Binûn

Sâd — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فكيف إذا كان حكيماً فكيف إذا كان ملكاً فكيف وهو ملك الملوك، وقال الغزالي في آخر كتاب العلم من الإحياء في الكلام على العقل: ثم لما كان الإيمان مركوزاً في النفوس بالفطرة انقسم الناس إلى من أعرض فنسي، وهم الكفار، وإلى من جال فكره فتذكر، وكان كمن حمل شهادة فنسيها بغفلة ثم تذكرها، ولذلك قال تعالى {لعلهم يتذكرون} {وليتذكر أولوا الألباب} {واذكروا نعمة الله عليكم وميثاقه الذي واثقكم به} [المائدة: ٧] {ولقد يسرنا القرآن للذكر فهل من مدكر} [القمر: ١٧] وتسمية هذا النمط تذكراً ليس ببعيد، وكأن التذكر ضربان: أحدهما أن يذكر صورة كانت حاضرة الوجود في قلبه، لكن غابت بعد الوجود، والآخر أن يكون عن صورة كانت متضمنة فيه الفطرة، وهذه حقائق ظاهرة لناظر بنور البصيرة ثقيلة على من يستروح إلى السماع والتقليد دون الكشف والعيان - انتهى. وقد علم من هذه القصة وما قبلها أن المعنى: اصبر على ما يقولون الآن، فلننصرك فيما يأتي من الزمان، ولنؤيدنك كما أيدنا داود العظيم الشأن.

O halde [bu kimse] bir hakîm (hikmet sahibi) olursa nasıl olur? Bir hükümdar olursa nasıl olur? Ya mülkün yegâne hükümdarı olursa nasıl olur? Gazzâlî, İhyâ'nın İlim Kitabı'nın sonunda akıl bahsinde şöyle demiştir: "Sonra iman fıtratta nefislerin derinliklerine yerleştirilmiş olduğu için insanlar ikiye ayrıldı: Biri yüz çevirip unutanlar ki bunlar kâfirlerdir; diğeri ise fikrini işletip hatırlayanlar ki bu da [önceden] bir şahitliğe sahip olup bir gafletle onu unutan, sonra da hatırlayan kimse gibidir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لعلهم يتذكرون} “iyice düşünüp öğüt alsınlar diye”, {وليتذكر أولوا الألباب} “akıl sahipleri öğüt alsınlar diye”, {واذكروا نعمة الله عليكم وميثاقه الذي واثقكم به} [el-Mâide: 7] “Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve sizi kendisiyle bağladığı misakını hatırlayın”, {ولقد يسرنا القرآن للذكر فهل من مدكر} [el-Kamer: 17] “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt almak için kolaylaştırdık; var mı düşünüp öğüt alan?” Bu tür bir durumu 'tezekkür' (hatırlama/öğüt alma) diye isimlendirmek uzak bir ihtimal değildir. Zira hatırlama iki türlüdür: Biri kalbinde bizzat mevcut olan, fakat var olduktan sonra kaybolan bir sureti hatırlamasıdır. Diğeri ise fıtratın bünyesinde saklı olan bir suretten ibarettir. Bunlar basiret nuruyla bakan kimse için apaçık hakikatlerdir; keşif ve ayân (bizzat görme) olmaksızın sadece işitme ve taklitle yetinip teselli bulan kimseye ise pek ağırdır." -Alıntı bitti-. Bu kıssadan ve öncesinden anlaşılmıştır ki mana şudur: Şimdi onların söylediklerine sabret; ilerleyen zamanda seni mutlaka muzaffer kılacağız ve şanı yüce olan Dâvûd'u desteklediğimiz gibi seni de kesinlikle teyit edip destekleyeceğiz.

ولما كان التقدير: فما قضيناه في الأزل بيوم الحساب وتوعدنا به سدى، عطف عليه قوله صارفاً الكلام عن الغيبة إلى مظهر العظمة إشارة إلى أن العظيم تأبى له عظمته غير الجد العظيم:

Cümlenin takdiri "Ezelde hesap günü hakkında takdir ettiğimiz ve tehdit olarak bildirdiğimiz şeyler boşuna mıdır?" şeklinde olunca; yüce olan zata ancak yüce bir ciddiyetin yaraşacağına işaret etmek üzere sözü gaip sîgasından azamet makamına çevirerek bunu O'na atfetti:

{وما خلقنا} أي على ما لنا من العظمة، ويجوز أن تكون الجملة حالية. ولما كان السياق لما وقع من الشقاق عناداً لا جهلاً، ذكر من السماوات ما لا يمكن النزاع فيه مع أن اللفظ للجنس فيشمل الكل فقال: {السماء} أي التي ترونها {والأرض وما بينهما} مما تحسونه من الرياح وغيرها خلقا {باطلاً} أي لغير غاية أردناها بذلك من حساب من فيهما كما يحاسب أقل من فيكم إجزاء، ومجازاة من فيهما بالثواب لمن أطاع والعقاب لمن عصى كما يفعل أقل ملوككم فإن أدنى الناس عقلاً لا يبني بناء ضخماً إلا لغاية أرادها، وتلك الغاية هي الفصل بين الناس الذين أعطيناهم القوى والقدر في هذه الدار، وبثثنا بينهم الأسباب الموجبة لانتشار الصفاء فيهم والأكدار، وأعطيناهم العقول تنبيهاً على ما يراد، وأرسلنا فيهم الرسل، وأنزلنا إليهم الكتب، بالتعريف بما يرضينا ويسخطنا، فنابذوا كل ذلك فلو تركناهم بلا جمع لهم ولا إنصاف بينها لكان هذا الخلق كله باطلاً لا حكمة فيه أصلاً، لأن خلقه للضر أو النفع أو لا لواحد منهما، والأول باطل لأنه غير لائق بالرحيم الكريم، والثالث باطل لأنه كان في حال العدم كذلك، فلم يبق للإيجاد مرجح، فتعين الوسط وهو النفع، وهو لا يكون بالدنيا لأن ضرها أكثر من نفعها، وتحمل ضر كثير لنفع

{وما خلقنا} “Biz yaratmadık” yani onca azametimize rağmen; bu cümlenin hâl cümlesi olması da caizdir. Bağlam, cehaletten değil inattan kaynaklanan ayrılık hakkında olduğundan, lafız cins ifade edip hepsini kapsamakla birlikte, hakkında ihtilaf edilmesi mümkün olmayan gökleri zikrederek şöyle buyurdu: {السماء} “göğü” yani gördüğünüz [göğü], {والأرض وما بينهما} “yeri ve ikisi arasındakileri” yani rüzgârlar ve diğer hissettiğiniz şeyleri yaratmadık, {باطلاً} “boş yere” yani aranızdaki en basit kimsenin bile bir karşılık olmak üzere hesap sorması gibi o ikisinde bulunanları hesaba çekmek; aranızdaki en basit hükümdarların yaptığı gibi itaat edene sevap, isyan edene de ceza vererek o ikisindekilere karşılık vermek şeklinde bu yaratılışla murat ettiğimiz bir gaye olmaksızın yaratmadık. Çünkü insanların akılca en kıt olanı dahi büyük bir binayı ancak murat ettiği bir gaye için inşa eder. O gaye de bu dünyada kendilerine güç ve kudret verdiğimiz, aralarında duruluğun ve kederin yayılmasını gerektiren sebepleri yaydığımız, neyin murat edildiğine dikkat çekmek için kendilerine akıl bahşettiğimiz, içlerinden elçiler gönderip hoşnutluğumuzu ve gazabımızı bildiren kitaplar indirdiğimiz insanların arasını ayırıp hükme bağlamaktır. Onlar ise bütün bunları bir kenara fırlatıp attılar. Şayet biz onları bir araya toplamadan ve aralarında adaleti tesis etmeden kendi hallerine bıraksaydık, bütün bu yaratılış asla hiçbir hikmeti olmayan tam bir boşluk (bâtıl) olurdu. Çünkü bir şeyin yaratılması ya zarar için, ya fayda için, ya da ikisi de olmaksızın vuku bulur. Birincisi bâtıldır; zira Rahîm ve Kerîm olana yakışmaz. Üçüncüsü de bâtıldır; zira yokluk halindeyken de durum öyleydi, dolayısıyla var edilmesini gerektirecek bir tercih sebebi kalmazdı. Bu durumda geriye ortadaki şık, yani fayda kalmış olur. Bu da dünyada gerçekleşemez; çünkü dünyanın zararı faydasından çoktur. [Küçük] bir fayda için çok fazla zarara katlanmak ise

غير لائق بالحكيم الكريم، فتعين ما وقع الوعد الصادق به من نفع الآخرة المطابق لما ذكر من عقل العقلاء وسير النبلاء.

Hakîm ve Kerîm olan zata yakışmaz. Dolayısıyla akıl sahiplerinin aklına ve fazilet ehlinin tutumuna uygun olarak zikredilen, ahiretteki faydaya dair verilmiş olan o sadık vaat kesinlik kazanmıştır.

ولما كان هذا - وهو منابذة الحكمة - عظيماً جداً، عظمه بقوله: {ذلك} أي الأمر البعيد عن الصواب {ظن الذين كفروا} أي من أوقع هذا الظن في وقت ما، فقد أوجد الكفر لأنه جحد الحكمة التي هي البعث لإظهار صفات الكمال والمجازاة بالثواب والعقاب، ومن جحد الحكمة فقد سفه الخالق، فكان إقراره بأنه خالق كلا إقرار فكان كافراً به، ثم سبب عن هذا الظن قوله: {فويل} أي هلاك عظيم بسبب هذا الظن، وأظهر في موضع الإضمار تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف فقال: {للذين كفروا} أي مطلقاً بهذا الظن وبغيره {من} أي مبتدأ من {النار *} أي الحكم عليهم بها.

Hikmeti bir kenara atmak son derece büyük bir cürüm olduğu için bunu şu sözüyle azametlendirdi: {ذلك} “Bu” yani doğrudan uzak olan bu düşünce, {ظن الذين كفروا} “inkâr edenlerin zannıdır.” Yani herhangi bir vakitte bu zanna kapılan kimse küfrü ortaya çıkarmış olur; çünkü o, kemal sıfatlarını izhar etmek ve sevap ile ceza ile karşılık vermek demek olan ba'si (yeniden dirilişi) yani hikmeti inkâr etmiştir. Hikmeti inkâr eden ise Yaratıcı'yı akılsızlıkla nitelemiş olur; dolayısıyla O'nun yaratıcı olduğunu kabul etmesi hiçbir kabul hükmünde olmaz ve O'nu inkâr etmiş sayılır. Sonra bu zannın bir neticesi olarak şöyle buyurdu: {فويل} “Vay haline!” yani bu zan sebebiyle büyük bir helak vardır; hükmü bir sıfata bağlamak ve genelleştirmek için zamir yerine açık isim kullanarak şöyle buyurdu: {للذين كفروا} “inkâr edenlerin” yani gerek bu zanla gerekse başka sebeplerle mutlak olarak inkâr edenlerin, {من} “dolayı” yani [-den başlayan], {النار *} “o ateşten!” yani onlar hakkında ateşe hükmedilmesinden ötürü.

ولما كان التقدير: أفنحن نخلق ذلك باطلاً؟ فلا يكون له مآل يظهر فيه حكمته ونحن منزهون عن العبث، عطف عليه قوله إنكاراً لما يلزم من ترك البعث من التسوية بين ما حقه المفاوتة فيه، وذلك أشد من العبث وإن كان له أن يفعل ذلك لأنه لا يقبح منه شيء: {أم نجعل} أي على عظمتنا {الذين آمنوا} أي امتثالاً

Takdir "Biz bunu boşuna mı yaratacağız ki hikmetinin tezahür edeceği bir akıbeti olmasın? Oysa biz abesten münezzehiz" şeklinde olunca; dirilişin terk edilmesinden doğacak olan, birbirinden farklı olması gereken şeylerin eşit tutulması durumunu inkâr etmek üzere sözü buna atfetti. Dilediğini yapma hakkı bulunmasına ve Kendisinden hiçbir çirkin şey sâdır olmamasına rağmen, bu durum abesten de beterdir: {أم نجعل} “Yoksa biz bir mi tutacağız?” yani azametimizle, {الذين آمنوا} “iman edenleri” yani itaat ederek

لأوامرنا {وعملوا} أي تصديقاً لدعواهم الإيمان {الصالحات} من الأعمال كالذين أفسدوا وعملوا السيئات أم نجعل المصلحين في الأرض {كالمفسدين} أي المطبوعين على الفساد الراسخين فيه {في الأرض} أي بالكفر وغيره، والتسوية بينهم لا يشك عاقل في أنها سفه {أم نجعل} على ما لنا من العز والمنعة الذين اتقوا كالذين فجروا أم نصيّر {المتقين} أي الراسخين من المؤمنين في التقوى الموجبة للتوقف عن كل ما لم يدل عليه دليل {كالفجار *} أي الخارجين من غير توقف عن دائرة التقوى من هؤلاء الذين كفروا أو من غيرهم في أن كلاًّ من المذكورين يعيش على ما أدى إليه الحال في الدنيا، وفي الأغلب يكون عيش الطالح أرفع من عيش الصالح، ثم يموت ولا يكون شيء بعد ذلك، ولا شك أن المساواة بين المصلح والمفسد والمتقي والمارق لا يراها حكيم ولا غيره من سائر أنواع العقلاء فهو لا يفعلها سبحانه وإن كان له أن يفعل ذلك، فإنه لا يجب عليه شيء ولا يقبح منه شيء، وقد علم أن الآية من الاحتباك، وأنه مشير إلى احتباك آخر، فإنه ذكر {الذين أمنوا} أولاً دليلاً على {الذين أفسدوا} ثانياً، وذكر {المفسدين} ثانياً دليلاً {على المؤمنين} أولاً، وأفهم ذلك ذكر {الذين اتقوا} وأضدادهم وسر ما ذكر وما حذف أنه ذكر أدنى أسنان الإيمان تنبيهاً على شرفه وأنه سبب السعادة وإن كان على

emirlerimize [boyun eğenleri], {وعملوا} “ve işleyenleri” yani iman iddialarını doğrulayarak, {الصالحات} “salih ameller” işleyenleri bozguncular ve kötülük yapanlar gibi mi kılacağız? Yoksa yeryüzünü imar edenleri {كالمفسدين} “bozguncular gibi mi” yani fıtratı bozulmuş ve bunda kökleşmiş olanlar gibi mi [tutacağız], {في الأرض} “yeryüzünde” yani inkâr ve benzeri şeylerle? Bunların eşit tutulmasının bir sefahat/akılsızlık olduğunda hiçbir akıl sahibi şüphe etmez. {أم نجعل} “Yoksa bir mi tutacağız?” izzet ve kudretimize rağmen sakınanları günahkârlar gibi mi, yoksa kılacak mıyız {المتقين} “takva sahiplerini” yani müminlerden, hakkında delil bulunmayan her şeyden uzak durmayı gerektiren takvada kökleşmiş olanları {كالفجار *} “yoldan çıkanlar gibi mi?” Yani bu inkârcılardan veya başkalarından olup hiç duraksamadan takva dairesinin dışına çıkanlar gibi mi? Öyle ki zikredilenlerin her biri dünyada halin gerektirdiği şekilde yaşasın, çoğunlukla da kötünün yaşamı iyinin yaşamından daha üstün olsun, sonra da ölüp gitsin ve bundan sonra hiçbir şey olmasın! Kuşkusuz iyilik yapanla bozguncuyu, takva sahibiyle yoldan çıkanı bir tutmayı ne bir hakîm ne de diğer akıl sahiplerinden hiç kimse uygun görmez. O Teâlâ -bunu yapmaya hakkı olmasına rağmen- asla böyle yapmaz; zira O'na hiçbir şey vacip değildir ve O'ndan hiçbir çirkin fiil sâdır olmaz. Bilinmektedir ki bu ayette ihtibâk sanatı vardır ve bu başka bir ihtibâka da işaret etmektedir: Zira birinci olarak {الذين أمنوا} “iman edenler”i zikretmesi, ikinci kısımdaki bozgunculara delildir; ikinci olarak {المفسدين} “bozguncular”ı zikretmesi de birinci kısımdaki {على المؤمنين} “müminler”e delildir. {الذين اتقوا} “sakınanlar” ve zıtlarının zikredilmesi de bunu hissettirmiştir. Zikredilenlerin ve hazfedilenlerin sırrı şudur: İmanın en alt basamağını zikretti ki onun şerefine ve en alt düzeyde

أدنى الوجوه وذكر أعلى أحوال الفساد، إشارة إلى أنه يغفر ما دون ذلك لمن يشاء وذكر أعلى أحوال التقوى إيماء إلى أنه لا يوصف بها ويستحق جزاءها إلا الراسخ فيها ترغيباً للمؤمن في أن يترقى إلى أوجها.

bile olsa kurtuluş sebebi olduğuna dikkat çekilsin; fesadın en üst derecesini zikretti ki dilediği kimse için bundan daha aşağısını bağışlayacağına işaret edilsin; takvanın en üst mertebelerini zikretti ki mümini takvanın zirvesine yükselmeye teşvik etmek amacıyla ancak onda kökleşmiş olanların bununla nitelenebileceğine ve mükâfatını hak edeceğine ima edilsin.

ولما ثبت بما ذكر من أول السورة إلى هنا ما ذكر في هذا الذكر من البراهين التي لا يأباها إلا مدخول الفكر مخالط العقل، ثبت أنه ذو الذكر والشرف الأعظم فقال تعالى منبهاً على ذلك تنبيهاً على أنه القانون الذي يعرف به الصلاح ليتبع والفساد ليجتنب مخبراً على مبتدأ تقديره هو: {كتاب} أي له من العظمة ما لا يحاط به، ووصفه بقوله: {أنزلناه} أي بما من العظمة {إليك} وذلك من عظمته لأنك اعظم الخلق، ثم أخبر عن مبتدأ آخر مبين لما قبله على طريق الاستئناف فقال: {مبارك} أي دائم الخير كثير النفع ثابت كل ما فيه ثباتاً لا يزول أبداً ولا ينسخه كتاب ولا شيء.

Surenin başından buraya kadar zikredilenlerle bu zikirde (Kur'an'da) bulunan ve ancak düşüncesi bozuk, aklı karışık kimselerin reddedeceği deliller sabit olunca, onun büyük bir şan ve şerefe sahip olduğu kesinleşti. Allah Teâlâ, uyulması gereken salahın ve kaçınılması gereken fesadın kendisiyle bilindiği bir kanun olduğuna dikkat çekerek, takdiri 'o' (hüve) olan bir mübtedanın haberi olarak şöyle buyurdu: {كتاب} “Bir kitaptır” yani ihata edilemeyecek derecede bir azamete sahiptir. Onu şu sözüyle niteledi: {أنزلناه} “onu indirdik” yani azametimizle, {إليك} “sana”; bu da onun azametindendir, çünkü sen yaratılmışların en yücesisin. Sonra istînâf yoluyla önceki kısmı açıklayan başka bir mübtedadan haber vererek şöyle buyurdu: {مبارك} “mübarek” yani hayrı devamlı, faydası bol, içindeki her şey asla zeval bulmayacak ve hiçbir kitap veya başka bir şey tarafından neshedilmeyecek şekilde sabittir.

ولما ذكر ما له من العظمة إشارة وعبارة، ذكر غاية إنزاله المأمور بها فقال: {ليدبروا} بالفوقانية وتخفيف الدال بالخطاب

O kitabın azametini işaret ve ibare ile zikrettikten sonra, indirilmesinin emredilen gayesini zikrederek şöyle buyurdu: {ليدبروا} [Ebû Ca'fer kıraatinde] tâ harfiyle ve dâl harfinin şeddesiz okunmasıyla hitap sîgasında

في قراءة أبي جعفر مشرفاً للأمة بضمهم بالخطاب إلى حضرته الشماء ﷺ، ولافتاً للقول في قراءة الجماعة بالغيب وتشديد الدال إلى من يحتاج إلى التنبيه على العلل، لما له من الشواغل الموقعة في الخلل، وأما هو ﷺ ففي غاية الإتعام للنظر، والتدبر بأجلى الفكر، من حين الإنزال، لعلمه بعلة الإنزال بحيث إنه من شدة إتعابه لنفسه الشريفة بالتخفيف وضمن له تعالى جمعه وقرآنه {آياته} أي لينظروا في عواقب كل آية وما تؤدي إليه وتوصل إليه من المعاني الباطنة التي أشعر بها طول التأمل في الظاهر، فمن رضي بالاقتصار على حفظ حروفه كان كمن له لقحة درور لا يحلبها، ومهرة نتوج لا يستولدها، وكان جديراً بأن يضيع حدوده فيخسر خسراناً مبيناً.

Ebû Ca'fer kıraatinde [li-tedebberû şeklinde okunarak], ümmeti hitap yoluyla onun o yüce huzuruna [sallallâhu aleyhi ve sellem] dâhil etmek suretiyle şereflendirmiştir. Çoğunluğun kıraatinde ise gayb sîgasıyla ve dâl harfinin şeddelenmesiyle [li-yeddebberû şeklinde], kusura düşüren meşguliyetleri sebebiyle illetlere karşı uyarılmaya muhtaç olan kimselere söz çevrilmiştir. Kendisi [sallallâhu aleyhi ve sellem] ise indiriliş illetini bildiği için, indirildiği andan itibaren bakışını son derece derinleştirmekte ve en berrak düşünceyle tefekkür etmekteydi; öyle ki yüce nefsini aşırı yormasından ötürü hafifletilmiş ve Allah Teâlâ onun toplanmasını ve okunmasını garanti etmiştir: {آياته} “ayetlerini [inceden inceye düşünsünler]” yani her bir ayetin akıbetini, vardığı yeri ve zahirine uzun uzadıya bakmanın hissettirdiği iç manalardan ulaştırdığı hakikatleri düşünsünler diye. Kim sadece onun harflerini ezberlemekle yetinmeye razı olursa, o kimse bol sütlü bir devesi olup da onu sağmayan, doğurgan bir kısrağı olup da ondan yavru almayan kimse gibi olur ve sınırlarını zayi ederek apaçık bir ziyana uğramayı hak eder.

ولما كان كل أحد مأموراً بأن ينتبه بكل ما يرى ويسمع على ما وراءه ولم يكن في وسع كل أحد الوصول إلى النهاية في ذلك، قنع منهم بما دونها فأدغمت تاء التفعل في فاء الكلمة إشارة إلى ذلك كما تشير إليه قراءة أبي جعفر، وربما كانت قراءة الجماعة إشارة إلى الاجتهاد في فهم

Herkes gördüğü ve işittiği her şeyle onun ötesindekilere dikkat kesilmekle emrolunduğu ve herkesin bu konuda en son noktaya ulaşmaya gücü yetmediği için, onlardan bundan daha aşağısına kanaat edildi; nitekim tefe''ul babının tâ'sı kelimenin fâ'sına (ilk harfine) idgam edilerek buna işaret edildi, Ebû Ca'fer kıraatinin de işaret ettiği gibi. Çoğunluğun kıraati ise belki de

خفاياه - والله أعلم.

onun inceliklerini anlamadaki cehde ve gayrete işaret etmektedir -Allah en doğrusunu bilir-.

ولما كان السياق للذكر، وأسند إلى خلاصة الخلق، وكان استحضار ما كان عند الإنسان وغفل عنه لا يشق لظهوره، أظهر التاء حثاً على بذل الجهد في إعمال الفكر والمداومة على ذلك فإنه يفضي بعد المقدمات الظنية إلى أمور يقينية قطعية إما محسوسة أولها شاهد في الحس فقال: {وليتذكر} أي بعد التدبر تذكراً عظيماً جلياً - بما أشار إليه الإظهار {أولوا الألباب *} أي كل ما أرشد إليه مما عرفه الله لهم في أنفسهم وفي الآفاق فإنهم يجدون ذلك معلوماً لهم بحس أو غيره في أنفسهم أو غيرها، لا يخرج شيء مما في القرآن عن النظر إلى شيء معلوم للإنسان لا نزاع له فيه أصلاً، ولكن الله تعالى يبديه لمن يشاء ويخفيه عمن يشاء {سنريهم آياتنا في الآفاق وفي أنفسهم} [فصلت: ٥٣] وأظهره يوم القيامة فإنه مركوز في طبع كل أحد أن الرئيس لا يدع من تحت يده بغير حساب أصلاً.

Bağlam zikir/öğüt hakkında olup yaratılmışların en seçkinine isnat edildiğinden ve insanın yanında olup da gaflet ettiği şeyi hatırlaması apaçık olması sebebiyle zor olmadığından, fikri işletmede çaba sarf etmeye ve buna devam etmeye teşvik etmek üzere tâ harfini izhar etti; çünkü bu durum zannî öncüllerden sonra ya hissedilen ya da hisste bir şahidi bulunan kesin ve kat'î hakikatlere ulaştırır. Şöyle buyurdu: {وليتذكر} “ve iyice düşünüp öğüt alsınlar” yani tefekkürden sonra, harfin izhar edilmesinin işaret ettiği üzere, büyük ve apaçık bir tezekkürle [öğüt alsınlar], {أولوا الألباب *} “sağduyu sahipleri.” Yani Allah'ın gerek kendi nefislerinde gerekse ufuklarda kendilerine tanıttığı hususlardan kendilerine rehberlik ettiği her şeyi [hatırlasınlar]. Zira onlar bunu nefislerinde veya başka varlıklarda hisle ya da başka yollarla kendilerince bilinen bir hakikat olarak bulurlar. Kur'an'da yer alan hiçbir şey, insanın hakkında hiçbir ihtilafı bulunmayan malum bir şeye bakışının dışına çıkmaz; fakat Allah Teâlâ bunu dilediğine gösterir, dilediğinden de gizler: {سنريهم آياتنا في الآفاق وفي أنفسهم} [Fussilet: 53] “Onlara âyetlerimizi hem âfâkta (dış dünyada) hem de kendi nefislerinde göstereceğiz.” Ve bunu kıyamet günü ortaya çıkarır; zira yöneticinin kendi emri altındakileri asla hesapsız bırakmayacağı herkesin fıtratına yerleştirilmiştir.

ولما كان الإنسان وإن أطال التدبر وأقبل بكليته على التذكر لا بد له من نسيان وغفلة وذهول، ولما كان الممدوح إنما هو الرجاع «لو لم تذنبوا لجاء الله بقوم يذنبون فيستغفرون فيغفر لهم» وكان الله تعالى هو الملك الذي لا شريك له والمالك الذي له الملك كله فهو يرفع

İnsan ne kadar derin tefekkür etse ve var gücüyle tezekküre yönelse de unutma, gaflet ve dalgınlıktan kurtulamaz; övülen kimse ise ancak çokça dönen (evvâb) kimsedir: «Eğer siz günah işlemeseydiniz, Allah günah işleyip bağışlanma dileyecek ve kendilerini bağışlayacağı bir kavim getirirdi.» Allah Teâlâ hiçbir ortağı olmayan Melik ve bütün mülkün sahibi olan Mâlik olduğu için O,

من يشاء ممن لا يخطر في وهم أن يرتفع، ويخفض من يشاء ممن علا في الملك حتى لا يقع في خاطر أنه يحصل له خلل ولا سيما إن كان على أعلى خلال الطاعة ليبين لكل ذي لب أن الفاعل لذلك هو الفاعل المختار، فلا يزال خيره مرجواً، وانتقامه مرهوباً مخشياً، قال تعالى: {ووهبنا} أي بما لنا من الحكمة والعظمة {لدواد سليمان} فجاء عديم النظير في ذلك الزمان ديناً ودنياً وعلماً وحكمة وحلماً وعظمة ورحمة، ولذلك نبه على أمثال هذه المعاني باستئناف الإخبار عما حرك النفس إلى السؤال عنها من إسناد الهبة إلى نون العظمة فقال: {نعم العبد} ولما كان السياق لسرعة الانتباه من الغفلات، والتفضي من الهفوات، والتوبة من الزلات، وبيان أن الابتلاء ليس منحصراً في العقوبات، بل قد يكون لرفعة الدرجات، وكان هذا بعيداً من العادات، علل مدحه مؤكداً له بقوله: {إنه أواب *} أي رجاع إلى الازدياد من الاجتهاد في المبالغة في الشكر والصبر على الضر كلما علا من مقام بالاستغفار منه وعده مع ما له من الكمال مما يرغب عنه.

yükselmesi akla hayale gelmeyecek kimselerden dilediğini yükseltir; mülkte o kadar yücelmiş olup da kendisine bir eksiklik geleceği hatıra bile gelmeyen kimselerden dilediğini de alçaltır; hele bir de itaatin en yüce hasletleri üzerindeyse... Ta ki her akıl sahibi bunu yapanın Fâil-i Muhtâr (dilediğini serbestçe yapan) olduğunu bilsin, böylece O'nun hayrı daima umulsun, intikamından da korkulup sakınılsın. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ووهبنا} “Ve lütfettik” yani hikmetimiz ve azametimizle, {لدواد سليمان} “Dâvûd'a Süleyman'ı”; böylece o dönemde din, dünya, ilim, hikmet, hilim, azamet ve merhamet bakımından eşsiz bir kimse olarak geldi. Bu sebeple nefsi sormaya sevk eden şeyi açıklamak üzere hibeyi azamet 'nûn'una isnat edip istînâf yoluyla haber vererek bu manalara dikkat çekti ve şöyle buyurdu: {نعم العبد} “O ne güzel kuldu!” Bağlam gafletlerden çabucak uyanmak, kusurlardan sıyrılmak, sürçmelerden tövbe etmek ve imtihanın sadece cezalara münhasır olmayıp derecelerin yükselmesi için de olabileceğini açıklamak hakkında olunca ve bu da alışılagelmiş durumların ötesinde bulunduğundan, onu tekit ederek övgüsünü şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنه أواب *} “Doğrusu o, daima [bize] yönelirdi.” Yani ne zaman bir makamdan daha yukarı çıksa, o makamdaki yetersizliğinden ötürü istiğfar ederek ve sahip olduğu kemale rağmen onu yüz çevrilmesi gereken bir şey sayarak, şükürde mübalağaya ve sıkıntılara sabretmeye daha fazla gayretle tekrar tekrar yönelen bir kuldu.

ولما كانت الخيل من أعظم ما زين للناس من حب الشهوات،

Atlar, insanlara sevdirilen şehevî arzuların en büyüklerinden olduğu,

وكان السياق للعزة والشقاق الدالين على عظيم الاحتياج إلى ما يكف ذلك مما أعظمه الخيل، ذكر فيها آمراً له ﷺ، دل على أنه مع ما له من عظمة الملك كثير الأوبة عظيمها لأن من لم يكن ذلك له طبعاً لم يقدر على ما فعل فقال: {إذ} أي اذكر لتقف على شاهد ما أخبرناك به حين {عرض عليه بالعشيّ} أي فيما بعد زوال الشمس {الصافنات} أي الخيول العربية الخالصة التي لا تكاد تتمالك بجميع قوائمها الاعتماد على الأرض اختيالاً بأنفسها وقرباً من الطيران بلطافتها وهمتها وإظهاراً لقوتها ورشاقتها وخفتها، قال في القاموس: صفن الفرس يصفن صفوناً: قام على ثلاث قوائم وطرف حافز الرابعة، وقال القزاز: قام على ثلاث قوائم وقائمة يرفعها عن الأرض أو ينال سنبكها الأرض ليستريح بذلك، وأكثر ما تصفن الخيل العتاق، قال: وقالوا: كل ذي حافز يفعله ولكنه من الجياد أكثر، لا يكاد يكون إلا في العراب الخلص، وقيل: الصافن الذي يجمع يديه ويثني طرف سنبك إحدى رجليه، وقيل: الصافن الذي يرفع سنبك إحدى يديه فإذا رفع طرف سنبك إحدى رجليه فهو مخيم، وقد أخام - إذا فعل ذلك.

ve bağlam da bunu dizginleyecek şeylere duyulan büyük ihtiyacı gösteren izzet ve ayrılık hakkında olup bunların en büyüğü de atlar olduğundan; ona [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunu hatırlatmasını emrederek atlar bahsini zikretti. Bu, [Süleyman'ın] mülkünün azametine rağmen ne kadar çok ve büyük bir rücû (Allah'a dönüş) sahibi olduğuna delalet etti; zira bu hali fıtratında bulunmayan bir kimse onun yaptığını yapmaya güç yetiremezdi. Şöyle buyurdu: {إذ} “Hani” yani sana haber verdiğimiz şeyin şahidini görmek için o vakti hatırla, {عرض عليه بالعشيّ} “ona ikindiden sonra sunulmuştu” yani güneşin zevalinden sonraki vakitte, {الصافنات} “çalımı yerinde, asil atlar”; yani kendilerindeki zarafet, azamet, güç, çeviklik ve hafiflik sebebiyle gururdan ve âdeta uçarcasına bütün ayaklarıyla yere basamayan safkan Arap atları. Kâmûs'ta şöyle denir: 'Safene'l-feres', atın üç ayağı ve dördüncüsünün tırnak ucu üzerinde durmasıdır. Gazzâz ise şöyle demiştir: Üç ayak üzerinde durup bir ayağını yerden kaldırması veya dinlenmek için tırnağının ucunun yere değmesidir. Bunu en çok safkan asil atlar yapar. Dedi ki: Şöyle de denilmiştir: Tırnaklı her hayvan bunu yapar ama soylu atlarda daha çoktur; safkan Arap atlarından başkasında neredeyse görülmez. Şöyle de denilmiştir: Sâfin; iki ön ayağını birleştiren ve arka ayaklarından birinin tırnak ucunu büken attır. Şöyle de denilmiştir: İki ön ayağından birinin tırnağını kaldıran attır; arka ayaklarından birinin tırnak ucunu kaldırırsa buna 'muhayyim' denir ve bunu yaptığında 'ehâme' denir.

ولما تحرر أنه يجوز أن يجمل الصافن على غير العتيق وإن كان قليلاً، حقق أن المراد الوصف بالجودة واقفة وجارية فقال: {الجياد *} أي التي تجود في جريها بأعظم ما تقدر عليه، جمع جواد،

'Sâfin' kelimesinin az da olsa asil olmayan atlar için de kullanılabileceği kesinleşince, kastedilenin gerek dururken gerekse koşarken üstün vasıflarla nitelenmiş olmaları olduğunu teyit ederek şöyle buyurdu: {الجياد *} “hızlı koşan [atlar].” Yani 'cevâd' kelimesinin çoğulu olup, koşusunda elinden gelenin en üstününü cömertçe ortaya koyan atlar.

فلم تزل تعرض عليه حتى فاتته صلاة آخر النهار، وكان المفروض على من تقدمنا ركعتين أول النهار وركعتين آخره، فانتبه في الحال.

Günün sonundaki namazı kaçırıncaya kadar onlar kendisine sunulmaya devam etti. Bizden öncekilere farz olan namaz, günün başında iki rekât ve sonunda iki rekât idi. Bunun üzerine derhal kendine geldi.

ولما كان بيان ضخامة ملكه وكثرة هيبته وعزته مع زيادة أوبته لتحصل التأسية به في حسن ائتماره وانتهائه والتسلية بابتلائه مع ذلك من شرفه وبهائه، أشار إلى كثرة الخيل جداً وزيادة محبته له وسرعة أوبته بقوله: {فقال} ولما كان اللائق بحاله والمعروف من فعاله أنه لا يؤثر على ذكر الله شيئاً فلا يكاد أحد ممن شاهد ذلك يظن به ذلك بل يوجهون له في ذلك وجوهاً ويحملونه على محامل تليق بما يعرفونه من حال من الإقبال على الله والغنا عما سواه، أكد قوله تواضعاً لله تعالى ليعتقدوا أنه بشر يجوز عليه ما يجوز عليهم لولا عصمة الله: {إني} ولما كان الحب أمراً باطناً لا يظهر في شيء إلا بكثرة الاشتغال به، وكان الاشتغال قد يكون لغير الحب فهو غير دال عليه إلا بقرائن قال اعترافاً: {أحببت} أي أوجدت وأظهرت بما ظهر مني من الاشتغال بالخيل مقروناً ذلك بأدلة الود {حب الخير}

Mülkünün büyüklüğünü, heybet ve izzetinin çokluğunu ve bunun yanında Allah'a yönelişinin fazlalığını açıklamak; emirlere ve yasaklara güzelce uymasında ona uyulmasını sağlamak ve sahip olduğu şeref ve ihtişama rağmen imtihan edilmesiyle teselli bulmak gayesini taşıdığından; atların pek çok olduğuna, ona olan sevgisinin fazlalığına ve çabucak tövbeye yöneldiğine şu sözüyle işaret etti: {فقال} “Bunun üzerine dedi ki:” Onun haline yakışan ve fiillerinden bilinen şey Allah'ın zikrine hiçbir şeyi tercih etmeyeceği yönünde olduğundan, bu manzarayı görenlerden hiç kimse onun hakkında [kötü] bir zanna kapılmaz, bilakis onun Allah'a yöneliş ve O'ndan başkasına ihtiyaç duymama halini bildiklerinden bunu münasip sebeplere bağlar ve güzel yorumlara hamlederlerdi. [Buna rağmen] Allah'ın koruması olmasaydı kendisinin de onlar gibi beşerî durumlara maruz kalabilecek bir insan olduğunu düşünsünler diye Allah Teâlâ'ya karşı tevazu göstererek sözünü tekit edip şöyle dedi: {إني} “Gerçekten ben”; sevgi içsel bir durum olup ancak onunla çok meşgul olmakla dışa vurduğundan ve meşguliyet bazen sevgi dışı sebeplerle de olabileceğinden karineler olmaksızın sevgiye delalet etmediği için bir itiraf olarak şöyle dedi: {أحببت} “tercih ettim / sevdim” yani atlarla meşguliyetimden ortaya çıkan ve sevgi delilleriyle pekişen şu durumu ortaya koydum ve izhar ettim: {حب الخير} “mal sevgisini”

وهو المال بل خلاصة المال وسبب كل خير دنيوي وأخروي

Bu da maldır, hatta malın ta kendisi, özü ve dünyevî-uhrevî her hayrın sebebidir.

«الخيل معقود في نواصيها الخير إلى يوم القيامة» أظهرت ذلك بغاية الرغبة غافلاً {عن ذكر ربي} المحسن إليّ بهذه الخيل التي شغلتني وغيرها، فلم أذكره بالصلاة التي كانت وظيفة الوقت وإن كان غرضي لها لكونه في طاعته ذكراً له. ولم يزل ذلك بي {حتى توارت} أي الشمس المفهومة من «العشي» {بالحجاب *} وهي الأرض التي حالت بيننا وبينها فصارت وراءها حقيقة.

«Kıyamet gününe kadar atların alınlarına hayır bağlanmıştır.» Bunu aşırı bir rağbetle ortaya koydum; gafil kalarak {عن ذكر ربي} “Rabbimi anmaktan”; beni meşgul eden bu atlarla ve diğer şeylerle bana ihsanda bulunan Rabbimi anmaktan... Dolayısıyla O'nun taatinde olması sebebiyle bu atlara bakma gayem O'nu bir anma sayılsa bile, vaktin vazifesi olan namaz ile O'nu anmadım. Bu durum bende devam etti, {حتى توارت} “nihayet [güneş] battı” yani 'el-aşıyy' kelimesinden anlaşılan güneş gizlendi, {بالحجاب *} “perdenin arkasına.” Bu perde de bizimle onun arasına giren ve hakikatte arkasında kaldığı yeryüzüdür.

ولما اشتد تشوف السامع إلى الفعل الذي أوجب له الوصف بأواب بعد سماع قوله في لومه نفسه ليجمع بين معرفة القول والفعل، أجيب بقوله: {ردوها} أي قال سليمان ﵇: ردوا {عليّ} الخيول التي شغلتني. ولما كان التقدير: فردوها عليه، نسق به قوله: {فطفق} أي أخذ يفعل ظافراً بمراده لازماً له مصمماً عليه واصلاً له معتمداً على الله في التقوية على العدو لا على الأسباب التي من أعظمها الخيل مفارقاً ما كان سبب ذهوله عن الذكر معرضاً عما يمكن أن يتعلق به القلب متقرباً به إلى الله تعالى كما يتقرب في هذه الملة

Dinleyen kimse, nefsini kınayan sözünü işittikten sonra hem sözünü hem de fiilini bir arada öğrenmek için onun 'evvâb' (çokça tövbe eden) olarak nitelenmesini gerektiren fiili görmeyi son derece arzulayınca, şu sözle cevap verildi: {ردوها} “Onları geri getirin” yani Süleyman [aleyhisselâm] şöyle dedi: 'Beni meşgul eden o atları geri getirin', {عليّ} “bana!” Cümlenin takdiri "Onları ona geri getirdiler" şeklinde olunca, şu sözünü buna bağladı: {فطفق} “Bunun üzerine başladı” yani muradına nail olarak, ona sımsıkı sarılıp azmederek, düşmana karşı güç bulmada en büyüklerinden biri atlar olan sebeplere değil Allah'a güvenerek, kendisini zikirden alıkoyan sebebi terk edip kalbin bağlanabileceği şeyden yüz çevirerek ve bu ümmette

بالضحايا {مسحاً} أي يوقع المسح - أي القطع - فيها بالسيف إيقاعاً عظيماً. ولما كان السيف إنما يقع في جزء يسير من العضوين أدخل الباء فقال: {بالسوق} أي منها {والأعناق *} يضربها ضرباً بسيف ماض وساعد شديد وصنع سديد يمضي فيها من غير وقفة أصلاً حتى كأنه يمسحه مسحاً على ظاهر جلودها كما يقال: مسح علاوته، أي ضرب عنقه - والله أعلم.

kurbanlarla yaklaşıldığı gibi Allah Teâlâ'ya yaklaşmak amacıyla yapmaya koyuldu; {مسحاً} “sıvazlamaya / kesmeye” yani kılıçla büyük bir kesme fiili icra etmeye başladı. Kılıç bu iki uzvun sadece küçük bir kısmına isabet ettiği için bâ harfini dâhil ederek şöyle buyurdu: {بالسوق} “bacaklarını” yani onların bacaklarını, {والأعناق *} “ve boyunlarını.” Keskin bir kılıç, güçlü bir kol ve sağlam bir vuruşla, hiç duraksamadan derilerinin üzerinden âdeta sıvazlarcasına vuruyordu; nitekim 'mesaha alâvetehu' (ensesini sıvazladı) denir ki bu boynunu vurdu demektir -Allah en doğrusunu bilir-.

ولما ظهر بهذا ما له من ضخامة الملك وعز السلطان، وكانت الأوبة عظيمة جداً، وكان الثبات على مقام الشهود مع حفظه من جميع جهاته أعظم، نبه عليه بقوله مؤكداً لما طبعت عليه النفوس من ظن أن الأواب لا ينبغي أن يواجه بالعتاب: {ولقد فتنا} أي بما لنا من العظمة {سليمان} أي مع إسراعه بالرجوع إلى الله والتنبه لما فيه رضاه نوعاً من الفتنة، الله أعلم بحقيقتها، فأسفرت تلك الفتنة عن رسوخه في مقام الأوبة فتنبه لما أردنا بها من تدريبه على ما أقمناه فيه كما فعلنا بأبيه داود ﵉ فاقتد بهما في الاستبصار بالبلاء، فإنا نريد بك أمراً عظيماً جليلاً شريفاً كريماً {وألقينا} أي بما لنا من العظمة {على كرسيه} الذي كانت تهابه أسود الفيل.

Bununla onun mülkünün büyüklüğü ve saltanatının izzeti ortaya çıkıp tövbesi de son derece yüce olunca; müşahede makamında her yönden korunarak sebat etmek daha da büyük olduğundan, çokça tövbe eden kimsenin azarla karşılaşmaması gerektiği yönündeki nefislerin fıtrî zannını tekit ederek şöyle uyardı: {ولقد فتنا} “Andolsun biz imtihan ettik” yani azametimizle, {سليمان} “Süleyman'ı”; yani Allah'a dönmekte ve O'nun rızasını aramakta acele etmesine rağmen, mahiyetini Allah'ın bildiği bir tür fitne ile imtihan ettik. O fitne onun tövbe makamındaki sebatını ortaya çıkardı ve babası Dâvûd'a [aleyhimesselâm] yaptığımız gibi, onu yerleştirdiğimiz makamda eğitmekle ne murat ettiğimizi anladı. Sen de belaya basiretle yaklaşma konusunda o ikisine uy; zira biz senin için büyük, yüce, şerefli ve kerim bir mertebe murat ediyoruz. {وألقينا} “ve bıraktık” yani azametimizle, {على كرسيه} “tahtının üzerine”; ki o tahttan heybetli aslanlar bile korkardı.

ولما كانت العبرة إنما هي بالمعاني، فمن كان معناه ناقصاً كان كأنه جسد لا روح فيه، له صورة بلا معنى، قال: {جسداً} فغلب على ذلك المكان الشريف مع ما كنا شرفناه به من هيبة النبوة المقرونة بالملك بحيث لم يكن أحد يظن أن أحداً يقدر على أن يدنو إليه فضلاً عن أن يغلب عليه، فمكنا هذا الجسد منه تمكيناً لا كلفة عليه فيه، بل كان ذلك بحيث كأنه ألقى عليه بغير اختياره ليعلم أن الملك إنما هو لنا، نفعل ما نشاء بمن نشاء، فالسعادة لمن رجانا والويل لمن يأمن مكرنا فلا يخشانا، فعما قليل تصير هذه البلدة في قبضتك، وأهلها مع العزة والشقاق طوع مشيئتك ويكون لك بذلك أمر لا يكون لأحد بعدك كما أنه ما كان لأحد كان قبلك من نفوذ الأمر وضخامة العز وإحلال الساحة الحرام بقدر الحاجة وسعة الملك وبقاء الذكر، والذي أنت فيه الآن ابتلاء واختبار وتدريب على ما يأتي من الأمور الكبار.

İtibar ancak manalaradır; manası eksik olan kimse ise sanki ruhu olmayan, manasız bir surete sahip bir ceset gibidir. Şöyle buyurdu: {جسداً} “bir ceset”; böylece hükümdarlıkla birleşen nübüvvet heybetiyle şereflendirdiğimiz ve kimsenin ona yaklaşabileceğini -bırakın ona galip gelmeyi- dahi zannetmediği o şerefli mekâna o ceset galebe çaldı. Biz bu cesedi, ona hiçbir külfet olmaksızın, bilakis sanki kendi iradesi dışında üzerine atılmışçasına oraya yerleştirdik; ta ki mülkün yalnızca bize ait olduğu, dilediğimiz kimseye dilediğimizi yapacağımız bilinsin. Saadet bize umut bağlayanındır, helak ise tuzağımızdan emin olup bizden korkmayanındır. Çok geçmeden bu belde senin kabzanda olacak; halkı da onca izzet ve muhalefetlerine rağmen senin iradene boyun eğecek ve senin için -hükmün geçerliliği, izzetin büyüklüğü, ihtiyaç miktarınca Harem sahasının helal kılınması, mülkün genişliği ve zikrin baki kalması bakımından- senden sonra hiç kimseye nasip olmayacak, senden önce de kimseye verilmemiş bir durum hâsıl olacaktır. Şu an içinde bulunduğun durum ise bir imtihan, bir sınama ve gelecekteki büyük işlere bir hazırlıktır.

ولما كان المراد بإطلاق الجسد عليه التعريف بأنه لا معنى له، لا أنه لا روح فيه، أطلقه ولم يتبعه ما يبين أنه جماد كما فعل في

Onun 'ceset' olarak nitelendirilmesinden maksat, içinde ruh bulunmadığını değil manadan yoksun olduğunu bildirmek olduğu için, mutlak olarak zikretti ve

العجل حيث قال «له خوار» فبين بذلك أنه لا روح له، وإن صح أن هذا الجسد هو صخر الجني وأن سببه سجود الجرادة امرأة سليمان ﵇ لصورة أبيها بغير علم نبي الله سليمان ﵇ ولا إرادته، فالإشارة بذلك في التسلية أنا سلبنا الملك من صفينا لصورة رفع سجود بعض من ينسب إليه لها في بيته أمره ولا إرادته ولا علمه، فكيف بمن يسجد لهذه الأوثان في البيت الحرام فعما قليل نزيل أمرهم ونخمد شرهم ونمحو ذكرهم.

buzağı kıssasında «onun böğürmesi vardı» diyerek ruhsuz olduğunu açıkladığı gibi peşinden cansız olduğunu bildiren bir ifade getirmedi. Eğer bu cesedin cinlerden Sahr olduğu ve buna sebep olan şeyin de Süleyman'ın [aleyhisselâm] eşi Cerâde'nin, Allah'ın peygamberi Süleyman'ın [aleyhisselâm] haberi ve iradesi olmaksızın babasının heykeline secde etmesi olduğu rivayeti sahih ise; buradaki teselli işareti şudur: Biz, kendisine nispet edilen birinin evinde bilgisi, iradesi ve emri olmaksızın diktiği bir surete secde etmesi yüzünden seçkin kulumuzun elinden mülkü aldık; o halde Beyt-i Harâm'da bu putlara secde edenlerin durumu nasıl olur? Çok yakında onların saltanatını yıkacak, şerlerini söndürecek ve izlerini sileceğiz.

ولما كانت الإنابة رجوعاً إلى ما كان، فهي استرجاع لما فات قال: {ثم أناب *} وفسر الإنابة ليعلم أنه تعالى فتنه مع أنه عبد عظيم المنزلة مجاب الدعوة بقوله جوباً لمن سأل عنها: {قال ربّ} أي أيها المحسن إلي {اغفر لي} أي الأمر الذي كانت الإنابة بسببه. ولما قدم أمر الآخرة، أتبعه قوله: {وهب لي} أي بخصوصي {ملكاً لا ينبغي} أي لا يوجد طلبه وجوداً تحصل معه المطاوعة والتسهل {لأحد} في زمان ما طال أو قصر سواء كان كاملاً في الصورة والمعنى أو جسداً خالياً عن العز كما حصلت به الفتنة من قبل، وبعّض الزمان بذكر الجار فقال: {من بعدي} حتى أتمكن من كل ما أريد من التقرب

İnâbe (yönelme), önceki hale dönüş olduğu için elden kaçanı geri istemektir. Şöyle buyurdu: {ثم أناب *} “Sonra o [bize] yöneldi.” Allah Teâlâ'nın, makamı yüce ve duası makbul bir kul olmasına rağmen onu imtihan ettiğini bildirmek için, inâbeyi soran kimseye bir cevap olarak şöyle açıkladı: {قال ربّ} “Dedi ki: Ey Rabbim!” yani ey bana ihsanda bulunan [Rabbim], {اغفر لي} “beni bağışla” yani inâbeye sebep olan o işi [bağışla]. Ahiret işini öne alınca, peşinden şu sözünü getirdi: {وهب لي} “ve bana lütfet” yani şahsıma mahsus olarak, {ملكاً لا ينبغي} “öyle bir mülk ki yaraşmasın” yani onun talep edilmesi, boyun eğilip kolaylaştırılacak şekilde tahakkuk etmesin, {لأحد} “hiç kimseye”; uzun veya kısa herhangi bir zamanda, ister suret ve mana bakımından kâmil olsun, ister daha önce fitneye sebep olan izzetten yoksun bir ceset olsun. Harf-i cerri zikrederek zamanı sınırlandırdı ve şöyle dedi: {من بعدي} “benden sonra”; ta ki Sana yakınlaşma ve Sana düşman olanlarla cihat etme konusunda istediğim her şeye güç yetirebileyim,

إليك وجهاد من عاداك، ويكون ذلك إمارة لي على قبول توبتي ولا تحصل لي فتنة بإلقاء شيء على مكان حكمي ولا غيره وهذا يشعر بأن الفتنة كانت في الملك وكذا ذكر الإلقاء على الكرسي مضافاً إليه من غير أن ينسب إليه هو ﷺ شيء، وهو مناسب لعقر الخيل الذي هو إذهاب ما به العز - والله أعلم، وبهذا التقدير علم أنه لو ذكر الظرف من غير حرف لأوهم تقيد الدعوة بملك يستغرق الزمان الذي بعده، ثم علل ما طلبه من الإعطاء والمنع بقوله على سبيل التأكيد إسقاطاً لما غلب على النفوس من رؤية الأسباب: {إنك أنت} أي وحدك {الوهاب *} أي العظيم المواهب مع التكرار كلما أردت، فتعطي بسبب وبغير سبب من تشاء وتمنع من تشاء.

ve bu durum benim için tövbemin kabul edildiğine bir işaret olsun; hüküm makamıma veya başka bir yere bir şeyin bırakılmasıyla da bir daha imtihana uğramayayım. Bu ifade, fitnenin mülk konusunda olduğuna işaret etmektedir. Aynı şekilde tahtın üzerine bırakılma hadisesinin, kendisine [sallallâhu aleyhi ve sellem] hiçbir şey nispet edilmeksizin ona izafe edilmesi de bunu gösterir; bu da izzetin kaynağı olan atların boğazlanmasıyla uyumludur -Allah en doğrusunu bilir-. Bu takdirle anlaşıldı ki, şayet zarf harf-i cersiz zikredilseydi, duanın kendisinden sonraki bütün zamanı kapsayan bir mülkle kayıtlandığı vehmini verirdi. Sonra nefisleri istila eden sebeplere bakma anlayışını yıkmak için verme ve men etme talebini tekit yoluyla şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنك أنت} “Şüphesiz sen” yani yalnızca sen, {الوهاب *} “bağışı pek çok olansın.” Yani dilediğin her vakit tekrar tekrar büyük bağışlarda bulunansın; dilediğine bir sebeple veya sebepsiz verirsin, dilediğinden de esirgersin.

ولما تسبب عن دعائه الإجابة، أعلم به سبحانه بقوله: {فسخرنا} أي ذللنا بما لنا من العظمة {له الريح} لإرهاب العدو وبلوغ المقاصد عوضاً عن الخيل التي خرج عنها لأجلنا؛ ثم بين التسخير بقوله مستأنفاً: {تجري بأمره رخاء} أي حال كونها لينة غاية اللين منقادة يدرك بها ما لا يدرك بالخيل {غدوها شهر ورواحها شهر} وكل من ترك شيئاً لله عوضه الله خيراً منه، وهو هنا مبالغة من الرخاوة. ولما كانت إصابته لما يشاء ملازمة لإرادته، عبر بها عنها لأنها المقصود بالذات فقال: {حيث أصاب *} أي أراد إصابة شيء من الأشياء، وقد جعل الله

Duasının neticesi olarak icabet hâsıl olunca, Allah Teâlâ şöyle buyurarak bunu bildirdi: {فسخرنا} “Bunun üzerine boyun eğdirdik” yani azametimizle ram ettik, {له الريح} “ona rüzgârı”; bizim rızamız için terk ettiği atların yerine, düşmanı korkutmak ve hedeflere ulaşmak üzere. Sonra bu boyun eğdirmeyi yeni bir cümleyle açıklayarak şöyle buyurdu: {تجري بأمره رخاء} “onun emriyle tatlı tatlı esen” yani son derece yumuşak ve itaatkâr bir halde akıp giden, atlarla ulaşılamayacak yerlere kendisiyle ulaşılan bir rüzgâr; {غدوها شهر ورواحها شهر} “sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü de bir aylık mesafe idi.” Kim Allah için bir şeyi terk ederse, Allah ona ondan daha hayırlısını verir. Buradaki 'rahâen' kelimesi 'rahâvet'ten (yumuşaklıktan) mübalağadır. Dilediği şeye ulaşması iradesinden ayrılmadığı için ve bizzat kastedilen de o olduğundan, iradeyi bununla ifade ederek şöyle buyurdu: {حيث أصاب *} “ulaşmak istediği yere.” Yani şeylerden birine ulaşmayı murat ettiği yere. Allah Teâlâ

لنبينا ﷺ أعظم من ذلك وهو أن العدو يرعب منه إلى مسيرة شهر من جوانبه الأربعة فيه أربعة أشهر {والشياطين} أي الذين عندهم خفة الريح مع الاقتران بالروح سخرناهم له؛ ثم نبه على منفعتهم بالإبدال منهم فقال: {كل} وعبر ببناء المبالغة في سياق الامتنان فقال: {بناء وغواص *} أي عظيم في البناء صاعداً في جو السماء والغوص نازلاً في أعماق الماء، يستخرج الدر وغيره من منافع البحر.

Peygamberimize [sallallâhu aleyhi ve sellem] bundan daha büyüğünü bahşetmiştir ki o da düşmanın dört bir yanından bir aylık mesafeden -toplamda dört aylık mesafeden- ondan korku duymasıdır. {والشياطين} “Ve şeytanları da” yani ruhla birleşmiş olarak rüzgârın hafifliğine sahip olan varlıkları da ona boyun eğdirdik. Sonra onlardan bedel getirerek faydalarına dikkat çekti ve minnet bağlamında mübalağa kalıbı kullanarak şöyle buyurdu: {كل} “her”, {بناء وغواص *} “yapı ustasını ve dalgıcı.” Yani göğe doğru yükselen binalar yapmada ve denizin derinliklerine dalarak inci ve denizin diğer faydalarını çıkarmada son derece mahir olanları [boyun eğdirdik].

ولما دل على مطلق تسخيرهم، دل على أنه قهر وغلبة كما هو شأن أيالة الملك وصولة العز فقال: {وآخرين} أي سخرناهم له من الشياطين حال كونهم {مقرنين} بأمره إلى من يشاكلهم أو مقرونة أيديهم بأرجلهم أو بأعناقهم، وعبر به مثقلاً دون «مقرونين» مثلاً إشارة إلى شدة وثاقهم وعظيم تقرينهم. ولما كانت مانعة لهم من التصرف في أنفسهم، جعلوا كأنهم بأجمعهم فيها وإن لم يكن فيها إلا بعض أعضائهم مثل {جعلوا أصابعهم في آذانهم} [نوح: ٧] فقال: {في الأصفاد *} أي القيود التي يوثق بها الأسرى من حديد أو قيد أو غير ذلك، جمع صفد - بالتحريك، روى البخاري ومسلم عن أبي هريرة ﵁ أن النبي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Onların mutlak olarak boyun eğdirildiğini gösterince, hükümdarlık idaresi ve izzetin galebesi gereği bunun bir kahır ve galebe ile olduğunu bildirmek üzere şöyle buyurdu: {وآخرين} “Ve diğerlerini de” yani şeytanlardan başkalarını da ona boyun eğdirdik; {مقرنين} “birbirine bağlanmış olarak” onun emriyle kendi benzerlerine bağlanmış veya elleri ayaklarına ya da boyunlarına bağlanmış halde. 'Makrûnîn' yerine şeddeli olarak ifade etmesi, bağlarının şiddetine ve birbirine bağlanışlarının büyüklüğüne işaret içindir. Bu bağlar onların kendi başlarına hareket etmelerine engel olduğu için, uzuvlarından sadece bazıları içinde bulunsa bile, tıpkı {جعلوا أصابعهم في آذانهم} [Nûh: 7] “parmaklarını kulaklarına tıkadılar” ayetinde olduğu gibi sanki bütünüyle onun içindelermiş gibi kabul edilerek şöyle buyruldu: {في الأصفاد *} “prangalar içinde.” Yani esirlerin bağlandığı demir, bukağı veya benzeri bağlar içinde. 'Esfâd', fetha ile okunan 'safad' kelimesinin çoğuludur. Buhârî ve Müslim, Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] rivayet etmişlerdir ki Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]

قال: «إن عفريتاً من الجن تفلت عليّ البارحة ليقطع علي صلاتي فأمكنني الله منه فأخذته فأردت أن أربطه إلى سارية من سواري المسجد حتى تنظروا إليه كلكم، فذكرت دعوة أخي سليمان {هب لي ملكاً لا ينبغي لأحد من بعدي} فرددته خاسئاً» ، وقد حكمه الله في بعض الجن، فحمي من الذين يطعنون دار مولده ودار هجرته، روى أحمد في مسنده بسند حسن إن شاء الله عن أبي هريرة ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «المدينة ومكة محفوفتان بالملائكة، على كل نقب منهما ملك، فلا يدخلهما الدجال ولا الطاعون» هذا في البلدين، وأما المدينة خاصة ففيها أحاديث عدة عن عدة من الصحابة في الصحيحين وغيرهما، وقد عوض الله نبينا ﷺ عن الشياطين التأييد بجيوش الملائكة في غزواته، وقد كان نبينا عبداً كما اختار فلم يكن له حاجة بغير ذلك.

şöyle buyurmuştur: «Dün gece cinlerden bir ifrit namazımı bozdurmak için üzerime aniden atıldı. Allah ona karşı bana imkân verdi de onu yakaladım. Hepiniz ona bakasınız diye onu mescidin direklerinden birine bağlamak istedim; fakat kardeşim Süleyman'ın {هب لي ملكاً لا ينبغي لأحد من بعدي} “Bana benden sonra hiç kimseye yaraşmayacak bir mülk lütfet” şeklindeki duasını hatırladım da onu hor ve hakir olarak geri çevirdim.» Allah Teâlâ onu cinlerin bir kısmına hâkim kılmış; böylece doğduğu şehri ve hicret yurdunu onlardan veba/taun vuranlardan korumuştur. Ahmed, Müsned'inde Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] -inşallah hasen bir senetle- rivayet etmiştir ki Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Medine ve Mekke meleklerle kuşatılmıştır; her bir geçidinde bir melek vardır; oraya ne Deccal ne de veba girebilir.» Bu iki şehir hakkındadır. Sadece Medine hakkında ise Sahîhayn ve diğer eserlerde birçok sahâbîden nakledilen pek çok hadis bulunmaktadır. Allah Teâlâ şeytanların yerine Peygamberimizi [sallallâhu aleyhi ve sellem] gazvelerinde melek ordularıyla desteklemiştir. Peygamberimiz ise tercih ettiği üzere bir kul peygamber idi; dolayısıyla bundan başkasına ihtiyacı yoktu.

ولما كان ذلك ملكاً عظيماً، نبه على عظمته بكثرته ودوامه وعظمة مؤتيه فقال مستأنفاً بتقدير: قلنا له ونحوه: {هذا} أي الأمر الكبير {عطاؤنا} أي على ما لنا من العظمة؛ ثم سبب عن ذلك

Bu durum büyük bir mülk olduğu için, onun çokluğuna, devamlılığına ve onu verenin azametine dikkat çekerek; "Ona şöyle dedik" takdiriyle yeni bir cümle halinde şöyle buyurdu: {هذا} “İşte bu” yani bu büyük mertebe, {عطاؤنا} “bizim bağışımızdır” yani azametimizle verdiğimizdir. Sonra bunun neticesi olarak

إطلاق التصرف الذي هو أعظم المقاصد، فكم من مالك لشيء وهو مغلول اليد عن التصرف فيه، فقال بادئاً بما يوجب الحب ويقبل بالقلوب دالاً على عظمته وظهور أمره بفك الإدغام: {فامنن} أي أعط من شئت عطاء مبتدئاً من غير تسبب من المعطي: {أو أمسك} أي عمن شئت.

hedeflerin en büyüğü olan dilediğince tasarruf etme serbestiyetini getirdi; zira nice mülk sahibi vardır ki sahip olduğu şeyde tasarruf etmekten eli kolu bağlıdır. Sevgiyi celbeden ve kalpleri yönelten şeyle başlayarak, idgamı çözmek suretiyle emrin azametine ve açıklığına delalet ederek şöyle buyurdu: {فامنن} “Artık ister lütfet” yani dilediğine, verilen kimseden bir sebep olmaksızın karşılıksız bir bağış olarak ver, {أو أمسك} “ister tut” yani dilediğinden de esirge.

ولما كان هذا عطاء يفوت الوصف عظمه، زاده تعظيماً بكثرته وتسهيله وسلامة العاقبة فيه فقال: {بغير} أي كائناً كل ذلك من العطاء والمن خالياً عن {حساب *} لأنك لا تخشى من نقصه وربك هو المعطي والآمر، ولا من كونه مما يسأل عنه في الآخرة لأنه قد أذن لك، فنفي الحساب عنه يفيد شيئين الكثرة وعدم الدرك في إعطاء أو منع، وجعله مصدراً مزيداً يفهم أنه إنما ينفي عنه حساب يعتد به لا مطلق حسب بالتخمين كما يكون في الأشياء التي تعيي الحاصر فيقرب أمرها بنوع حدس.

Bu, nitelenemeyecek kadar büyük bir bağış olduğu için; çokluğuyla, kolaylığıyla ve akıbetinin selametiyle onu daha da yücelterek şöyle buyurdu: {بغير} “[olmak üzere]” yani verme ve esirgeme işinin tamamı olmaksızın {حساب *} “hesapsızca!” Çünkü sen onun eksilmesinden korkmazsın, zira onu veren ve emreden senin Rabbindir; ahirette de bundan sorguya çekilmekten endişe etmezsin, zira sana izin verilmiştir. Dolayısıyla hesabın nefyedilmesi iki hususu ifade eder: Çokluk ve vermede ya da esirgemede hiçbir sorumluluğun olmaması. Bunun mezîd masdar yapılması, tahmine dayalı basit bir saymanın değil, hesaba katılacak derecede gerçek bir hesabın nefyedildiğini anlatır; nitekim sayanı aciz bırakan şeylerde durum bir tür sezişle yaklaşık olarak bilinir.

ولما رفع الحرج عنه في الدارين، أثبت المزيد فقال عاطفاً على ما تقديره: هذا له في الدنيا، مؤكداً زيادة في الطمأنية لكونه خارقاً لما حكم به من العادة في أنه كل ما زاد عن الكفاف في الدنيا كان ناقصاً

Her iki yurtta da ondan sorumluluğu kaldırınca, fazlasını da teyit etti ve takdiri "Bu onun dünyadaki durumudur" olan söze atfederek, dünyada yetecek miktardan fazla olan her şeyin ahiretteki nasibi eksilteceğine dair

للحظ في الآخرة: {وإن له} أي خاصاً به {عندنا} أي في الآخرة {لزلفى} أي قربى عظيمة {وحسن مآب *} أي مرجع.

yerleşmiş âdet hükmünün hilafına olarak iç huzurunu daha da artırmak için tekit ederek şöyle buyurdu: {وإن له} “Şüphesiz onun için vardır” yani ona mahsus olarak, {عندنا} “katımızda” yani ahirette, {لزلفى} “büyük bir yakınlık” yani yüce bir kurbiyet, {وحسن مآب *} “ve güzel bir gelecek!” yani güzel bir dönüş yeri.

ولما انقضى الخبر عن الملك الأواب الذي ملك الدنيا بالفعل قهراً وغلبة شرقاً وغرباً، وكان أيوب ﵇ في ثروة الملوك وإن لم يكن ملكاً بالفعل، وكان تكذيب من كذب بالنبي ﷺ إنما هو بتسليط الله الشياطين بوسوسته عليهم، وأمره سبحانه بالصبر على ذلك وقص عليه من أخبار الأوابين تعليماً لحسن الأوبة إن وهن الصبر، أتبعه الإخبار عن الصابر الأواب الذي لم يتأوه إلا من وسوسة الشيطان لزوجه بما كان يفتنها ليزداد النبي ﷺ بذكر هذه الأخبار صبراً ويتضاعف إقباله على الله تعالى وتضرعه له اقتداء بإخوانه الذين لم تشغلهم عنه منحة السراء ولا محنة الضراء، وتذكيراً لقدرة الله على كل ما يريده تنبيهاً على أنه قادر على رد قريش عما هم فيه ونصر المستضعفين من عباده عليهم بأيسر سعي فقال: {واذكر عبدنا} أي الذي هو أهل للإضافة إلى عظيم جنابنا، وبينه بقوله: {أيوب} وهو من الروم من أولاد عيص بن إسحاق ﵈ لتتأسى بحاله فنصبر على قومك وإن رأيت ما لا

Doğuda ve batıda dünyayı fiilen kahır ve galebe ile yöneten o çokça tövbe eden hükümdarın haberi tamamlanınca; Eyyûb [aleyhisselâm] da fiilen hükümdar olmasa bile hükümdarların servetine sahip olduğundan, Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] yalanlayanların bu tekzibi de ancak Allah'ın şeytanları vesveseleriyle onlara musallat etmesi sebebiyle gerçekleştiğinden, Allah Teâlâ da buna sabretmesini emredip sabır zayıflarsa güzelce yönelmeyi öğretmek için ona çokça tövbe edenlerin kıssalarını anlattığından; eşine vesvese verip onu saptırmaya çalışan şeytanın vesvesesinden başka hiçbir şeyden feryat etmeyen o sabırlı ve çokça tövbe eden zâtın haberini bunun peşine getirdi. Ta ki Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] bu haberleri anarak sabrını artırsın; ne bolluk nimetinin ne de darlık mihnetinin kendilerini O'ndan alıkoyamadığı kardeşlerine uyarak Allah Teâlâ'ya yönelişini ve yakarışını katbekat çoğaltsın; Kureyş'i içinde bulunduğu durumdan geri çevirmeye ve zayıf kullarını en kolay yoldan onlara karşı muzaffer kılmaya kadir olduğunu hatırlatmak üzere Allah'ın dilediği her şeye gücünün yettiğini bilsin. Şöyle buyurdu: {واذكر عبدنا} “Kulumuzu da an” yani yüce makamımıza izafe edilmeye layık olan o kulumuzu; bunu şu sözüyle açıkladı: {أيوب} “Eyyûb'u”; o, İshâk'ın oğlu Îs'in neslinden [aleyhimesselâm] bir Rum idi. Ta ki onun haline uyasın da kavmine sabredesin; şayet sabredemeyeceğin bir durum görürsen

صبر لك عليه دعوت الله في إصلاحه.

onun ıslahı için Allah'a dua edesin.

ولما أمره بذكره، بين أن معظم المراد بعض أحواله الشريفة ليتأسى به فقال مبدلاً منه بدل اشتمال: {إذ} أي اذكر حاله الذي كان حين: {نادى} وصرف القول عن مظهر العظمة إلى صفة الإحسان لأنه موطنه لاقتضاء حاله ذلك فقال: {ربه} : أي المحسن إليه الذي عرف إحسانه إليه في تربيته ببلائه كما عرف امتنانه بظاهر نعمائه وآلائه، ثم ذكر المنادى به حاكياً له بلفظه فقال مشيراً بالتأكيد إلى أنه - وإن كان حاله فيما عهد من شدة صبره مقتضياً عدم الشكوى - أتاه ما لا صبر عليه: {إني} أي رب أدعوك بسبب أني. ولما كان هنا في سياق التصبير عظم الأمر بإسناد الضر إلى أعدى الأعداء إلهاباً إلى الإجابة وأدباً مع الله فقال: {مسّني} أي وأنا من أوليائك {الشيطان} أي المحترق باللعنة البعيد من الرحمة بتسليطك له {بنصب} أي ضر ومشقة وهم داء ووجع وبلاء يثقل صاحبه فيتبعه ويعيده ويكده ويجهده ويصل به إلى الغاية من كل ذلك، وقرئ بضم الصاد أيضاً وقرئ بالتحريك كالرُشد والرَشد، وكان ذلك إشارة إلى أحوال الضر في الشدة والخفة فالمسكن أدناه، والمحرك أوسطه، والمثقل بالضم أعلاه {وعذاب *} أي نكد قوي جداً دائم مانع من

Onu anmasını emredince, asıl kastedilenin örnek alınması için onun bazı şerefli halleri olduğunu açıklamak üzere bedel-i iştimal olarak şöyle buyurdu: {إذ} “Hani” yani şu vakitteki halini hatırla: {نادى} “seslenmişti”; hali bunu gerektirdiğinden ve ihsan makamı olduğundan sözü azamet makamından ihsan sıfatına çevirerek şöyle dedi: {ربه} “Rabbine:” Yani zahirî nimet ve lütuflarıyla bağışını bildiği gibi belasıyla terbiye etmesindeki ihsanını da tanıdığı velinimetine... Sonra nida ettiği sözü lafzıyla aktararak; sabrının şiddetine dair bilinen halinin şikâyet etmemeyi gerektirmesine rağmen, sabredilemeyecek bir durumla karşılaştığını tekit ile belirterek şöyle buyurdu: {إني} “Doğrusu ben” yani 'Rabbim, sana şu sebeple dua ediyorum ki ben...', bağlam sabra teşvik bağlamı olduğundan duanın kabulünü harekete geçirmek ve Allah'a karşı edep takınmak üzere zararı en azılı düşmana isnat ederek durumu büyüterek şöyle dedi: {مسّني} “bana dokundu” yani ben senin dostlarından biri olduğum halde, {الشيطان} “Şeytan” yani senin musallat kılmanla lanetle yanmış ve rahmetten uzaklaşmış olan o şeytan [dokundu], {بنصب} “bir yorgunluk” yani bir zarar, meşakkat, keder, hastalık, acı ve sahibini ağırlaştırıp bitap düşüren, takatsiz bırakan, yoran ve bunların en son noktasına ulaştıran bir bela ile... Sâd harfinin zammesiyle de fethasıyla da okunmuştur; tıpkı 'ruşd' ve 'raşed' gibi. Bu da zararın şiddet ve hafiflik derecelerine işarettir: Sükûn olanı en hafifi, harekeli olanı ortası, zammeli olanı ise en ağırıdır; {وعذاب *} “ve bir azapla!” Yani sürekli ve son derece şiddetli, lezzet veren her şeye engel olan,

كل ما يلذ، ويمكن أن يساغ ويستطعم أجمله، ونكره تنكير لتعظيم استغنائه على وجازته عن جمل طوال ودعاء عريض إعلاماً بأن السيل قد بلغ الزبى، وأوهن البلاء القوي، ولم يذكره بلفظ إبليس الذي هو من معنى اليأس وانقطاع الرجاء دلالة على أنه هو راج فضل الله غير آيس من روحه، وذلك أن الله تعالى سلطه على إهلاك أهله وولده وماله فصبر ثم سلطه على بدنه إلى أن سقط لحمه واستمر على ذلك مدداً طوالاً، فلذلك ثم تراءى لزوجته ﵂ في زي طبيب وقال لها: أنا أداويه ولا أريد أن يقول لي، إذا عوفي أنت شفيتني، وقيل: قال لها: لو سجد لي سجدة واحدة شفيته، فأتته وحدثته بذلك فأخبرها وعرفها أنه الشيطان، وحذرها منه وخاف غائلته عليها، فدعا الله بما تقدم وشدد النكير والتعظيم لما وسوس لها به بأن حلف ليضربنها مائة ضربة، ردعاً لها عن الإصغاء إلى شيء من ذلك، وتهويناً لما يلقاه من بلائه في جنبه.

içilmesi ve tadılması mümkün olan şeylerin tadını kaçıran bir sıkıntı ile... Kısacık lafzıyla uzun cümlelere ve geniş dualara ihtiyaç bırakmayacak derecede bu durumu yüceltmek için onu belirsiz (nekre) olarak getirdi; ta ki bardağın taştığı ve o güçlü belanın takati tükettiği bildirilsin. Şeytanı, ümitsizlik ve rahmetten kesilme manasını taşıyan 'İblis' lafzıyla anmadı ki kendisinin Allah'ın lütfunu umduğu ve O'nun rahmetinden ümidini kesmediği anlaşılsın. Olay şudur: Allah Teâlâ ailesini, çocuklarını ve malını helak etmesi için şeytanı ona musallat kıldı, o sabretti; sonra etleri dökülünceye kadar bedenine musallat kıldı ve bu durum uzun süre devam etti. Bunun üzerine şeytan, eşine [radıyallâhu anhâ] bir tabip kılığında görünerek ona: 'Ben onu tedavi ederim; ancak iyileştiğinde bana «Beni sen şifaya kavuşturdun» demesini isterim' dedi. Şöyle de denilmiştir: Ona: 'Bana bir kez secde etse onu iyileştiririm' dedi. Kadın da gelip bunu ona anlatınca, Eyyûb onun şeytan olduğunu bildirip tanıttı, onu şeytandan sakındırdı ve şeytanın fitnesinden onun adına endişe etti. Bunun üzerine yukarıda geçen şekilde Allah'a dua etti ve eşinin bu tür şeylere kulak asmasını engellemek ve yanında karşılaştığı belayı hafifletmek amacıyla onu yüz sopa vurmakla tehdit ederek bu vesveseyi şiddetle kınayıp büyüttü.

ولما تشوف السامع إلى جوابه عن ذلك، استأنف قوله: {اركض} أي قلنا له: اضرب الأرض وأوجد الركض وهو

Dinleyen kimse buna verilecek cevabı merakla bekleyince, yeni bir cümle olarak şöyle buyurdu: {اركض} “Vur!” Yani ona dedik ki: Yere vur ve koşma/hareket ettirme fiilini ortaya çıkar; bu da

المشي والتحريك والإسراع والاستحثاث {برجلك} يخرج منها ماء نافع حسن لتغتسل فيه وتشرب منه ففعل فأنبعنا له عيناً، فقيل له: {هذا} بإشارة القريب إشارة إلى تسهله {مغتسل} أي ماء يغتسل به وموضعه وزمانه {بارد} أي يبرد حر الظاهر {وشراب *} يبرد حر الباطن.

yürümek, hareket ettirmek, hızlanmak ve teşvik etmektir; {برجلك} “ayağınla!” Ki oradan yıkanacağın ve içeceğin faydalı ve güzel bir su çıksın. O da yaptı ve biz onun için bir pınar fışkırttık. Sonra işin kolaylığına işaret eden yakınlık işaretiyle ona şöyle denildi: {هذا} “İşte bu”, {مغتسل} “yıkanılacak” yani kendisiyle yıkanılacak su, onun yeri ve zamanı, {بارد} “soğuk bir su” yani dışın hararetini dindiren, {وشراب *} “ve bir içecektir!” İçin hararetini dindiren...

ولما كان التقدير: ففعل اغتسل فبرأ ظاهره وسر باطنه، عطف عليه قوله صارفاً القول إلى مظهر الجلال تنبيهاً على عظمة الفعل: {ووهبنا} أي بما لنا من العظمة {له أهله} أي الذين كان الشيطان سلط عليهم بأن أحييناهم، وجمع اعتباراً بالمعنى لأنه أفخم وأقرب إلى فهم المراد فقال: {ومثلهم} وأعلم باجتماع الكل في آنٍ واحد فقال: {معهم} جددناهم له وليعلم من يسمع ذلك أنه لا عبرة بشيء من الدنيا وأنها وكل ما فيها عرض زائل لا ثبات له أصلاً إلا ما كان لنا، فإنه من الباقيات الصالحات، فلا يغير أحد بشيء منها ولا يشتغل عنا أصلاً، ويعلم من هذا من صدقه القدروة على البعث بمجرد تصديقه له ومن توقف فيه سأل أهل الكتاب فعلم ذلك بتصديقهم له، ثم علل سبحانه فعله ذلك بقوله: {رحمة} ولما كان في مقام الحث على الصبر عظم الأمر بقوله: {منا} فإنه أعظم من التعبير في سورة الأنبياء بعندنا، ليكون ذلك أحث على لزوم الصبر، وإذا نظرت إلى ختام الآيتين عرفت تفاوت العبارتين ولاح لك أن مقام الصبر لا يساويه

Takdir "O da bunu yaptı, yıkandı; dışı şifa buldu, içi de ferahladı" şeklinde olunca; fiilin azametine dikkat çekmek üzere sözü celâl makamına çevirerek şunu buna atfetti: {ووهبنا} “Ve bağışladık” yani azametimizle, {له أهله} “ona ailesini”; yani onları yeniden diriltmek suretiyle şeytanın üzerlerine musallat kılındığı kimseleri [lütfettik]. Daha görkemli olduğu ve muradı anlamaya daha yakın bulunduğu için mana gözetilerek çoğul lafızla şöyle buyurdu: {ومثلهم} “ve bir mislini daha”, hepsinin aynı anda toplandığını bildirmek için de şöyle dedi: {معهم} “onlarla beraber.” Onları kendisi için yeniden var ettik; ta ki bunu işiten kimse dünyadaki hiçbir şeye itibar edilmeyeceğini, dünyanın ve içindeki her şeyin bizim için olanlar müstesna asla kalıcılığı bulunmayan geçici bir gölge olduğunu bilsin. Zira bizim için olanlar kalıcı salih amellerdir; öyleyse hiç kimse onlardan bir şeyle aldanmasın ve asla bizden yüz çevirmesin. Bunu tasdik eden kimse, sadece bu tasdikiyle ba'se (yeniden dirilişe) olan kudreti bilsin; tereddüt eden ise Ehl-i Kitap'a sorup onların doğrulamasıyla bunu öğrensin. Sonra Allah Teâlâ bu fiilini şu sözüyle gerekçelendirdi: {رحمة} “bir rahmet olarak”; sabra teşvik makamında olduğu için şu sözüyle meseleyi daha da yüceltti: {منا} “katımızdan”; bu, sabra sarılmayı daha çok teşvik etsin diye Enbiyâ Suresi'ndeki 'ındinâ' (katımızdan) ifadesinden daha azametlidir. İki ayetin sonuna baktığında iki ifadenin farkını anlarsın ve sabır makamına hiçbir şeyin denk

شيء، لأن الطريق إليه سبحانه لا ينفك شيء منه عن صبر وقهر للنفس وجبر، لأنها بالإجماع خلاف ما تدعو إليه الطبائع {وذكرى} أي إكراماً وتذكيراً عظيماً {لأولي الألباب *} أي الأفهام الصافية، جعلنا ذلك لرحمته ولتذكير غيره من الموصوفين على طول الزمان ليتأسى به كل مبتلى ويرجو مثل ما رجا، فإن رحمة الله واسعة، وهو عند القلوب المنكسرة، فما بينه وبين الإجابة إلا حسن الإنابة، فمن دام إقباله عليه أغناه عن غيره:

olamayacağı sana apaçık belli olur. Çünkü O'na Teâlâ giden yolun hiçbir kısmı sabırdan, nefsi kahredip boyun eğdirmekten uzak kalamaz; zira ittifakla bu yol, tabiatların arzu ettiği şeyin zıddıdır. {وذكرى} “ve bir ibret/öğüt olmak üzere” yani büyük bir ikram ve hatırlatma olsun diye, {لأولي الألباب *} “sağduyu sahipleri için.” Yani duru akıl sahipleri için. Bunu ona bir rahmet, zaman boyunca bu vasfa sahip olan diğer kimselere de bir hatırlatma kıldık; ta ki her imtihana uğrayan ona uysun ve onun umduğu gibi umsun. Zira Allah'ın rahmeti geniştir ve O, kırık kalplerin yanındadır. Kul ile duanın kabulü arasında sadece güzel bir inâbe (yöneliş) vardır; kim O'na yönelişini sürdürürse O, kulu başkasına muhtaç etmez:

لكل شيء إذا فارقته عوض ... وليس لله إن فارقت من عوض

Ayrıldığın her şeyin bir karşılığı vardır... / Fakat Allah'tan ayrılırsan O'nun hiçbir karşılığı yoktur.

ولما أجمل العذاب الصالح لألم الظاهر، وذكر المخلص منه، أتبعه التنبيه على أعظمه وهو ألم الباطن، بل أبطن الباطن التعلق بالاعتقاد فيما وسوس لزوجه ﵂ بما كاد يزلها فحلف ليضربنها مائة لئلا تعود إلى شيء من ذلك فيزلها عن مقامها كما أزل غيرها فأرشده ﷾ إلى المخلص من ذلك الحلف على أخف وجه لأنها كانت صابرة محسنة، فشكر الله لها ذلك، وجعل هذا المخلص بعدها سنة باقية لعباده تعظيماً لأجرها وتطييباً لذكرها فقال عاطفاً على

Dış bedenin acısına uygun olan azabı özetleyip ondan kurtuluş yolunu zikredince; bunun ardından en büyüğüne, yani iç âlemin acısına, hatta içlerin en içi olan inançla irtibatlı acıya dikkat çekti: Zira şeytan eşine [radıyallâhu anhâ] vesvese vermiş, neredeyse ayağını kaydıracaktı; o da bir daha böyle bir şeye dönüp de başkalarını kaydırdığı gibi onu da makamından kaydırmasın diye ona yüz sopa vurmaya yemin etmişti. Bunun üzerine Allah [celle celâluhû], sabırlı ve iyi bir kadın olduğu için onu bu yeminden en hafif yolla kurtaracak çareyi gösterdi. Allah onun bu haline karşılık verdi ve mükâfatını yüceltmek, hatırasını güzellikle anmak için bu kurtuluş çaresini ondan sonra kullarına baki bir sünnet kıldı. Şuna atfederek buyurdu ki:

{اركض} {وخذ بيدك} أي التي قد صارت في غاية الصحة {ضغثاً} أي حزمة صغيرة من حشيش فيها مائة عود كشمراخ النخلة، قال الفراء: هو كل ما جمعته من شيء مثل الحزمة الرطبة، وقال السمين: وأصل المادة يدل على جميع المختلطات {فأضرب به} أي مطلق ضرب ضربة واحدة {ولا تحنث} في يمينك أي تأثم بترك ما حلفت على فعله، فهذا تخفيف على كل منهما لصبره، ولعل الكفارة لم تكن فيهم وخصنا الله بها مع شرعه فينا ما أرخصه له تشريفاً لنا، وكل هذا إعلاماً بأن الله تعالى ابتلاه ﷺ في بدنه وولده وماله، ولم يبق له إلا زوجة فوسوس لها الشيطان طمعاً في إيذائهما كما آذى آدم وحواء ﵉، إلى أن قارب منها بعض ما يريد، والمراد بالإعلام به تذكير النبي ﷺ بأنه إن كان مكن الشيطان من الوسوسة لأقاربه والإغواء والإضلال فقد منّ عليه بزوجه أعظم وزراء الصدق وكثير من أقاربه الأعمام وبني الأعمام وغيرهم، وحفظ له بدنه وماله ليزداد شكره لله تعالى، وفي القصة إشارة إلى أنه قادر على أن يطيع له من يشاء، فإنه قادر على التصرف في المعاني كقدرته على التصرف في الذوات، وأنه سبحانه يهب لهذا النبي الكريم قومه العرب الذين هم الآن أشد الناس

{اركض} sözüne atıfla: {وخذ بيدك} “Ve eline al” yani son derece sıhhatli hale gelen elinle, {ضغثاً} “bir demet sap” yani hurma salkımı çöpü gibi içinde yüz çöp bulunan küçük bir ot demeti. Ferrâ şöyle demiştir: O, yaş demet gibi topladığın her türlü şeydir. Semîn ise şöyle demiştir: Kelimenin kök anlamı birbirine karışmış şeylerin tamamına delalet eder. {فأضرب به} “onunla vur” yani tek bir vuruşla mutlak olarak vur, {ولا تحنث} “ve yeminini bozma” yani yemininde [dur], yapmaya yemin ettiğin şeyi terk ederek günaha girme. Bu, sabırlarından ötürü her ikisi için de bir hafifletmedir. Belki de kefaret onların şeriatında yoktu ve Allah bize bir şeref ve lütuf olarak, ona tanıdığı bu ruhsatla birlikte kefareti bize has kıldı. Bütün bunlar; Allah Teâlâ'nın onu [sallallâhu aleyhi ve sellem] bedeninde, evladında ve malında imtihan ettiğini, geriye sadece hanımının kaldığını, şeytanın da Âdem ile Havvâ'ya [aleyhimesselâm] eziyet ettiği gibi onlara da eziyet etme tamahıyla hanımına vesvese verip nihayetinde arzularından bir kısmını ona yaklaştırdığını bildirmek içindir. Bunun bildirilmesinden maksat ise Hz. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] şunu hatırlatmaktır: Eğer şeytana akrabalarına vesvese verme, saptırma ve yoldan çıkarma imkânı verilmişse de O'na, en büyük sadakat veziri olan hanımını, amcalarından, amca çocuklarından ve diğerlerinden pek çok akrabasını lütfetmiş; Allah Teâlâ'ya şükrünü artırsın diye bedenini ve malını korumuştur. Bu kıssada, dilediği kimseyi O'na itaatkâr kılmaya kadir olduğuna bir işaret vardır; zira O, zatlar üzerinde tasarruf etmeye kadir olduğu gibi manalar üzerinde de tasarruf etmeye kadirdir. Yüce Allah bu kerim Peygamber'e, şu anda insanların O'na karşı en çetin olanı

عليه وغيرهم فيطيعه الكل.

bulunan Arap kavmini ve diğerlerini bağışlayacak ve hepsi O'na boyun eğecektir.

ولما كان الصبر والأفعال المرضية عزيزة في العباد لا تكاد توجد فلا يكاد يصدق بها، علل سبحانه هذا الإكرام له ﷺ وأكده، فقال على سبيل الاستنتاج مما تقدم رداً على من يظن أن الشكوى إليه تنافي الصبر، وإشارة إلى أن السر في التذكير به التأسي في الصبر: {إنا} أي على ما لنا من العظمة {وجدناه} أي في عالم الشهادة طبق ما كان لنا في عالم الغيب ليتجدد للناس من العلم بذلك ما كنا به عالمين، ولما كان السياق للحث على مطلق الصبر في قوله تعالى {واصبر على ما يقولون} [المزمل: ١٠] أتى باسم الفاعل مجرداً على مبالغة فقال: {صابراً} ثم استأنف قوله: {نعم العبد} ثم علل بقوله مؤكداً لئلا يظن أن بلاءه قادح في ذلك: {إنه أواب *} أي رجاع بكليته إلى الله سبحانه على خلاف ما يدعو إليه طبع البشر، قال الرازي في اللوامع: قال ابن عطاء: واقف معنا بحسن الأدب لا يغيره دوام النعمة، ولا يزعجه تواتر البلاء والمحنة، روى عبد بن حميد في مسنده عن أبي سعيد ﵁ قال: وضع رجل يده على النبي ﷺ فقال: والله ما أطيق أن أضع يدي عليك من شدة حماك، فقال النبي ﷺ: «إنا معشر الأنبياء يضاعف لنا البلاء كما يضاعف لنا

Sabır ve rıza duyulan ameller kullar arasında pek az bulunup neredeyse rastlanmadığından ve bu sebeple neredeyse varlığına inanılmadığından; Allah Teâlâ ona [sallallâhu aleyhi ve sellem] olan bu ikramını gerekçelendirip pekiştirdi ve O'na halini arz etmenin sabra engel olduğunu zannedenlere bir cevap olarak ve onu anmanın sırrının sabırda örnek almak olduğuna işaretle, geçenlerden bir netice çıkarma kabilinden şöyle buyurdu: {إنا} “Gerçekten biz” yani sahip olduğumuz azametle, {وجدناه} “onu bulduk” yani gayb âlemindeki bilgimize uygun olarak şehadet âleminde de öyle bulduk ki bizim bildiğimiz şeyden insanlara yeni bir bilgi hâsıl olsun. Sözün gelişi, Yüce Allah'ın {واصبر على ما يقولون} “Onların söylediklerine sabret” [Müzzemmil: 10] ayetinde mutlak sabra teşvik makamında olduğundan, mübalağa kipi yerine yalın ism-i fail getirerek şöyle buyurdu: {صابراً} “sabırlı [bir kul].” Sonra sözü müstakil olarak devam ettirdi: {نعم العبد} “O ne güzel kuldu!” Ardından, çektiği belanın bu duruma halel getirdiği zannedilmesin diye tekit ederek gerekçesini şöyle açıkladı: {إنه أواب *} “Çünkü o, daima [bize] yönelen biriydi.” Yani beşer tabiatının çağırdığı şeyin aksine, bütünüyle Allah Teâlâ'ya dönen biriydi. Râzî, el-Levâmi‘ adlı eserinde şöyle der: İbn Atâ demiştir ki: Bizimle güzel bir edep üzere dururdu; nimetin devam etmesi onu değiştirmez, peş peşe gelen bela ve sıkıntılar onu sarsmazdı. Abd b. Humeyd, Müsned'inde Ebû Saîd'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam elini Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] üzerine koydu ve: 'Vallahi hummanızın şiddetinden elimi üzerinize koymaya dayanamıyorum' dedi. Bunun üzerine Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Biz peygamberler topluluğuyuz; bize ecir katlandığı gibi bela da katlanır.

الأجر، إن كان النبي من الأنبياء ليبتلي بالقمل حتى يقتله وإن كان النبي من الأنبياء ليبتلي بالفقر حتى يأخذ العباة فيحويها وإن كانوا ليفرحون بالبلاء كما يفرحون بالرخاء» .

Peygamberlerden biri bit ile imtihan edilirdi de nihayet bu onu öldürürdü; peygamberlerden biri fakirlikle imtihan edilirdi de nihayet [üzerine giyecek] bir abayı alıp bürünürdü. Onlar belaya, sizin bolluğa sevindiğiniz gibi sevinirlerdi.»

ولما ذكر سبحانه من ابتلاه في بدنه وماله وولده ثم جعل له الماء برداً وسلاماً وعافية ونظاماً وشفاء وقواماً، عطف عليه من ابتلاه بالنار على أيدي الجبابرة فجعلها عليه برداً وسلاماً باعتماده عليه وصبره لديه، ونجاه من كيدهم، وجعل أيده بمفرده فوق أيدهم، ثم ابتلاه بالهجرة لوطنه وأهله وعشيرته وسكنه، ثم بذبح ابنه، فصبر على ذلك كله، اعتماداً على فضل الله ومنّة فقال: {واذكر عبدنا} بالتوحيد في رواية ابن كثير للجنس أو لإبراهيم وحده ﵇ لأنه أصل من عطف عليه ديناً وأبوة، فبين الله أساس عطفه عليه في المدح بالعبودية أيضاً، ثم بين المراد بقوله: {إبراهيم} وعطف على العبد لا على مبينه لئلا يلزم بيان واحد بجماعة إذا أريد به إبراهيم وحده لا الجنس ابنه لصبره على دينه في الغربة بين عباد الأوثان ومباعدي الإيمان، فلم يلفت لفتهم ولا داناهم، بل أرسل إلى أقاربه في

Allah Teâlâ bedeninde, malında ve evladında imtihan ettiği, sonra da suyu onun için bir serinlik, esenlik, afiyet, nizam, şifa ve dirlik kıldığı kimseyi zikredince; onun peşine, zorbaların eliyle ateşle imtihan ettiği, O'na dayanması ve O'nun katındaki sabrı sebebiyle ateşi onun için serinlik ve esenlik kıldığı, onların tuzaklarından kurtardığı, tek başına onun elini onların ellerinin üstünde kıldığı; sonra vatanından, ailesinden, aşiretinden ve yurdundan hicretle, ardından da oğlunu kurban etmekle imtihan ettiği, Allah'ın lütfuna ve ihsanına güvenerek bütün bunlara sabreden kimseyi atfetti ve şöyle buyurdu: {واذكر عبدنا} “Kulumuzu da an”; İbn Kesîr kıraatinde cins isim veya sadece İbrahim [aleyhisselâm] kastedilerek tekil lafızla okunmuştur; zira o, din ve babalık bakımından kendisine atfedilenlerin aslıdır. Böylece Allah, kullukla övmede de ona atfın esasını açıkladı. Sonra şu sözüyle kastedileni beyan etti: {إبراهيم} “İbrahim'i”; putperestler ve imandan uzak kimseler arasında gurbette iken dinine sabrettiği için —yalnızca İbrahim kastedilip cins kastedilmediğinde tek bir kişinin bir toplulukla açıklanması gerekmesin diye— açıklanan lafza değil de 'el-abd' lafzına atfetti. O [oğlu], onların tarafına meyletmedi, onlara yanaşmadı; bilakis

بلاد الشرق، فتزوج منه من وافقته على دينه الحق، واستمر على إخلاص العبادة لا يأخذه في الله لومة لائم إلى أن مضى لسبيله فقال: {وإسحاق} ثم أتبعه ولده الذي قفا أثره، وصبر صبره، وابتلى بفقد ولده، وبهجة كبده، فصبر أتم الصبر في ذلك الضر، وأبلغ في الحمد والشكر، فقال تعالى: {ويعقوب} وألحقهما سبحانه بأبيها بعد أن بينت قراءة الإفراد إصالته في المدح بالعبودية فعطفهما عليه نفسه في قراءة غير ابن كثير {عبادنا} بالجمع كما قال تعالى {والذين آمنوا واتبعتهم ذرياتهم بإيمان ألحقنا بهم ذرياتهم} [الطور: ٢١] .

Doğu beldelerindeki akrabalarına haber gönderdi ve oradan hak dinine muvafakat eden bir kadınla evlendi. Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından çekinmeyerek ibadette ihlasa devam etti ve nihayet kendi yoluna gitti. Şöyle buyurdu: {وإسحاق} “İshak'ı”; sonra onun peşinden, onun izini takip eden, onun sabrıyla sabreden, evladını ve ciğerparesini kaybetmekle imtihan olunan, o sıkıntıda eksiksiz bir sabır gösterip hamd ve şükürde en ileri dereceye varan oğlunu zikretti ve Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ويعقوب} “ve Yakub'u.” Tekil kıraat, kullukla övülmedeki asaletini belirttikten sonra Allah Teâlâ onları babalarına bağladı ve İbn Kesîr dışındakilerin {عبادنا} “kullarımızı” şeklindeki çoğul kıraatinde bizzat ona atfetti; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {والذين آمنوا واتبعتهم ذرياتهم بإيمان ألحقنا بهم ذرياتهم} “İman eden ve soyları da imanda kendilerine tabi olanların zürriyetlerini de kendilerine kattık” [Tûr: 21].

ولما اجتعموا بالعطف أو البدل وصفهم بقوله: {أولي الأيدي} أي القوة الشديدة والأعمال السديدة لأن الأيدي أعظم آلات ذلك {والأبصار *} أي الحواس الظاهرة والباطنة التي هي حقيقة بأن تذكر وتمدح بها لقوة إدراكها وعظمة نفوذها فيما هو جدير بأن يراعى من جلال الله ومراقبته في الحركات والسكنات سراً وعلناً، وعبر عن ذلك بالأبصار لأنها أقوى مبادئه، ومن لم يكن مثلهم كان مسلوب القوة والعقل، فلم يكن له عقل فكان عدماً، فهو أعظم توبيخ لمن رزقه الله قوة وعقلاً، ثم لا يصرفه في عبادة الله والمجاهدة فيه سبحانه.

Atıf veya bedel yoluyla bir araya geldiklerinde onları şu sözüyle niteledi: {أولي الأيدي} “güç... sahipleri” yani çetin bir güç ve dosdoğru ameller sahipleri; çünkü eller bunların en büyük aletleridir. {والأبصار *} “ve basiret...” yani Allah'ın celaline riayet edilmesi, gizlide ve açıkta hareket ve duruşlarda O'nun murakabesinde bulunulması hususunda, idraklerinin kuvveti ve nüfuzlarının büyüklüğü sebebiyle anılmaya ve övülmeye layık olan zahirî ve bâtınî duyular. Bundan 'ebsâr' (gözler/basiretler) diye söz edildi; zira o, bunların en kuvvetli başlangıcıdır. Onlar gibi olmayan kimse ise güçten ve akıldan mahrum kalmış, aklı olmadığı için de yok hükmünde olmuştur. Bu, Allah'ın kendisine güç ve akıl rızıklandırdığı halde bunu Allah'a ibadette ve O'nun yolunda cihatta harcamayan kimse için en büyük azarlamadır.

ولما اشتد تشوف السامع لما استحقوا به هذا الذكر، قال مؤكداً إشارة إلى محبته سبحانه لمدحهم ورداً على من ينسب إليهم أو إلى أحد منهم ما لا يليق كما كذبه اليهود فيما بدلوه من التوراة في حق إسحاق ﵇ في بعض المواضع معدياً للفعل بالهمزة إشارة إلى أنه جذبهم من العوائق إليه جذبة واحدة هي في غاية السرعة: {إنا أخلصناهم} أي لنا إخلاصاً يليق بعظمتنا التي لا تدانيها عظمة {بخالصة} أي أعمال وأحوال ومقامات وبلايا ومحن هي سالمة عن شوب ما، فصاروا بالصبر عليها في غاية الخلوص.

Dinleyicinin onların bu anılmayı ne ile hak ettiklerini öğrenme arzusu şiddetlenince, Yüce Allah'ın onları övmeyi sevdiğine işaretle ve Yahudilerin Tevrat'ta İshak [aleyhisselâm] hakkında bazı yerlerde tahrif edip yalan uydurdukları gibi onlara veya onlardan birine layık olmayan şeyleri nispet edenlere bir ret olarak, fiili hemze ile geçişli kılarak —onları engellerden kendisine doğru son derece hızlı tek bir çekişle çektiğine işaretle— tekitli bir şekilde şöyle buyurdu: {إنا أخلصناهم} “Şüphesiz biz onları arındırdık” yani hiçbir azametin erişemeyeceği azametimize layık bir ihlasla kendimiz için tertemiz kıldık, {بخالصة} “katıksız bir hasletle” yani hiçbir şaibesi bulunmayan ameller, haller, makamlar, bela ve mihnetlerle; böylece bunlara sabrederek son derece halis kimseler oldular.

ولما كان سبب الإخلاص تذكر يوم الدين وما يبرز فيه من صفات الجلال والجمال وينكشف فيه من الأمور التي لا توصف عظمتها، بينها بقوله: {ذكرى الدار} أي تذكرهم تلك الخالصة تذكيراً عظيماً لا يغيب عنهم أصلاً الدار التي لا يستحق غيرها أن يسمى داراً بوجه بحيث نسوا بذكر هذا الغائب ذكر ما يشاهدونه من دار الدنيا فهم لا ينظرون إليه أصلاً بغضاً فيها فقد أنساهم هذا الغائب الثابت الشاهد الزائل عكس ما عليه العامة، وإضافة نافع وأبي جعفر وهشام عن ابن عامر بخلاف عنه لخالصة مؤيد لما قلت من أن ذكرى بيان لأنها إضافة الصفة إلى الموصوف، والمعنى أنهم لا يعملون شيئاً إلا وهو

İhlasın sebebi hesap gününü, o günde açığa çıkacak celal ve cemal sıfatlarını ve büyüklüğü tarif edilemez durumların ortaya çıkışını hatırlamak olduğundan, bunu şu sözüyle beyan etti: {ذكرى الدار} “ahiret yurdunu anma [hasletiyle].” Yani o halis hasletle, kendisinden başka hiçbir yerin hakiki manada yurt diye isimlendirilmeye layık olmadığı o yurdu, akıllarından asla çıkmayacak büyük bir hatırlayışla hatırlarlar; öyle ki bu gayb olanı anmakla dünya yurdundan gördükleri şeyleri anmayı unuttular ve dünyaya olan buğuzları sebebiyle ona asla dönüp bakmazlar. Bu kalıcı gayb, sıradan insanların durumunun aksine, onlara bu fani ve göz önündeki dünyayı unutturmuştur. Nâfi‘, Ebû Ca‘fer ve İbn Âmir'den bir rivayetle Hişâm'ın 'hâlisa' kelimesini izafetle okuması, 'zikrâ' kelimesinin bir beyan (açıklama) olduğu yönündeki sözümü desteklemektedir; zira bu, sıfatın mevsufa izafetidir. Manası şudur: Onlar yaptıkları her ameli ancak

مقرب للآخرة، فالمعنى أن ذكرهم لها خالص عن سواه لا يشاركه فيه شيء ولا يشوبه شوب أصلاً.

ahirete yaklaştırıcı bir amel olarak işlerler. Dolayısıyla mana, onların ahireti anmalarının diğer şeylerden tamamen arınmış olduğu, buna hiçbir şeyin ortak olmadığı ve asla hiçbir şaibenin karışmadığıdır.

ولما دلت هذه الجملة على هذا المدح البليغ، عطف عليه ما يلازم الإخلاص فقال مؤكداً لمثل ما تقدم من التنبيه على أنهم ممن يغتبط بمدحهم، ورداً على من ربما ظن خلاف ذلك بكثرة مصائبهم في الدنيا: {وإنهم عندنا} أي على ما لنا من العظمة والخبرة {لمن المصطفين} المبالغ في تصفيتهم مبالغة كأنها بعلاج {الأخيار *} الذين كل واحد منهم بخير بليغ في الخير، وإصابتنا إياهم بالمصائب دليل ذلك لا دليل عكسه كما يظنه من طمس قلبه، والآية من الاحتباك: ذكر {أخلصناهم} أولاً دليل على {اصطفيناهم} ثانياً، و {المصطفين} دليلاً على {المخلصين} أولاً، وسر ذلك أن الإخلاص يلزم منه الاصطفاء، لا سيما إذا أسنده إليه بخلاف العكس بدليل {ثم أورثنا الكتاب الذين اصطفينا من عبادنا فمنهم ظالم لنفسه} [فاطر: ٣٢] .

Bu cümle böylesine beliğ bir övgüye delalet edince, ihlasın ayrılmaz vasfını buna atfetti ve onların övülmelerine gıpta edilecek kimselerden olduğuna dikkat çekmek ve dünyadaki musibetlerinin çokluğundan dolayı bunun aksini zannedebilecek kimselere bir ret olmak üzere daha önce geçtiği gibi tekit ederek şöyle buyurdu: {وإنهم عندنا} “Ve şüphesiz onlar bizim katımızda” yani sahip olduğumuz azamet ve engin bilgiye göre, {لمن المصطفين} “seçilmişlerdendir” adeta bir arındırma ameliyesinden geçmişçesine en ileri derecede saflaştırılmış olan, {الأخيار *} “en hayırlılardandır.” Her biri hayırda en üst mertebeye ulaşmış kimselerdir. Onlara musibet isabet ettirmemiz, kalbi körelmiş kimselerin zannettiği gibi aksinin değil, bilakis bunun delilidir. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Önce {أخلصناهم} denilmesi, ikinci olarak {اصطفيناهم} [anlamına] delildir; {المصطفين} denilmesi de birinci olarak {المخلصين} [anlamına] delildir. Bunun sırrı şudur: İhlas, seçilmeyi (ıstıfâ) gerektirir; özellikle de Yüce Allah bunu kendisine nispet ettiğinde böyledir, aksi ise böyle değildir; nitekim {ثم أورثنا الكتاب الذين اصطفينا من عبادنا فمنهم ظالم لنفسه} “Sonra Kitab'ı kullarımızdan seçtiklerimize miras bıraktık; onlardan kimi nefsine zulmedendir” [Fâtır: 32] ayeti buna delildir.

ولما أتم الأمر بذكر الخليل وابنه ﵉ الذي لم يخرج من كنفه قط ونافلته المبشر به للتأسي بهم في صبرهم الدين وإن خالفهم من خالفهم، أتبعه ولده الذي أمر بالتجرد عنه مرة بالإسكان عند البيت الحرام ليصير أصلاً برأسه في أشرف البقاع، ومرة بالأمر بذبحه في تلك المشاعر الكرام، فصار ما أضيف إليه من الأحوال

Halil'i ve onun himayesinden hiçbir zaman ayrılmamış olan oğlunu [aleyhimesselâm] ve kim karşı çıkarsa çıksın dine olan sabırlarında kendilerine uyulması için müjdelenen torununu anma işini tamamlayınca; onun ardından, en şerefli mekânda tek başına bağımsız bir kök olsun diye bir defasında Beyt-i Harâm'ın yanına yerleştirilmek suretiyle kendisinden tecrit edilmesi emredilen, bir defasında da o yüce menâsiklerde kurban edilmesi emredilen oğlunu zikretti. Böylece ona nispet edilen haller

والأفعال من المناسك العظام ﵊، وأفرده بالذكر دلالة على أنه أصل عظيم برأسه من أصول الأئمة الأعلام، فقال: {واذكر إسماعيل} أي أباك وما صبر عليه من البلاء بالغربة والانفراد والوحدة والإشراف على الموت في الله غير مرة وما صار إليه بعد ذلك البلاء من الفرج والرئاسة والذكر في هذه البلدة {واليسع} أي الذي استخلفه إلياس ﵇ على بني إسرائيل فجمعهم الله عليه بعد ذلك الخلاف الشديد الذي كان منهم لإلياس ﵇ {وذا الكفل} أي النصيب العظيم بالوفاء بما يكفله من كل أمر عليّ، وعمل صالح زكي.

ve ameller, büyük hac menâsikinden oldu [aleyhimüsselâm]. Onun önde gelen önderlerin asıllarından tek başına büyük bir asıl olduğuna delalet etmesi için onu müstakil olarak zikredip şöyle buyurdu: {واذكر إسماعيل} “İsmail'i de an” yani babanı ve onun gurbet, tek başınalık, yalnızlık ve Allah yolunda defalarca ölümle burun buruna gelme belasına karşı nasıl sabrettiğini ve bu beladan sonra bu beldede nasıl bir ferahlığa, reisliğe ve şana kavuştuğunu an; {واليسع} “Elyesa'ı” yani İlyas'ın [aleyhisselâm] İsrâiloğulları üzerine halife kıldığı ve İlyas'a [aleyhisselâm] karşı gösterdikleri o şiddetli muhalefetten sonra Allah'ın onları etrafında topladığı zatı; {وذا الكفل} “ve Zülkifl'i de [an].” Yani üstlendiği her yüce emirde ve nezih salih amelde vefa göstermek suretiyle büyük pay sahibi olan zatı.

ولما تقدم وصف من قبل إبراهيم ﵇ بالأوبة وخصوا بالتصريح، لما كان لهم من الشواغل عنها بكل من محنة السراء ومحنة الضراء وكذلك بالعبودية سواء، وكان الأمر بالذكر مع حذف الوصف المذكور لأجله والإشارة إليه بالتلويح ولا مانع من ذكره - دالاً على غاية المدح له لذهاب الوهم في تطلبه كل مذهب، قال معمّماً للوصف بالعبودية والأوبة بها جميع المذكورين، عاطفاً بما أرشد إليه العطف على غير مذكور على ما تقديره: إنهم أوابون، ليكون تعليلاً لذكرهم بما علل به ذكر أول مذكور فيهم:

İbrahim'den [aleyhisselâm] öncekilerin 'evvâb' (daima Allah'a yönelen) olarak vasfedilmesi geçtiğinde; gerek darlık gerekse bolluk imtihanıyla bundan alıkoyacak meşgaleleri bulunduğu için onlar açıkça tahsis edilmişti, aynı şekilde kulluk vasfı da böyleydi. Zikredilme sebebini oluşturan vasfın hazfedilerek anmanın emredilmesi ve zikredilmesine hiçbir engel bulunmadığı halde buna işaretle iktifa edilmesi —zihnin onu aramada her türlü yola gitmesi sebebiyle— onun için en üstün övgüye delalet ettiğinden; zikredilenlerin ilkini anmayı gerekçelendirdiği şeyle bunların anılmasını da gerekçelendirmek üzere, zikredilmeyene yapılan atfın işaret ettiği takdiri 'şüphesiz onlar evvâbdırlar' olan bir cümleye atfederek zikredilenlerin tamamı için kulluk ve evvâb olma vasfını genelleştirip şöyle buyurdu:

{وكل} أي من هؤلاء المذكورين في هذه السورة من الأنبياء قائمون بحق العبودية فهم من خيار عبادنا من هؤلاء الثلاثة ومن قبلهم {من الأخيار *} أي كما أن كلاًّ منهم أواب بالعراقة في وصف الصبر - كما مضى في الأنبياء، وبغير ذلك من كل خير على أن الصبر - جامع لجميع الطريق، فهم الذين يجب الاقتداء بهم في الصبر على الدين ولزوم طريق المتقين.

{وكل} “Ve hepsi” yani bu surede adı geçen peygamberlerin hepsi kulluk hakkını yerine getirenlerdir; dolayısıyla gerek bu üçü gerekse onlardan öncekiler kullarımızın seçkinlerindendir, {من الأخيار *} “hayırlı kimselerdendir.” Yani Enbiyâ Suresi'nde geçtiği üzere sabır vasfında kökleşmiş olmaları sebebiyle her birinin evvâb olduğu gibi ve sabrın bütün yolu kuşatması esasına dayanarak her türlü diğer hayırla da böyledir. İşte onlar, din uğrunda sabretme ve takva sahiplerinin yoluna sarılma hususunda kendilerine uyulması gereken kimselerdir.

ولما أتم سبحانه ما أراد من ذكر هؤلاء الأصفياء ﵈ الذين عافاهم بصبرهم وعافى من دعوهم، فجعلهم سبحانه سبب الفلاح ولم يجعلهم سبباً للهلاك، قال مؤكداً لشرفهم وشرف ما ذكروا به، حاثاً على إدامة تذكره وتأمله وتدبره للعمل به، مبيناً ما لهم في الآخرة على ما ذكر من أعمالهم وما لمن نكب عن طريقهم على سبيل التفصيل: {وهذا} أي ما تلوناه عليك من أمورهم وأمور غيرهم {ذكر} أي شرف في الدنيا وموعظة من ذكر القرآن ذي الذكر، ثم عطف على قوله {إن الذين يضلون عن سبيل الله لهم عذاب شديد} ما لأضدادهم، فقال مؤكداً رداً على من ينكر ذلك من كفار العرب

Allah Teâlâ sabırları sebebiyle kendilerini afiyete erdirdiği ve davet ettikleri kimseleri de kurtuluşa erdirdiği, böylece kendilerini bir helak sebebi kılmayıp bir kurtuluş vesilesi kıldığı bu seçkin kulları [aleyhimüsselâm] anmayı tamamlayınca; onların şerefini ve kendileriyle anıldıkları şeylerin şerefini tekit ederek, gereğince amel etmek için bunun sürekli hatırlanmasını, düşünülmesini ve üzerinde tefekkür edilmesini teşvik ederek, zikredilen amellerine karşılık ahirette kendilerine ne verileceğini ve onların yolundan sapanlara da ne olacağını ayrıntılı bir şekilde beyan etmek üzere şöyle buyurdu: {وهذا} “İşte bu” yani sana okuduğumuz onların durumları ve başkalarının durumları, {ذكر} “bir zikirdir/şereftir” yani dünyada bir şeref ve şerefli Kur'an'ın zikrinden bir öğüttür. Sonra {إن الذين يضلون عن سبيل الله لهم عذاب شديد} “Şüphesiz Allah'ın yolundan sapanlar için şiddetli bir azap vardır” ayetine onların zıtlarının durumunu atfederek, Arap kâfirlerinden

وغيرهم: {وإن} ويجوز - وهو أحسن - أن يكون معطوفاً على «هذا» وتقديره: هذا ذكر للصابرين.

ve başkalarından bunu inkâr edenlere bir cevap olarak tekitli bir şekilde şöyle buyurdu: {وإن} “Ve şüphesiz”; bunun 'hâzâ' kelimesine matuf olması da caizdir ve daha güzeldir; takdiri de şöyledir: Bu, sabredenler için bir zikirdir.

ولما أداهم إليه صبرهم في الدنيا وأن لهم على ما وهبناهم من الأعمال الصالحة التي مجمعها الصبر لمرجعاً حسناً، ولكنه أظهر الوصف الذي أداهم إلى هذا المآب تعميماً لكل من اقتدى بهم حثاً على الاقتداء فقال: {للمتقين} أي جميع العريقين في وصف التقوى الذين يلزمون لتقواهم الصراط المستقيم {لحسن مآب *} أي مصير ومرجع ولما شوق سبحانه إلى هذا الجزاء أبدل منه أو بينه بقوله: {جنات عدن} أي إقامة في استمراء وطيب عيش ونمو وامتلاء وشرف أصل.

Dünyadaki sabırlarının kendilerini ulaştırdığı şey ve kendilerine bağışladığımız, esası sabır olan salih ameller karşılığında onlar için güzel bir dönüş yeri bulunduğu bildirilince; örnek almaya teşvik etmek maksadıyla onlara uyan herkesi kapsayacak şekilde, kendilerini bu güzel dönüşe ulaştıran vasfı açıkça ortaya koyup şöyle buyurdu: {للمتقين} “takva sahipleri için vardır” yani takvaları sebebiyle dosdoğru yola sarılan, takva vasfında kökleşmiş kimselerin tamamı için, {لحسن مآب *} “güzel bir dönüş yeri [vardır].” Yani güzel bir akıbet ve varış yeri. Allah Teâlâ bu mükâfata karşı şevk uyandırınca, ondan bedel yaparak veya onu açıklayarak şöyle buyurdu: {جنات عدن} “Adn cennetleri [vardır].” Yani afiyet içinde, güzel bir yaşayışla, gelişme, doluluk ve asalet şerefiyle sürekli bir ikamet yurdu.

ولما كانت من الأعلام الغالبة، نصب عنها على الحال قوله: {مفتحة} أي تفتيحاً كثيراً وبليغاً من غير أن يعانوا في فتحها شيئاً من نصب أو طلب أو تعب، وأشار جعل هذا الوصف مفرداً أن تفتحيها على كثرتها كان لهم في آن واحد حتى كأنها باب واحد {لهم} أي لا لغيرهم {الأبواب} التي لها والتي فيها فلا يلحقهم في دخولها ذل الحجاب ولا كلفة الاستئذان، تستقبلهم الملائكة

Bu kelime baskın özel isimlerden olduğu için, ondan hal olarak şu sözü mansub kıldı: {مفتحة} “açılmış olarak” yani kapılarını açmak için herhangi bir zahmet, talep veya yorgunluk çekmeksizin pek çok ve mükemmel bir şekilde açılmıştır. Bu vasfın müfred kılınması, kapılar çok olmasına rağmen kendileri için aynı anda, adeta tek bir kapıymış gibi açıldığına işaret etmektedir; {لهم} “onlar için” yani başkaları için değil, {الأبواب} “kapıları.” Cennete ait olan ve cennetin içinde bulunan kapılar; dolayısıyla cennete girişlerinde ne perdelenme zilleti ne de izin isteme külfeti onlara dokunur; melekler onları

بالتبجيل والإكرام.

saygı ve ikramla karşılarlar.

ولما ذكر إقامتهم ويسر دخولهم، وصف حالهم إذ ذاك فقال: {متكئين فيها} أي ليس لهم شغل سوى النعيم ولا عليهم كلفة أصلاً. ولما كان المتكىء لا يتم نعيمه إلا إن كان مخدوماً، دل على سؤددهم بقوله: {يدعون فيها} اي كلما أرادوا من غير مانع أصلاً ولا حاجة إلى قيام ولا قعود يترك به الاتكاء. ولما كان أكلهم إنما هو للتفكه لا لحفظ الجسد من آفة قال: {بفاكهة كثيرة} فسمى جميع مآكلهم فاكهة، ولما كانت الفاكهة لا يمل منها، والشراب لا يؤخذ إلا بقدر الكفاية، وصفها دونه فقال: {وشراب *} .

Onların ikametlerini ve giriş kolaylıklarını zikredince, o andaki hallerini niteleyip şöyle buyurdu: {متكئين فيها} “Orada yaslanmış olarak” yani nimetten başka hiçbir meşgaleleri ve üzerlerinde hiçbir külfet yoktur. Yaslanan kimsenin nimeti ancak kendisine hizmet edildiğinde tam olacağından, onların efendiliklerine şu sözüyle delalet etti: {يدعون فيها} “orada isterler” yani hiçbir engel olmaksızın, yaslanmayı terk edecekleri bir kalkma veya oturma ihtiyacı duymaksızın her dilediklerinde çağırıp isterler. Yemeleri ise bedeni bir afetten korumak için değil sadece zevk almak için olduğundan şöyle buyurdu: {بفاكهة كثيرة} “birçok meyve”; böylece bütün yiyeceklerini meyve olarak isimlendirdi. Meyveden bıkılmadığı, içecek ise ancak ihtiyaç miktarınca alındığı için, içeceği meyvenin aksine nitelemeksizin şöyle buyurdu: {وشراب *} “ve içecek.”

ولما كان الأكل والشرب داعيين إلى النساء لا سيما مع الراحة قال: {وعندهم} أي لهم من غير مفارقة أصلاً. ولما كان سياق الامتنان مفهماً كثرة الممتن به لا سيما إذا كان من العظيم، أتى بجمع القلة مريداً به الكثرة لأنه أشهر وأوضح وأرشق من «قواصر» المشترك بين جمع قاصر وقوصرة - بالتشديد والتخفيف - لوعاء التمر فقال: {قاصرات} ولما كن على خلق واحد في العفة وكمال الجمال وحد فقال:

Yeme ve içme, özellikle rahatlık ortamında kadınlara arzu uyandıracağından şöyle buyurdu: {وعندهم} “Ve yanlarında vardır” yani kendilerinden asla ayrılmayacak şekilde onlar için vardır. Minnet ve lütuf bağlamı, bahşedilen şeyin çokluğunu —özellikle de Yüce olandan geldiğinde— ifade ettiğinden; hurma kabı anlamına gelen, şeddeli ve şeddesiz şekliyle 'kāsır' ve 'kavsara' kelimelerinin çoğulu arasında ortak olan 'kavâsır' kelimesine nispetle daha meşhur, daha açık ve daha zarif olduğu için çoğululuk kastederek cem-i kıllet (azlık çoğulu) kalıbıyla getirdi ve şöyle buyurdu: {قاصرات} “gözlerini sakınan... [dilberler].” İffet ve mükemmel güzellikte tek bir ahlak üzere oldukları için tekil olarak şöyle buyurdu:

{الطرف} أي طرفهن لعفتهن وطرف أزواجهن لحسنهن، ولما لم تنقص صيغة جمع القلة المعنى، لكونه في سياق المدح والامتنان، وكان يستعار للكثرة، أتى على نمط الفواصل بقوله: {أتراب *} أي على سن واحد مع أزواجهن وهو الشباب، سمي القرين ترباً لمس التراب جلده وجلد قرينه في وقت واحد، قال البغوي: بنات ثلاث وثلاثين سنة، لأن ذلك ادعى للتآلف فإن التحاب بين الأقران أشد وأثبت.

{الطرف} “gözlerini”; yani iffetlerinden dolayı kendi gözlerini, güzelliklerinden dolayı da eşlerinin gözlerini [başkalarından sakınırlar]. Cem-i kıllet sîgası, övgü ve lütuf bağlamında bulunması ve çokluk için mecazen kullanılması sebebiyle manayı eksiltmediğinden, ayet sonu uyumuna uygun olarak şöyle buyurdu: {أتراب *} “yaşıtlar.” Yani gençlik çağı olan yaşta eşleriyle aynı yaştadırlar. Bir kimsenin akranına 'tirb' denilmesinin sebebi, toprağın aynı anda onun ve akranının tenine değmesidir. Begavî şöyle demiştir: 'Otuz üç yaşında kızlardır; çünkü bu yaş kaynaşmaya daha elverişlidir; zira akranlar arasındaki sevgi daha güçlü ve daha kalıcıdır.'

ولما ذكر هذا النعيم لأهل الطاعة، وقدم ذلك العذاب لأهل المعصية قال: {هذا} أي الذي ذكر هنا والذي مضى {ما} وبني للمفعول اختصاراً وتحقيقاً للتحتم قوله: {توعدون} من الوعد والإيعاد، وقراءة الغيب على الأسلوب الماضي، ومن خاطب لفت الكلام للتلذيذ بالخطاب تنشيطاً لهممهم وإيقاظاً لقلوبهم {ليوم الحساب *} أي ليكون في ذلك اليوم.

İtaat ehline bu nimeti zikredip isyan ehline de o azabı önceden bildirince şöyle buyurdu: {هذا} “İşte bu” yani burada zikredilen ve daha önce geçen şeyler, {ما} “o şeydir ki”; kısaltmak ve kesinleştiğini gerçekleştirmek için meçhul sîgada getirilerek: {توعدون} “size vaadolunmaktadır”; vaad ve tehditten gelir. Gaip (üçüncü şahıs) kıraati geçmiş üsluba göredir; muhatap kıraati ise himmetlerini canlandırmak ve kalplerini uyandırmak amacıyla hitabın lezzetini tattırmak için sözü muhataba çevirmedir; {ليوم الحساب *} “hesap günü için.” Yani o günde gerçekleşmek üzere.

ولما كان هذا يصدق بأن يوجد ثم ينقطع كما هو المعهود من حال الدنيا، أخبر أنه على غير هذا المنوال فقال: {إن هذا} أي المشار إليه إشارة الحاضر الذي لا يغيب {لرزقنا} أي للرزق الذي

Bu durum, dünyadaki hallerden bilindiği gibi var olup sonra kesintiye uğrayabilecek bir şey için de geçerli sayılabileceğinden, bunun öyle bir minval üzere olmadığını bildirip şöyle buyurdu: {إن هذا} “Şüphesiz bu” yani kaybolmayan hazır bir şeye işaret eder gibi işaret edilen şey, {لرزقنا} “bizim rızkımızdır” yani azamet tecellisinde

يستحق الإضافة إلينا في مظهر العظمة، فلذلك كانت النتيجة: {ما له من نفاد *} أي فناء وانقطاع، بل هو كالماء المتواصل في نبعه، كلما أخذ منه شيء أخلف في الحال بحيث إنه لا يميز المأخوذ من الموجود بوجه من الوجوه، فيكون في ذلك تلذيذ وتنعيم لأهل الجنة بكثرة ما عنده، وبمشاهدة ما كانوا يعتقدونه ويثبتونه لله تعالى من القدرة على الإعادة في كل وقت، جزاء وفاقاً عكس ما يأتي لأهل النار.

bize nispet edilmeye layık olan bir rızktır. İşte bu sebeple netice şöyle oldu: {ما له من نفاد *} “onun için bitip tükenme yoktur.” Yani fena bulma ve kesilme yoktur; bilakis o, kaynağından sürekli fışkıran su gibidir; ondan her ne alınırsa, alınan ile mevcut olan hiçbir şekilde birbirinden ayırt edilemeyecek biçimde anında yerine yenisi gelir. Böylece cennet ehli için katındaki şeylerin çokluğuyla ve Allah Teâlâ'nın her an yeniden yaratma kudretine dair inandıkları ve ikrar ettikleri şeyi bizzat müşahede etmeleriyle bir lezzet ve nimetlenme hâsıl olur; cehennem ehlinin başına gelecek olanın aksine, tam bir uygunlukla bir karşılıktır.

ولما كانت النفوس نزاعة للهوى ميالة إلى الردى، فكانت محتاجة إلى مزيد تخويف وشديد تهويل، قال تعالى متوعداً لمن ترك التأسي بهؤلاء السادة في أحوال العبادة، مؤكداً لما مضى من إيعاد العصاة وتخويف العتاة: {هذا} أي الأمر العظيم الذي هو جدير بأن يجعل نصب العين وهو أنه لكل من الفريقين ما ذكر وإن أنكره الكفرة، وحذف الخبر بعد إثباته في الأول أهول ليذهب الوهم فيه كل مذهب {وإن للطاغين} أي الذين لم يصبروا على تنزيلهم أنفسهم في منازلها بالصبر على ما أمروا به فرفعوا أنفسهم فوق قدرها، وتجاوزوا الحد وعلوا في الكفر به وأسرفوا في المعاصي والظلم وتجبروا وتكبروا فكانوا أحمق الناس {لشر مآب *} أي مصير ومرجع،

Nefisler hevese meyilli, helake düşkün olduğundan ve daha fazla korkutulmaya ve şiddetli bir dehşete muhtaç bulunduğundan; Allah Teâlâ ibadet hallerinde bu önderlere uymayı terk edenleri tehdit ederek, günahkârları korkutmayı ve azgınları dehşete düşürmeyi tekit sadedinde şöyle buyurdu: {هذا} “İşte bu” yani göz önünde bulundurulmaya layık olan o büyük meseledir ki, kâfirler inkâr etse de iki fırkadan her biri için zikredilen akıbet vardır. Birincisinde haber ispat edildikten sonra burada hazfedilmesi, zihnin her türlü ihtimale gitmesi için daha dehşet vericidir; {وإن للطاغين} “Ve şüphesiz azgınlar için” yani emrolundukları şeye sabrederek kendilerini hak ettikleri konuma indirmeye sabretmeyip haddi aşarak nefislerini boylarından büyük gören, küfürde ileri giden, günah ve zulümde aşırıya kaçan, zorbalık ve kibir göstererek insanların en ahmakları olan kimseler için, {لشر مآب *} “kötü bir dönüş yeri vardır.” Yani pek fena bir varış ve dönüş yeri,

وأبدل منه أو بينه بقوله: {جهنم} أي الشديدة الاضطرام الملاقية لمن يدخلها بغاية العبوسة والتجهم.

ve ondan bedel yaparak veya onu açıklayarak şöyle buyurdu: {جهنم} “cehennemdir” yani son derece alevli olan, içine gireni son derece asık bir surat ve nefretle karşılayan yer.

ولما كان اختصاصهم بها ليس بصريح في عذابهم، استأنف التصريح به في قوله: {يصلونها} أي يدخلونها فيباشرون شدائدها. ولما أفهم هذا غاية الكراهة لها وأنه لا فراش لهم غير جمرها، فكان التقدير: فيكون مهاداً لهم لتحيط بهم فيعمهم صليها، سبب عنه قوله: {فبئس المهاد *} أي الفراش هي، فإن فائدة الفراش تنعيم الجسد، وهذه تذيب الجلد واللحم ثم يعود في الحال كلما ذاب عاد عقوبة لهم ليريهم الله ما كانوا يكذبون به من الإعادة في كل وقت دائماً أبداً، كما كانوا يعتقدون ذلك دائماً أبداً جزاء وفاقاً عكس ما لأهل الجنة من التنعيم والتلذيذ بإعادة كل ما قطعوا من فاكهتها وأكلوا من طيرها، لأنهم يعتقدون الإعادة فنالوا هذه السعادة.

Onların cehenneme tahsis edilmesi azaplarının açık bir ifadesi olmadığından, şu sözünde bunu açıkça belirtmeye başlayarak şöyle buyurdu: {يصلونها} “Onlar oraya yaslanacaklar/girecekler” yani oraya girip onun şiddetli sıkıntılarını bizzat çekeceklerdir. Bu ifade, oradan son derece nefret edildiğini ve onlar için onun közünden başka bir döşek bulunmadığını anlatınca, takdir şöyle oldu: Onları kuşatması ve kavurucu sıcağının her yanlarını sarması için onlara bir döşek olur. Bunun neticesinde şöyle buyurdu: {فبئس المهاد *} “O ne kötü bir döşektir!” Yani o ne kötü yataktır; zira döşeğin faydası bedene rahatlık vermektir, oysa bu döşek deriyi ve eti eritir; sonra her eridiğinde derhal geri döner. Bu, daima ve ebediyen her an yeniden diriltilmeyi inkâr edip durdukları şeyi Allah'ın onlara göstermesi için bir cezadır; nasıl ki bunu daima ve ebediyen inkâr etmişlerse, ceza da tam bir uygunluk içinde olur. Bu durum, cennet ehlinin kopardıkları her meyvenin ve yedikleri her kuşun yeniden yaratılmasıyla lezzet ve nimet bulmalarının tam tersidir; çünkü onlar yeniden dirilmeye inanmışlar ve bu saadete ermişlerdir.

ولما قدم أن لأهل الطاعة فاكهة وشراباً، وكان ما وصف به مأوى العصاة لا يكون إلا عذاباً، وكان مفهماً لا محالة أن الحرارة تسيل من أهل النار عصارة من صديد وغيره قال: {هذا} أي العذاب للطاغين {فليذوقوه} ثم فسره بقوله: {حميم} أي ماء حار، وأشار بالعطف بالواو إلى تمكنه في كل من الوصفين فقال: {وغساق *}

İtaat ehli için meyve ve içecek olduğunu önceden belirtip, günahkârların sığınağı olarak nitelenen şeyin ancak azap olacağını bildirince ve bu durum, sıcaklığın cehennem ehlinden irin ve benzeri bir usare akıtacağını kaçınılmaz olarak hissettirince şöyle buyurdu: {هذا} “İşte bu” yani azgınlar için olan bu azaptır, {فليذوقوه} “onu tatsınlar”; sonra bunu şu sözüyle tefsir etti: {حميم} “kaynar su” yani sıcak bir su; vav ile atfederek her iki vasıfta da yetkin olduğuna işaret edip şöyle buyurdu: {وغساق *} “ve irin/kokuşmuş su.”

أي سيل منتن عظيم جداً بارد أسود مظلم شديد في جميع هذه الصفات من صديد ونحوه وهو في قراءة الجماعة بالتخفيف اسم كالعذاب والنكال من غسقت عينه، أي سالت، وغسق الشيء، أي امتلأ، ومنه الغاسق للقمر لامتلائه وكماله، وفي قراءة حمزة والكسائي وحفص بالتشديد صفة كالخباز والضراب، تشير إلى شدة أمره في جميع ما استعمل فيه من السيلان والبرد والسواد.

Yani irin ve benzeri şeylerden oluşan, son derece kokuşmuş, pek büyük, buz gibi soğuk, simsiyah, karanlık ve bütün bu vasıflarda pek şiddetli bir akıntıdır. Çoğunluğun kıraatinde şeddesiz olarak (Gasâk), gözün yaşarması için kullanılan 'gasekati'l-ayn' ve bir şeyin dolması için kullanılan 'gaseka'ş-şey'' kökünden azap ve nekâl gibi bir isimdir; nitekim doluluğu ve kemali sebebiyle aya 'gāsık' denmesi de bundandır. Hamza, Kisâî ve Hafs'ın kıraatinde ise şeddeli olarak (Gassâk), ekmekçi (habbâz) ve çok vuran (darrâb) gibi bir sıfattır; akma, soğukluk ve siyahlıkta kullanıldığı her şeyde durumunun son derece şiddetli olduğuna işaret eder.

ولما كان في النار - أجارنا الله منها بعفوه ورحمته - ما لا يعد من أنواع العقاب، قال عاطفاً على هذا، {وآخر} أي من أنواع المذوقات - على قراءة البصريين بالجمع لأخرى، ومذوق على قراءة غيرهما بالإفراد، وهو حينئذ للجنس، وأخبر عن المبتدأ بقوله: {من شكلة} أي شكل هذا المذوق ولما كان المراد الكثرة في المعذبين وهم الطاغون وفي عذابهم مع افتراقه بالأنواع وإن اتحد في جنس العذاب، صرح بها في قوله: {أزواج *} أي هم أو هي أو هو، أي جنس عذابهم أنواع كثيرة.

Cehennemde —Allah affı ve rahmetiyle bizi ondan korusun— sayılamayacak kadar ceza çeşitleri bulunduğundan, 'hâzâ' lafzına atfederek şöyle buyurdu: {وآخر} “Ve diğer...”; yani Basralıların kıraatinde 'uhrâ'nın çoğulu olarak tadılacak şeylerin diğer türleri, diğerlerinin kıraatinde ise tekil olarak tadılacak şey demektir ve bu durumda cins isimdir. Mübtedadan şu sözüyle haber verdi: {من شكله} “onun benzerinden” yani bu tadılan şeyin şeklinde olan. Cezalandırılanlar olan azgınlar ve azap cinsinde birleşse de türleri farklı olan azapları hususunda çokluk kastedildiği için, şu sözünde bunu açıkça belirtti: {أزواج *} “çift çift/çeşit çeşittir.” Yani onlar veya o [azaplar], yahut o azap cinsi pek çok türdendir.

ولما كان مما أفهمه الكتاب في هذا الخطاب أن الطاغين الداخلين إلى جهنم أصناف كثيرة، وكانت العادة جارية بأن الأصناف إذا اجتمعوا

Kitab'ın bu hitabında cehenneme giren azgınların pek çok sınıftan oluştuğunu hissettirmesi sebebiyle ve âdet gereği farklı sınıflar bir araya geldiğinde

كانت محاورات ولا سيما إن كانوا من الطغاة العتاة، تحرك السامع إلى تعرف ذلك فقال تعالى مستأنفاً جوابه بما يدل على تقاولهم بأقبح المقاولة وهو التخاصم الناشىء عن التباغض والتدابر الذي من شأنه أن يقع بين الذين دبروا أمراً فعاد عليهم بالوبال في أن كلاًّ منهم يحيل ما وقع به العكس على صاحبه، وذلك أشد لعذابهم: {هذا} أي قال أطغى الطغاة لما دخلوها أولاً كما هم أهل له لأنهم ضالون مضلون ورأوا جمعاً من الأتباع داخلاً عليهم: هذا {فوج} أي جماعة كثيفة مشاة مسرعون. ولما كانوا يدخلونها من شدة ما تدفعهم الزبانية على هيئة الواثب قال مشيراً بالتعبير بالوصف مفرداً إلى أنهم في الموافقة فيه والتسابق كأنهم نفس واحدة: {مقتحم} أي رام بنفسه في الشدة بشدة فجاءة بلا روية كائناً {معكم} .

özellikle de azgın ve zorba kimseler iseler aralarında karşılıklı konuşmalar cereyan ettiğinden; dinleyici bunu öğrenmeye yöneldi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onların birbirlerine en çirkin sözleri söyleyeceklerini —yani bir iş planlayıp da bu işin aleyhlerine bir vebal olarak dönmesi üzerine her birinin başına gelen felaketi arkadaşına yüklemesinden kaynaklanan, aralarında meydana gelmesi kaçınılmaz olan düşmanlık ve sırt çevirmenin doğurduğu çekişmeyi— gösteren bir cevapla söze başlayıp şöyle buyurdu ki bu, azaplarının daha da şiddetli olması içindir: {هذا} “İşte bu”; yani azgınların en azgını olanlar, sapan ve saptıran kimseler oldukları için hak ettikleri üzere cehenneme ilk girdiklerinde ve kendilerine doğru giren bir grup tabiyi gördüklerinde şöyle derler: Bu, {فوج} “bir gruptur” yani hızlı adımlarla yürüyen kalabalık bir topluluktur. Zebanilerin kendilerini itmesinin şiddetinden ötürü cehenneme adeta sıçrayan kimseler gibi girdikleri için, onların bu durumdaki birlikteliklerine ve yarışmalarına sanki tek bir nefismiş gibi işaret eden tekil sıfatla şöyle buyurdu: {مقتحم} “atılan” yani hiçbir düşünme olmaksızın ansızın ve şiddetle kendisini sıkıntının içine fırlatan, {معكم} “sizinle beraberdir.”

ولما كان أهل النار يؤذي بعضهم بعضاً بالشهيق والزفير والزحام والدفاع والبكاء والعويل وما يسيل من بعضهم على بعض من القيح والصديد وغير ذلك من أنواع النكد، ولا سيما إن كانوا أتباعاً لهم في الدنيا، فصاروا مثلهم في ذلك الدخول في الرتبة، لا يتحاشون عن دفاعهم وخصامهم ونزاعهم، قالوا استئنافاً: {لا مرحباً} ثم بينوا المدعو عليه فقالوا: {بهم} وهي كلمة واقعة في أتم مواقعها لأنها دالة على

Cehennem ehli hırıltı, inleme, izdiham, itiş kakış, ağlama, feryat figan ve birbirlerinin üzerine akan irin, cerahat ve benzeri her türlü sıkıntıyla birbirlerine eziyet ettiklerinden; özellikle de dünyada onların tabileri olup o girişte mertebe bakımından onlar gibi olduklarında, onları itmekten, onlarla çekişmekten ve tartışmaktan çekinmedikleri için yeni bir söze başlayarak şöyle dediler: {لا مرحباً} “Rahat yüzü görmesin”; sonra aleyhine dua edilenleri beyan edip şöyle dediler: {بهم} “onlar!” Bu ifade tam yerine oturmuş bir ifadedir; çünkü

التضجر والبغضة مع الصدق في أهل مدلولها الذي هو مصادقة الضيق، مفعل من الرحب مصدر ميمي وهو السعة، أي لا كان بهم سعة أصلاً ولا اتسعت بهم هذه الأماكن ولا هذه الأزمان ولا حصلت لهم ولا بهم راحة، ولذلك عللوا استحقاقهم لهذا الدعاء بقولهم مؤكدين لما كان استقر في نفوسهم وتطاول عليه الزمان من إنكارهم له: {إنهم صالوا النار *} أي ومن صليها صادف من الضيق ما لم يصادفه أحد وآذى كل من جاوره.

darlıkla karşılaşmak anlamına gelen lafzının ifade ettiği manayı hak edenler hakkında tam bir gerçeklikle birlikte usanma ve buğza delalet eder. Genişlik demek olan 'rahb' mastarından türemiş mimi bir mastardır; yani 'Onlar için asla bir genişlik olmasın, ne bu mekânlar ne de bu zamanlar onlara geniş gelsin; ne onlara ne de onlar sebebiyle bir rahatlık hâsıl olsun' demektir. İşte bu sebeple, nefislerine yerleşmiş olan ve inkârlarının üzerinden uzun zaman geçen durumu tekit ederek bu bedduayı hak edişlerini şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {إنهم صالوا النار *} “Çünkü onlar ateşe gireceklerdir.” Yani ateşe giren kimse, hiç kimsenin karşılaşmadığı bir darlıkla karşılaşır ve çevresindeki herkese eziyet eder.

ولما كان من المعلوم على ما جرت به العوائد أنهم يتأثرون من هذا القول فيحصل التشوق إلى ما يكون من أمرهم هل يجيبونهم أم تمنعهم هيبتهم على ما كانوا في الدنيا، اعلم بما يعلم منه انقطاع الأسباب هناك، فلا يكون من أحد منهم خوف من آخر، فقال مستأنفاً: {قالوا} أي الأتباع المعبر عنهم بالفوج لسفولهم وبطون أمرهم: {بل أنتم} أي خاصة أيها الرؤساء {لا مرحباً} وبينوا بقولهم: {بكم} أي هذا الذي دعوتم به علينا أنتم أحق به منا، ثم عللوا قولهم بما أفهم أنهم شاركوهم في الضلال وزادوا عليهم بالإضلال

Âdet gereği bilindiği üzere onların bu sözden etkilenecekleri ve 'Acaba onlara cevap mı verecekler yoksa dünyadaki heybetleri buna engel mi olacak?' diye durumlarının ne olacağına dair bir merak hâsıl olacağı için; orada sebeplerin koptuğunu ve bu sebeple hiç kimsenin bir başkasından korkmayacağını bildirmek üzere söze başlayarak şöyle buyurdu: {قالوا} “Dediler ki” yani aşağılıkları ve durumlarının gizliliği sebebiyle 'fevc' (grup) olarak ifade edilen tabiler: {بل أنتم} “Bilakis siz,” yani özellikle siz ey önderler, {لا مرحباً} “rahat yüzü görmeyin”; ve şu sözleriyle beyan ettiler: {بكم} “siz!” Yani bizim aleyhimize yaptığınız bu bedduaya siz bizden daha layıksınız. Sonra sözlerini, sapıklıkta onlara ortak olduklarını ve saptırmak suretiyle onlardan daha ileri gittiklerini hissettiren bir gerekçeyle açıklayarak

فقالوا: {أنتم} أي خاصة {قدمتموه} أي الاقتحام في العذاب بما أقحمتمونا فيه من أسبابه وقدمتم في دار الغرور من تزيينه {لنا} ولما كان الاقتحام وهو الوثوب أو الدخول على شيء بسرعة كأنها الوثوب ينتهي منه إلى استقرار، وكان الفريقان قد استقروا في مقاعدهم في النار، سببوا عن ذلك قولهم: {فبئس القرار *} أي قراركم.

şöyle dediler: {أنتم} “Siz” yani özellikle siz, {قدمتموه} “bunu başımıza getirdiniz” yani bizi içine attığınız sebeplerle ve gurur yurdunda onu süsleyip önümüze sürmenizle bu azabın içine atılmamızı sağladınız, {لنا} “bizim için.” 'İktihâm' yani sıçramak veya bir şeye adeta sıçrar gibi hızla girmek neticede bir karara (yerleşmeye) vardığı ve her iki fırka da cehennemdeki yerlerine yerleştiği için, bu durumun neticesi olarak şöyle dediler: {فبئس القرار *} “O ne kötü bir kalış yeridir!” Yani sizin kalış yeriniz ne kötüdür.

ولما كان قول الأتباع هذا مفهماً لأنهم علموا أن سبب ما وصلوا إليه من الشقاء هو الرؤساء، وكان هذا موجباً لنهاية غيظهم منهم، تشوف السامع لما يكون من أمرهم معهم؟ هل يكتفون بما أجابوهم به أو يكون أمنهم شيء آخر؟ فاستأنف قوله إعلاماً بأنهم لم يكتفوا بذلك وعلموا أنهم لا يقدرون على الانتقام منهم: {قالوا} أي الأتباع: {ربنا} أي أيها المحسن إلينا الذي منعنا هؤلاء عن الشكر له {من قدم لنا هذا} أي العذاب بما قدم لنا من الأسباب التي اقتحمناه، وقدموا ذلك اهتماماً به وأجابوا الشرط بقولهم: {فزده} أي على العذاب الذي استحقه بما استحققنا به نحن وهو الضلال {عذاباً ضعفاً} أي زائداً على ذلك مثله مرة أخرى بالإضلال، وقيدوه طلباً لفخامته بقولهم معبرين بالظرف لإفهام الضيق الذي تقدم الدعاء

Tabilerin bu sözü, ulaştıkları bu şekavetin sebebinin önderler olduğunu bildiklerini hissettirdiği ve bu da onlara karşı son derece öfkelenmelerini gerektirdiği için; dinleyici onların durumunun ne olacağını, verdikleri bu cevapla yetinip yetinmeyeceklerini yoksa başka bir şey mi yapacaklarını merak etti. Bunun üzerine bununla yetinmediklerini ve onlardan intikam almaya güç yetiremeyeceklerini anladıklarını bildirmek üzere söze başlayarak şöyle buyurdu: {قالوا} “Dediler ki” yani tabiler: {ربنا} “Rabbimiz!” Yani ey bu kimselerin bizi şükretmekten alıkoyduğu, bize ihsanda bulunan [Rabbimiz]! {من قدم لنا هذا} “Bunu bizim önümüze kim sürdüyse” yani içine düştüğümüz sebepleri önümüze sürerek bu azabı kim başımıza getirdiyse; önemsedikleri için bu kısmı öne aldılar ve şartın cevabını şu sözleriyle verdiler: {فزده} “onun [azabını] artır” yani sapıklık sebebiyle bizim hak ettiğimiz azabın üzerine, {عذاباً ضعفاً} “kat kat bir azap olarak” yani saptırması sebebiyle buna bir kat daha ilave ederek; geçen bedduanın kabul edildiği darlığı hissettirmek için zarf ifadesi kullanarak azabı tazim etmek maksadıyla kayıtlayıp şöyle dediler:

المجاب فيه به ليكون عذاباً آخر فهو أبلغ مما في الأعراف لأن السياق هنا للطاغين وهناك لمطلق الكافرين {في النار *} أي كائناً فيها، وهذا مثل الآية الأخرى ربنا آتهم ضعفين من العذاب والعنهم لعنا كبيراً أي مثل عذابنا مرّتين.

Böylece başka bir azap olsun diye; bu ifade A'râf Suresi'ndekinden daha beliğdir; çünkü buradaki bağlam azgınlar hakkındadır, oradaki ise mutlak kâfirler hakkındadır: {في النار *} “ateşin içinde.” Yani orada bulunan [bir azap]. Bu, diğer ayetteki {ربنا آتهم ضعفين من العذاب والعنهم لعنا كبيراً} “Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onları büyük bir lanetle lanetle” sözü gibidir; yani bizim azabımızın iki katı demektir.

ولما ذكر من اقتحامهم في العذاب وتقاولهم بما دل على خزيهم وحسرتهم وحزنهم، أعلم بما دل على زيادة خسرانهم وحسرتهم وهوانهم بمعرفتهم بنجاة المؤمنين الذين كانوا يهزؤون بهم ويذلونهم فقال: {وقالوا} أي الفريقان: الرؤساء والأتباع بعد أن قضوا وطرهم مما لم يغن عنهم شيئاً من تخاصمهم: {ما} أي أيّ شيء حصل {لنا} مانعاً في أنا {لا نرى} أي في المحل الذي أدخلناه {رجالاً} يعنون فقراء المؤمنين {كنا نعدهم} أي في دار الدنيا {من الأشرار *} أي الأراذل الذين لا خير فيهم بأنهم قد قطعوا الرحم، وفرقوا بين العشيرة وأفسدوا ذات البين، وغيروا الدين بكونهم لا يزالون يخالفون الناس في أقوالهم وأفعالهم، مع ما كانوا فيه من الضعف والذل والهوان وسوء الحال في الدنيا، فيظن أهلها نقص حظهم منه وكثرة مصائبهم فيها لسوء حالهم عند الله وما دروا أنه تعالى يحمي أحباءه منها كما

Onların azaba atılışlarını ve rezilliklerine, hasretlerine ve hüzünlerine delalet eden karşılıklı konuşmalarını zikredince; kendileriyle alay ettikleri ve hor gördükleri müminlerin kurtuluşunu öğrenmeleri sebebiyle hüsranlarının, hasretlerinin ve zilletlerinin arttığına delalet eden durumu bildirerek şöyle buyurdu: {وقالوا} “Ve dediler ki” yani iki fırka, önderler ve tabiler, tartışmalarından kendilerine hiçbir fayda sağlamayan arzularını giderdikten sonra: {ما} “Ne oldu” yani ne gibi bir engel çıktı {لنا} “bize” ki, {لا نرى} “görmüyoruz” yani içine sokulduğumuz bu yerde, {رجالاً} “adamları”; fakir müminleri kastederek, {كنا نعدهم} “sayardık” yani dünya yurdunda, {من الأشرار *} “kötülerden?” Yani akrabalık bağını koparan, aşiretin arasını açan, ara bozan, söz ve fiillerinde sürekli insanlara muhalefet etmek suretiyle dini değiştiren, hiçbir hayrı olmayan rezil kimselerden sayardık. Dünyada içinde bulundukları zayıflık, zillet, horluk ve kötü hal ile birlikte, dünya ehli onların Allah katındaki kötü durumları sebebiyle dünyadaki nasiplerinin az olduğunu ve musibetlerinin çokluğunu zannederdi; oysa bilmezlerdi ki Allah Teâlâ sevdiklerini dünyadan,

يحمي الإنسان عليله الطعام والشراب ومن يرد به خيراً يصب منه.

insanın hastasını yiyecek ve içecekten koruduğu gibi korur ve her kime hayır dilerse ona musibet isabet ettirir.

ولما كانوا يسخرون من المؤمنين ويستهزئون بهم، وهم ليسوا موضعاً لذلك، بل حالهم في جِدهم وجَدهم في غاية البعد عن ذلك، قالوا مستفهمين، أما على قراءة الحرميين وابن عامر وعاصم فتحقيقاً، وأما على قراءة غيرهم فتقديراً: {اتخذناهم} أي كلفنا أنفسنا وعالجناها في أخذهم {سخرياً} أي نسخر منهم ونستهزئ بهم - على قراءة الكسر، ونسخرهم أي نستخدمهم على قراءة الضم، وهم ليسوا أهلاً لذلك، بل كانوا خيراً منا فلم يدخلوا هنا لعدم شرارتهم، وكأنهم إلى تجويز كونهم في النار معهم ومنعهم من رؤيتهم أميل، فدلوا على ذلك بتأنيث الفعل ناسبين خفاءهم عنهم إلى رخاوة في أبصارهم على قوتها في ذلك الحين فقالوا: {أم زاغت} أي مالت متجاوزة {عنهم} .

Müminler böyle bir duruma maruz kalacak kimseler olmadıkları, bilakis onların gayret ve nasipleri bundan son derece uzak olduğu halde onlarla alay edip onları küçümsedikleri için, istifham (soru) yoluyla —Haremeyn imamları, İbn Âmir ve Âsım kıraatinde tahkik ile, diğerlerinin kıraatinde ise takdir ile— şöyle dediler: {اتخذناهم} “Biz onları edindik mi” yani onları bu şekilde tutmak için kendimizi zorlayıp uğraştık da, {سخرياً} “alay konusu” yani kesre kıraatine göre onlarla eğlenip alay mı ederdik, zamme kıraatine göre onları alaya alıp hizmetçi gibi mi kullanırdık? Oysa onlar buna layık değillerdi; bilakis bizden daha hayırlıydılar ve kötü olmadıkları için buraya girmediler. Sanki onların kendileriyle beraber ateşte olmaları ve onları görmekten engellenmiş olmaları ihtimaline daha meyilli gibiydiler; bu sebeple o andaki güçlerine rağmen gözlerindeki bir zayıflığa onların kendilerinden gizlenmesini nispet ederek fiili müennes kılıp şöyle dediler: {أم زاغت} “Yoksa kaydı mı” yani sapıp meyletti de öteye mi geçti, {عنهم} “onlardan?”

ولما كان تعالى يعيد الخلق في القيامة على غاية الإحكام في أبدانهم ومعانيها فتكون أبصارهم أحد ما يمكن أن تكون وأنفذه «اسمع بهم وابصر يوم يأتوننا فبصرك اليوم حديد» عدوا أبصارهم في الدنيا بالنسبة إليها عدماً، فلذلك عرفوا قولهم: {الأبصار *} أي منا التي لا أبصار في الحقيقة سواها فلم نرها وهم فينا ومعنا في النار ولكن حجبهم عنا بعض أوديتها وجبالها ولهبها. ف {أم} معادلة لجملة السخرية، وقد

Yüce Allah kıyamette mahlûkatı bedenleri ve manaları itibariyle en mükemmel sağlamlıkta yeniden yaratacağı için, gözleri olabilecek en keskin ve en nüfuzlu hale gelir —«Onlar bize gelecekleri gün neler işitecekler, neler görecekler! Bugün ise senin gözün keskindir»—; bu sebeple dünyadaki gözlerini buna nispetle yok hükmünde saydılar ve şu sözlerini marife (belirli) kıldılar: {الأبصار *} “gözler?” Yani bizim tarafımızdan olan, hakikatte kendisinden başka göz bulunmayan o gözler; bu yüzden onları göremedik, oysa onlar aramızda ve bizimle beraber ateştedirler, fakat cehennemin bazı vadileri, dağları ve alevleri onları bizden perdelemiştir. 'Em' (yoksa) edatı, alay cümlesine denktir; ve

علم بهاذ التقدير أن معنى الآية إلى إنفصال حقيقي معناه: أهم معنا أم لا؟ فهي من الاحتباك: أثبت الاتخاذ المذكور الذي يلزمه بحكم العناد بين الجملتين عدم كون المستسخر بهم معهم في النار أولاً دليلاً على ضده ثانياً، وهو كونهم معهم فيها، وأثبت زيغ الأبصار ثانياً اللازم منه بمثل ذلك كونهم معهم في النار دليلاً على ضده أولاً وهو كونهم ليسوا معهم، وسر ذلك أن الموضع لتسحرهم ولومهم لأنفسهم، في غلطهم والذي ذكر عنهم أقعد في ذلك.

bu takdirle ayetin manasının hakiki bir ayrışmaya vardığı anlaşılmıştır; manası şudur: Onlar bizimle beraber midir yoksa değil midir? Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: İki cümle arasındaki zıtlık gereğince, kendileriyle alay edilenlerin onlarla beraber ateşte bulunmamasını gerektiren mezkûr 'edinme' fiilini birinci olarak ispat etmesi, ikinci olarak bunun zıddı olan onların kendileriyle beraber ateşte bulunmasına delildir; ikinci olarak gözlerin kaymasını ispat etmesi ki bundan aynı şekilde onların kendileriyle beraber ateşte bulunması gerekir, birinci olarak bunun zıddı olan onların kendileriyle beraber bulunmamasına delildir. Bunun sırrı şudur: Bu makam, onların yanıldıklarına dair pişmanlık ve nefislerini kınama makamıdır ve kendilerinden zikredilen bu söz bu duruma daha uygundur.

ولما كان هذا أمراً رائعاً جداً زاجراً لمن له عقل فتأمله مجرداً لنفسه من الهوى، وكانت الجدود تمنعهم عن التصديق به، كان موضعاً لتأكيد الخبر عنه فقال: {إن ذلك} أي الأمر العظيم الذي تقدم الإخبار به {لحق} أي ثابت لا بد من وقوعه إذا وقع مضمونة وافق الواقع منه هذا الإخبار عنه، ولما كان أشق ما فيه عليهم وأنكأ تخاصمهم جعله هو المخبر به وحده، فقال مبيناً له مخبراً عن مبتدإ استئنافاً تقديره: هو {تخاصم أهل النار *} لأنه ما أناره لهم إلا الشر والنكد فسمي تخاصماً.

Bu durum, nefsi hevesten arınmış bir halde düşünen akıl sahibi kimseler için son derece dehşet verici ve caydırıcı bir mesele olduğundan ve talihsizlikleri bunu tasdik etmekten onları alıkoyduğundan; bu durum haberi tekit etme makamı oldu ve şöyle buyurdu: {إن ذلك} “Şüphesiz bu” yani önceden haberi verilen o büyük mesele, {لحق} “elbette bir gerçektir” yani gerçekleştiğinde içeriği bu haber verilen şeye uygun düşecek şekilde vuku bulması kaçınılmaz, sabit bir gerçektir. Onlar için oradaki şeylerin en ağırı ve en yaralayıcısı çekişmeleri olduğundan, yalnızca onu haber verilen şey kılarak, takdiri 'o' olan mübtedadan haber verip söze yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {تخاصم أهل النار *} “cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesidir.” Çünkü onlara şer ve sıkıntıdan başka hiçbir şey aydınlık vermemiştir, bu yüzden çekişme diye isimlendirilmiştir.

ولما كانت قد جرت عادتهم عند التخويف أن يقولوا: عجل لنا هذا إن كنت صادقاً فينا ادعيت، ومن المقطوع به أنه لا يقدر على ذلك إلا الإله فصاروا كأنهم نسبوه إلى أنه ادعى الإلهية، قال تعالى منبهاً على ذلك آمراً له بالجواب: {قل} أي لمن يقول لك ذلك: {إنما أنا منذر} أي مخوف لمن عصى، ولم أدّع أني إله، ليطلب مني ذلك فإنه لا يقدر على مثله إلا الإله، فهو قصر قلب للموصوف على الصفة، وأفرد قاصراً للصفة في قوله: {وما} وأعرق في النفي بقوله: {من إله} أي معبود بحق لكونه محيطاً بصفات الكمال. ولما كان السياق للتوحيد الذي هو أصل الدين، لفت القول عن مظهر العظمة إلى أعظم منه وأبين فقال: {إلا الله} وللإحاطة عبر بالاسم العلم الجامع لجميع الأسماء الحسنى ولو شاركه شيء لم يكن محيطاً وللتفرد قال مبرهناً على ذلك: {الواحد} أي بكل اعتبار فلا يمكن أن يكون له جزء أو يكون له شبيه محتاجاً مكافئاً {القهار *} أي الذي يقهر غيره على ما يريد، وهذا برهان على أنه الإله وحده وأن آلهتهم بعيدة عن استحقاق الإلهية لتعددها وتكافئها بالمشابهة واحتياجها.

Korkutma anında onların: 'Eğer iddianda doğru sözlü isen bunu bize hemen getir' demeleri âdet haline geldiğinden ve buna ancak ilah olanın güç yetirebileceği kesin olduğundan; adeta onu ilahlık iddia etmiş gibi saydılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ buna dikkat çekip ona cevap vermesini emrederek şöyle buyurdu: {قل} “De ki” yani sana bunu söyleyen kimseye: {إنما أنا منذر} “Ben sadece bir uyarıcıyım” yani isyan edenleri korkutan biriyim; benden böyle bir şey istensin diye ilah olduğumu iddia etmedim; zira böylesine ancak ilah olan güç yetirebilir. Bu, mevsufun sıfata hasredildiği bir kasr-ı kalbtir (tersine hasır). Şu sözünde sıfatı hasrederek tekil kıldı: {وما} “Ve yoktur”; şu sözüyle de nefyı (olumsuzluğu) en köklü şekilde ifade etti: {من إله} “hiçbir ilah” yani kemal sıfatlarını kuşatmış olması sebebiyle hak olarak ibadet edilen hiçbir varlık. Bağlam, dinin aslı olan tevhid hakkında olduğundan, sözü azamet tecellisinden daha büyük ve daha açık olanına çevirip şöyle buyurdu: {إلا الله} “Allah'tan başka.” Kuşatıcılığı ifade etmek için bütün güzel isimleri kendisinde toplayan özel ismi (Lafza-i Celâl) kullandı; zira bir şey O'na ortak olsaydı kuşatıcı olamazdı; teklik için de buna delil getirerek şöyle buyurdu: {الواحد} “O tektir” yani her açıdan birdir; dolayısıyla bir cüzü olması yahut O'na muhtaç, denk bir benzeri bulunması imkânsızdır; {القهار *} “her şeye boyun eğdirendir.” Yani dilediği şeyde başkasına galebe çalıp kahredendir. Bu, tek ilahın O olduğuna ve ilahlarının çoklukları, benzerlikle birbirine denk olmaları ve muhtaç bulunmaları sebebiyle ilahlığa layık olmaktan uzak olduklarına bir delildir.

ولما وصف نفسه سبحانه بذلك، دل عليه بقوله: {رب السماوات} أي مبدعها وحافظها على علوها وسعتها وإحكامها بما لها من الزينة والمنافع، وجمع لأن المقام للقدرة، وإقامة الدليل على تعددها سهل

Allah Teâlâ kendini böyle niteleyince, şu sözüyle buna delil getirdi: {رب السماوات} “Göklerin Rabbidir” yani süsleri ve faydalarıyla birlikte yüksekliklerine, genişliklerine ve sağlamlıklarına rağmen onları yoktan var eden ve koruyandır. Çoğul getirdi; zira makam kudret makamıdır ve onların çokluğuna delil getirmek kolaydır;

{والأرض} على سعتها وضخامتها وكثافتها وما فيها من العجائب.

{والأرض} “ve yerin de [Rabbidir]”; genişliğine, büyüklüğüne, yoğunluğuna ve içindeki acayipliklere rağmen.

ولما كان القائل مخيراً كما قال ابن مالك في الكافية الشافية عند اختلاط العقلاء بغيرهم في إطلاق ما شاء من «مَن» التي أغلب إطلاقها على العقلاء و «ما» التي هي بعكس ذلك، وكان ربما وقع في وهم أن تمكنه تعالى من العقلاء دون تمكنه من غيرهم لما لهم من الحيل التي يحترزون بها عن المحذور، وينظرون بها في عواقب الأمور، أشار إلى أن حكمه فيهم كحكمه في غيرهم من غير فرق بالتعبير عنهم ب «ما» التي أصلها وأغلب استعمالها لمن لا يعقل، وسياق العظمة بالوحدانية وآثارها دال على دخولها في العبادة قطعاً فقال: {وما بينهما} أي الخافقين من الفضاء والهواء وغيرهما من العناصر والنبات والحيوانات العقلاء وغيرها، ربي كل شيء من ذلك إيجاداً وإبقاء على ما يريد وإن كره ذلك المربوب، فدل ذلك على قهره، وتفرده في جميع أمره.

İbn Mâlik'in el-Kâfiyetü'ş-Şâfiye adlı eserinde belirttiği gibi, akıl sahipleriyle diğerleri birbirine karıştığında konuşan kimse çoğunlukla akıl sahipleri için kullanılan 'men' ile bunun aksi olan 'mâ' lafızlarından dilediğini kullanmakta serbest olduğundan; ve akıl sahiplerinin sakıncalı şeylerden korunmak için kullandıkları ve işlerin akıbetine baktıkları hileleri sebebiyle Yüce Allah'ın akıl sahipleri üzerindeki kudretinin diğerleri üzerindeki kudretinden farklı olduğu zannı vehmedilebileceğinden; aslı ve çoğunluk kullanımı akıl sahibi olmayanlar için olan 'mâ' lafzıyla ifade ederek onlar hakkındaki hükmünün diğerleri hakkındaki hükmü gibi farksız olduğuna işaret etti. Vahdaniyet ve eserleri bağlamındaki azamet üslubu, onların kesin olarak kulluğa dâhil olduğuna delalet etmektedir. Şöyle buyurdu: {وما بينهما} “ve ikisi arasındakilerin de [Rabbidir].” Yani iki ufuk arasındaki feza, hava ve diğer unsurlar, bitkiler, akıl sahibi olan ve olmayan hayvanlar... O terbiye olunan varlık hoşlanmasa bile, dilediği şekilde yaratma ve varlığını sürdürme bakımından bütün bunların Rabbidir. Bu da O'nun kahredici gücüne ve bütün işlerinde tekliğine delalet etmiştir.