tabirinden daha sevimsiz, oğul tabiri ise onlara erkekler tabirinden daha sevimli ve maksadı daha açık ifade edici olduğu için -çünkü erkek (zikr) kelimesi birçok anlama müşterektir- şöyle buyurdu: {البنات} “kızları”; kendinize nispet edilmesinden ar duyduğunuz, size bağlanmasından utandığınız, hatta bazınızın onları uzaklaştırmada diri diri toprağa gömmeye kadar vardığınız [kızları mı seçti,] {على البنين *} “oğullara üstün kılarak?”; O halde O'nun kendi zâtına bakışı, en yüceniz bir yana en basitinize olan bakışından bile daha aşağı olmuş olur. İşte bu sebeple şu sözü son derece güzel ve belagatin zirvesinde olmuştur: {ما} “Ne”; yani ey doğru akıllara, isabetli görüş ve anlayışlara sahip olduğunu iddia eden Arap topluluğu! Ne {لكم} “oluyor size”; bu sözde sizin için ne hayır var? Sonra onlara şaşarak şu sözüyle azarlamayı artırdı: {كيف تحكمون *} “nasıl hüküm veriyorsunuz?”; yani size sorduğumuz her hususta, aklından en ufak bir nasibi olan kimseden asla sadır olmayacak bu gibi hükümlerle nasıl hükmediyorsunuz? Hüküm lafzı, kesinleşip noksanlığı kabul etmeyen şeylerde meşhur olduğu için bu lafızla ifade edildi; dolayısıyla bundan daha çürüğü olmayan bir şeye bunu ıtlak ettiklerinden onları azarlamakta bu ifade daha tesirli olmuştur.

ولما كان هذا شديد المنافاة للعقول، عظيم البعد عن الطباع، حسن جداً قوله أيضاً مبكتاً: {أفلا تذكرون *} أي أدنى تذكر بما أشارت إليه قراءة من خفف بما جمعت من التخفيف والحذف، فإن الأمر في غاية الظهور

Bu durum akıllarla son derece çeliştiği ve fıtratlara son derece uzak olduğu için, onları susturarak buyurduğu şu sözü de gayet güzel oldu: {أفلا تذكرون *} “Hiç düşünmez misiniz?”; yani hafifletme (tahfîf) ile okuyanın kıraatinin cem ettiği tahfîf ve hazif ile işaret ettiği üzere en ufak bir düşünme de mi göstermezsiniz? Zira mesele son derece açıktır;

لما في عقولكم وطباعكم من أنكم لا ترضون لأنفسكم أخس المنازل، فكيف يختاره لنفسه ربكم الذي بيده كل شيء؟ وإنه لا يكون الولد مطلقاً إلا ممن له جنس، فيكون محتاجاً إلى جنسه، والمحتاج لا يكون إلهاً بوجه، وأشارت قراءة الجماعة بالتشديد والإدغام إلى أن الأمر يحتاج إلى مزيد تذكر بما أشار إليه التشديد مع دقة بما أشار إليه الإدغام لأجل حل شبهة من يرى أفعال من يحيي الموءودة فيظن أن ذلك رغبة منهم في الإناث، وليس ذلك إلا رغبة في دفع فساد القتل ورحمة للضعيف، ولم يقرأ بالفك إشارة إلى أن الأمر غني عن الدرجة العليا في التأمل.

çünkü akıllarınızda ve tabiatlarınızda kendiniz için en düşük mertebelere razı olmayacağınız sabittir; hal böyleyken her şey elinde olan Rabbiniz bunu kendi zâtı için nasıl seçer? Üstelik çocuk mutlak manada ancak kendi cinsinden olan kimseden meydana gelir; bu takdirde kendi cinsine muhtaç olur; muhtaç olan ise hiçbir şekilde ilah olamaz. Çoğunluğun şeddeli ve idgamlı kıraati, diri diri gömülen kızları kurtaran kimselerin fiillerini görüp de bunu kız çocuklarına rağbetten kaynaklanıyor sanan kimsenin şüphesini çözmek için, idgamın işaret ettiği incelikle birlikte şeddenin işaret ettiği üzere meselenin daha fazla düşünmeye muhtaç olduğuna işaret etmiştir; oysa bu durum sadece öldürme fesadını defetme arzusundan ve zayıfa merhametten ibarettir. İdgamı çözerek (fek) okunmamıştır; bu da meselenin tefekkürün en üst derecesine ihtiyaç duymayacak kadar açık olduğuna işarettir.

ولما قررهم على شهود ذلك بما تضمن إبطاله عقلاً، فلم يبق من طرق الأدلة إلا السمع، عادل به قوله: {أم لكم} أي على ادعاء ذلك {سلطان} أي دليل سمعي بخبر سماوي قاهر، وأشار إلى أنه لا يتكلم في أحوال الملوك إلا بأمر واضح بقوله: {مبين *} .

Onları buna şahitlik ettirmeye sevk edip bunu aklen iptal eden hususları ortaya koyunca, delil yollarından sadece nakil (sem') kalınca, şu sözüyle bunu denk kıldı: {أم لكم} “Yoksa sizin için”; yani bunu iddia etmeye dair {سلطان} “bir delil mi var”; yani semavi, bağlayıcı bir haberle gelen naklî bir delil mi var? Hükümdarların halleri hakkında ancak apaçık bir işle konuşulabileceğine şu sözüyle işaret etti: {مبين *} “apaçık?”.

ولما كان المراد بهذا - ولا بد - البرهان السمعي، بينه بما سبب عنه من قوله: {فأتوا بكتابكم} أي الذي أتاكم بذلك السلطان من الملك في أنه اختار لنفسه ذلك، ودل على كذبهم تلويحاً بعد أن أتى به تصريحاً وهو أنكى ما يكون بالإتيان بأداة الشك في قوله:

Bununla mutlaka naklî burhan kastedildiği için, bundan kaynaklanan şu sözüyle bunu açıkladı: {فأتوا بكتابكم} “O halde kitabınızı getirin”; yani O'nun bunu kendi zâtı için seçtiğine dair o Hükümdar'dan size o delili getiren kitabınızı getirin. Yalancı olduklarını açıkça ifade ettikten sonra, şu sözünde şüphe edatını getirmek suretiyle -ki bu en kırıcı olanıdır- üstü kapalı bir şekilde de yalanlarına delalet etti:

{إن كنتم صادقين *} وهذه الآيات صادرة عن سخط عظيم وإنكار فظيع، والأساليب التي وردت عليها ناطقة بتسفيه أحلام المدعي لذلك وبجهل نفوسهم، واستركاك عقولهم، مع استهزاء وتهكم وتعجيب من أن يخطر مثل ذلك على بال فضلاً عن أن يتخذ معتقداً، ويتظاهر به مذهباً.

{إن كنتم صادقين *} “eğer doğru sözlüler iseniz.” Bu ayetler büyük bir gazaptan ve dehşetli bir inkârdan kaynaklanmaktadır. Ayetlerin geldiği üsluplar; böyle bir şeyin bir inanç edinilmesi ve açıkça bir mezhep olarak benimsenmesi bir yana, akla gelmesine bile şaşarak, alay ve tehekküm ile birlikte, bunu iddia edenin akıllarının kıtlığına, nefislerinin cehaletine ve akıllarının zayıflığına tercüman olmaktadır.

ولما تم إظهار ضلالهم، بكتهم في أسلوب آخر معرضاً عن خطابهم تخويفاً من إحلال عذابهم فقال: {وجعلوا} أي بعض العرب منابذين لما مضى بيانه من الأدلة {بينه وبين الجنة} أي الجن الذين هم شر الطوائف، وأنثهم إشارة إلى تحقيرهم عن هذا الأمر الذي أهلوهم له {نسباً} بأن قالوا: إنه - جلت سبحات وجهه وعظم تعالى جده - تزوج بنات سروات الجن، فأولد منهم الملائكة، ومن المعلوم أن أحداً لا يتزوج إلا من يجانسه، فأبعدوا غاية البعد لأنه لا مجانس له. ولما كان النسيب يكرم ولا يهان قال مؤنثاً لضميرهم زيادة في تحقيرهم: {ولقد علمت الجنة} أي مطلقاً السروات منهم والأسافل {إنهم} أي الجن كلهم {لمحضرون *} أي إليه بالبعث كرهاً ليعاملوا بالعدل مع بقية الخلائق يوم فصل القضاء، والتجلي في مظاهر العز والعظمة والكبرياء، فهم أقل من أن يدعى لهم ذلك.

Onların sapıklığı tam manasıyla ortaya konunca, üzerlerine azabın inmesinden korkutmak amacıyla onların hitabından yüz çevirerek başka bir üslupta onları susturdu ve şöyle buyurdu: {وجعلوا} “Ve uydurdular”; yani Araplardan bazıları daha önce beyan edilen delilleri bir kenara atarak uydurdular: {بينه وبين الجنة} “O'nunla cinler arasında”; yani fırkaların en şerlisi olan cinler arasında; onları layık gördükleri bu makamdan dolayı tahkir etmek üzere müennes sığayla zikretti; {نسباً} “bir soy bağı;”; şöyle diyerek: «O -yüzünün nurları yüce ve şânı yüce olan Allah- cinlerin ileri gelenlerinin kızlarıyla evlendi de onlardan melekler doğdu.» Bilinmektedir ki hiç kimse kendi cinsi dışındakilerle evlenmez; O'nun ise hiçbir benzeri ve dengi bulunmadığından son derece uzak bir iddiada bulundular. Akraba olan kimse hor görülmeyip ikram göreceğinden, onları daha da tahkir etmek için zamirlerini müennes getirerek şöyle buyurdu: {ولقد علمت الجنة} “oysa cinler de pek iyi bilmiştir ki”; yani ileri gelenleri ve aşağı tabakalarıyla mutlak olarak cinler bilmiştir ki {إنهم} “şüphesiz kendileri”; yani bütün cinler {لمحضرون *} “mutlaka hazır bulundurulacaklardır;”; yani hükmün verileceği, izzet, azamet ve kibriya tecellilerinin zuhur edeceği günde diğer yaratılmışlarla birlikte adaletle muamele görmek üzere zorla O'nun huzuruna çıkarılacaklardır. Dolayısıyla onlar kendileri için böyle bir şey iddia edilmekten çok daha aşağıdırlar.

ولما ذكر اليوم الأعظم الذي يظهر فيه لكل أحد معاقد الصفات، وتتلاشى عند تلك المظاهر أعيان الكائنات، وتنمحي لدى تلك النعوت آثار الفانيات، وكان ذكره على وجه مبين بُعد الجن عن المناسبة، كان مجزأ للتنزيه وموضعاً بعد تلك الضلالات للتقديس نتيجة لذلك فقال مصرحاً باسم التسبيح الجامع لجميع أنواعه، والجلالة إشارة إلى عظم المقام: {سبحان الله} أي تنزه الذي له جميع العظمة تنزهاً يفوت الحصر {عما يصفون *} أي عما يصفه به جميع الخلائق الذين يجمعهم الإحضار ذلك اليوم، أو الكفار الذين ادعوا له الولد وجعلوا الملائكة من الولد {إلا عباد الله} أي الذين يصلحون للإضافة إلى الاسم الأعظم من حيث إطلاقه على الذات الأعظم ولذلك أظهر ولم يضمر، لأن الضمير يعود على عين الماضي، فربما أوهم تقييده بما ذكر في الأول فيفهم تقييد تشريفهم بالتسبيح، {المخلصين *} من جميع الخلائق أو من العرب وهم من أسلم منهم بعد نزول هذه السورة فإنهم لا يصفونه إلا بما أذن لهم فيه ولأجل أن هذه السورة سورة المتجردين عن علائق العوائق عن السير إليه، كرر وصف الإخلاص فيها كثيراً.

Sıfatların düğüm noktalarının herkese açıkça görüneceği, o tecelliler karşısında varlıkların zâtlarının eriyip yok olacağı ve o vasıflar huzurunda fani olanların izlerinin silineceği o en büyük gün zikredilince ve bunun zikri cinlerin [Allah'a] münasebetten uzaklığını açıkça ortaya koyan bir tarzda gerçekleşince; bu durum, bir tenzih yeri ve o sapıklıklardan sonra takdis mahalli oldu. Bunun bir neticesi olarak bütün çeşitlerini kapsayan tesbih ismini açıkça zikrederek buyurdu; lafza-i celâl de makamın azametine işaret etmektedir: {سبحان الله} “Allah münezzehtir”; yani bütün azamete sahip olan Zât, sayıya sığmayacak bir tenzih ile münezzehtir {عما يصفون *} “onların nitelemelerinden;”; yani o gün huzura çıkarılmanın kendilerini bir araya getireceği bütün yaratılmışların yahut O'na çocuk isnat edip melekleri çocuktan sayan kâfirlerin O'nu niteledikleri şeylerden [münezzehtir]; {إلا عباد الله} “Allah'ın kulları müstesna;”; yani en yüce Zât'a ıtlak edilmesi bakımından İsm-i A'zam'a izafe edilmeye elverişli olan kimseler müstesna. Bu sebeple zamir getirilmeyip açık isim zikredildi; çünkü zamir geçmişin aynısına döner, bu da ilk zikredilenle kayıtlanma vehmini doğurabilir ve tesbihle şereflendirilmelerinin kayıtlı olduğu anlaşılabilirdi; {المخلصين *} “ihlâsa erdirilmiş [kulları].”; bütün yaratılmışlardan veya Araplardan bu sûrenin inmesinden sonra Müslüman olanlar müstesnadır; çünkü onlar O'nu ancak kendilerine izin verilen şeylerle nitelerler. Bu sûre O'na seyrü sülûk etmeyi engelleyen bağlardan soyutlananların sûresi olduğu için, onda ihlas vasfı çokça tekrarlanmıştır.

ولما نزه نفسه المقدس سبحانه عن كل نقص، دل على ذلك بأنهم

Mukaddes Zâtını her türlü noksanlıktan tenzih edince, kendilerinin

وجميع ما يعبدونه من دونه لا يقدرون على شيء لم يقدره، فقال مسبباً عن التنزيه مؤكداً تكذيباً لمن يظن أن غير الله يملك شيئاً مواجهاً لهم بالخطاب لأنه أنكى وأجدر بالإغضاب: {فإنكم وما تعبدون *} أي من الأصنام وغيرها من كل من زعمتموه إلهاً. وابتدأ الخبر عن «أن» فصدره بالنافي فقال: {ما} وغلب المخاطبين المعبر عنهم بكاف الخطاب على من عطف عليهم وهم معبوادتهم تنبيهاً على أنهم عدم كما حقرهم بالتعبير عنهم بما دون «من» فقال مخاطباً: {أنتم عليه} أي على الله خاصة {بفاتنين *} أي بمغيرين أحداً من الناس بالإضلال {إلا من هو} أي في حكمه وتقديره {صال الجحيم *} أي معذب بعذابه لحكمه عليه بالشقاوة فعلم أنكم لا تقدرون أن تغيروا عليه إلا من غيره هو فبحكمه ضل لا بكم، نعوذ بك منك، لا مهرب منك إلا إليك، والمراد بتقديم الجار أن غيره قد يقدر على أن يفسد عليه من لا يريد فساده ويعجز عن رد المفسد، فالتعبير بأداة الاستعلاء تهكم بهم بمعنى أنه ليس في أيديكم من الإضلال إلا هذا الذي جعله لكم من التسبب، فإن كان عندكم غلبة فسموه بها، وتوحيد الضمير على لفظ «من» في الموضعين للإشارة إلى أن الميت على الشرك بعد بعث النبي ﷺ من العرب قليل، وقرئ شاذاً «صالوا» دفعاً لظن أنه واحد.

ve O'ndan başka taptıkları her şeyin, O'nun takdir etmediği hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini göstererek buna delil getirdi. Tenzihin bir gereği olarak, Allah'tan başkasının bir şeye malik olduğunu sanan kimseyi yalanlamak üzere pekiştirerek ve daha kırıcı ve öfkelendirmeye daha uygun olduğu için doğrudan kendilerine hitap ederek şöyle buyurdu: {فإنكم وما تعبدون *} “Şüphesiz siz ve taptıklarınız,”; yani putlardan ve ilah olduğunu iddia ettiğiniz diğer her şeyden ibaret taptıklarınız. «İnne»nin (إنّ) haberine nefy edatıyla başlayarak şöyle buyurdu: {ما} “değilsiniz”; hitap kâfı ile ifade edilen muhatapları, kendilerine atfedilen putlara galip kıldı; bu da onları «men» (من) yerine daha aşağı bir lafızla ifade ederek tahkir ettiği gibi onların bir yok hükmünde olduğuna dikkat çekmek içindir. Muhatap olarak şöyle buyurdu: {أنتم عليه} “O'na karşı”; yani özellikle Allah'a karşı {بفاتنين *} “[kimseyi] saptırıcı;”; yani insanlardan hiç kimseyi saptırarak değiştirebilecek [değilsiniz]; {إلا من هو} “ancak kimse müstesna”; yani O'nun hükmünde ve takdirinde {صال الجحيم *} “cehenneme girecek olan.”; yani şekavetine hükmettiği için O'nun azabıyla azap görecek olan kimse müstesna. Böylece anlaşıldı ki siz, O'nun değiştirdiğinden başkasını O'na karşı değiştirmeye güç yetiremezsiniz; dolayısıyla o kimse sizin yüzünüzden değil, O'nun hükmüyle sapmıştır. Senden yine Sana sığınırız, Senden kaçıp sığınılacak yer ancak Sensin! Câr ve mecrûrun öne alınmasından maksat şudur: Başkası, bozulmasını istemediği kimseyi kendi aleyhine bozmaya güç yetirebilir ve bozguncuyu geri çevirmekten aciz kalabilir. İstilâ edatıyla («alâ» ile) ifade edilmesi, onlarla alay etmek içindir; yani sizin elinizde saptırmaktan yana ancak O'nun sizin için bir sebep kıldığı bu kadarı vardır; eğer sizde bir üstünlük varsa onu bununla isimlendirin. Her iki yerde de zamirin «men» (من) lafzına göre tekil getirilmesi, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesinden sonra Araplardan şirk üzere ölenlerin az olduğuna işaret etmek içindir. Tek kişi olduğu zannını defetmek için şâzz olarak «sâlû» (صالوا) şeklinde de okunmuştur.

ولما كان من المعلوم أن هذا الاستفتاء من النبي ﷺ وقع امتثالاً للأمر المصدر به، وبطل بهذه الجملة قدرتهم وقدرة معبوداتهم التي يدعون لها بعض القدرة، قال مؤكداً لذلك ومبطلاً لقدرة المخلصين أيضاً عطفاً على {فإنكم وما تعبدون} : {وما منا} أي نحن وأنتم ومعبوادتكم وغير ذلك، أحد {إلا له مقام معلوم *} قد قدره الله تعالى في الأزل، ثم أعلم الملائكة بما أراد منه فلا يقدر أحد من الخلق على أن يتجاوز ما أقامه فيه سبحانه نوع مجاوزة، فلكل من الملائكة مقام معروف لا يتعداه، والأولياء لهم مقام مستور بينهم وبين الله لا يطلع عليه أحد، والأنبياء عليهم الصلاة والسلام لهم مقام مشهور مؤيد بالمعجزات الظاهرة، لأنهم للخلق قدوة، فأمرهم على

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bu sorup azarlamasının, başında emredilen emre imtisalen vuku bulduğu ve bu cümle ile kendilerinin ve bir miktar güç iddia ettikleri ilahlarının gücünün iptal edildiği bilindiğinde, bunu tekit etmek ve {فإنكم وما تعبدون} ifadesine atıfla ihlâslı kulların gücünü de nefyetmek üzere şöyle buyurdu: {وما منا} “Bizden hiç kimse yoktur ki,”; yani bizden, sizden, ilahlarınızdan ve diğerlerinden hiçbir kimse yoktur ki {إلا له مقام معلوم *} “onun belirlenmiş bir makamı olmasın.”; Yüce Allah onu ezelde takdir etmiş, sonra da meleklerine ondan ne murad ettiğini bildirmiştir. Artık yaratılmışlardan hiç kimse Yüce Allah'ın kendisini koyduğu makamı hiçbir şekilde aşmaya güç yetiremez. Meleklerden her birinin aşamayacağı bilinen bir makamı vardır; velilerin kendileriyle Allah arasında hiç kimsenin muttali olamayacağı gizli bir makamları vardır; peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- ise yaratılmışlara rehber oldukları için apaçık mucizelerle desteklenmiş meşhur bir makamları vardır. Dolayısıyla onların işi

الشهرة، وأمر الأولياء على السترة - قاله القشيري، وغير المذكورين من أهل السعادة لهم مقام في الشقاوة معلوم عند الله تعالى وعند من أطلعه عليه من عباده.

şöhret üzerinedir, velilerin işi ise gizlilik üzerinedir -bunu Kuşeyrî söylemiştir-. Zikredilenlerin dışındaki saadet ehline gelince, onların da şekavette Allah katında ve kullarından O'nun bildirdiği kimseler nezdinde bilinen bir makamı vardır.

ولما سلب عن الكل كل شيء من القدرة إلا ما وهبهم، وكان الكفار يدعون أنهم يعبدون الله تعالى وينزهونه وأن الإشراك لا يقدح في ذلك، بين أن المخلصين خصواً دونهم بمواقف الصفاء، ومقامات الصدق والوفاء، لأن طاعتهم أبطلها إشراكهم، فقال مؤكداً ومخصصاً: {وإنا} أي يا معشر المخلصين {لنحن} أي دونكم {الصافون *} أي أنفسنا في الصلاة والجهاد وأجنحتنا في الهواء فيما أرسلنا به وغير ذلك لاجتماع قلوبنا على الطاعة {وإنا لنحن المسبحون *} أي المنزهون له سبحانه عن كل نقص مما ادعيتموه من البنات وبجوز أن يكون المعنى: لنا هذا الفعل، وهو الصف والتسبيح، ولا ينوي له مفعول البتة.

Kendilerine bahşettiği hariç hepsinden her türlü gücü soyutlayınca ve kâfirler de Yüce Allah'a ibadet ettiklerini, O'nu tenzih ettiklerini ve şirk koşmanın buna zarar vermeyeceğini iddia ettiklerinden; itaatlerini şirkleri geçersiz kıldığı için ihlâslı kulların onlardan ayrı olarak safiyet mevkilerine, sıdk ve vefa makamlarına tahsis edildiklerini açıklayarak tekit ve tahsis ile şöyle buyurdu: {وإنا} “Ve şüphesiz biz”; yani ey ihlâslı kullar topluluğu! {لنحن} “evet biz”; yani siz değil, {الصافون *} “saf saf dizilenleriz;”; yani kalplerimiz itaat üzere birleştiği için namazda ve cihadda nefislerimizi, gönderildiğimiz vazifelerde havada kanatlarımızı ve diğer şeyleri saf kılanlarız; {وإنا لنحن المسبحون *} “ve şüphesiz biz, evet biz tesbih edenleriz;”; yani kızlar isnat ederek iddia ettiğiniz her türlü noksanlıktan O Yüce Zâtı tenzih edenleriz. Anlamın şöyle olması da caizdir: Bu fiil, yani saf bağlamak ve tesbih etmek bize aittir ve bunun için asla bir mef'ûl niyet edilmez.

ولما بين ضلالهم وهداه ﷺ وهدى من اتبعه - بما أشار إليه بصفة الربوبية التي أضافها إليه في قوله «ألربك» أعلم بأنهم زادوا على عيب الضلال في نفسه عيب الإخلاف للوعد والنقض لما

Onların sapıklığını, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona tâbi olanların hidayetini -«ألربك» (Rabbinin mi) sözünde O'na izafe ettiği rubûbiyyet sıfatıyla işaret ettiği veçhile- beyan edince; onların bizzat sapıklık ayıbına ilaveten vaadden dönme ve

أكدوه من العهد، فقال مؤكداً إشارة إلى أنه لا يكاد يصدق أن عاقلاً يؤكد على نفسه في أمر ثم يخلفه جواباً لمن يقول: هل نزهوه كما نزهه المخلصون: {وإن} أي فعلوا ذلك من الضلال بالشبه التي افتضحت بما كشفناه من ستورها ولم ينزهوا كما نزه المخلصون والحال أنهم {كانوا} قبل هذا {ليقولون} أي قولاً لا يزالون يجددونه مع ما فيه من التأكيد {لو أن عندنا ذكراً} أي على أيّ حال كان من أحواله من كتاب أو غيره {من الأولين} أي من الرسل الماضين {لكنا عباد الله} أي بحيث أنا نصير أهلاً للإضافة إلى المحيط بصفات الكمال {المخلصين *} أي في العبادة له بلا شائبة من شرك أصلاً.

pekiştirdikleri ahdi bozma ayıbını da eklediklerini bildirdi. Akıllı bir kimsenin bir meselede kendi aleyhine teyitte bulunup sonra da bundan döneceğine neredeyse inanılmayacağına işaret etmek üzere pekiştirerek ve «İhlâslı kulların O'nu tenzih ettiği gibi onlar da tenzih ettiler mi?» diyen kimseye cevap olarak şöyle buyurdu: {وإن} “Ve doğrusu”; yani örtülerini açığa çıkardığımız şüphelerle o sapıklığı işlediler ve ihlâslı kulların tenzih ettiği gibi tenzih etmediler; oysa onlar {كانوا} “idiler”; bundan önce {ليقولون} “kesinlikle şöyle diyorlardı:”; yani içindeki teyitle birlikte sürekli yeniledikleri bir söz olarak: {لو أن عندنا ذكراً} “«Eğer yanımızda bir zikir olsaydı”; yani kitap veya başka bir şey olmak üzere onun hallerinden herhangi bir hal üzere bir zikir olsaydı {من الأولين} “öncekilerden;”; yani geçmiş peygamberlerden [kalan], {لكنا عباد الله} “mutlaka Allah'ın kulları olurduk,”; yani kemal sıfatlarını kuşatan Zât'a izafe edilmeye layık hale gelecek şekilde kulları olurduk, {المخلصين *} “ihlâsa erdirilmiş [kulları].»”; yani O'na ibadette hiçbir şirk şaibesi olmaksızın ihlaslı kullar olurduk.

ولما كان هذا الذكر - الذي أتاهم مع كونه أعظم ذكر أتى مصدقاً لكتب الأولين وكان الرسول الآتي به أعظم الرسل، فكان لذلك هو عين ما عقدوا عليه مع زيادة الشرف - سبباً لكفرهم قال: {فكفروا به} أي فتسبب عما عاهدوا عليه أنهم كفروا بذلك الذكر مع زيادته في الشرف على ما طلبوا بالإعجاز وغيره فتسبب عن ذلك تهديدهم ممن أخلفوا وعده، ونقضوا مع التأكيد عهده، فقال: {فسوف يعلمون *} أي بوعيد ليس هو من جنس كلامهم، بل هو مما لا خلف فيه بوجه.

Kendilerine gelen bu zikir -en büyük zikir olmakla birlikte öncekilerin kitaplarını doğrulayıcı olarak gelmiş ve onu getiren elçi de elçilerin en büyüğü olmuş, dolayısıyla fazladan bir şerefle birlikte tam da ahitleştikleri şeyin kendisi gerçekleşmişken- onların inkârına sebep olunca şöyle buyurdu: {فكفروا به} “Fakat onu inkâr ettiler;”; yani sözleştikleri şeyin bir neticesi olarak, mucizeler ve diğer hususlarla talep ettiklerinden çok daha üstün bir şerefe sahip olmasına rağmen o zikri inkâr ettiler. Bundan dolayı da vaadinden dönüp teyitle birlikte ahdini bozan kimselerin tehdit edilmesine sebep olarak şöyle buyurdu: {فسوف يعلمون *} “yakında bilecekler!”; yani onların sözleri cinsinden olmayan, aksine hiçbir şekilde hilafı bulunmayan bir tehditle [bilecekler].

ولما كان التقدير كما أرشد إليه سياق التهديد: فلقد سبقت كلمتنا على من خالف رسلنا بالخذلان المهين، عطف عليه قوله: {ولقد سبقت} أي في الأزل {كلمتنا} أي على ما لنا من العظمة {لعبادنا} أي الذين أخلصوا لنا العبادة في كل حركة وسكون {المرسلين *} الذين زدناهم على شرف الإخلاص في العبودية شرف الرسالة.

Tehdidin siyakının gösterdiği üzere takdir: «Elçilerimize muhalefet edenler hakkında onları alçaltıcı bir hüsrana uğratacağımıza dair sözümüz geçmişti» şeklinde olunca, buna atıfla şöyle buyurdu: {ولقد سبقت} “Andolsun ki geçmişti”; yani ezelde [geçmişti], {كلمتنا} “sözümüz”; yani sahip olduğumuz azametimizle [geçmişti], {لعبادنا} “kullarımıza,”; yani her hareket ve durgunlukta ibadeti bize halis kılan kullarımıza, {المرسلين *} “gönderilen [peygamberlerimize].”; kullukta ihlas şerefinin üzerine kendilerine elçilik şerefini de ziyade ettiğimiz kimselere.

ولما آذنت اللام بعلوهم، أوضح ذلك ببيان ما سماه كلمة لانتظامه في معنى واحد بقوله: {إنهم} وزاد في تأكيده في نظير ما عند الكفرة على ما تدل أعمالهم أنه في غاية البعد فقال: {لهم} أي خاصة {المنصورون *} أي الثابت نصرهم في الجدال والجلاد وإن وقع للكفار عليهم في الثاني ظهور ما. ولما خص بذلك المرسلين، عم فقال: {وإن جندنا} أي من المرسلين وأتباعهم، ولما كان مدلول الجند في اللغة العسكر والأعوان والمدينة وصنفاً من الخلق على حدة، قال جامعاً على المعنى دون اللفظ نصاً على المراد: {لهم} أي لا غيرهم {الغالبون *} أي وإن رئي أنهم مغلوبون لأن العاقبة لهم إن لم يكن في هذه الدار فهو في دار القرار، وقد جمع لهذا النبي الكريم فيهما، وسمى هذا كله كلمة لانتظامه معنى واحداً، ولا يضر انهزام في بعض المواطن من بعضهم ولا وهن قد يقع، وكفى دليلاً على هذا

«Lâm» harfi onların üstünlüğünü bildirince, tek bir anlamda toplandığı için «kelime» diye isimlendirdiği şeyi şu sözüyle açıklayarak beyan etti: {إنهم} “Şüphesiz onlar”; amellerinin son derece uzak olduğunu gösterdiği hususlara karşılık kâfirlerin nezdindekini daha da pekiştirerek şöyle buyurdu: {لهم} “evet onlar”; yani özellikle onlar {المنصورون *} “yardım görecek olanlardır;”; yani kâfirlerin onlara karşı ikinci hususta bir nebze üstünlükleri vaki olsa bile, tartışmada ve savaşta yardımları sabit olanlardır. Bunu peygamberlere has kılınca, genelleştirerek şöyle buyurdu: {وإن جندنا} “Ve şüphesiz ordumuz,”; yani peygamberlerden ve onların tâbilerinden olan [ordumuz]. «Cünd» (جند) kelimesinin lügatteki anlamı asker, yardımcılar, şehir ve yaratılmışlardan müstakil bir sınıf olduğu için, maksadı açıkça belirtmek üzere lafza değil manaya göre çoğul getirerek şöyle buyurdu: {لهم} “evet onlar”; yani başkaları değil {الغالبون *} “galip gelecek olanlardır;”; yani yenilmiş gibi görünseler bile! Çünkü akıbet, bu dünyada olmasa bile karar yurdunda onlarındır. Nitekim bu şerefli Peygamber için her iki yurtta da bu durum bir araya getirilmiştir. Tek bir anlamı kapsadığı için bunların hepsini «kelime» diye isimlendirmiştir; bazı yerlerde bazılarının hezimete uğraması yahut vaki olabilecek bir gevşeklik buna zarar vermez. Buna delil olarak

سيرة النبي ﷺ والخلفاء الثلاثة بعده ﵃.

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ve ondan sonraki üç halifenin radıyallâhu anhüm sîreti kâfidir.

ولما ثبت لا محالة بهذا أنه ﷺ هو المنصور لأنه من المرسلين ومن جند الله، بل هو أعلاهم، سبب عن ذلك قوله: {فتولّ} أي فكلف نفسك الإعراض {عنهم} أي عن ردهم عن الضلال قسراً {حتى حين *} أي مبهم، وهو الوقت الذي عيناه لنصرك في الأزل {وأبصرهم} أي ببصرك وبصيرتك عند الحين الذي ضربناه لك وقبله: كيف تؤديهم أحوالهم وتقلباتهم كلما تقلبوا إلى سفول.

Bununla onun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerden ve Allah'ın ordusundan, hatta onların en yücesi olması hasebiyle zafere ulaşacak olanın bizzat kendisi olduğu kaçınılmaz bir şekilde sabit olunca, bundan şu sözü neticelendirdi: {فتولّ} “O halde yüz çevir”; yani nefsini yüz çevirmeye zorla {عنهم} “onlardan;”; yani onları sapıklıktan zorla çevirmekten [yüz çevir], {حتى حين *} “bir süreye kadar;”; yani ezelde senin zaferin için belirlediğimiz vakit olan belirsiz bir zamana kadar. {وأبصرهم} “Ve onları gör;”; yani senin için belirlediğimiz o vakitte ve öncesinde gözünle ve basiretinle gör: Halleri ve değişken durumları her ne zaman değişse onları nasıl da aşağıların aşağısına sürüklemektedir!

ولما كانوا قبل الإسلام عمياً صمًّا لأنهم لا يصدقون وعداً ولا وعيداً، ولا يفكرون في عاقبة، حذف المفعول من فعلهم فقال متوعداً محققاً بالتوسيف لا مبعداً: {فسوف يبصرون *} أي يحصل لهم الإبصار الذي لا غلط فيه بالعين والقلب بعد ما هم فيه من العمى، وهذا الحين واضح في يوم بدر وما كان من أمثاله قبل الفتح، فإنهم كان لهم في تلك الأوقات نوع من القوة، فلذلك أثبتهم نوع إثبات في أبصرهم.

İslam'dan önce hiçbir vaadi ve tehdidi doğrulamadıkları ve hiçbir akıbeti düşünmedikleri için kör ve sağır idiler; bu sebeple fiillerinin mef'ûlünü hazfedip uzak görmeyerek ve erteleme harfiyle (sevfe) tahakkuk ettirerek tehdit makamında şöyle buyurdu: {فسوف يبصرون *} “onlar da yakında görecekler!”; yani içinde bulundukları körlükten sonra gözle ve kalple kendisinde hiçbir yanılgı bulunmayan bir görme onlar için hasıl olacaktır. Bu süre Bedir gününde ve Fetihten önce onun benzeri olan hadiselerde gayet açıktır; zira o vakitlerde onların bir nevi gücü bulunmaktaydı, bu sebeple «onları gör» ifadesinde onlara bir nevi varlık tanımıştır.

ولما كانت عادتهم الاستعجال بما يهددون به استهزاء، كلما ورد عليهم تهديد، سبب عن ذلك الإنكار عليهم على وجه تهديد آخر لهم فقال: {أفبعذابنا} أي على ما علم له من العظمة بإضافته إلينا

Kendilerine ne zaman bir tehdit gelse alay ederek tehdit edildikleri şeyi acele istemek onların âdeti olduğundan, bundan dolayı onlara başka bir tehdit tarzında inkâr yönelterek şöyle buyurdu: {أفبعذابنا} “Yoksa azabımızı mı”; yani bize izafe edilmesiyle azameti bilinen azabımızı mı

{يستعجلون} أي يطلبون أن يعجل لهم فيأتيهم قبل أوانه الذي ضربناه له. ولما علم من هذا أنه لا بشرى لهم يوم حلوله، ولا قرار عند نزوله، صرح بذلك في قوله: {فإذا} أي هددناهم وأنكرنا عليهم بسبب أنه إذا {نزل بساحتهم} أي غلب عليها لأن ذلك شأن النازل بالشيء من غير إذن صاحبه ولا يغلب عليها إلا وقد غلب على أهلها فبرك عليهم بروكاً لا يقدرون معه على البروز إلى تلك الساحة وهي الفناء الخالي عن الأبنية كأنه متحدث القوم وموضع راحتهم في أي وقت كان بروكه من ليل أو نهار، ولكن لما كانت عادتهم الإغارة صباحاً، قال على سبيل التمثيل مشيراً بالفاء إلى أنه السبب لا غيره {فساء صباح المنذرين *} أي الذين هم أهل للتخويف من هؤلاء وغيرهم وهذا التهديد لا يصلح لأن ينطبق على يوم الفتح ولقد صار من لم يتأهل لغير الإنذار فيه في غاية السوء، وهم الذين قتلهم النبي ﷺ في ذلك اليوم، ومنهم من تعلق بأستار الكعبة فلم يفده ذلك، ولكنهم كانوا قليلاً، والباقون إن كان ذلك الصباح على ما ساءهم منظره فلقد سرهم لعمر الله مخبره.

{يستعجلون} “acele istiyorlar?”; yani onun için belirlediğimiz vaktinden önce kendilerine gelmesi için acele edilmesini istiyorlar. Bundan, azabın indiği gün onlar için hiçbir müjde bulunmadığı ve inişi esnasında hiçbir kararın kalmayacağı anlaşılınca, bunu şu sözünde açıkça belirtti: {فإذا} “Fakat o,”; yani şu sebeple onları tehdit ettik ve onları kınadık ki o, {نزل بساحتهم} “yurtlarına indiğinde;”; yani oraya galebe çaldığında; zira sahibinin izni olmaksızın bir şeye inenin şânı böyledir ve halkına galebe çalmadıkça oraya galebe çalamaz; öyle ki gece olsun gündüz olsun çöktüğü herhangi bir vakitte o sahaya -ki insanların sohbet ve istirahat yeri gibi olan binalardan arınmış boş alandır- çıkmaya güç yetiremeyecekleri bir şekilde üzerlerine çöker. Fakat onların âdeti sabahleyin baskın yapmak olduğundan, sebebin sadece o olduğuna «fâ» harfiyle işaret ederek temsil yoluyla şöyle buyurdu: {فساء صباح المنذرين *} “uyarılanların sabahı ne kötü olur!”; yani bunlardan ve başkalarından korkutulmaya ehil olanların [sabahı ne kötü olur!] Bu tehdit Fetih gününe uymaya elverişli değildir. Nitekim o gün sadece uyarılmaya ehil olan kimselerin hali son derece kötü olmuştur; bunlar da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem o gün öldürdüğü kimselerdir; içlerinden Kâbe'nin örtülerine tutunanlar olmuş fakat bu onlara fayda vermemiştir, ancak onlar az idiler. Geri kalanlara gelince; o sabah manzarası onları üzmüş olsa bile, Allah'a andolsun ki getirdiği netice onları sevindirmiştir.

ولما كان النبي ﷺ نبي الرحمة لا يستأصل قومه بعذاب، قال دالاً على ذلك بتكرير الأمر تأكيداً للتسلية، ووعد النصرة مع ما فيه من زيادة المعنى على الأول، عاطفاً على «تولّ» الأولى: {وتول} أي كلف نفسك الصبر عليهم في ذلك اليوم الذي ينزل بهم العذاب الثاني والإعراض {عنهم حتى حين *} وكذا فعل ﷺ فإنه حل بساحتهم يوم الفتح صباحاً، فلم يقدروا على مدافعة.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem rahmet peygamberi olup kavmini azapla kökten helak etmeyeceğinden, ilk «تولّ» (yüz çevir) emrine atıfla, teselliyi tekit etmek ve ilkine göre ilave bir mana içermekle birlikte zafer vaadini bildirmek üzere emri tekrarlayarak şöyle buyurdu: {وتول} “Ve yüz çevir”; yani ikinci azabın onların başına ineceği o günde onlara sabretmeye ve yüz çevirmeye nefsini zorla {عنهم حتى حين *} “onlardan bir süreye kadar.”; Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle yaptı; zira Fetih günü sabahleyin yurtlarına indi ve onlar hiçbir savunmaya güç yetiremediler.

ولما كابر بعضهم ودافع، لم يكن بأسرع من أن ولوا وطلبوا السلامة بالدخول فيما جعله ﷺ علماً على التأمين، وقال حماس بن قيس أخو بني بكر لما دخل بيته لامرأته: أغلقي عليّ الباب، فعيرته بالهزيمة بعن أن كانت تنهاه عن منابذة المسلمين فلا ينتهي ويقول لها: لا بد، أن أخدمك بعضهم:

Onlardan bazıları büyüklük taslayıp direnmeye kalkışınca, hemen arkalarını dönüp kaçmaktan ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem emân işareti kıldığı şeyin içine sığınarak kurtuluş aramaktan daha hızlı bir şey olmadı. Bekroğullarının kardeşi Himâs b. Kays evine girdiğinde karısına: «Kapıyı üzerime kapat» dedi. Kadın ise, daha önce kendisini Müslümanlarla savaşmaktan nehyedip de onun vazgeçmeyerek: «Mutlaka sana onlardan bazılarını hizmetçi yapacağım» demesinden sonra hezimetinden ötürü onu ayıpladı.

إنك لو شهدت يوم الحندمه ... إذ فر صفوان وفر عكرمه

«Keşke Handeme gününde sen de bulunsaydın... Safvân kaçtığı ve İkrime kaçtığı sırada!

واستقبلتنا بالسيوف المسلمة ... يقطعن كل ساعد وجمجمه

Müslüman kılıçlar bizi karşıladığında... Her bir kolu ve kafatasını keserken!

ضرباً فلا يسمع إلا غمغمه ... لهم نهيت خلقنا وهمهمه ... لم تنطقي في اللوم أدنى كلمه

Öyle bir vuruş ki ancak boğuk bir ses duyulur... Arkamızdan gelen bir haykırış ve uğultu... O zaman kınamada en ufak bir kelime bile söylemezdin!»

ولما كان هذا منطبقاً على يوم الفتح، وكان ذلك اليوم قد أحل الكفار محلاًّ صاروا به بحيث لا اعتبار لهم قال: {وأبصر} مسقطاً ضميرهم، أي أبصر ما تريد من شؤونك التي يهمك النظر فيها، وأما هم فصاروا بحيث لا يبالي بهم ولا يفكر في أمرهم ولا يلتفت إليهم، فإنا أبدلنا من عزتهم ذلاًّ، ومن كثرتهم قلاًّ، وجردنا تلك الأراضي من قاذورات الشرك، وأحللنا بها طهارة التنزيه وأقداس التحميد، وكذا كان، فإنه ﷺ قال لهم وهو على درج الكعبة وهم تحته كالغنم المجموعة في اليوم المطير بعد أن قال «» لا إله إلا الله وحده لا شريك له صدق وعده ونصر عبده وأعز جنده وهزم الأحزاب وحده «: ما تظنون أني فاعل بكم يا معاشر قريش؟ قالوا:

Bu durum Fetih gününe tam uyduğundan ve o gün kâfirleri kendilerine hiçbir itibar edilmeyecek bir duruma düşürdüğünden, zamirlerini düşürerek şöyle buyurdu: {وأبصر} “Ve gör;”; yani bakılması seni ilgilendiren kendi işlerinden neyi istiyorsan onu gör. Onlara gelince; artık kendilerine aldırılmayacak, durumları düşünülmeyecek ve kendilerine dönüp bakılmayacak bir hale geldiler. Zira biz onların izzetini zillete, çokluklarını azlığa çevirdik; o toprakları şirkin pisliklerinden arındırdık ve oraya tenzihin paklığını ve tahmidin kutsiyetini yerleştirdik. Nitekim öyle de oldu; zira o sallallâhu aleyhi ve sellem, Kâbe'nin basamakları üzerinde iken ve onlar da yağmurlu bir günde toplanmış koyunlar gibi altındayken, «Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur; O tektir, ortağı yoktur; vaadini doğruladı, kuluna yardım etti, ordusunu aziz kıldı ve hizipleri tek başına hezimete uğrattı» dedikten sonra onlara şöyle buyurdu: «Ey Kureyş topluluğu! Size ne yapacağımı sanıyorsunuz?» Dediler ki:

خيراً، أخ كريم وابن أخ كريم، قال: اذهبوا فأنتم الطلقاء، وقال له صفوان بن أمية: اجعلني بالخيار شهرين، قال: أنت بالخيار أربعة أشهر» ، ولم يكلف أحداً منهم الإسلام حتى أسلموا بعد ذلك طوعاً من عند آخرهم. ولما حاصر الطائف فعسرت عليه انصرف عنها، فما لبثوا أن أرسلوا إليه رسلهم وأسلموا فحسن إسلامهم ولم يرتد أحد منهم في الردة، وهذا من معنى {فسوف يبصرون *} .

«Hayır [umuyoruz]; sen kerim bir kardeş ve kerim bir kardeş oğlusun.» Şöyle buyurdu: «Gidiniz, sizler serbestsiniz.» Safvân b. Ümeyye ona: «Bana iki ay mühlet tanı» deyince; «Sana dört ay mühlet vardır» buyurdu. Sonradan hepsi kendi rızalarıyla Müslüman oluncaya kadar içlerinden hiçbirini İslam'a zorlamadı. Tâif'i kuşatıp da fetih zorlaşınca oradan ayrıldı; çok geçmeden onlar da elçilerini gönderip Müslüman oldular, İslamları da güzel oldu ve irtidad hareketlerinde içlerinden hiç kimse dinden dönmedi. İşte bu da {فسوف يبصرون *} “onlar da yakında görecekler!” ifadesinin manasındandır.

ولما تقرر له سبحانه من العظمة ما ذكر، فكان الأمر أمره والخلق خلقه، ثبت تنزهه عن كل نقص واتصافه بكل كمال، فلذلك كانت نتيجة ذلك الختم بمجامع التنزيه والتحميد فقال: {سبحان ربك} أي المحسن إليك بإرسالك وإقامة الدليل الظاهر المحرر على صدقك بكل ما يكون من أحوال أعدائك من كلام أو سكوت، وتأييدك بكل قوة وإلباسك كل هيبة {رب العزة} أي التي هو مختص بها بما أفهمته الإضافة وأفاد شاهد الوجود وحاكم العقل، وقد علم بما ذكر في هذه السورة أنها تغلب كل شيء ولا يغلبها شيء، وفي إضافة الرب إليه وإلى العزة إشارة إلى اختصاصه ﷺ وكل من وافقه في أمره عن جميع الخلق بالعزة وإن رئي في ظاهر الأمر غير ذلك {عما يصفون *} مما يقتضي النقائص لما ثبت

Yüce Allah için zikredilen azamet sabit olup emir O'nun emri, mahlukat da O'nun mahlukatı olunca, her türlü noksanlıktan münezzeh olduğu ve her türlü kemalle muttasıf bulunduğu sabit oldu. İşte bu sebeple bunun neticesi tenzih ve tahmidin bütününü toplayan ifadelerle sûreyi bitirmek oldu ve şöyle buyurdu: {سبحان ربك} “Rabbin münezzehtir;”; yani seni elçi göndermekle, düşmanlarının konuşma veya susma kabilinden her türlü halinde doğruluğuna dair tahrir edilmiş apaçık delili ikame etmekle, seni her türlü kuvvetle desteklemekle ve sana her türlü heybeti giydirmekle sana ihsanda bulunan Rabbin [münezzehtir], {رب العزة} “izzet sahibi Rabbin;”; yani izafetin hissettirdiği, varlığın şahitliğinin ve aklın hâkimiyetinin ifade ettiği üzere bizzat Kendisine mahsus olan izzetin sahibi [münezzehtir]. Bu sûrede zikredilenlerden anlaşılmıştır ki o izzet her şeye galip gelir ve hiçbir şey ona galip gelemez. «Rab» lafzının hem ona hem de «izzet»e izafe edilmesinde, zahirde başka türlü görünse bile bütün yaratılmışlardan ayrı olarak onun sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun emrinde ona muvafakat eden herkesin izzete mahsus kılındığına bir işaret vardır; {عما يصفون *} “onların nitelemelerinden;”; noksanlıkları gerektiren şeylerden [münezzehtir], çünkü sabit olmuştur ki

من ضلالهم وبعدهم عن الحق.

onlar sapıklık içindedirler ve haktan uzaktırlar.

ولما قدم السلام على من شاء تخصيصه في هذه السورة من رسله عمهم فقال عاطفاً على {سبحان} : {وسلام} أي تنزه له وسلامة وشرف وفخر وعلا {على المرسلين *} أي الواصفين له بما هو له أهل، الذين اصطفاهم، الصافين صفًّا، الزاجرين زجراً، التالين ذكراً، من البشر والملائكة المذكورين في هذه السورة وغيرهم لأجل ما حكم لهم من سبحانه في الأزل من العز والنصر {والحمد} أي الإحاطة بأوصاف الكمال {لله} أي الجامع لجميع الأسماء الحسنى التي دل عليها مجموع خلقه، وإلى ذلك أشار بقوله: {رب العالمين *} فهو حينئذ الواحد المعتال، الذي تنزه عن الأكفاء والأمثال، والنظراء والأشكال، في كل شيء من الأقوال والأفعال، والشؤون والأحوال، ولقد ترافق آخرها - كما ترى - وأولها، وتعانق مفصلها وموصلها - والله الهادي إلى الصواب.

Bu sûrede elçilerinden tahsis etmeyi dilediği kimselere selâmı önce geçirince, {سبحان} kelimesine atıfla onları genel kılarak şöyle buyurdu: {وسلام} “Ve selâm olsun”; yani O'na tenzih, selamet, şeref, iftihar ve yücelik olsun {على المرسلين *} “gönderilen peygamberlere!”; yani Yüce Allah'ın ezelde onlar için hükmettiği izzet ve zafer sebebiyle; bu sûrede zikredilen ve edilmeyen insan ve meleklerden O'nu layık olduğu şekilde niteleyen, O'nun seçtiği, saf saf dizilen, engelledikçe engelleyen, zikir okuyan [elçilere selâm olsun!] {والحمد} “Ve hamd,”; yani kemal sıfatlarını ihata etmek {لله} “Allah'a mahsustur;”; yani mahlukatının tamamının delalet ettiği bütün güzel isimleri Kendisinde toplayan [Allah'a mahsustur]. Şu sözüyle de buna işaret etmiştir: {رب العالمين *} “âlemlerin Rabbine.”; O halde O; sözlerden, fiillerden, işlerden ve hallerden her bir şeyde denklerden, benzerlerden, emsallerden ve eşlerden münezzeh olan tek ve yüce olandır. Görüldüğü üzere sûrenin sonu başıyla tam bir uyum içinde olmuş, ayrıldığı ve birleştiği yerler birbirine sarılmıştır. Doğruya ileten Allah'tır.