Binûn

Zümer — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما خص سبحانه البشارة بالمحسنين، علم أن غيرهم قد حكم بشقاوته،

Yüce Allah müjdeyi iyilik edenlere (muhsinlere) has kılınca, onların dışındakilerin bedbahtlığına hükmedildiği anlaşılmış oldu.

وكان ﷺ لما جبل عليه من عظيم الرحمة ومزيد الشفقة جديراً بالأسف على من أعرض، سبب عن أسفه عليهم قوله: {أفمن حق} وأسقط تاء التأنيث الدالة على اللين تأكيداً للنهي عن الأسف عليهم {عليه كلمة العذاب} بإبائه وتوليه، فكان لذلك منغمساً في النار التي أبرمنا القضاء بأنها جزاء الفجار لا يمكن إنقاذه منها، أفأنت تنقذه من إعراضه الذي غمسه في النار؟ ثم دل على هذا الذي قدرته بقوله مؤكداً بإعادة حرف الاستفهام لأجل طول الكلام ولتهويل الأمر وتفخيمه للنهي عن تعليق الهم بهم لما عنده ﷺ من جبلة العطف والرقة على عباد الله: {أفأنت تنقذ} أي تخلص وتمنع وتنجي، ووضع موضع ضميره قوله شهادة عليه بما هو مستحقه ولا يمكن غير الله فكه منه {من في النار *} متمكناً فيها شديد الانغماس في طبقاتها، والرسوخ بحيث إنها قد أحاطت به من كل جانب، وكان الأصل: أنت تنقذ من حق عليه العذاب، فقدم المفعول وجعله عمدة الكلام ليقرع السمع ويترقب الخبر عنه، ثم حذف خبره ليكون أهول فتذهب النفس فيه كل مذهب، ثم أنكر أن يكون أعلى الخلق ينقذه، فغيره من باب الأولى، فصار الكلام بذلك من الرونق والبهجة والهول والإرهاب ما لا يقدر البشر على مثله.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yaratılışındaki büyük rahmet ve engin şefkat sebebiyle yüz çevirenler için üzülmeye pek layık olduğundan, onun onlar hakkındaki hüznü şu buyruğa sebep oldu: {أفمن حق} “Hakkında kesinleşen kimse mi?” Onlar için üzülmekten nehyetmeyi pekiştirmek amacıyla yumuşaklığa delalet eden müenneslik te'sini düşürdü; {عليه كلمة العذاب} “üzerine azap sözü” yüz çevirmesi ve direnmesi sebebiyle [kesinleşen kimse mi?] Böylece o, günahkârların cezası olduğuna kesin hükmettiğimiz ve içinden kurtarılması mümkün olmayan ateşe batmış oldu. Durum böyleyken, ateşe batmasına yol açan yüz çevirmesinden onu sen mi kurtaracaksın? Sonra takdir ettiğim bu manaya, sözün uzaması sebebiyle ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem fıtratında Allah'ın kullarına karşı bulunan şefkat ve rikkat dolayısıyla onlara üzüntü bağlamayı nehyetmek üzere meseleyi dehşetlendirip büyüterek soru edatını tekrarlamak suretiyle tekit ederek şöyle delalet buyurdu: {أفأنت تنقذ} “Yoksa sen mi kurtaracaksın?” Yani sen mi çekip çıkaracak, koruyacak ve necat vereceksin? Zamirin yerine, müstahak olduğuna ve Allah'tan başkasının onu oradan kurtaramayacağına bir şehadet olarak şu sözünü koydu: {من في النار *} “ateşte olan kimseyi?” [Ateşin] içine yerleşmiş, tabakalarına şiddetle gömülmüş ve onu her taraftan kuşatacak şekilde onda kökleşmiş [kimseyi mi?] Asıl ifade, «أنت تنقذ من حق عليه العذاب» (Üzerine azap hak olanı sen mi kurtaracaksın?) şeklinde idi; fakat mefulü öne aldı ve kulağa çarpsın, ardından gelecek haber beklensin diye onu kelamın ana unsuru yaptı; sonra haberini hazfetti ki daha dehşetli olsun ve zihin bu hususta her türlü ihtimale gitsin; ardından yaratılmışların en yücesinin onu kurtarmasını imkânsız gördü; dolayısıyla başkasının kurtaramayacağı evleviyetle anlaşılır. Böylece kelam, beşerin benzerini getirmeye güç yetiremeyeceği bir parlaklığa, güzelliğe, heybete ve dehşete büründü.

ولما بين أن من عبد الأنداد هالك لخروجه عن دائرة العقل بجرأة

Allah'a denkler koşan kimsenin bir cüretle

وعدم تدبير، بين ما لأضدادهم، فقال صارفاً القول عن الاسم الأعظم إلى وصف الإحسان إشارة إلى كرم المتقين بما لهم من إصالة الرأي التي أوجبت خوفهم مع تذكر الإحسان ليدل على أن خوفهم عند تذكر الانتقام أولى: {لكن الذين اتقوا ربهم} أي جعلوا بينهم وبين سخط المحسن إليهم وقاية في كل حركة وسكنة، فلم يفعلوا شيئاً من ذلك إلا بنظر يدلهم على رضاه {لهم غرف} أي علالي من الجنة يسكنونها في نظير ظلل الكفار. ولما كانت الغرف في قرار تقر به العيون لم يقل «من فوقهم» كما قال في أهل النار وقال: {من فوقها غرف} أي شديدة العلو. ولما كان ربما ظن أن الطبقة الثانية السماء، لأن الغرفة أصلها العالي، ولذلك سميت السماء السابعة غرفة، وأن تكون الغرفة مثل ظلل النار ليس لها قرار، قال تحقيقاً للحقيقة مفرداً كما هو المطرد في وصف جمع الكثرة لما يعقل: {مبنية} . ولما كانت المنازل لا تطيب إلا بالماء، وكان الجاري أشرف وأحسن قال: {تجري من تحتها} أي الغرف من الطبقة السفلى والطبقة العليا من غير تفاوت بين العلو والسفل، لأن القدرة صالحة لأكثر من ذلك {الأنهار} .

ve tedbirsizlikle akıl dairesinden çıktığı için helak olduğunu beyan edince, onların zıtlarının durumunu beyan etti ve intikamı hatırladıklarında korkmalarının daha öncelikli olduğuna delalet etmek üzere, ihsanı hatırlamakla birlikte korkmalarını zorunlu kılan sağlam fikirleri sebebiyle muttakilerin cömertliğine işaret etmek için sözü İsm-i A'zam'dan ihsan vasfına çevirerek şöyle buyurdu: {لكن الذين اتقوا ربهم} “Fakat Rablerinden sakınanlar için” yani her hareket ve durgunlukta kendilerine ihsanda bulunan Rablerinin gazabıyla aralarına bir kalkan koyan, bu hareketlerden hiçbirini O'nun rızasını gösteren bir basiret olmaksızın yapmayan kimseler için; {لهم غرف} “onlar için köşkler vardır” kâfirlerin ateşten gölgeliklerine karşılık ikamet edecekleri cennet köşkleri vardır. Köşkler gözlerin aydın olacağı sabit ve huzurlu bir mekânda bulunduğu için, cehennem ehli hakkında söylediği gibi «üzerlerinden» demedi; şöyle buyurdu: {من فوقها غرف} “üst üste köşkler” yani son derece yüksek [köşkler]. İkinci katın sema olduğu zannedilmesin diye –zira köşkün (gurfe) aslı yüksek yerdir, bu yüzden yedinci kat semaya da gurfe denmiştir– ve köşkün ateş gölgelikleri gibi kararsız/temelsiz olacağı sanılmasın diye hakikati tahkik etmek üzere, akılsız varlıkların çoğulunun nitelenmesinde kural olduğu üzere tekil olarak şöyle buyurdu: {مبنية} “bina edilmiş”. Konaklar ancak su ile güzelleşip tatlandığı ve akan su da suların en şereflisi ve en güzeli olduğu için şöyle buyurdu: {تجري من تحتها} “altlarından akar” yani yükseklik ile alçaklık arasında hiçbir fark olmaksızın, o köşklerin alt katının ve üst katının altından akar; çünkü Kudret bundan çok daha fazlasına elverişlidir; {الأنهار} “ırmaklar.”

ولما ذكر يوم القيامة وما يكون فيه، بين أنه أمر لا بد منه بقوله، راداً السياق إلى الاسم الأعظم الذي لا يتصور مع استحضار ما له من الجلال إخلاف: {وعد الله} مؤكداً لمضمون الجملة بصيغة المصدر

Kıyamet gününü ve onda vuku bulacak şeyleri zikredince, celali hatırlandığında sözünden dönmesi düşünülemeyecek olan İsm-i A'zam'a sözü döndürerek bunun kaçınılmaz bir emir olduğunu şu buyruğuyla beyan etti: {وعد الله} “Bu, Allah'ın vaadidir”. Cümlenin içeriğini mastar kalıbıyla pekiştirdi;

الدال على الفعل الناصب له، وهو واجب الإضمار والإضافة إلى الاسم الأعظم الجامع لجميع الصفات، ثم أتبع ذلك بيان ما يلزم من كونه وعده بقوله على سبيل النتيجة: {لا يخلف الله} أي الملك الذي لا شريك له يمنعه من شيء يريده. ولما كان الرعي لزمان الوعد ومكانه إنما يكون للمحافظة عليه فهو أبلغ من رعيه نفسه، عبر بالمفعال فقال: {الميعاد *} لأنه لا سبب أصلاً يحمله على الإخلاف.

ki bu mastar, kendisini nasbeden fiile delalet eder; bu fiilin gizlenmesi ve bütün sıfatları kendisinde toplayan İsm-i A'zam'a izafe edilmesi vaciptir. Sonra bunun bir vaad olmasının gerektirdiği neticeyi şu buyruğuyla peşinden getirdi: {لا يخلف الله} “Allah dönmez” yani dilediği bir şeye engel olacak hiçbir ortağı bulunmayan Hükümran [dönmez]; vaadin zamanını ve mekânını gözetmek, onu korumak için olduğundan ve bu da vaadin bizzat kendisini gözetmekten daha beliğ bulunduğundan, mif'âl kalıbıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {الميعاد *} “vaadinden.” Zira O'nu sözünden dönmeye sevk edecek hiçbir sebep asla yoktur.

ولما أخبر سبحانه بقدرته على البعث، دل عليها بما يتكرر مشاهدته من مثلها، وخص المصطفى ﷺ بالخطاب حثاً على تأمل هذا الدليل تنبيهاً على عظمته فقال مقدراً: {ألم تر} أي مما يدلك على قدرته سبحانه على إعادة ما اضمحل وتمزق، وأرفت وتفرق: {أن الله} أي الذي له كل صفة كمال {أنزل من السماء} أي التي لا يستمسك الماء فيها إلا بقدرة باهرة تقهره على ذلك {ماء} كما تشاهدونه في كل عام {فسلكه} أي في خلال التراب حال كونه {ينابيع} أي عيوناً فائرة {في الأرض} فقهره على الصعود بعد أن غيبه في أعماقها بالفيض والصوب بعد أن كان قسره على الانضباط في العلو ثم أكرهه على النزول على مقدار معلوم وكيفية مدبرة وأمر مقسوم، قال الشعبي والضحاك: كل ماء في

Yüce Allah yeniden diriltmeye olan kudretini haber verince, buna benzer şekilde sürekli müşahede edilen hadiselerle buna delil getirdi ve azametine dikkat çekmek üzere bu delili tefekküre teşvik etmek için hitabı özellikle Mustafa'ya sallallâhu aleyhi ve sellem yönelterek takdiren şöyle buyurdu: {ألم تر} “Görmedin mi?” Yani Yüce Allah'ın yok olup dağılmış, ufalanıp ayrışmış olanı yeniden yaratma kudretine seni ulaştıracak şeyden görmedin mi ki: {أن الله} “şüphesiz Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah]; {أنزل من السماء} “gökten indirmiştir” suyun içinde ancak kendisini buna mecbur bırakan ezici bir kudretle durabildiği gökten; {ماء} “bir su” her yıl müşahede ettiğiniz gibi; {فسلكه} “sonra onu sevk etmiştir” yani toprağın arasına, şu halde iken: {ينابيع} “kaynaklar halinde” yani kaynayan pınarlar halinde; {في الأرض} “yeryüzünde”. Önce onu gökte tutmaya mecbur kılmış, sonra onu belirlenmiş bir ölçü, tedbir edilmiş bir keyfiyet ve taksim edilmiş bir emirle inmeye zorlamış; ardından onu yeryüzünün derinliklerinde akıtıp dökerek kaybettikten sonra yükselip fışkırmaya mecbur etmiştir. Şa'bî ve Dahhâk şöyle demiştir: Yeryüzündeki her su,

الأرض من السماء ينزل إلى الصخرة ثم يقسم منها العيون والركايا.

gökten iner, kayaya ulaşır, sonra oradan pınarlara ve kuyulara taksim edilir.

ولما كان إخراج النبات متراخياً عن نزول المطر، عبر بثم، وفيها أيضاً تنبيه على تعظيم الأمر فيما تلاها بأنه محل الشاهد فقال: {ثم يخرج} أي والله {به} أي الماء {زرعاً} ولما كان اختلاف المسبب مع اتحاد السبب أعجب في الصنعة وأدل على بديع القدرة، قال: {مختلفاً ألوانه} أي في الأصناف والكيفيات والطبائع والطعوم وغير ذلك مع اتحاد الماء الذي جمعه من أعماق الأرض بعد أن تفتت فيها وصار تراباً.

Bitkinin çıkarılması yağmurun inişinden sonra belli bir mühletle gerçekleştiği için, ثم (sonra) edatıyla ifade etti. Bu edatta ayrıca, kendisinden sonra gelen şeyin asıl delil mahalli olması bakımından büyüklüğüne de bir dikkat çekme vardır. Şöyle buyurdu: {ثم يخرج} “sonra çıkarır” yani Allah; {به} “onunla” yani su ile; {زرعاً} “bir ekin”. Sebebin bir olmasına rağmen sonucun farklı olması sanatta daha hayret verici ve eşsiz kudrete daha çok delalet edici olduğundan şöyle buyurdu: {مختلفاً ألوانه} “türlü türlü renklerde” yani yeryüzünde ufalanıp toprak haline geldikten sonra derinliklerinden topladığı suyun bir olmasına rağmen çeşitlerinde, niteliklerinde, tabiatlarında, tatlarında ve diğer yönlerinde farklı farklı [ekinler çıkarır].

ولما كان الإيقاف بعد قوة الإشراف دالاً على القهر ونفوذ الأمر، قال إشارة إلى أن الخروج عن الحد غير محمود في شيء من الأشياء فإنه يعود عليه النقص {ثم يهيج} وزاد في تعظيم هذا المعنى للحث على تدبره بإسناده إلى خير الخلق ﷺ فقال: {فتراه} أي فيتسبب عن هيجه وهو شدة ثورانه في نموه بعد التمام بتوقيع الانصرام أنك تراه {مصفراً} آخذاً في الجفاف بعد تلك الزهرة والبهجة والنضرة. ولما كان السياق لإظهار القدرة التامة، عبر بالجعل مسنداً إليه سبحانه بخلاف آية الحديد التي عبر فيها بالكون لأن السياق ثَم لأن الدنيا عدم فقال: {ثم يجعله حطاماً} أي مكسراً مفتتاً بالياً.

Güçlü bir gelişimden sonra gelişmenin durdurulması, kahredici güce ve emrin geçerliliğine delalet ettiği için –haddi aşmanın hiçbir şeyde övülmediğine, zira haddi aşmanın eksikliğe döneceğine işaret ederek– şöyle buyurdu: {ثم يهيج} “Sonra o ekin kurur”. Tefekkür edilmesini teşvik etmek amacıyla bu mananın azametini daha da artırarak yaratılmışların en hayırlısına sallallâhu aleyhi ve sellem isnat edip şöyle buyurdu: {فتراه} “artık sen onu görürsün” yani onun heyecanı –ki sona erme vaktinin gelmesiyle kemale erdikten sonra büyümesindeki şiddetli kabarmadır– neticesinde sen onu görürsün; {مصفراً} “sararmış” o güzellik, parlaklık ve tazelikten sonra kurumaya yüz tutmuş [görürsün]. Bağlam tam kudreti izhar etmek için olduğundan, الحديد suresindeki dünyanın yokluk ifade etmesi sebebiyle oluş (kevn) fiiliyle ifade edilen ayetin aksine, burada Yüce Zâtına isnat ederek ce'l (kılma/yapma) lafzıyla ifade etti ve şöyle buyurdu: {ثم يجعله حطاماً} “sonra onu bir çerçöp yapar.” Yani kırılmış, ufalanmış, çürümüş [yapar].

ولما تم هذا المنوال البديع الدال بلا شك لكل من رآه على أن فاعله قادر على الإعادة لما يريد بعد الإبادة، كما قدر على الإيجاد

Gören herkes için, bunu yapanın yok ettikten sonra dilediğini yeniden yaratmaya gücünün yettiğine –tıpkı yokluktan var etmeye

من العدم والإفادة لكل ما لم يكن، قال على سبيل التأكيد للتنبيه على أن إنكارهم غاية في الحمق والجمود: {إن في ذلك} أي التدبير على هذا الوجه {لذكرى} أي تذكيراً عظيماً واضحاً على البعث وما يكون بعده، فإن النبات كالإنسان سواء، يكون ماء، ثم ينعقد بشراً، ثم يخرج طفلاً، ثم يكون شاباً، ثم يكون كهلاً، ثم شيخاً ثم هرماً، ثم تراباً مفتتاً في الأرض، ثم يجمعه فيخرجه كما أخرج الماء النبات: {لأولي الألباب *} أي العقول الصافية جداً كما نبه عليه بخصوص الخطاب في أول هذا الباب للمنزل عليه هذا الكتاب، وأما غيره وغير من تبعه بإحسان فهم كبهائم الحيوان.

ve var olmayan her şeyi meydana getirmeye kadir olduğu gibi– şüphesiz delalet eden bu eşsiz nizam tamamlanınca, onların inkârlarının son derece ahmaklık ve donukluk olduğuna dikkat çekmek üzere tekit yoluyla şöyle buyurdu: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda vardır” yani bu şekildeki tedbirde; {لذكرى} “elbette bir öğüt” yani yeniden dirilmeye ve sonrasında olacaklara dair apaçık, büyük bir hatırlatma [vardır]. Zira bitki tıpkı insan gibidir; önce su olur, sonra insan şeklini alır, sonra çocuk olarak çıkar, sonra genç olur, sonra olgunlaşır, sonra yaşlanır, sonra piri fani olur, sonra toprakta ufalanmış bir toz haline gelir; ardından [Allah] tıpkı suyun bitkiyi çıkardığı gibi onu toplayıp çıkarır: {لأولي الألباب *} “akıl sahipleri için.” Yani bu kitabın kendisine indirildiği Zât'a bu bahsin başında hitabın tahsis edilmesiyle dikkat çekildiği üzere, son derece saf akıl sahipleri için [bir öğüt vardır]. O'nun ve O'na güzellikle uyanların dışındakiler ise hayvanlar gibidir.

ولما كان الذي قرر به أمراً فيما يظنه السامع ظاهراً كما كان جديراً بأن ينكر بعض الواقفين مع الظواهر تخصيص الألباء به، سبب عن ذلك الإنكار في قوله: {أفمن شرح الله} أي الذي له القدرة الكاملة والعلم الشامل {صدره للإسلام} أي للانقياد للدليل، فكان قلبه ليناً فانقاد للإيمان فاهتدى لباطن هذا الدليل {فهو} أي فيتسبب عن إسلام ظاهره وباطنه للداعي أن كان {على نور} أي بيان عظيم بكتاب، به يأخذ، وبه يعطي، وإليه في كل أمر ينتهي قد استعلى عليه فهو كأنه راكبه، يصرفه حيث يشاء، وزاد في بيان عظيم هدايته بلفت

Kendisiyle delil getirilen husus, dinleyenin zahiren açık zannettiği bir durum olduğundan ve zahirde kalan bazı kimselerin aklıselim sahiplerinin buna tahsis edilmesini inkâr etmesi muhtemel bulunduğundan, şu buyruktaki inkâr buna dayandırıldı: {أفمن شرح الله} “Allah'ın açtığı kimse mi?” Yani tam kudret ve kuşatıcı ilim sahibi olan Allah'ın; {صدره للإسلام} “göğsünü İslâm'a” yani delile boyun eğmeye açtığı, böylece kalbi yumuşayıp imana teslim olan ve bu delilin bâtınına hidayet bulan [kimse mi?] {فهو} “artık o kimse” yani zahirinin ve bâtınının davetçiye teslim olması neticesinde; {على نور} “bir nur üzeredir” yani onunla alıp onunla verdiği ve her işinde nihayetine vardığı, üzerine binmiş gibi ona hâkim olup onu dilediği gibi sevk ettiği bir Kitap ile büyük bir beyan üzeredir. Hidayetinin büyüklüğünü beyan etmeyi artırarak

القول إلى مظهر الإحسان فقال: {من ربه} أي المحسن إليه إحسانه في انقياده، فبشرى له فهو على صراط مستقيم، كمن جعل صدره ضيقاً حرجاً فكان قلبه قاسياً، فكان في الظلام خابطاً، فويل له - هكذا كان الأصل ولكن قيل: {فويل للقاسية قلوبهم} أي لضيق صدورهم، وزاد في بيان ما بلاهم به من عظيم القسوة بلفت القول إلى الاسم الدال على جميع الأسماء الحسنى والصفات العلى فقال: {من ذكر الله} فإن من تبتدئ قسوته مما تطمئن به القلوب وتلين له الجلود، من مدح الجامع لصفات الكمال فهو أقسى من الجلمود.

sözü ihsan makamına çevirip şöyle buyurdu: {من ربه} “Rabbinden [gelen]” yani teslimiyetinde kendisine ihsanda bulunan Rabbinden [bir nur üzeredir]. Ne mutlu ona, o dosdoğru bir yol üzeredir! [Böyle bir kimse,] göğsü daraltılıp sıkıştırılan, kalbi katılaşan ve karanlıkta bocalayan kimse gibi midir? Öyleyse yazıklar olsun ona! –Asıl ifade böyleydi; fakat şöyle buyuruldu:– {فويل للقاسية قلوبهم} “Kalpleri katılaşmış olanların vay haline!” Yani göğüslerinin darlığı sebebiyle [vay haline!] Onları imtihan ettiği büyük katılığı beyan etmeyi, sözü bütün güzel isimlere ve yüce sıfatlara delalet eden isme çevirerek artırdı ve şöyle buyurdu: {من ذكر الله} “Allah'ın zikrine karşı”. Çünkü katılığı; kalplerin kendisiyle huzur bulduğu, derilerin kendisiyle yumuşadığı ve kemal sıfatlarını kendisinde toplayan Zât'ın övgüsü olan şeyden başlayan kimse, sert taştan daha katıdır.

ولما كان من رسم بهذا الخزي أخسر الناس صفقة أنتج وصفه قوله تعالى: {أولئك} أي الأباعد الأباغض {في ضلال مبين *} أي واضح في نفسه موضح أمره لكل أحد، فالآية من الاحتباك: ذكر أولاً الشرح والنور دليلاً على حذف ضده ثانياً، وثانياً الويل للقاسي والضلال دليلاً على حذف ضده أولاً - روى البيهقي في الشعب والبغوي من طريق الثعلبي والحكيم الترمذي من وجه آخر عن ابن مسعود ﵁ «أن النبي ﷺ قرأ هذه الآية، قال: فقلنا: يا رسول الله! كيف انشراح صدورهم؟ قال: إذا دخل النور القلب

Bu zilletle damgalanan kimse alışveriş bakımından insanların en çok hüsrana uğrayanı olunca, onun bu niteliği Yüce Allah'ın şu buyruğunu netice verdi: {أولئك} “İşte onlar” yani o uzak ve gazaba uğramış olanlar; {في ضلال مبin *} “apaçık bir sapıklık içindedirler.” Yani bizzat kendisi açık olan ve durumunu herkese açıkça gösteren [bir sapıklık içindedirler]. Bu ayette ihtibak sanatı vardır: Birincide göğsün açılması ve nur zikredilerek ikincide bunların zıddının hazfedildiğine delil getirilmiş; ikincide ise kalbi katı olana veyl ve sapıklık zikredilerek birincide bunların zıddının hazfedildiğine delil kılınmıştır. Beyhakî Şu'ab'da, Begavî Sa'lebî tarikiyle ve Hakîm et-Tirmizî başka bir vecihten İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet etmişlerdir: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okudu. Biz: 'Ey Allah'ın Resulü! Onların göğüslerinin açılması nasıldır?' dedik. Buyurdu ki: 'Nur kalbe girdiği zaman

انشرح وانفسح قلنا: يا رسول الله؟ فما علاقة ذلك؟ قال: الإنابة إلى دار الخلود والتجافي عن دار الغرور والتأهب للموت قبل نزول الموت» وقال الأستاذ أبو القاسم القشيري: والنور الذي من قبله سبحانه نور اللوائح بنجوم العلم، ثم نور اللوامع ببيان الفهم، ثم نور المحاضرة بزوائد اليقين، ثم نور المكاشفة بتجلي الصفات، ثم نور المشاهدة بظهور الذات، ثم أنوار الصمدية بحقائق التوحيد، فعند ذلك لا وجد ولا قصد، ولا قرب ولا بعد، كلا بل هو الله الواحد القهار، وذلك كما قيل: المؤمن بقوة عقله يوجب استقلاله بعلمه إلى أن يبدو ومنه كمال تمكنه من وقادة بصيرته، ثم إذا بدا له لائحة من سلطان المعارف تصير تلك الأنوار مقمرة، فإذا بدت أنوار التوحيد استهلكت تلك الجملة، فلما استبان الصبح أدرج ضوءه بأنواره أنوار تلك الكواكب.

göğüs açılır ve genişler.' Biz: 'Ey Allah'ın Resulü! Bunun alameti nedir?' dedik. Buyurdu ki: 'Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölüm gelmeden önce ölüme hazırlanmaktır.'» Üstat Ebü'l-Kāsım el-Kuşeyrî şöyle demiştir: Yüce Zâtı tarafından gelen nur; önce ilim yıldızlarıyla levâih (parıltılar) nuru, sonra anlayışın beyanıyla levâmi' (ışıklar) nuru, sonra yakînin fazlalıklarıyla muhâdara nuru, sonra sıfatların tecellisiyle mükâşefe nuru, sonra Zât'ın zuhuruyla müşâhede nuru, sonra tevhid hakikatleriyle samediyyet nurlarıdır. İşte o vakit ne vecd ne kasıt, ne yakınlık ne de uzaklık kalır; hayır, bilakis O, Vâhid ve Kahhâr olan Allah'tır. Nitekim şöyle denilmiştir: Mümin aklının kuvvetiyle, basiretinin keskinliğinden tam bir yerleşiklik ortaya çıkıncaya kadar ilmiyle istiklaline hükmeder; sonra ona marifetlerin hâkimiyetinden bir parıltı görününce o nurlar ay ışığı gibi parlar; tevhid nurları zuhur edince ise bütün bu nurlar yok olur gider. Nitekim sabah aydınlandığında, onun ışığı nurlarıyla o yıldızların nurlarını bürüyüp örter.

ولما كان من المستبعد جداً أن يقسو قلب من ذكر الله، بينه الله وصوره في أعظم الذكر فإنه كان للذين آمنوا هدى وشفاء، وللذين لا يؤمنون في آذانهم وقر وفي أبصارهم عمى، فقال مفخماً للمنزل بجعل الاسم الأعظم مبتدأ وبناء الكلام عليه: {الله} أي الفعال

Allah'ın zikrinden kalbin katılaşması akıldan son derece uzak bir durum olduğundan, Allah Teâlâ bunu beyan etti ve en büyük zikirde tasvir buyurdu; zira o zikir iman edenler için bir hidayet ve şifa iken, iman etmeyenlerin kulaklarında bir ağırlık ve gözlerinde bir körlüktür. İsm-i A'zam'ı mübteda (özne) kılıp sözü onun üzerine bina ederek indirileni yücelterek şöyle buyurdu: {الله} “Allah” yani dilediğini yapan,

لما يريد الذي له مجامع العظمة والإحاطة بصفات الكمال {نزّل} أي بالتدريج للتدريب وللجواب عن كل شبهة {أحسن الحديث} وأعظم الذكر، ولولا أنه هو الذي نزله لما كان الأحسن، ولقدر - ولو يوماً واحداً - على الإتيان بشيء من مثله، وأبدل من «أحسن» قوله: {كتاباً} أي جامعاً لكل خير {متشابهاً} أي في البلاغة المعجزة والموعظة الحسنة، لا تفاوت فيه أصلاً في لفظ ولا معنى، مع كونه نزل مفرقاً في نيف وعشرين سنة، وأما كلام الناس فلا بد فيه من التفاوت وإن طال الزمان في التهذيب سواء اتحد زمانه أو لا، والاختلاف في المختلف في الزمان أكثر، ولم يقل: مشتبهاً، لئلا يظن أنه كله غير واضح الدلالة لا يمدح به.

azametin bütün unsurlarına sahip ve kemal sıfatlarını kuşatmış olan [Allah]; {نزّل} “indirmiştir” yani alıştırmak ve her şüpheye cevap vermek üzere peyderpey indirmiştir; {أحسن الحديث} “sözün en güzelini” ve zikrin en büyüğünü [indirmiştir]. Eğer onu indiren O olmasaydı en güzeli olmazdı ve –bir gün bile olsa– benzerinden bir şey getirmeye güç yetirilebilirdi. «En güzeli» ifadesinden bedel olarak şöyle buyurdu: {كتاباً} “bir kitap olarak” yani her hayrı toplayan; {متشابهاً} “birbirine benzer” yani yirmi küsur yılda parça parça indirilmiş olmasına rağmen lafzında ve manasında hiçbir tutarsızlık bulunmaksızın, mucizevi belagatinde ve güzel öğüdünde [birbirine benzer]. İnsanların sözünde ise, zamanı bir olsun ya da olmasın, düzeltilmesinde uzun zaman geçse bile mutlaka tutarsızlık olur; farklı zamanlarda söylenendeki ihtilaf ise daha çoktur. Tamamının övülmeyecek şekilde kapalı anlamlı olduğu zannedilmesin diye «müştebihen» demedi.

ولما كان مفصلاً إلى سور وآيات وجمل، وصفه بالجمع في قوله: {مثاني} جمع مثنى مفعل من التثنية بمعنى التكرير أي تثنى فيه القصص والمواعظ والأحكام والحكم، مختلفة البيان في وجوه من الحكم، متفاوتة الطرق في وضوح الدلالات، من غير اختلاف أصلاً في أصل المعنى، ولا يمل من تكراره، وترداد قراءته وتأمله واعتباره، مع أن جميع ما فيه أزواج من الشيء وضده: المؤمن والكافر، والمطيع والعاصي، والرحمة العامة والرحمة الخاصة، والجنة والنار، والنعيم

Surelere, ayetlere ve cümlelere ayrılmış olduğu için onu şu buyruğunda çoğul ile niteledi: {مثاني} “ikişerli/tekrarlanan”. Mesânî, teksir (çoğaltma/tekrarlama) manasındaki tesniyeden türeyen mef'al veznindeki mesnâ kelimesinin çoğuludur; yani onda kıssalar, öğütler, hükümler ve hikmetler tekrarlanır; asıl manada hiçbir ihtilaf olmaksızın hikmet vecihlerinde beyanı farklı, delaletlerin açıklığında yolları çeşitlidir; tekrarlanmasından, sürekli okunmasından, tefekkür ve ibretle incelenmesinden usanılmaz. Bununla birlikte içindeki her şey zıddıyla çifttir: Mümin ile kâfir, itaatkâr ile asi, umumi rahmet ile hususi rahmet, cennet ile cehennem, nimet

والشقاء والضلال والهدى، والسراء والضراء، والبشارة والنذارة، فلا ترتب على شيء من ذلك جزاء صريحاً إلا ثني بإفهام ما لضده تلويحاً، فكان مذكوراً مرتين، ومرغباً فيه أو مرهباً منه كرتين، ويجوز أن يكون التقدير: متشابهة مثانيه، فيكون نصبه على التمييز، وفائدة التكرير أن النفوس أنفر شيء عن حديث الوعظ والنصيحة، فما لم يكرر عليها عوداً على بدء لم يرسخ عندها ولم يعمل عمله، ومن ثم كان النبي ﷺ يكرر قوله ثلاث مرات فأكثر.

ile şekavet, sapıklık ile hidayet, bolluk ile darlık, müjde ile uyarı. Bunlardan herhangi birine açık bir ceza/mükâfat bağlanmaz ki, zıddının durumu ima yoluyla anlatılarak tekrarlanmış olmasın. Böylece iki kez zikredilmiş, iki kez rağbet ettirilmiş veya sakındırılmış olur. Takdirin: «متشابهة مثانيه» (tekrarlanan kısımları birbirine benzer) şeklinde olması da caizdir; bu takdirde onun irabı temyiz olarak mansub olur. Tekrarın faydası şudur: Nefisler vaaz ve nasihat sözünden son derece kaçıcıdır; bu yüzden başa dönülerek üzerlerine tekrar edilmedikçe nefislerde kök salmaz ve tesirini göstermez. Bundan dolayı Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü üç veya daha fazla kez tekrarlardı.

ولما كان التكرار يمل، ذكر أن من خصائص هذا الكتاب أنه يطرب مع التكرار، ويزداد حلاوة ولو ثنى آناء الليل وأطراف النهار، فقال: {تقشعر} أي تهتز وتتجمع وتتقبض تقبضاً شديداً، من القشع وهو الأديم اليابس، وزيد حرفاً لزيادة المعنى، واختير حرف التكرير إشارة إلى المبالغة فيه، وكونه حرف التطوير أشد للمناسبة {منه جلود} أي ظواهر أجسام {الذين يخشون} أي يخافون خوفاً شديداً ويلتذون لذة توجب إجلالاً وهيبة، فيكون ذلك سبب ذلك، وزاد في مدحهم بأنهم يخافون المحسن، فهم عند ذكر أوصاف الجلال أشد خوفاً، فلذلك لفت القول إلى وصف الإحسان فقال:

Tekrar usanç verdiğinden, bu Kitabın özelliklerinden birinin de tekrarlandıkça zevk vermesi ve gece vakitlerinde ve gündüzün uçlarında tekrar edilse bile tatlılığının artması olduğunu zikrederek şöyle buyurdu: {تقشعر} “ürperir” yani titrer, toplanır ve şiddetle büzülür; bu kelime kuru deri demek olan el-kaş' kökündendir, mananın ziyadeliği için bir harf eklenmiştir; onda mübalağaya işaret etmek için tekrar harfi seçilmiştir ve onun tatvir harfi olması münasebeti daha da güçlendirmiştir; {منه جلود} “ondan derileri” yani bedenlerinin dış kısımları; {الذين يخشون} “korkanların” yani şiddetli bir korkuyla korkan, aynı zamanda tazim ve heybeti gerektiren bir lezzet duyan kimselerin [derileri ürperir]. Böylece o durum, bu durumun sebebi olur. Onların ihsanda bulunan Rablerinden korktuklarını belirterek övgülerini artırdı; zira onlar celal sıfatları zikredildiğinde daha şiddetli korkarlar. Bu sebeple sözü ihsan vasfına çevirerek şöyle buyurdu:

{ربهم} أي المربي لهم والمحسن إليهم لاهتزاز قلوبهم، روى الطبراني عن العباس ﵁ أن النبي ﷺ قال: «إذا اقشعر جلد العبد من خشية الله تحاتت خطاياه» ، وروي عن ابن عمر ﵄ أنه مر برجل من أهل العراق ساقط، قال: فما بال هذا؟ قال: إنه إذا قرئ عليه القرآن وسمع ذكر الله سقط، قال ابن عمر ﵄: إنا لنخشى الله وما نسقط وإن الشيطان ليدخل في جوف أحدهم، ما كان هذا صنيع أصحاب رسول الله ﷺ، {ثم تلين} أي تمتد وتنعم، وقدم ما صرح فيه بالاقشعرار الذي يلزمه اليبس، وأخر القلوب إبعاداً لها عما قد يفهم يبساً فيوهم قسوة فقال: {جلودهم} لتراجعهم بعد برهة إلى الرجاء وإن اشتدت صلابتها {وقلوبهم} وذكره لتجدد لين القلوب مع الجلود دال على تقدير اقشعرارها معها من شدة الخشية فإن الخشية لا تكون إلا في القلب، وكان سر حذف التصريح بذلك تنزيههاً عن ذكر ما قد يفهم القسوة.

{ربهم} “Rablerinden” yani kalplerinin ürpermesi sebebiyle onları terbiye eden ve onlara ihsanda bulunan [Rablerinden korkanların]. Taberânî'nin Abbâs'tan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kulun derisi Allah korkusundan ürperdiği zaman, günahları dökülür.» İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre o, Irak ehlinden bayılıp düşen bir adamın yanından geçti ve: 'Buna ne oluyor?' dedi. 'Ona Kur'an okunduğu ve Allah'ın zikri işittirildiği zaman bayılıp düşer' dediler. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: 'Biz de Allah'tan korkarız ama bayılıp düşmeyiz; şüphesiz şeytan onların içine girer. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının yaptığı bu değildi.' {ثم تلين} “Sonra yumuşar” yani gevşer ve rahatlar. Sertleşmeyi gerektiren ürperme ile açıkça nitelenen şeyi öne aldı; katılığın vehmedilmesine yol açabilecek sertlik manasından uzak tutmak için kalpleri sonraya bırakarak şöyle buyurdu: {جلودهم} “derileri” katılığının şiddetine rağmen bir müddet sonra ümide döndükleri için; {وقلوبهم} “ve kalpleri”. Derilerle birlikte kalplerin yumuşamasının yenilenmesini zikretmesi, korkunun şiddetinden kalplerin de derilerle birlikte ürperdiğinin takdir edildiğine delalet eder; zira haşyet ancak kalpte olur. Bunun açıkça zikredilmesinin hazfedilmesindeki sır, katılığın anlaşılmasına yol açabilecek şeyin zikrinden kalpleri tenzih etmektir.

ولما كان القلب شديد الاضطراب والتقلب، دل على حفظه له بنافذ أمره وباهر عظمته بالتعدية ب «إلى» ليكون المعنى: ساكنة مطمئنة

Kalp son derece muztarip ve değişken olduğundan, mananın «huzura kavuşmuş ve mutmain olmuş olarak» şeklinde olması için «إلى» harf-i cerri ile geçişli kılarak O'nun kalbi geçerli emri ve apaçık azametiyle koruduğuna delalet etti:

{إلى ذكر الله} أي ذي الجلال والإكرام، فإن الأصل في ذكره الرجاء لأن رحمته سبقت غضبه، وأظهر موضع الإضمار لأحسن الحديث لئلا يوهم أن الضمير للرب، فيكون شبهة لأهل الاتحاد أو غيرهم من أرباب البدع، ولم يقل: إلى الحديث أو الكتاب - مثلاً، بل عدل إلى ما عرف أنه ذكره سبحانه ليكون أفخم لشأنه، وزاده فخامة بصرف القول عن الوصف المقتضي للإحسان إلى الاسم الجامع للجلال والإكرام.

{إلى ذكر الله} “Allah'ın zikrine” yani Celâl ve İkrâm sahibi olanın [zikrine]. Zira O'nun zikrindeki asıl gaye ümittir; çünkü rahmeti gazabını geçmiştir. Sözün en güzeli için zamir makamında açık ismi izhar etti ki zamirin Rabbe ait olduğu zannedilip ittihad ehline veya bidat ehlinden başkalarına bir şüphe olmasın. Örneğin «hadise veya kitaba» demedi; aksine şanını daha da yüceltmek için Yüce Zâtının zikri olduğu bilinen ifadeye meyletti ve sözü ihsanı gerektiren vasıftan Celâl ve İkrâmı toplayan isme çevirerek azametini artırdı.

ولما كان ما ذكر من الآثار عجباً، دل على عظمته بقوله على طريق الاستنتاج: {ذلك} أي الأمر العظيم الغريب من الحديث المنزل والقبض والبسط {هدى الله} أي الذي لا يتمنع عليه شيء {يهدي به من يشاء} ومن هداه الله فما له من مضل، ويضل به من يشاء فلا تتأثر جلودهم لقساوة قلوبهم، فيكون هدى لناس ضلالاً لآخرين {ومن يضلل الله} أي الملك الأعظم المحيط بكل شيء إضلالاً راسخاً في قلبه بما أشعر به الفك ليخرج الضلال العارض {فما له من هاد *} لأنه لا راد لأمره ولا معقب لحكمه، لأنه الواحد في ملكه، فلا شريك له، فالآية من الاحتباك: ذكر أولاً إطلاق أمره في الهداية دليلاً على حذف مثله في الضلال، وثانياً انسداد باب الهداية على من أضله دليلاً على وحذف مثله فيمن هداه وهي دامغة للقدرية.

Zikredilen bu eserler hayret verici olduğundan, netice çıkarma yoluyla şu buyruğuyla onun azametine delalet etti: {ذلك} “İşte bu” yani indirilen sözden ve kabz ile basttan (daralma ve ferahlamadan) ibaret olan bu büyük ve eşsiz hadise; {هدى الله} “Allah'ın hidayetidir” yani kendisine hiçbir şeyin engel olamayacağı [Allah'ın hidayetidir]; {يهدي به من يشاء} “O, bununla dilediğini hidayete erdirir.” Allah kimi hidayete erdirirse onu saptıracak kimse yoktur; kimi de dilerse bununla saptırır, böylece kalplerinin katılığından ötürü derileri etkilenmez; nitekim bu bir kısım insanlar için hidayet, diğerleri için sapıklık olur. {ومن يضلل الله} “Allah kimi de saptırırsa” yani her şeyi kuşatan en yüce Hükümran, ârızî sapıklığı dışarıda bırakmak üzere harflerin çözülüşünün hissettirdiği gibi kalbinde kökleşmiş bir saptırma ile kimi saptırırsa; {فما له من هاد *} “artık onu hidayete erdirecek yoktur.” Çünkü O'nun emrini geri çevirecek ve hükmünü sorgulayacak kimse yoktur; zira O mülkünde tektir, ortağı yoktur. Bu ayette ihtibak sanatı vardır: Birincide hidayet konusundaki emrinin mutlaklığı zikredilerek saptırma hususunda benzerinin hazfedildiğine delil getirilmiş; ikincide ise saptırdığı kimseye hidayet kapısının kapanması zikredilerek hidayete erdirdiği kimsede benzerinin hazfedildiğine delil kılınmıştır; bu da Kaderiyye'yi susturan kesin bir delildir.

ولما أتم الإنكار على من سوى، بين من شرح صدره ومن ضيق، وما تبعه وختم بأن الأول مهتد، والثاني ضال، شرع في بيان ما لكل منهما نشراً مشوشاً في أسلوب الإنكار أيضاً، فقال مشيراً إلى أن الضلال سبب العذاب، والهدى سبب النعيم، وحذف هنا المنعم الذي سبب له النعيم لين قلبه كما حذف القاسي القلب في آية الشرح الذي سببت له قسوته العذاب، لتتقابل الآيتان، وتتعادل العبارتان: {أفمن} وأفرد على لفظ {من} لئلا يظن أن الوجوه الأكابر فقال: {يتقي} ودل على أن يده التي جرت العادة بأنه يتقي بها المخاوف مغلولة بقوله: {بوجهه} الذي كان يقيه المخاوف ويحميه منها بجعله وهو أشرف أعضائه وقاية يقي به غيره من بدنه {سوء العذاب} أي شدته ومكروهه لأنه تابع نفسه على هواها حتى قسا قلبه وفسد لبه {يوم القيامة} لأنه يرمي به في النار منكوساً وهو مكبل، لا شيء له من أعضائه مطلق يرد به عن وجهه في عنقه صخرة من الكبريت مثل الجبل العظيم، ويسحب في النار على وجهه، كمن أمن العذاب فهو يتلقى النعيم بقلبه وقالبه.

Göğsü açılan ile daralan kimseyi ve bunların neticelerini eşit tutan kimseye yönelik inkârı tamamlayıp birincinin hidayette, ikincinin ise sapıklıkta olduğunu belirterek sözü bitirince, yine inkâr üslubu içinde gayrimuntazam bir tertip (neşr-i müşevveş) ile her ikisinin durumunu beyan etmeye başladı. Sapıklığın azap sebebi, hidayetin ise nimet sebebi olduğuna işaret ederek –iki ayet birbirine karşılık gelsin ve iki ifade dengelensin diye, göğsün açılması ayetinde katılığının azaba sebep olduğu kalbi katı kimse hazfedildiği gibi burada da kalbinin yumuşaklığının nimete sebep olduğu nimetlendirilen kimseyi hazfederek– şöyle buyurdu: {أفمن} “O kimse mi?” İleri gelen kimseler zannedilmesin diye {من} lafzına binaen tekil getirerek şöyle buyurdu: {يتقي} “koruyan”. Korkulan şeylerden kendisiyle korunması âdet olan elinin bağlı olduğuna şu buyruğuyla delalet etti: {بوجهه} “yüzüyle” [bedeninin] en şerefli uzvu olduğu halde korkulan şeylerden diğer uzuvlarını korumak için bir kalkan yaptığı [yüzüyle]; {سوء العذاب} “azabın kötüsünü” yani şiddetini ve çirkinliğini [yüzüyle koruyan kimse mi?] Zira o, nefsinin hevasına uymuş, nihayetinde kalbi katılaşmış ve aklı bozulmuştur; {يوم القيامة} “kıyamet günü”. Çünkü o, bağlı olduğu ve yüzünden azabı defedecek serbest hiçbir uzvu bulunmadığı, boynunda koca bir dağ gibi kükürtten bir kaya olduğu halde baş aşağı ateşe atılır ve ateşte yüzüstü sürüklenir; [böyle bir kimse,] azaptan emin olup nimeti kalbi ve kalıbıyla karşılayan kimse gibi midir?

ولما كان مطلق التوبيخ والتقريع متكئاً، بني للمفعول قوله: {وقيل} له - هكذا كان الأصل، ولكنه أظهر تعميماً وتعليقاً للحكم به وجمع تنبيهاً على أن كثرتهم لم تغن عنهم شيئاً

Mutlak azarlama ve kınama söz konusu olduğundan şu buyruğu meçhul (edilgen) kalıpta getirdi: {وقيل} “ve denilir” ona –asıl ifade böyleydi; fakat hükmü genele teşmil etmek ve ona bağlamak için açık isim getirdi ve çokluklarının kendilerine hiçbir fayda sağlamadığına dikkat çekmek üzere çoğul yaparak

فقال: {للظالمين} أي الذين تركوا طريق الهدى واتبعوا الهوى فضلوا وأضلوا: {ذوقوا ما} أي جزاء ما {كنتم تكسبون *} أي تعدونه فائدة وثمرة لأعمالكم وتصرفاتكم، وقيل لأهل النعيم: طيبوا نفساً وقروا عيناً جزاء بما كنتم تعلمون، فالآية من الاحتباك: ذكر الاستفهام أولاً دليلاً على حذف متعلقه ثانياً، وما يقال للظالم ثانياً دليلاً على ما يقال للعدل أولاً.

şöyle buyurdu:– {للظالمين} “zalimlere:” yani hidayet yolunu terk edip hevalarına uyan, böylece sapıp saptıran kimselere: {ذوقوا ما} “Tadın!” yani cezasını tadın; {كنتم تكسبون *} “kazanmakta olduklarınızın.” Yani amellerinizin ve tasarruflarınızın bir faydası ve meyvesi saydığınız şeylerin [cezasını tadın!] Nimet ehline ise şöyle denilir: «Yapmakta olduklarınıza karşılık gönlünüz hoş olsun ve gözünüz aydın olsun!» Bu ayette ihtibak sanatı vardır: Birincide istifhamın (sorunun) zikredilmesi, ikincide onun müteallakının hazfedildiğine delildir; ikincide zalime söylenecek sözün zikredilmesi ise birincide adil kimseye söylenecek söze delildir.

ولما ذكر ما أعد لهم من الآخرة، وكانوا في مدة كفرهم كالحيوانات العجم لا ينظرون إلا الجزئيات الحاضرة، خوفهم بما يعملونه في الدنيا، فقال على طريق الاستئناف في جواب من يقول: فهل يعذبون في الدنيا: {كذب الذين} وأشار إلى قرب زمان المعذبين من زمانهم بإدخال الجار فقال: {من قبلهم} أي مثل سبأ وقوم تبع وأنظارهم: {فأتاهم العذاب} وكان أمرهم علينا يسيراً، وأشار إلى أنه لم يغنهم حذرهم بقوله: {من حيث} أي من جهة {لا يشعرون *} أنه يأتي منها عذاب، جعل إتيانه من مأمنهم ليكون ذلك أوجع للمعذب، وأدل على القدرة بأنه سواء عنده تعالى الإتيان بالعذاب من جهة يتوقع منها ومن جهة لا يتوقع أن يأتي منها شر ما، فضلاً عما أخذوا به، بل لا يتوقع إلا الخير.

Onlar için ahirette hazırlanan şeyleri zikredince ve onlar da küfürleri süresince sadece hazırda bulunan cüz'iyatı gören dilsiz hayvanlar gibi olduklarından, onları dünyada başlarına gelecek şeylerle korkuttu ve «Onlara dünyada azap edilir mi?» diyen kimsenin cevabı sadedinde istînâf (yeni bir söz) yoluyla şöyle buyurdu: {كذب الذين} “Yalanladı o kimseler” ve harf-i cerri dahil ederek azap görenlerin zamanının onların zamanına yakın olduğuna işaret edip şöyle buyurdu: {من قبلهم} “onlardan öncekiler de” yani Sebe', Tübba' kavmi ve benzerleri [yalanladı]; {فأتاهم العذاب} “bunun üzerine onlara azap geldi” ve onların işini bitirmek bize çok kolaydı; sakınmalarının kendilerine fayda vermediğine şu buyruğuyla işaret etti: {من حيث} “öyle bir yerden ki” yani bir yönden ki; {لا يشعرون *} “hiç farkında değillerdi.” Oradan bir azap geleceğini [fark etmiyorlardı]. Azabın, cezalandırılan kimse için daha acı verici olması ve Yüce Allah katında azabın beklendiği bir yönden getirilmesiyle başlarına gelen şey şöyle dursun hiçbir kötülüğün gelmesi beklenmeyen, bilakis sadece hayır umulan bir yönden getirilmesinin eşit olduğunu göstererek kudretine daha çok delalet etmesi için gelişini en emin oldukları yerden kıldı.

لما بين سفههم وشدة حمقهم باستعجالهم بالعذاب استهزاء، سبب عنه تبكيت من لم يتعظ بحالهم فقال: {فأذاقهم الله} أي الذي لا راد لأمره {الخزي} أي الذل الناشئ عن الفضيحة والعذاب الكبير بما رادوه من إخزاء الرسل بتكذبيهم {في الحياة الدنيا} أي العاجلة الدنية.

Alay ederek azabın çabuk gelmesini istemeleriyle beyinsizliklerini ve şiddetli ahmaklıklarını beyan edince, onların durumundan ibret almayan kimseleri azarlamayı buna bağlayıp şöyle buyurdu: {فأذاقهم الله} “Böylece Allah onlara tattırdı” yani emrini geri çevirecek kimse bulunmayan [Allah]; {الخزي} “rezilliği” yani peygamberleri yalanlayarak onları rezil etmek istemelerine karşılık, rezil olmaktan ve büyük azaptan doğan zilleti [tattırdı]; {في الحياة الدنيا} “dünya hayatında” yani şu geçici ve değersiz hayatta.

ولما كان انتظار الفرج مما يسلي، قال معلماً أن عذابهم دائم على سبيل الترقي إلى ما هو أشد، وأكده إنكارهم إياه: {ولعذاب الآخرة} أي الذي انتقلوا إليه بالموت ويصيرون إليه البعث: {أكبر} من العذاب الذي أهلكهم في الدنيا، وأشدهم إخزاء، فالآية من الاحتباك: ذكر الخزي أولاً دليلاً على إرادته ثانياً، والأكبر ثانياً دليلاً على الكبير أولاً، وسره تغليظ الأمر عليهم بالجمع بين الخزي والعذاب بما فعلوا برسله عليهم الصلاة والسلام بخلاف ما يأتي في فصلت. فإن سيافه للطعن في الوحدانية، وهي لكثرة أدلتها وبعدها عن الشكوك وعظيم المتصف بها وعدم تأثيره بشيء يكفي في نكال الكافر به مطلق العذاب.

Kurtuluşu beklemek insanı teselli eden şeylerden olduğu için, azaplarının daha şiddetli olana doğru tırmanış yoluyla sürekli olduğunu bildirerek –onların inkârı sebebiyle tekitli olarak– şöyle buyurdu: {ولعذاب الآخرة} “Ahiret azabı ise” yani ölümle intikal ettikleri ve dirilişle varacakları azap; {أكبر} “daha büyüktür” dünyada onları helak eden azaptan [daha büyüktür] ve onları daha çok rezil edicidir. Bu ayette ihtibak sanatı vardır: Birincide rezilliğin zikredilmesi, ikincide de murat edildiğine delildir; ikincide daha büyüğün zikredilmesi ise birincide büyüğün murat edildiğine delildir. Bunun sırrı, peygamberlerine -aleyhimüssalâtü vesselâm- yaptıklarından ötürü rezillik ile azabı bir araya getirerek işi onların aleyhine ağırlaştırmaktır. Fussilet suresinde gelecek olanın aksine; zira oradaki bağlam vahdaniyet hakkındaki ta'nı konu edinmektedir; vahdaniyet ise delillerinin çokluğu, şüphelerden uzaklığı, onunla nitelenen Zât'ın büyüklüğü ve hiçbir şeyin O'na etki edememesi sebebiyle, O'nu inkâr edenin cezalandırılmasında mutlak azap kâfidir.

ولما كان من علم أن فعله يورث نكالاً كف عنه ولا يكفون ولا يتعظون قال: {لو كانوا يعلمون *} أي لو كان لهم علم ما لعلموا أنه أكبر فاتعظوا وآمنوا، ولكنه لا علم لهم أصلاً، بل هم كالأنعام بل هم أضل سبيلاً، لأن الجزئيات لا تنفعهم كما تنفع سائر الحيوانات، فإن الشاة ترى الذئب فتنفر منه إدراكاً لأن بينها وبينه عداوة بما خلق

Yaptığı işin bir ceza doğuracağını bilen kimse o işten vazgeçeceğinden, onlar ise vazgeçmeyip ibret almadıklarından şöyle buyurdu: {لو كانوا يعلمون *} “Keşke bilselerdi!” Yani eğer azıcık bir ilimleri olsaydı onun daha büyük olduğunu bilir, böylece ibret alır ve iman ederlerdi; fakat onların hiçbir ilmi yoktur, aksine onlar davarlar gibidir, hatta yolca daha sapıktırlar; çünkü cüz'i şeyler diğer hayvanlara fayda verdiği gibi onlara fayda vermemektedir. Zira koyun kurdu görür ve aralarında düşmanlık olduğunu kavrayarak ondan kaçar; çünkü Allah

الله في طبعه من أكل أمثالها، وهؤلاء يرون ما حل بأمثالهم من العذاب لتكذيبهم الرسل فلا يفرون منه إلى التصديق.

onun tabiatında kendi hemcinslerini yeme içgüdüsü yaratmıştır; bunlar ise peygamberleri yalanlamaları sebebiyle emsallerinin başına gelen azabı görürler de ondan kaçıp tasdike sığınmazlar.

ولما ذكر سبحانه حال الأولين موعظة للعرب، فكان كأنه قيل صرفاً للقول إلى مظهر العظمة تذكيراً بما في الأناة من المنة لأن حالها يقتضي المعاجلة بالأخذ والمبادرة بإحلال السطوة، ضربنا لكم حالهم مثلا لحالكم لتعتبروا به، فإن الأمثال يفهم بها المعاني الغائبة، وتصير كأنها محسوسة مشاهدة، عطف عليه قوله مؤكداً لإنكارهم أن يكون في القرآن بيان شاف وادعائهم أنه إنما هو شعر وكهانة وسحر: {ولقد ضربنا} على ما لنا من العظمة. ولما كان في سياق المفاضلة بين المتقي وغيره من أوائل السورة حين قال {أمن هو قانت} إلى أن ختم بقوله {أفمن يتقي بوجهه} وأسس ذلك كله على ابتداء الخلق من نفس واحدة، كانت العناية في هذا السياق بالمخاطبين أكثر، فقدم قوله: {للناس} أي عامة لأن رسالة رسولكم عامة.

Yüce Allah Araplara bir öğüt olmak üzere öncekilerin durumunu zikredince, aceleyle cezalandırmayı ve baskın yaparak yakalamayı gerektiren bir durum karşısında mühlet vermedeki nimeti hatırlatmak için sözü azamet makamına çevirerek sanki şöyle denilmiş oldu: «İbret alasınız diye onların durumunu sizin durumunuza bir misal kıldık; zira misallerle gaip manalar anlaşılır ve sanki hissedilen ve müşahede edilen şeyler haline gelir.» Kur'an'da şifa verici bir açıklama bulunduğunu inkâr etmelerine ve onun sadece şiir, kahanet ve büyü olduğunu iddia etmelerine bir tekit olarak buna şu buyruğunu atfetti: {ولقد ضربنا} “Andolsun ki biz getirdik/verdik” azametimize yaraşır şekilde. Sure başında {أمن هو قانت} “Yoksa o gece saatlerinde secde ederek... itaat eden kimse mi?” buyurduğu andan {أفمن يتقي بوجهه} “azabın kötüsünden yüzüyle korunan kimse mi?” buyruğuyla bitirdiği yere kadar muttaki ile başkası arasındaki fazilet mukayesesi bağlamında bulunulduğundan ve bütün bunlar yaratılışın tek bir nefisten başlaması esasına dayandırıldığından, bu bağlamda muhataplara verilen ehemmiyet daha fazla oldu; bu yüzden şu buyruğunu öne aldı: {للناس} “insanlar için” yani genel olarak bütün insanlar için; çünkü peygamberinizin risaleti umumidir.

ولما كان المتعنت كثيراً، عين المحدث عنه بالإشارة التي هي أعرف المعارف، وجعلها ما يعبر به عن القرب، إشارة إلى أنه لما أتى به الرسول ﷺ خلع القلوب وملأها، فلا حاضر فيها سواه وإن كان المعاند يقول غير ذلك فقوله زور وبهتان وإثم وعدوان، فقال: {في هذا القرآن} أي الجامع لكل علم. ولما كانت كلماته سبحانه لا تنفد وعجائبه لا تعد ولا تحد، وكان في

İnat eden çok olduğu için, marifelerin en belirgini olan işaret ismiyle hakkında konuşulan şeyi tayin etti ve Resul sallallâhu aleyhi ve sellem onu getirdiğinde kalpleri söküp aldığını ve onları doldurduğunu, böylece inatçı aksini söylese de –ki onun sözü yalan, bühtan, günah ve düşmanlıktır– kalplerde ondan başka hazır bir şey bulunmadığına işaret etmek üzere yakınlığı ifade eden lafzı kullandı ve şöyle buyurdu: {في هذا القرآن} “şu Kur'an'da” yani bütün ilimleri toplayan [Kur'an'da]. Yüce Allah'ın kelimeleri tükenmez, acayiplikleri sayılamaz ve sınırlandırılamaz olduğundan ve

سياق التعجيب من توقفهم قال {من كل مثل} أي يكفي ضربه في البيان لإقامة الحجة البالغة، ثم بين علة الضرب بقوله: {لعلهم يتذكرون *} أي ليكون حالهم بعد ضربه حال من يرجى تذكره بما ضرب له ما يعرفه في الكون في نفسه أو في الآفاق تذكراً واضحاً مكشوفاً - بما أرشد إليه الإظهار، فيتعظ لما في تلك الامثال المسوقة في أحسن المقال المنسوقة بما يلائمها من الأوضاع والأشكال من البيان وأوضح البرهان.

onların duraklamasına hayret etme bağlamında bulunulduğundan şöyle buyurdu: {من كل مثل} “her türlü misalden” yani kesin hücceti ikame etmek için açıklamaya kâfi gelecek her türlü misalden [getirdik]. Sonra misal getirmenin illetini şu buyruğuyla beyan etti: {لعلهم يتذكرون *} “öğüt alsınlar diye.” Yani misal getirildikten sonra onların hali; kendisine misal getirilen kimsenin, gerek kendi nefsinde gerek ufuklarda kâinatta bildiği şeylerle –açık ismin gösterdiği üzere– apaçık ve aşikâr bir şekilde öğüt alması umulan kimsenin hali gibi olsun; böylece en güzel söz içinde sevk edilen ve kendilerine uygun şekil ve kalıplarla dizilen o misallerdeki beyandan ve en açık bürhandan ötürü öğüt alsınlar diye.

ولما كان ذلك غاية في الشرف، دل على زيادة شرفه بحال مؤكدة دالة على شدة عنادهم، تسمى موطئه لأن الحال في الحقيقة ما بعدها بقوله: {قرآناً} أي حال كون ذلك المضروب جامعاً لكن ما يحتاج إليه، ويجوز أن يكون النصب على المدح {عربياً} جارياً على قوانين لسانهم في جمعه باتساعه ووضوحه واحتمال اللفظ الواحد منه لمعان كثيرة، فكيف إذا انضم إلى غيره فصار كلاماً. ولما كان الشيء قد يكون مستقيماً بالفعل وهو معوج بالقوة، قال تعالى: {غير ذي عوج} أي ليس بمنسوب إلى شيء من العوج ولا من

Bu durum son derece şerefli olduğundan, onların inatlarının şiddetini gösteren ve asıl hâl kendisinden sonrası olduğu için «hâl-i müvattıe» (hazırlayıcı hâl) olarak adlandırılan tekitli bir hâl ile onun şerefinin ziyadeliğine delalet ederek şöyle buyurdu: {قرآناً} “bir Kur'an olarak” yani getirilen o misal ihtiyaç duyulan her şeyi toplayıcı olduğu halde [getirdik; bu lafzın mansub olması övgü (medih) üzere de caizdir]; {عربياً} “Arapça” genişliği, açıklığı ve tek bir lafzın pek çok manayı taşıyabilmesiyle onların dil kurallarına uygun olarak [Arapça]; tek bir lafız böyleyken, başka bir lafza eklenip tam bir kelam olduğunda nasıl olmasın! Bir şey fiilen dosdoğru olup kuvve halinde eğri olabileceğinden, Yüce Allah şöyle buyurdu: {غير ذي عوج} “hiçbir eğriliği olmayan” yani hiçbir eğriliğe nispet edilmeyen ve

شأنه العوج، فلا يصح أن يكون معوجاً أصلاً في شيء من نظمه ولا معناه باختلاف ولا غيره كما في آية الكهف سواء، وفي الإتيان بعوج الذي هو مختص بالمعاني بيان أن الوصف له حقيقة، فهو أبلغ من غير معوج، لأنه يحتمل إرادة أهله على المجاز.

eğrilik şanından olmayan [bir Kur'an olarak]; tıpkı Kehf suresindeki ayette olduğu gibi, ne nazmında ne de manasında herhangi bir ihtilaf ve benzeri şeyle asla eğri olması sahih değildir. Manalara mahsus olan «ıvec» (eğrilik) lafzının getirilmesinde, bu niteliğin Kur'an için hakiki olduğuna bir beyan vardır; bu sebeple bu ifade «غير معوج» (eğri olmayan) ifadesinden daha beliğdir; zira o ifade mecaz yoluyla Kur'an ehline hamledilmeyi muhtemel kılar.

ولما كان التذكر بالتذكير لكونه أبلغ للوعظ حاملاً، ولا بد للعاقل على الخوف المسبب للنجاة قال: {لعلهم يتقون *} أي ليكون حالهم بعد التذكير الناشىء عن التذكير حال من يرجى له أن يجعل بينه وبين غضب الله وقاية.

Vaaz için daha beliğ olması hasebiyle hatırlatma vasıtasıyla tezekkür etmek, akıllı kimseyi kurtuluşa sebep olan korkuya mutlaka sevk edeceğinden şöyle buyurdu: {لعلهم يتقون *} “sakınsınlar diye.” Yani hatırlatmadan doğan bu tezekkürden sonra onların hali, Allah'ın gazabı ile kendi arasına bir kalkan koyması umulan kimsenin hali gibi olsun diye.

ولما أقام سبحانه الدليل المنير على التفاوت العظيم، بين من هو قانت آناء الليل ساجداً وقائماً يدعو الله مخلصاً له الدين وبين من يدعو لله أنداداً، وختم بضرب الأمثال، وكان الأمثال أبين فيما يراد من الأحوال، قال منبهاً على عظمتها بلفت القول عن مظهر العظمة إلى الاسم الأعظم الجامع لجميع صفات الكمال: {ضرب الله} أي الملك الأعظم المتفرد بصفات الكمال {مثلاً} لهذين الرجلين مع أنه لا يشك ذو عقل أن المشرك لا يداني المخلص فضلاً عن أن يقول: إن المشرك أعظم كما يقوله المشركون. ولما كان الذكر أقوى من الأنثى، وأعرف بمواقع النفع والضر، وكان كونه بالغاً أعظم لقوته وأشد لشكيمته، فيكون أنفى للعار عن نفسه وأدفع للظلم عن جانبه وأذب عن حماه، قال مبيناً للمثل مشيراً إلى تبكيت الكفار ورضاهم لأنفسهم بما لا يرضاه لنفسه

Yüce Allah; gece saatlerinde secde ederek ve kıyamda durarak samimiyetle dini Allah'a halis kılıp O'na dua eden kimse ile Allah'a ortaklar koşan kimse arasındaki büyük farka apaçık delil getirip sözü misaller vermeye bağlayınca, misaller de kastedilen halleri en açık şekilde gösteren vasıta olduğundan, azamet makamından bütün kemal sıfatlarını toplayan İsm-i A'zam'a sözü çevirerek misalin büyüklüğüne dikkat çekip şöyle buyurdu: {ضرب الله} “Allah verdi” yani kemal sıfatlarında tek olan en yüce Hükümran [verdi]; {مثلاً} “bir misal” bu iki adam için [bir misal verdi]. Halbuki hiçbir akıl sahibi, müşriklerin iddia ettiği gibi 'müşriğin hali daha büyüktür' demek şöyle dursun, müşriğin ihlaslı kimseye denk olabileceğinden bile şüphe etmez. Erkek dişiden daha güçlü olduğu ve fayda ile zarar yerlerini daha iyi bildiği için; baliğ olması da gücünün daha büyük ve direncinin daha kuvvetli olması hasebiyle nefsinden utancı daha çok giderici, şahsından zulmü daha çok defedici ve haysiyetini daha çok koruyucu olduğundan, kâfirleri azarlamaya ve

أدنى الأرقاء {رجلاً فيه} أي خاصة. ولما كانت معبوداتهم - لكونها من جملة المخلوقات - كثيرة الأشباه والنظائر، عبر عنها بجمع الكثرة فقال: {شركاء} في الظاهر من الأصنام وفي الباطن من الحظوظ والشهوات، ووصف الشركاء بقوله: {متشاكسون} أي مختلفون عسرون يتجاذبون مع سوء الأخلاق وضيقها وقباحة الشركة، فليس أحد منهم يرضى بالإنصاف، فهو لا يقدر أن يرضيهم أصلاً {ورجلاً سلماً} أي من نزاع {لرجل} فليس فيه لغيره شركة ولا علاقة أصلاً، فهو أجدر بأن يقدر على رضاه مع راحته من تجاذب الشركاء - هذا على قراءة المكي والبصري، وعلى قراءة الباقين بحذف الألف وفتح اللام وهو وصف بالمصدر على المبالغة.

kölelerin en düşüğünün bile kendisi için razı olmayacağı bir duruma nefisleri için razı olduklarına işaret ederek misali beyan edip şöyle buyurdu: {رجلاً فيه} “bir adam ki onda vardır” yani özellikle onun üzerinde vardır. İbadet ettikleri varlıklar –yaratılmışlar cümlesinden olmaları hasebiyle– benzeri ve emsali çok olan şeyler olduğundan, onları kesret (çokluk) cemisiyle ifade edip şöyle buyurdu: {شركاء} “ortaklar” zahirde putlardan, bâtında ise nefsin payları ve şehvetlerinden ibaret ortaklar; ortakları da şu buyruğuyla niteledi: {متشاكسون} “birbiriyle çekişen” yani ahlaklarının kötülüğü ve darlığı, ortaklığın çirkinliği ile birlikte birbirleriyle çekişen, huysuz, anlaşmazlık içinde olan [ortaklar]. Onlardan hiçbiri insafa razı olmaz; dolayısıyla o köle onları asla memnun edemez; {ورجلاً سلماً} “ve bir adam ki teslim olmuştur/tamamen aittir” yani çekişmeden uzaktır; {لرجل} “tek bir adama” onda başkası için hiçbir ortaklık ve alaka yoktur; dolayısıyla ortakların çekişmesinden kurtulup rahata ermesiyle birlikte onu razı etmeye daha muktedirdir. –Bu, Mekke ve Basra kıraatine göredir; diğerlerinin kıraatinde ise elifin hazfi ve lâmın fethasıyla [سَلَمًا] şeklindedir ki bu da mübalağa kastıyla mastar ile nitelemedir.–

ولما انكشف الحال فيها جداً قال: {هل يستويان} أي الرجلان يكون أحدهما مساوياً للآخر بوجه من الوجوه ولو بغاية الجهد والعناية. ولما كان الاستواء مبهماً قال: {مثلاً} أي من جهة المثل، أي هل يستوي مثلهما أي يجمعهما مثل واحد حتى أن يكونا هما متساويين فهو تمييز محول في الأصل عن الفاعل، والجواب في هذا الاستفهام الإنكاري قطعاً: لا سواء، بل مثل الرجل السالم في غاية الحسن فكذا ممثوله وهو القانت المخلص، ومثل الرجل الذي وقع فيه التشاكس في غاية القبح فكذا ممثوله وهو الداعي للأنداد.

Durum bu iki adam hakkında son derece açığa çıkınca şöyle buyurdu: {هل يستويان} “Bu ikisi bir olur mu?” Yani en üst düzeyde çaba ve özen gösterilse bile bu iki adam herhangi bir yönden birbirine eşit olur mu? Eşitlik müphem olduğundan şöyle buyurdu: {مثلاً} “durumları/misalleri bakımından?” Yani misal yönünden, yani ikisinin misali bir olup da kendileri eşit hale gelir mi? Bu lafız, aslen failden dönüştürülmüş bir temyizdir. Bu inkârî istifhamın cevabı kesinlikle şudur: Asla eşit olamazlar! Bilakis tek bir efendiye bağlı olan adamın misali son derece güzeldir, onun temsil ettiği ihlaslı ve itaatkâr mümin de böyledir; hakkında çekişme vuku bulan adamın misali ise son derece çirkindir, onun temsil ettiği putlara dua eden müşrik de böyledir.

ولما علم بهذا المثل المضروب للرجلين سفول المشترك وهو الداعي للأنداد، وعلو السالم وهو القانت، ظهر بذلك بلا ريب حقارة المتشاركين وجلالة المتفرد وهو الله، فأنتج قطعاً قوله: {الحمد} أي الإحاطة بأوصاف الكمال {لله} الذي لا مكافئ له، يعلم ذلك كل أحد لما له من الظهور لما عليه من الدلائل، فلا يصح أن يكون له شريك {بل أكثرهم} أي الناس {لا يعلمون *} لأنهم يعملون لما لا يليق بهذا العلم فيشركون به إما جلياً وإما خفياً، ويجوز أن يقال: له الكمال كله، فليس الملتفتون إلى غيره أدنى التفات علماء، بل لا علم لهم أصلاً، وهم المشركون شركاً جلياً، وأما أصحاب الشرك الخفي فهم، وإن كان لهم علم - فليس بكامل.

İki adam için verilen bu misal ile ortak koşulanın –ki putlara dua edendir– düşüklüğü ve tek bir efendiye ait olanın –ki itaatkâr mümindir– yüceliği anlaşılınca, ortak koşanların hakirliği ve tek olan Allah'ın celali şüphesiz ortaya çıkmış oldu; bu da kesin olarak şu buyruğu netice verdi: {الحمد} “Hamd” yani kemal sıfatlarını kuşatmak; {لله} “Allah'a mahsustur” dengi olmayan [Allah'a mahsustur]. Üzerindeki delillerin açıklığı sebebiyle bunu herkes bilir; dolayısıyla O'nun bir ortağının bulunması sahih olamaz. {بل أكثرهم} “Fakat onların çoğu” yani insanların çoğu; {لا يعلمون *} “bilmezler.” Çünkü bu ilme yakışmayan şekilde davranırlar da O'na ya açıkça ya da gizlice ortak koşarlar. Şöyle de denilebilir: Bütün kemal O'na aittir; dolayısıyla O'ndan başkasına en ufak bir iltifat edenler âlim değildir, bilakis onların hiçbir ilmi yoktur; bunlar açıkça şirk koşan müşriklerdir. Gizli şirk sahiplerine gelince, onların ilimleri olsa bile bu ilim kâmil değildir.

ولما كان السالم مثلاً له ﷺ ولأتباعه، والآخر للمخالفين، وكان سبحانه قد أثبت جهلهم، وكان الجاهل ذا حمية وإباء لما يدعى إليه من الحق وعصبيته:

Tek bir efendiye ait olan adam Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona tabi olanlar için, diğeri ise muhalifler için bir misal olunca; Yüce Allah da onların cehaletini tescil etmiş bulunduğundan ve cahil kimse de davet edildiği hakka karşı taassup, kibir ve gurur sahibi olduğundan:

والجاهلون لأهل العلم اعداء ... فكان لذلك التفكير في أمرهم وما يؤدي إليه من التقاعد من الأتباع والتصويب بالأذى ولا سيما وهم أكثر من أهل العلم مؤدياً

«Cahiller ilim ehline düşmandır...» Bu sebeple onların durumunu ve bu durumun tabi olanların geri durmasına ve eziyet yağdırmasına yol açacağını –özellikle de ilim ehlinden sayıca çok olduklarını– düşünmek,

إلى الأسف وشديد القلق فكان موضع أن يقال: فما يعمل؟ وكان لا ينبغي في الحقيقة أن يقلق إلا من ظن دوام النكد، قال تعالى مسلياً ومعزياً وموسياً في سياق التأكيد، تنبيهاً على أن من قلق كان حاله مقتضياً لإنكار انقطاع التأكيد: {إنك} فخصه ﷺ لأن الخطاب إذا كان للرأس كان أصدع لأتباعه، فكل موضع كان للأتباع وخص فيه ﷺ بالخطاب دونهم فهم المخاطبون في الحقيقة على وجه أبلغ.

hüzne ve şiddetli bir endişeye sevk etmekteydi. Dolayısıyla «Öyleyse ne yapılacak?» denilecek bir makamdı. Hakikatte ise sıkıntının devam edeceğini zanneden kimseden başkasının endişelenmemesi gerekirdi. Yüce Allah teselli etmek, taziye vermek ve acısını hafifletmek üzere tekit bağlamında –endişelenen kimsenin halinin, tekitli durumun kesilmesini inkâr etmeyi gerektirdiğine dikkat çekerek– şöyle buyurdu: {إنك} “Şüphesiz sen”. Hitabı özellikle Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yöneltti; çünkü hitap başa/öndere yöneldiğinde tabi olanlar üzerinde daha etkili olur. Tabi olanları ilgilendiren ve hitabın onlara değil de özellikle Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yöneltildiği her yerde, hakikatte daha beliğ bir tarzda muhatap olanlar tabi olanlardır.

ولما لم يكن لممكن من نفسه إلا العدم قال: {ميت} أي الآن لأن هذه صفة لازمة بخلاف «مايت» يعني: فكن كالميت بين يدي الغاسل فإنك مستريح قريباً عما تقاسي من أنكادهم، وراجع إلى ربك ليجازيك على طاعتك له {وإنهم} أي العباد كلهم أتباعك وغيرهم {ميتون} فمنقطع ما هم فيه من اللدد والعيش والرغد.

Mümkün olan bir varlık için kendi zatından gelen şey ancak yokluk olduğundan şöyle buyurdu: {ميت} “öleceksin” yani şu anda böylesin; çünkü bu, «mâyit» (ölecek olan) kelimesinin aksine ayrılmaz bir sıfattır. Yani: Gasilhanede yıkayıcının önündeki ölü gibi ol; zira onların yaşattığı sıkıntılardan yakında rahata ereceksin ve O'na olan itaatinin karşılığını sana vermesi için Rabbine döneceksin; {وإنهم} “onlar da” yani bütün kullar, sana tabi olanlar ve diğerleri; {ميتون} “öleceklerdir.” Böylece içinde bulundukları inat, çekişme ve refah dolu hayat sona erecektir.

ولما كان الشفاء الكامل إنما يكون بأخذ الثار، وإذلال الظالم، قال مشيراً بأداة التراخي إلى مدة البرزخ مؤكداً لأجل إنكارهم البعث فضلاً عن القصاص صادعاً لهم بالخطاب بعد الغيبة: {ثم إنكم} أي أيها العباد كلكم، فإن كل أحد مسؤول عن نفسه وعن غيره

Tam bir şifa ve ferahlık ancak intikam almak ve zalimi zelil kılmakla gerçekleşeceğinden, terâhî (mühlet) edatıyla berzah müddetine işaret ederek, kısas bir yana yeniden dirilmeyi dahi inkâr etmeleri sebebiyle tekitli olarak ve gıyabın ardından hitapla onları yüzleştirerek şöyle buyurdu: {ثم إنكم} “Sonra şüphesiz siz” yani ey kulların hepsi! Zira herkes hem kendisinden hem de başkalarından mesuldür;

هل راعى حق الله فيه، أو أنت وهم من باب تغليب المخاطب وإن كان واحداً لعظمته على الغائبين، وزاد في إثبات المعنى بقوله: {يوم القيامة} فساقه مساق ما خلاف فيه، وبين أن ذلك الحال مخالف لهذا الحال لانقطاع الأسباب بقوله، صارفاً القول إلى وصف التربية الذي يحق له الفضل على الطائع والعدل في العاصي {عند ربكم} أي المربي لكم بالخلق والرزق فلا يجوز في الحكمة أن يدعكم يبغي بعضكم على بعض كما هو مشاهد من غير حساب كما أن أقلكم عقلاً لا يرضى بذلك في عبيده الذين ملكه الله إياهم ملكاً ضعيفاً، أو ولاه عليهم ولاية مزلزلة، فكيف بمن فوقه فكيف بالحكماء {تختصمون *} أي تبالغون في الخصومة ليأخذ بيد المظلوم وينتقم له من الظالم، ويجازي كلاًّ بما عمل، أما في الشر فسوءاً بسوء، لا يظلم مثقال ذرة ولا ما دونه، وأما في الخير فالحسنة بعشرة أمثالها - إلى ما فوق ذلك مما لا يعلمه غيره، فلا ينبغي أبداً لمظلوم أن يتوهم دوام نكده وعدم الأخذ بيده فيقتصر في العمل ويجنح إلى شيء من الخوف والوجل، بل عليه أن يفرح بما يجزل ثوابه، ويسر بما ييسر حسابه، ويشتغل بما يخلص به نفسه في يوم التلاق الذي الناس فيه فريقان، ولا يشتغل بما لا يكون

onun hakkında Allah'ın hakkını gözetip gözetmediğinden mesuldür. Yahut sen ve onlar [mesulsünüz]; bu da tek kişi olsa bile büyüklüğü sebebiyle muhatabın gaip olanlara tağlib edilmesi (üstün tutulması) kabilindendir. Anlamı pekiştirmeyi şu buyruğuyla artırdı: {يوم القيامة} “kıyamet günü” böylece onu hakkında hiçbir ihtilaf bulunmayan bir hakikat üslubuyla sevk etti; sebeplerin ortadan kalkması sebebiyle o halin bu halden farklı olduğunu –itaatkâr olana lütfetme, asi olana ise adaletle muamele etme hakkına sahip olan terbiye vasfına sözü çevirerek– şu buyruğuyla beyan etti: {عند ربكم} “Rabbinizin huzurunda” yani sizi yaratmak ve rızıklandırmak suretiyle terbiye eden [Rabbinizin huzurunda]. Dolayısıyla O'nun hikmetinde, aklı en kıt olanınızın bile Allah'ın kendisine zayıf bir mülkiyetle verdiği veya üzerlerine sarsıntılı bir velayet kıldığı kölelerinde böyle bir şeye razı olmayacağı gibi, müşahede edildiği üzere hesapsız bir şekilde birbirinize zulmetmenize izin vermesi caiz değildir; nerede kaldı ki ondan üstün olanlar, nerede kaldı ki hüküm verenlerin en Hâkimi olan Allah izin versin! {تختصمون *} “birbirinizle davalaşacaksınız.” Yani mazlumun elinden tutsun, zalimden onun intikamını alsın ve herkese yaptığının karşılığını versin diye davalaşmayı en ileri noktaya vardıracaksınız. Kötülükte kötülüğe misliyle karşılık verilir, zerre ağırlığınca ve ondan daha azı bile haksızlık edilmez; hayırda ise bir iyiliğe on katı –ve O'ndan başkasının bilemeyeceği daha fazlası– verilir. Dolayısıyla hiçbir mazlumun, sıkıntısının sürekli olacağını ve elinden tutulmayacağını zannederek amelde kusur etmesi ve korku ile endişeye meyletmesi asla uygun değildir; bilakis mükâfatını bollaştıracak şeye sevinmeli, hesabını kolaylaştıracak şeyle neşelenmeli ve insanların iki fırkaya ayrılacağı kavuşma gününde nefsini kurtaracak şeylerle meşgul olmalı, gerçekleşmeyecek şeylerle meşgul olmamalıdır.

من تصفية دار الكدر عن الأكدار، وقرارة الدنس عن الأقذاء والأقذار، فإن الدوام فيها محال على حال من الأحوال، قال القشيري: نعاه ﷺ ونعى المسلمين إليهم ففرغوا بأنفسهم عن مأتمهم، ولا تعزية في العادة بعد ثلاث، ومن لم يتفرغ عن مأتم نفسه وأنواع غمومه وهمومه، فليس له من هذا الحديث شمة، وإذا فرغ قلب عن حديث نفسه وعن الكون بجملته، فحينئذ يجد الخير من ربه وليس هذا الحديث إلا بعد فنائهم عنهم، وأنشد بعضهم يعني في لسان الحال بما قدمنا:

Bulanıklık yurdunun kederlerden, pislik kararının eza ve kirliliklerden arındırılması [kabilinden değildir]. Zira onda ebedîlik hiçbir şekilde mümkün değildir. Kuşeyrî şöyle demiştir: [Allah] O'na (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendi vefat haberini verdi, Müslümanlara da onların vefat haberini verdi; böylece onlar kendi matemlerinden sıyrıldılar. Âdete göre üç günden sonra taziye yoktur. Kendi nefsinin mateminden ve türlü türlü keder ve tasalarından sıyrılmayan kimse ise bu sözden hiçbir koku alamaz. Bir kalp nefsinin vesveselerinden ve topyekûn kâinattan arındığında, işte o zaman Rabbinden gelen hayrı bulur. Bu hal ancak onların kendilerinden fâni olmalarından sonra gerçekleşir. Bazıları lisan-ı hal ile daha önce zikrettiğimiz manada şu beyti inşad etmiştir:

كتبت إليكم بعد موتي بليلة ... ولم أدر أني بعد موتي أكتب

Ölümümden bir gece sonra size yazdım ... Bilmezdim ki ölümümden sonra da yazarmışım.

انتهى. ومن المعلوم أنهم إذا أماتوا نفوسهم حييت أرواحهم فانفسحت صدورهم وانتعشت قوى قلوبهم فاتسعت علومهم واستنارت فهومهم وتجلت لهم حقائق الأمور فحدثوا عن مشاهدة {الناس نيام} فإذا ماتوا انتبهوا.

[Kuşeyrî'nin sözü] bitti. Bilinmektedir ki onlar nefislerini öldürdüklerinde ruhları dirildi, göğüsleri genişledi, kalplerinin kuvvetleri canlandı; böylece ilimleri genişledi, anlayışları nurlandı ve onlara işlerin hakikatleri tecelli etti. Dolayısıyla bizzat müşahede ederek {الناس نيام} “İnsanlar uykudadır, öldükleri zaman uyanırlar” hakikatinden haber verdiler.

ولما أخبر سبحانه بأنهم جعلوا لله أنداداً، وأعلم بأنهم كذبة في ذلك كافرون ساترون للحق، وأنه لا يهدي من هو كاذب كفار، وأخبر أنه لا بد من خصام الداعي لهم بين يديه سبحانه، لآنه لا يجوز

Allah Teâlâ onların Allah'a ortaklar koştuklarını haber verip, onların bu hususta yalancı, hakkı örten nankörler olduklarını ve Allah'ın yalancı ve çok nankör olan kimseyi doğru yola iletmeyeceğini bildirince; ayrıca onları [hakk'a] davet eden elçinin Allah'ın huzurunda onlarla muhakkak davalaşacağını haber verince —çünkü hikmet gereği

في الحكمة تركهم هملاً كما هو مقرر في العقول وموجود في الفطر الأولى، ومعلوم بالمشاهدة من أحوالهم فينعم على المظلوم، وينتقم من الظالم، وكان الكاذب في أقل الأشياء ظالماً، وأظلم منه الكاذب على الأكابر، وأظلم الظالمين الكاذب على الله، قال تعالى مسبباً عما مضى: {فمن أظلم} أي منهم - هكذ كان الأصل ولكنه قال: {ممن كذب} تعميماً وتعليقاً بالوصف، فكفر بستر الصدق الثابت وإظهار ما لا حقيقة له.

akıllarda yerleşik, ilk fıtratlarda mevcut ve hallerinin müşahedesiyle bilindiği üzere, mazluma nimet verip zalimden intikam almak varken onları başıboş bırakmak caiz değildir; üstelik en küçük şeylerde yalan söyleyen bile zalimken, büyükler hakkında yalan söyleyen daha zalim, Allah hakkında yalan söyleyen ise zalimlerin en zalimi olduğuna göre— Allah Teâlâ geçmiş olanların bir neticesi olarak şöyle buyurdu: {فمن أظلم} “Kim daha zalimdir” yani onlardan; asıl ifade böyleydi ancak vasıfla kayıtlamak ve genelleştirmek maksadıyla {ممن كذب} “yalan uydurandan” buyurdu. Böylece sabit olan doğruluğu gizleyip aslı astarı olmayan şeyi açığa vurmak suretiyle inkâr etti.

ولما كان الكذب عظيم القباحة في نفسه فكيف إذا كان كما مضى على الأكابر فكيف إذا كانوا ملوكاً، فكيف إذا كان على ملك الملوك، لفت القول إلى مظهر الاسم الأعظم تنبيهاً على ذلك فقال: {على الله} أي الذي الكبرياء رداؤه والعظمة إزاره، فمن نازعه واحدة منهما قصمه، فزعم فب كذبه أن له سبحانه أنداداً، وشركاء وأولاداً.

Yalanın kendisi son derece çirkin olduğuna, hele büyüklere isnat edildiğinde, hele bu büyükler hükümdar olduğunda daha da çirkinleştiğine göre, mülkün yegâne Mâliki'ne isnat edildiğinde nasıl olacağına dikkat çekmek üzere sözü İsm-i A'zam'ın tecellisine çevirerek şöyle buyurdu: {على الله} “Allah'a karşı” yani kibriya ridası, azamet ise izarı olan; bu ikisinden birinde kendisiyle çekişeni helak eden Allah'a karşı [yalan uydurandan]. O kimse yalanında, Allah Teâlâ'nın denkleri, ortakları ve çocukları olduğunu iddia etmiştir.

ولما كان وقوع الحساب يوم القيامة حقاً لكونه واقعاً لا محالة وقوعاً يطابق الخبر عنه، لما علم من أنه لا يليق في الحكمة غيره لما علم من أن أقل الخلق لا يرضى أن يترك عبيده سدى، فكيف بالخالق؟ فكان الخبر به صدقاً لوقوع العلم القطعي بأنه يطابق ذلك الواقع قال: {وكذب} أي أوقع التكذيب لكل من أخبره {بالصدق} أي الإخبار بأن الله واحد وأنه يبعث الخلائق للجزاء المطابق

Kıyamet gününde hesabın vuku bulması hak olduğu, onun habere birebir uygun olarak kesinlikle gerçekleşeceği bilindiği, hikmete bundan başkasının layık olmadığı anlaşıldığı —zira yaratılmışların en basiti bile kölelerini başıboş bırakmaya razı olmazken Yaratan nasıl razı olsun?— ve o vukuatın haberle örtüştüğüne dair kesin ilim gerçekleştiği için, onun hakkındaki haber de tam bir doğruluk arz ettiğinden şöyle buyurdu: {وكذب} “ve yalanlayan [kimseden]” yani kendisine her haber vereni yalanlayan kimseden {بالصدق} “doğruyu” yani Allah'ın bir olduğunu ve mahlukatı tam karşılığı olan ceza/mükâfat için dirilteceğini bildiren haberi,

كل منهما للواقع لما دل على ذلك من الدلائل المشاهدة {إذ جاءه} أي من غير توقف ولا نظر في دليل، كما هو دأب المعاندين، أولئك هم الكافرون لهم ما يضرهم من عذاب جهنم، ذلك جزاء المسيئين.

müşahede edilen delillerin her ikisinin de hakikate mutabık olduğuna delalet etmesi sebebiyle yalanlayandan [daha zalim kimdir?]; {إذ جاءه} “kendisine geldiğinde” yani inatçıların âdeti olduğu üzere hiç duraksamadan ve delile bakmaksızın [yalanlayandan]. İşte onlar kâfirlerin ta kendileridir; onlar için cehennem azabından kendilerine zarar verecek şeyler vardır; bu, kötülük edenlerin cezasıdır.

ولما كان قد تقرر كالشمس أنه لا يسوغ في عقل العاقل ترك الخلق سدى، فكان يوم الدين معلوماً قطعاً، وكان معنى هذا الاستفهام الإنكاري نفي مدخوله فترجمته: ليس أحد أكذب منهم، وكان عرف اللغة في تسليط هذا النفي على صيغة أفعل إثبات مدلول أفعل ليكون المعنى أنهم أكذب الخلق، فكان التقدير: أليس هذا الكاذب المكذب عاقلاً يخشى أن يحاسبه الله الذي خلقه؟ أليس الله المتصف بجميع صفات الكمال يحاسب عباده كما يحاسب كل من الخلائق من تحت يده؟ أليس يحبس الظالم منهم في دار انتقامه كما يفعل أدنى الحكام؟ أليس دار انتقامه جهنم التي تلقى داخلها بعبوسة وتجهم؟ نسق به قوله: {أليس في جهنم} أي النار التي تلقى داخلها بالتجهم والعبوسة كما كان يلقى الحق وأهله {مثوى} أي منزل مهيأ للإقامة فيه على وجه اللزوم لهم هكذا كان الأصل، ولكنه قال تعميماً وتعليلاً بالوصف مبيناً أن الكذب كفر أي ستر للصدق وغظهار لما لا حقيقة له، والتكذيب بالصدق كذلك {للكافرين *} أي الذين ستروا كذبهم فألبسوه ملابس الصدق وستروا الصدق الذي كذبوا به،

Mahlukatın başıboş bırakılmasının akıl sahibinin aklında caiz olamayacağı güneş gibi açıklığa kavuştuğundan, din günü kesin olarak bilinir hale gelmişti. Bu inkârî istifhamın anlamı ise içeriğini nefyetmektir; dolayısıyla meali şöyledir: Onlardan daha yalancı kimse yoktur. Dilin örfünde bu nefiy 'ef'al' (üstünlük) sığasına yöneltildiğinde, 'ef'al'in ifade ettiği anlamı ispatlamak içindir; yani onların yaratılmışların en yalancısı olduğu manasına gelir. Takdirî mana şöyledir: Bu yalan söyleyen ve hakkı yalanlayan kimse, kendisini yaratan Allah'ın hesaba çekeceğinden korkacak bir akla sahip değil midir? Bütün kemal sıfatlarıyla muttasıf olan Allah, mahlukattan her birinin kendi emri altındakileri hesaba çektiği gibi kullarını hesaba çekmeyecek midir? Onlardan zalim olanları, en basit hâkimlerin yaptığı gibi intikam yurduna hapsetmeyecek midir? O'nun intikam yurdu, içine gireni asık bir surat ve öfkeyle karşılayan cehennem değil midir? Buna matuf olarak şöyle buyurdu: {أليس في جهنم} “Cehennemde yok mudur?” Yani içine gireni, hakkı ve ehlini karşıladığı gibi öfke ve asık suratla karşılayan ateşte; {مثوى} “bir yer” yani onlar için ayrılmaz bir şekilde kalmak üzere hazırlanmış bir konak; asıl ifade 'onlar için' idi, lakin vasıfla genelleme ve gerekçelendirme yaparak yalanın küfür olduğunu, yani doğruyu örtmek ve aslı olmayanı açığa vurmak olduğunu, hakkı yalanlamanın da aynı şekilde olduğunu beyan etmek üzere şöyle buyurdu: {للكافرين *} “kâfirler için?” Yani yalanlarını gizleyip ona doğruluk elbiseleri giydiren ve yalanladıkları doğruluğu örtenler için?

ذلك جزاء المسيئين لأنهم ليسوا بمتقين، فأقام سبحانه هذه المقدمة دليلاً على تلك المقدمات كلها.

Bu, kötülük yapanların cezasıdır; çünkü onlar takva sahibi değildirler. Böylece Allah Teâlâ bu öncülü, zikredilen bütün öncüllere bir delil kılmıştır.

ولما ذكر سبحانه الظالمين بالكذب ذكر أضدادهم الذين يخاصمونهم عند ربهم وهم المحسنون بالصدق فقال: {والذي} أي الفريق الذي {جاء بالصدق} أي الخبر المطابق للواقع، فصدق على الله، وتعريفه يدل على كماله، فيشير إلى أن الإتيان به ديدنه لا يتعمد كذباً {وصدق به} أي بكل صدق سمعه وقام عليه الدليل، وليس هو بجموده عدو ما لم يعلم، فهو يكذب بكل ما لم يسمع، فمن أعدل منه لكونه صدق على الله وصدق بالصدق إذ جاءه واستمر عليه، ولعله أفرد الضمير إشارة إلى قلة الموصوف بهذا الوصف من الصدق، وهذا الفريق هو الرسل وأتباعهم، ولذلك حصر التقوى فيهم، فقال مشيراً بالجمع إلى عظمتهم وإن كانوا قليلاً: {أولئك} أي العالو الترتبة {هم} أي خاصة {المتقون *} الذين جانبوا الظلم، فليس لجهنم عليهم سبيل، ولا لهم فيها منزل ولا مقيل، بل الجنة منزلهم، أليس في الجنة منزل للمتقين؟ فالآية من الاحتباك: ذكر أولاً المثوى في

Allah Teâlâ yalan söylemek suretiyle zalim olanları zikredince, Rablerinin huzurunda onlarla davalaşacak olan zıtlarını, yani doğrulukla ihsanda bulunanları zikrederek şöyle buyurdu: {والذي} “O kimse ki” yani şu topluluk ki; {جاء بالصدق} “doğruyu getiren” yani vakıaya uygun haberi getiren ve Allah hakkında doğruyu söyleyen [kimsedir]. Kelimenin marife (belirli) gelişi onun kemaline delalet eder ve onu getirmenin onun ayrılmaz vasfı olduğuna, asla kasten yalana başvurmadığına işaret eder; {وصدق به} “ve onu tasdik eden” yani işittiği ve delili ikame edilmiş her hakkı tasdik eden [kimsedir]. O, taassubu yüzünden bilmediği şeyin düşmanı olan ve işitmediği her şeyi yalanlayan kimse gibi değildir. Allah hakkında doğruyu söyleyen, hak kendisine geldiğinde onu tasdik eden ve bu hal üzere sebat eden kimseden daha adil kim olabilir? Zamirin tekil getirilmesi, belki de doğruluk vasfıyla nitelenen bu kimselerin azlığına işaret içindir. Bu zümre, peygamberler ve onların tabileridir. Bu sebeple takvayı onlara has kılarak, az olsalar da azametlerine işaretle çoğul zamiriyle şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar” yani dereceleri yüce olanlar; {هم} “onlardır” yani sadece kendileridir; {المتقون *} “takva sahipleri.” Onlar zulümden kaçınmışlardır; dolayısıyla cehennemin onlar üzerinde bir yolu yoktur, orada onlar için ne bir konak ne de bir dinlenme yeri vardır; bilakis onların konağı cennettir. Cennette takva sahipleri için bir konak yok mudur? Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Önce

جهنم دليلاً على حذف ضده ثانياً، والاتقاء ثانياً دليلاً على حذف ضده أولاً، وسره أنه ذكر أنكأ ما للمجرم من الكفر وسوء الجزاء. وأسرّ ما للمسلم من قصر التقوى عليه، وذكر أحب جزائه إليه، والإشارة إلى عراقته في الإحسان وفي الآيات احتباك آخر وهو أنه ذكر الكذب والتكذيب أولاً دليلاً على الصدق والتصديق ثانياً، والاتقاء وجزاءه وما يتبعه ثانياً دليلاً على ضده أولاً، وسره أنه ذكر في شق المسيء أنكأ ما يكون من الكذب والتكذيب في أقبح مواضعه، ولا سيما عند العرب، وأسر ما يكون في شق المحسن من استقامة الطبع وحسن الجزاء.

cehennemdeki kalış yerinin zikredilmesi, ikinci kısımda zıddının hazfedildiğine delildir; ikinci kısımda takvanın zikredilmesi ise birinci kısımda zıddının hazfedildiğine delildir. Bunun sırrı şudur: Suçlu için küfrün ve kötü cezanın en can yakıcı olanını zikretmiş; Müslüman için ise takvanın sadece ona has kılınmasının en sevindirici olanını, onun en sevdiği mükâfatı ve ihsandaki köklülüğüne işareti zikretmiştir. Ayetlerde bir diğer ihtibâk daha vardır: Birinci kısımda yalan ve yalanlamanın zikredilmesi, ikinci kısımda doğruluk ve tasdike delildir; ikinci kısımda takva, mükâfatı ve peşinden gelenlerin zikredilmesi ise birinci kısımda zıddına delildir. Bunun sırrı da şudur: Kötülük yapanın tarafında, özellikle Araplar nezdinde en çirkin konumlarda gerçekleşen yalan ve yalanlamanın en can yakıcı olanını zikretmiş; ihsan edenin tarafında ise fıtratın istikametinin ve güzel mükâfatın en sevindirici olanını zikretmiştir.

ولما مدحهم على تقواهم، قال في جواب من سأل عن ثوابهم، فقال لافتاً القول إلى صفة الإحسان تعريفاً بمزيد إكرامهم: {لهم ما يشآءون} أي يتجدد لهم إرادته متى أرادوه {عند ربهم} أي المحسن إليهم اللطيف بهم في الدنيا والآخرة لأنهم سلموا له في الأولى ما يشاء، فسلم لهم في الأخرى ما يشاؤون. ولما كان أعظم الجزاء، مدحه على وجه بين علته وأوجب عمومه فقال: {ذلك} أي الثواب الكبير {جزاء المحسنين *} أي كل من اتصف بالإحسان كما اتصفوا به بالتقوى، فأحبه الله سبحانه كما أحبهم، فكان سمعه الذي يسمع به وبصره الذي يبصر به، ويده التي يبطش بها، ورجله التي

Onları takvalarından ötürü övünce, onların mükâfatını soran kimseye cevap sadedinde, onlara yapılan ikramın fazlalığını bildirmek üzere sözü ihsan sıfatına çevirerek şöyle buyurdu: {لهم ما يشآءون} “Onlar için diledikleri her şey vardır” yani ne zaman isterlerse arzuları derhal gerçekleşir; {عند ربهم} “Rableri katında” yani dünyada ve ahirette onlara ihsanda bulunan ve lütufta bulunan Rableri katında. Çünkü onlar dünyada O'nun dilediğine teslim olmuşlar, O da ahirette onların dilediğini kendilerine vermiştir. Bu mükâfatların en büyüğü olduğundan, gerekçesini açıklayan ve umumiyetini gerektiren bir vecihle onu överek şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu” yani bu büyük mükâfat; {جزاء المحسنين *} “ihsan edenlerin mükâfatıdır.” Yani onlar gibi takva ile ihsan vasfına bürünen herkesin cezasıdır. Allah Teâlâ onları sevdiği gibi onu da sevmiş; onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve

يمشي بها.

yürüyen ayağı olmuştur.

ولما كان العاقل من قدم في كل أمر الأهم فالأهم فميز بين خير الخيرين فأتبعه، وشر الشرين فاجتنبه، كان المحسن من جعل أكبر ذنوبه نصب عينيه وعمل على هدمه، فلذلك علل الإحسان بقوله: {ليكفر} أي يستر ستراً عظيماً كأنه قال: المحسنين الذين أحسنوا لهذا الغرض، ويجوز أن يكون التعليل للجزاء، وعبر بالاسم الأعظم لفتاً عن صفة الإحسان إشارة إلى عظيم الاجتهاد في العمل والإيذان بأنه لا يقدر على الغفران لمن يريد إلا مطلق التصرف فقال: {الله} أي الذي نصب المحسن جلاله وجماله بين عينيه، فاستغرق في صفاته ابتغاء مرضاته، فعبده كأنه يراه، وحقق باعترافهم بالخطأ وقصدهم التكفير لما أهمهم فعلهم له بقوله: {عنهم أسوأ} العمل {الذي عملوا} وتابوا عنه بالندم والإقلاع والعزم على عدم العود وقد علم أنه إذا محي الأكبر انمحى الأصغر لأن الحسنات يذهبن السيئات، فلله در أهل البصائر والإخلاص في الإعلان والسرائر ولما أخبر بالتطهير من اوضار السيىء، أتبعه الإخبار بالتنوير بأنوار الحسن فقال: {ويجزيهم أجرهم}

Akıllı kimse her işte en önemli olanı öne alan, iki hayırlıdan daha hayırlısını ayırt edip ona uyan ve iki şerden daha şerlisinden kaçınan kişi olduğuna göre, ihsan sahibi de günahlarının en büyüğünü gözünün önüne koyup onu yok etmeye çalışan kimsedir. Bu sebeple ihsanı şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {ليكفر} “Örtmesi için” yani büyük bir örtüşle örtsün diye; sanki şöyle demiştir: Bu gayeyle ihsanda bulunan muhsinler. Bu gerekçenin mükâfata ait olması da caizdir. Ameldeki büyük gayrete işaret etmek ve dilediği kimseyi bağışlamaya ancak mutlak tasarruf sahibinin güç yetirebileceğini bildirmek için ihsan sıfatından İsm-i A'zam'a geçerek şöyle buyurdu: {الله} “Allah” yani ihsan sahibinin celâlini ve cemâlini iki gözü arasına koyduğu, rızasını kazanmak için sıfatlarına daldığı ve sanki O'nu görüyormuşçasına ibadet ettiği Allah; ve onların hatalarını itiraf edip kendilerini üzen amellerinin kefaretini kastettiklerini şu buyruğuyla tahkik etti: {عنهم أسوأ} “onlardan en kötüsünü” amelin [en kötüsünü]; {الذي عملوا} “yaptıkları” ve pişmanlık, terk etme ve bir daha dönmeme azmiyle tövbe ettikleri ameli. Bilinmektedir ki büyük olan silindiğinde küçük olan da silinir; çünkü iyilikler kötülükleri giderir. Açıktan ve gizliden basiret ve ihlas sahibi olanlara ne mutlu! Kötülüğün kirlerinden temizlenmeyi haber verince, ardından iyiliğin nurlarıyla aydınlanmayı bildirerek şöyle buyurdu: {ويجزيهم أجرهم} “ve onların mükâfatlarını verecektir”

أي الذي تفضل عليهم بالوعد به.

yani onlara vadetmek suretiyle lütfettiği [mükâfatlarını].

ولما كان تعالى يزيد العمل الصالح ويربيه، زاد الجار في الجزاء إعلاماً بأنه يجعل الأعمال الصالحة كلها مثل أعلاها فقال: {بأحسن} ولما كان مقصود هذه السورة أخص من مقصود سورة النحل، وكانت «الذي» و «من» أقل إبهاماً من «ما» قال: {الذي} أي العمل الذي، وهو كالأول من إضافة الشيء إلى ما هو بعضه كخاتم فضة، وأشار إلى مداومتهم على الخير بالتعبير بالكون والمضارع فقال: {كانوا يعملون *} مجددين له وقتاً بعد وقت لأنه في طبائعهم فهم عريقون في تعاطيه، فمن كان في هذه الدار محسناً في وقت ما يعبد الله كأنه يراه فهو في الآخرة كل حين يراه، قال القشيري، ثم يجب أن يكون على أحسن الأعمال أحسن الثواب، وأحسن الثواب الرؤية، فيجب أن يكون على الدوام. وهذا استدلال قوي.

Allah Teâlâ salih ameli artırıp bereketlendirdiği için, bütün salih amelleri onların en üstünü gibi kılacağını bildirmek üzere ceza kısmında cer edatını ziyade ederek {بأحسن} “en güzeliyle” buyurdu. Bu surenin maksadı Nahl suresinin maksadından daha özel olduğundan ve «ellezî» ile «men» kelimeleri «mâ» kelimesine göre daha az müphemlik içerdiğinden {الذي} “o şey ki” buyurdu; yani yaptıkları amelin [en güzeliyle]. Bu da gümüş yüzük tamlamasında olduğu gibi bir şeyin kendi cüzüne izafet edilmesi kabilindendir. 'Kâne' ve muzari fiil kullanarak hayra devamlılıklarına işaretle şöyle buyurdu: {كانوا يعملون *} “yapmakta oldukları.” Yani fıtratlarında yer ettiği ve onda kökleştikleri için o ameli vakit be vakit yenileyerek yapmaktadırlar. Bu dünyada bir vakit Allah'a sanki O'nu görüyormuş gibi ihsan üzere kulluk eden kimse, ahirette de her an O'nu görür. Kuşeyrî şöyle demiştir: 'En güzel amellere karşı en güzel mükâfatın verilmesi vaciptir; en güzel mükâfat ise rü'yettir (Allah'ı görmektir), dolayısıyla onun da daimî olması vaciptir.' Bu çok kuvvetli bir istidlaldir.

ولما فهم من قوله: «وكذب بالصدق إذ جاءه» أن المشركين يكذبونه، وكان من طبع الآدمي الاهتمام بمثل ذلك ولا سيما إذا كان المكذب كثيراً وقوياً، وتقرر أنه سبحانه الحكم العدل بين المتخاصمين وغيرهم في الدنيا والآخرة، ولزم كل سامع الإقرار بالآخرة، وبشر المحسنين وحذر المسيئين، وكان من المعلوم أنهم يحذرونه آلهتهم كما يحذرهم إلهه، حسن كل الحسن قوله مقراً للكفاية غاية الإقرار، ومنكراً

«Kendisine geldiğinde doğruyu yalanlayan» ifadesinden müşriklerin O'nu yalanladığı anlaşılınca —ki insanın tabiatında özellikle yalanlayanlar çok ve güçlü olduğunda böyle bir durumu dert edinmek vardır— ve Allah Teâlâ'nın dünyada ve ahirette davalaşanlar ve diğerleri arasında Hakem ve Âdil olduğu sabit olup, her işitene ahireti ikrar etmek lazım geldiği, muhsinleri müjdeleyip kötülük edenleri uyardığı ve O'nun onları kendi İlahıyla uyardığı gibi onların da O'nu kendi ilahlarıyla korkuttukları bilindiği için; kifayeti en üst seviyede ikrar eden ve

لنفيها كل الإنكار: {أليس الله} أي الجامع لصفات العظمة كلها المنعوت بنعوت الكمال من الجلال والجمال، وأكد المراد بزيادة الجار لما عندهم من الجزم بأنهم غالبون فقال: {بكاف} وحقق المناط بالإضافة في قوله: {عبده} أي الخالص له الذي لم يشرك به أصلاً كما تقدم في المثل ممن كذبه وقصد مساءته فينصره عليهم حتى يظهر دينه ويعلي أمره ويغنيه عن أن يحتاج إلى غيره أو يجنح إلى سواه، باعتقاد أن في يده شيئاً يستقل به، وهاذ لا ينافي السعي في الأسباب مع اعتقاد أنها بيد الله، فإن شاء ربط بها المسببات، وإن شاء أعقمها، بل السعي أكمل، لأن ترتيب الأسباب بوضع الحكيم، فالسعي في طرحها ينافي وضع الحكمة، وقرأ حمزة والكسائي وأبو جعفر: عباده - بالجمع بمعنى الرسول وأتباعه.

onun nefyini kesin bir dille inkâr eden şu buyruğu son derece güzel düşmüştür: {أليس الله} “Allah yetmez mi?” Yani bütün azamet sıfatlarını kendinde toplayan, celâl ve cemâl gibi kemal vasıflarıyla nitelenmiş olan Allah; galip geleceklerine dair kesin inançları sebebiyle cer harfini ziyade ederek muradı tekit etti ve {بكاف} “yeten [değil midir?]” buyurdu. İzafet ile menâtı (hükmün dayanağını) tahkik ederek şöyle buyurdu: {عبده} “kuluna” yani temsilde geçtiği üzere O'na hiçbir şeyi ortak koşmayan, O'na ihlasla bağlanan kuluna; kendisini yalanlayan ve kötülüğünü isteyenlere karşı, dinini üstün kılıp emrini yüceltinceye ve elinde müstakil bir güç olduğuna inanarak başkasına muhtaç olmaktan yahut O'ndan gayrısına meyletmekten onu müstağni kılıncaya kadar yardım eder. Bu durum, sebeplerin Allah'ın elinde olduğuna inanmakla birlikte sebeplere tevessül etmeye mani değildir; zira O dilerse müsebbebleri (sonuçları) sebeplere bağlar, dilerse onları akim bırakır. Hatta sebeplere tevessül etmek daha kâmil bir davranıştır; zira sebeplerin tertibi Hakîm olanın vaz'ı iledir, onları tamamen terk etmeye çalışmak ise hikmetin vaz'ına aykırıdır. Hamza, Kisâî ve Ebû Ca'fer, peygamber ve tabileri manasında çoğul olarak 'ibâdehu' (kullarına) şeklinde okumuşlardır.

ولما كان الجواب قطعاً: بلى، إنه ليكفي من يشاء، والأصنام الممثلون بالشركاء المتشاكسين لا يكفون من تولاهم، بني على ذلك حالاً عجيباً من أحوالهم، فقال معجباً منهم ومتهكماً بهم: {ويخوفونك} أي عباد الأصنام يعلمون أن الله يكفي من أراد وأن الأصنام لا كفاية عندها بوجه والحال أنهم يخوفونك. ولما كان الخوف ممن له اختيار، فإن كان عاقلاً كان أقوى لمخالفته، وكان من المعلوم بديهة أنه لا اختيار لهم

Cevabın kesinlikle: 'Evet, O dilediğine elbette yeter; geçimsiz ortaklar misaliyle anlatılan putlar ise kendilerini veli edinenlere asla yetmezler' şeklinde olacağı sabit olunca, bunun üzerine onların şaşılacak hallerinden biri bina edildi ve onlara hayret ederek ve alay yollu şöyle buyurdu: {ويخوفونك} “Seni korkutuyorlar” yani putperestler Allah'ın dilediğine yettiğini ve putların hiçbir şekilde kifayet sağlayamayacağını bildikleri halde seni korkutuyorlar. Korku ancak irade sahibi olandan kaynaklanacağı ve akıllı olması durumunda muhalefeti sebebiyle daha güçlü olacağı için, onların bir iradesi dahi olmadığı bedaheten bilindiğine göre,

فضلاً عن العقل، قال تهكماً بهم بالتعبير بما يعبر به عن الذكور العقلاء لكونهم ينزلونهم بالعبادة وغيرها منزلة العقلاء مع اعترافهم بأنهم لا عقل لهم، فصاروا بذلك ضحكة وشهرة بين الناس: {بالذين} وبين حقارتهم بقوله: {من دونه} وهم معبوداتهم ضلالاً عن المحجة فيقولون: إنا نخشى عليك أن يخبلك آلهتنا كما قالت عاد لهود ﵇ {أن نقول إلا اعتراك بعض آلهتنا بسوء} [هود: ٥٤] وسيأتي التعبير عنهم بالتانيث زيادة في توبيخهم.

akıldan yoksun oldukları halde ibadet ve diğer hususlarda onları akıllılar menzilesine indirmeleri ve onların aklı olmadığını itiraf etmelerine rağmen böyle davranmaları sebebiyle, insanlar arasında alay konusu ve dillere destan olduklarını beyan etmek üzere akıllı erkekler için kullanılan lafızla istihza yollu şöyle buyurdu: {بالذين} “kimselerle” ve onların değersizliğini şu buyruğuyla açıkladı: {من دونه} “O'ndan başkalarıyla” ki onlar, haktan saparak taptıkları ilahlarıdır. Şöyle derler: 'Âd kavminin Hûd'a (aleyhisselâm) {أن نقول إلا اعتراك بعض آلهتنا بسوء} [Hûd: 54] “Biz ancak ilahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış deriz” dediği gibi, biz de ilahlarımızın seni çarpıp aklını başından almasından korkuyoruz.' Azarlamayı artırmak için ileride onlardan müennes lafızla bahsedilecektir.

ولما كان من الحق الواضح كالشمس أن ما قالوه لا يقوله عاقل، وكان التقدير: فقد أظلهم الله إهانة لهم وهداك إكراماً لك، بين أنه سبحانه قسرهم على ذلك ليكون إضلاله لهم آية كما أن هداه لمن هداه آية، فقال مخففاً عنه ﷺ في إذهاب نفسه عليهم حسرات دامغاً للقدرية: {ومن يضلل الله} أي الذي له الأمر كله فلا يرد أمره {فما له} لأجل أنه هو الذي أضله {من هاد} أي فخفض من حزنك عليهم {ومن يهد الله} أي الذي لا يعجزه شيء أبداً {فما له من مضل} فهو سبحانه يهدي من شاء منهم إن أراد.

Onların söylediklerini hiçbir akıl sahibinin söylemeyeceği güneş gibi açık bir hakikat olduğundan ve takdirî mana: 'Allah onları rezil etmek için saptırmış, sana ise ikram etmek için hidayet vermiştir' şeklinde olduğundan; hidayet ettiği kimseye hidayetinin bir ayet (ibret) olması gibi onları saptırmasının da bir ayet olması için Allah Teâlâ'nın onları buna mecbur bıraktığını beyan etti. Onlar için nefsinin hasretlerle helak olmaması hususunda Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yükünü hafifleterek ve Kaderiyye'yi susturarak şöyle buyurdu: {ومن يضلل الله} “Allah kimi saptırırsa” yani bütün emir kendisine ait olan ve emri geri çevrilemeyen Allah; {فما له} “artık onun için yoktur” onu saptıran bizzat Kendisi olduğu için; {من هاد} “hiçbir yol gösterici;” öyleyse onlar için duyduğun üzüntüyü hafiflet; {ومن يهد الله} “Allah kime de hidayet verirse” yani hiçbir şeyin Kendisini asla aciz bırakamadığı Allah; {فما له من مضل} “onu da saptıracak yoktur.” Dolayısıyla O, dilediği takdirde onlardan dilediğini hidayete erdirir.

ولما لم تبق شبهة ولا شيء من شك أن الهادي المضل إنما هو الله وحده وأنه جعل شيئاً واحداً سبباً لضلال قوم ليكون ضلالهم

Hidayet verenin ve saptıranın yalnızca Allah Teâlâ olduğu, bir topluluğun sapıklığının

في الظاهر علة للنقمة، وهدى لآخرين فيكون هداهم سبباً للنعمة، بلغ النهاية في الحسن قوله: {أليس الله} أي الذي بيده كل شيء {بعزيز} أي غالب لما يريد في إضلاله قوماً يدعون أنهم النهاية في كمال العقول لما هدى به غيرهم {ذي انتقام *} أي له هذا الوصف، فمن أراد النقمة منه سلط عليه ما يريد مما يحزنه ويذله كما أنه إذا أراد يعميه عن أنور النور ويضله.

zahiren intikam sebebi, başkalarına hidayet kıldığı şeyle hidayete erenlerin ise bunun nimet sebebi olması için tek bir şeyi sebep kıldığı hususunda hiçbir şüphe ve tereddüt kalmayınca, şu buyruğu güzellikte zirveye ulaştı: {أليس الله} “Allah değil midir?” Yani her şey elinde olan Allah; {بعزيز} “mutlak galip” yani başkalarına hidayet verdiği şeyle, akılların kemalinde zirve olduklarını iddia eden bir kavmi saptırmada dilediğine galip gelen; {ذي انتقام *} “intikam sahibi [değil midir?]” Yani O bu vasfa sahiptir; dolayısıyla kendisinden intikam almak istediği kimsenin üzerine onu üzecek ve zelil kılacak dilediği şeyi musallat eder; nitekim dilediği zaman da onu nurların nurundan kör eder ve saptırır.

ولما علم بهذه البراهين أنه سبحانه المتصرف في المعاني بتصرفه في القلوب بالهداية والإضلال، وكان التقدير: فلئن قررتم بهذا الاستفهام الإنكاري ليقولن: بلى! عطف عليه بيان أن الخالق للذات كما أنه المالك للمعاني والصفات، فقال مفسداً لدينهم باعترافهم بأصلين: القدرة التامة له والعجز الكامل لمعبوداتهم: {ولئن سألتهم} أي فقلت لمن شئت منهم فرادى أو مجتمعين: {من خلق السماوات} أي على ما لها من الاتساع والعظمة والارتفاع {والأرض} على ما لها من العجائب وفيها من الانتفاع {ليقولن} بعد تخويفهم لك بشركائهم الذين هم من جملة خلق من أرسلك بما أنت فيه: الذي خلقها {الله} أي وحده الذي لا سمي له وإلباس بوجه في أمره، ولا يصدهم عن ذلك الحياء من التناقض ولا الخوف من التهافت بالتعارض.

Bu delillerle Allah Teâlâ'nın, kalplerde hidayet ve dalalet tasarrufunda bulunmak suretiyle manalarda mutlak tasarruf sahibi olduğu anlaşılınca ve takdirî mana: 'Eğer onlara bu inkârî istifhamı yöneltirseniz muhakkak: Evet! diyeceklerdir' şeklinde olunca; O'nun manaların ve sıfatların sahibi olduğu gibi zatların da yaratıcısı olduğunu beyan etmeyi buna atfederek, O'nun tam kudreti ve taptıklarının tam acziyeti şeklindeki iki aslı ikrar etmeleriyle dinlerini boşa çıkarmak üzere şöyle buyurdu: {ولئن سألتهم} “Andolsun onlara sorsan” yani onlardan dilediğin kimseye tek tek veya topluca sorsan: {من خلق السماوات} “Gökleri kim yarattı?” yani genişliğine, azametine ve yüksekliğine rağmen; {والارض} “ve yeri [kim yarattı?]” yani harikalarına ve içindeki faydalara rağmen; {ليقولن} “kesinlikle diyeceklerdir ki:” —içinde bulunduğun tebliğ sebebiyle seni gönderenin mahlukatı cümlesinden olan ortaklarıyla seni korkuttuktan sonra— onları yaratan: {الله} “Allah'tır.” Yani hiçbir adaşı ve emrinde hiçbir şüphe bulunmayan tek olan Allah'tır. Çelişkiye düşme utancı veya tutarsızlığa düşme korkusu onları bunu söylemekten alıkoymaz.

ولما كان هذا مخيراً لأن بين ولا بد أنهم لا يقبلون ولا يعرضون كان كأنه قيل: فماذا أصنع؟ فقال: {قل} مسبباً عن اعترافهم له سبحانه بجميع الأمر قوله مقرراً بالفرع بعد إقرارهم بالأصل ومقرعاً بتخويفهم ممن ليس له أمر بعقد ولا حل: {أفرءيتم} .

Bu durum apaçık ortada olduğu, onların bunu kabul etmeyip yüz çevirmeleri kaçınılmaz bulunduğu için sanki: 'O halde ben ne yapayım?' denilmiş gibi oldu; bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” Bütün emrin Allah'a ait olduğunu itiraf etmelerinin bir neticesi olarak, aslı ikrar etmelerinden sonra fer'i ikrar ettirmek ve hiçbir bağlama ve çözme yetkisi olmayan şeylerle korkutmaları sebebiyle onları azarlamak üzere: {أفرءيتم} “Gördünüz mü?”

ولما كان السائل النصوح ينبغي له أنه ينبه الخصم على محل النكتة لينتبه من غفلته فيرجع عن غلطته عبر بأداة ما لا يعقل عن معبوداتهم بعد التعبير عنها سابقاً بأداة الذكور العقلاء بياناً لغلطهم، فقال معبراً عن مفعول {رأيت} الأول والثاني جملة الاستفهام، {ما تدعون} أي دعاء عبادة، وقرر بعدهم عن التخويف بهم بادعاء إلهيتهم بقوله: {من دون الله} أي الذي هو ذو الجلال والإكرام فلا شيء إلا وهو من دونه وتحت قهره، ولما كانت العافية أكثر من البلوى، أشار إليها بأداة الشك ونبه على مزيد عظمته سبحانه بإعادة الاسم الأعظم فقال: {إن أرادني الله} أي الذي لا راد لأمره ولما كان درأ المفاسد مقدماً قال: {بضر} أي إن أطعتكم في الجنوح إليها خوفاً منها، وبالغ في تنبيههم نصحاً لهم ليرجعوا عن ظاهر غيهم بما ذكر من دناءتها وسفولها بالتأنيث بعد سفولها بعدم العقل مع دناءتها وبعد التهكم بهم بالتعبير عنها بأداة الذكور العقلاء فقال:

Samimi bir nasihatçinin, muhatabın gafletten uyanıp hatasından dönmesi için meselenin can alıcı noktasına dikkat çekmesi gerektiğinden; onların taptıklarından daha önce akıllı erkekler edatıyla bahsedildikten sonra hatalarını beyan etmek üzere akılsızlar edatıyla bahsederek, {رأيت} fiilinin birinci ve ikinci mef'ullerini istifham cümlesiyle ifade edip şöyle buyurdu: {ما تدعون} “taptıklarınızı” yani ibadet kastıyla dua ettiklerinizi; ve O'nun ilahlığını iddia ederek onlar vasıtasıyla korkutmaktan uzak olduklarını şu buyruğuyla pekiştirdi: {من دون الله} “Allah'tan başka” yani celâl ve ikram sahibi olan, dolayısıyla her şeyin O'ndan gayrı ve O'nun kahredici kudreti altında olduğu Allah'tan başka [taptıklarınızı]. Afiyet beladan daha çok olduğu için, ona şüphe edatıyla işaret etti ve İsm-i A'zam'ı tekrar ederek Allah Teâlâ'nın azametinin fazlalığına dikkat çekip şöyle buyurdu: {إن أرادني الله} “Eğer Allah beni dilerse” yani emrini geri çevirecek hiçbir güç bulunmayan Allah; zararları defetmek [faydaları celbetmekten] önce geldiği için şöyle buyurdu: {بضر} “bir zarara [uğratmayı]” yani onlardan korkarak onlara meyletme hususunda size uyarsam; akılsız olmalarıyla birlikte değersiz olmalarının ardından ve akıllı erkek edatıyla onlarla alay edildikten sonra müennes sığası kullanarak zikredilen düşüklük ve aşağılıklarıyla, açık sapıklıklarından dönmeleri için onlara nasihat maksadıyla dikkatlerini son derece çekerek şöyle buyurdu:

{هل هن} أي هذه الأوثان التي تعبدونها {كاشفات} أي عني مع اعترافكم بأنه لا خلق لها وأنها مخلوقة لله تعالى {ضره} أي الذي أصابني به نوعاً من الكشف، لأرجوها في وقت شدتي {أو أرادني برحمة} لطاعتي إياه في توحيده، وخلع ما سواه من عبيده {هل هن ممسكات} أي عني {رحمته} أي لأجل عصياني لهن نوع إمساك، لأطيعكم في الخوف منهن - هذه قراءة أبي عمرو بالتنوين وإعمال اسم الفاعل بنصب ما بعده، وهو الأصل في اسم الفاعل، والباقون بالإضافة، ولا فائدة غير التخفيف، وقد يتخيل منها أن الأوثان مختصة بهذا المعنى معروفة.

{هل هن} “Onlar [güç yetirebilirler mi?]” yani taptığınız bu putlar; {كاشفات} “giderebilirler mi?” yani onların hiçbir şey yaratmadıklarını ve Allah Teâlâ'nın mahluku olduklarını itiraf etmenizle birlikte benden [giderebilirler mi?]; {ضره} “O'nun [verdiği] zararını” yani sıkıntı anımda kendilerine umut bağlamam için bana isabet ettirdiği zararı herhangi bir şekilde giderebilirler mi? {أو أرادني برحمة} “Yahut bana bir rahmet dilerse” O'nu birlemem ve kullarından O'nun dışındakileri terk etmem sebebiyle bana bir rahmet dilerse; {هل هن ممسكات} “onlar tutabilirler mi?” yani benden; {رحمته} “O'nun rahmetini” yani onlardan korkma hususunda size itaat etmem için, onlara isyan etmem sebebiyle bir tür tutmayla tutabilirler mi? —Bu, Ebû Amr'ın tenvinle ve ism-i fâili amel ettirerek sonrasını nasb ile okuyuşudur ki ism-i fâilde asıl olan budur; diğer kıraat imamları ise izafetle okumuşlardır ve bunda hafifletmeden başka bir fayda yoktur; bundan putların bu manaya mahsus ve maruf olduğu vehmedilebilir—.

ولما كان من المعلوم أنهم يسكتون عند هذا السؤال لما يعلمون من لزوم التناقض أن أجابوا بالباطل، ومن بطلان دينهم أن أجابوا بالحق، وكان الجواب قطعاً عن هذا: لا سوء نطقوا أو اسكتوا، تحرر أنه لا متصرف بوجه إلا الله، فكانت النتيجة قوله: {قل} إذا ألقمتهم الحجر: {حسبي} أي كافي {الله} الذي أفردته بالعبادة لأنه له الأمر كله مما يخوفونني به ومن غيره {عليه} وحده لأن له الكمال كله {يتوكل المتوكلون *} أي الذين يريدون أن يعلو أمرهم كل أمر، وأمره بالقول إعلاماً بأن حالهم عند هذا السؤال التناقض

Batıl ile cevap verirlerse çelişkiye düşeceklerini, hak ile cevap verirlerse dinlerinin batıl olacağını bildikleri için bu soru karşısında susacakları bilindiğinden ve ister konuşsunlar ister sussunlar bu soruya verilecek cevabın kesinlikle 'hayır' olduğu anlaşıldığından, Allah'tan başka hiçbir mutlak tasarruf sahibinin olmadığı kesinleşti. Bunun neticesi olarak şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” onları susturduğun zaman; {حسبي} “bana yeter” yani bana kâfidir; {الله} “Allah” yani ibadette tek kıldığım Allah; zira beni kendisiyle korkuttukları şeylerin de diğerlerinin de bütün emri O'na aittir; {عليه} “Yalnız O'na” yani sadece O'na, çünkü bütün kemalat O'nundur; {يتوكل المتوكلون *} “tevekkül edenler tevekkül etsin.” Yani işlerinin her işten üstün olmasını isteyenler [tevekkül etsin]. Sözü söylemesini emretmesi, bu soru karşısında onların halinin gayet açık bir çelişki olduğunu bildirmek içindir.

الظاهر جداً.

[Çok açık bir çelişki olduğunu bildirmek içindir.]

ولما كانوا مع هذه الحجج القاطعة، والأدلة القامعة والبراهين الساطعة، التي لا دافع لها بوجه، كالبهائم لا يبصرون إلا الجزئيات حال وقوعها، قال مهدداً مع الاستعطاف: {قل يا قوم} أي يا أقاربي الذين أرتجيهم عند الملمات وفيهم كفاية في القيام بما يحاولونه {اعملوا} أي افعلوا افعالاً مبنية على العلم {على مكانتكم} أي حالتكم التي ترتبتم فيها وجمدتم عليها لأنه جبلة لكم من الكون والمكنة لتبصروا حقائق الأمور، فتنتقلوا عن أحوالكم السافلة إلى المنازل العالية، فكأنه يشير إلى أنهم كالحيوانات العجم، لا اختيار لهم ويعرّض بالعمل الذي مبناه العلم والمكانة التي محطها الجمود بأن أفعالهم ليس فيها ما ينبني على العلم، وإنما هي جزاف لا اعتبار لها ولا وزن لها. ثم أجاب من عساه أن يقول له منهم: فماذا تعمل أنت؟ بقوله: {إني عامل} على كفاية الله لي، ليس لي نظر إلى سواه، ولا أخشى غيره، وليس لي مكانة ألتزم الجمود عليها، بل أنا واقف على ما يرد من عند الله، إن نقلني انتقلت وإن أمرني بغير ذلك امتثلت وأنا مرتقب كل وقت للزيادة، ثم سبب عن قول من لعله يقول منهم: وماذا عساه يكون قوله؟ إيذاناً بأنه على ثقة من أمره، لأن المخبر له به الله: {فسوف تعلمون *} أي بوعد لا خلف فيه

Onlar bu kesin hüccetler, susturucu deliller ve hiçbir şekilde defedilemeyecek parlak bürhanlara rağmen, vuku bulduğu anda sadece cüz'iyatı görebilen hayvanlar gibi oldukları için, [Peygamber'e] şefkatle karışık bir tehdit ile şöyle buyurdu: {قل يا قوم} “De ki: Ey kavmim!” Yani ey zor zamanlarda kendilerine umut bağladığım ve giriştikleri işi yapmaya güçleri yeten akrabalarım! {اعملوا} “yapın” yani ilme dayalı ameller işleyin; {على مكانتكم} “durumunuza göre” yani içinde bulunduğunuz ve üzerinde donup kaldığınız halinize göre; çünkü işlerin hakikatlerini görüp de aşağı hallerinizden yüce menzillere geçmeniz için bu durum sizin varlığınız ve imkânınızdan kaynaklanan bir tabiatınızdır. Sanki onların dilsiz hayvanlar gibi olduklarına, bir iradeleri bulunmadığına işaret etmekte; temeli ilim olan amel ile dayanağı donukluk olan mekâneti (durumu) zikrederek, onların fiillerinde ilme dayanan hiçbir şey bulunmadığına, bilakis bunların hiçbir değeri ve ağırlığı olmayan rastgele işler olduğuna ta'rizde bulunmaktadır. Sonra onlardan kendisine: 'Peki sen ne yapacaksın?' diyebilecek kimseye şu buyruğuyla cevap verdi: {إني عامل} “Şüphesiz ben de yapmaktayım” Allah'ın bana olan kifayeti üzere [yapmaktayım]; O'ndan başkasına bakmam, O'ndan gayrısından korkmam. Üzerinde donup kalacağım bir durumum da yoktur; bilakis ben Allah katından gelecek şeyleri beklemekteyim; beni başka bir hale geçirirse geçerim, bana bundan başkasını emrederse itaat ederim ve ben her an [lutuf ve kemal] artışını gözetmekteyim. Sonra onlardan: 'O'nun sözü ne olabilir ki?' diyebilecek kimsenin sözüne binaen, kendisine haber verenin Allah olması sebebiyle işinden emin olduğunu bildirmek üzere şöyle buyurdu: {فسوف تعلمون *} “Yakında bileceksiniz” yani asla cayılmayacak bir vaat ile [bileceksiniz]:

{من يأتيه} أي منا ومنكم {عذاب يخزيه} بأن يزيل عنه كل شيء يمكنه أن يستعذبه {ويحل عليه} أي يجب في وقته، من حل عليه الحق يحل بالكسر أي وجب، والدين: صار حالاً بحضور أجله {عذاب مقيم *} لإقامته على حالته وجموده على ضلالته، ومن يؤتيه الله انتصاراً يعليه وينقله إلى نعيم عظيم، لانتقاله بارتقائه في مدارج الكمال، بأوامر ذي الجلال والجمال، ولقد علموا ذلك في قصة المستهزئين ثم في وقعة بدر فإن من أهلكه الله منهم جعل إهلاكه أول عذابه ونقله به إلى عذاب البرزخ ثم عذاب النار، فلا انفكاك له من العذاب، ولا رجاء لحسن المآب.

{من يأتيه} “Kime geleceğini” yani bizden veya sizden kime geleceğini; {عذاب يخزيه} “kendisini rezil edecek bir azabın” yani tatlı bulabileceği her şeyi kendisinden çekip alarak [rezil edecek bir azabın]; {ويحل عليه} “ve üzerine ineceğini” yani vaktinde vacip olacağını —'Halle aleyhi'l-hakku' hakkın vacip olması, 'borcun vadesinin gelmesi' demektir—; {عذاب مقيم *} “sürekli bir azabın.” Halinde devam etmesi ve sapıklığı üzerinde donup kalması sebebiyle [sürekli bir azabın]. Allah'ın kendisine zafer verdiği kimseyi ise O yüceltir ve Celâl ve Cemâl sahibinin emirleriyle kemalat basamaklarında yükselerek intikal etmesi sebebiyle büyük bir nimete erdirir. Nitekim bunu önce müstehzîler (alaycılar) kıssasında, sonra da Bedir savaşında bilmişlerdir; zira Allah onlardan kimi helak ettiyse, onun helakini azabının başlangıcı kılmış ve bununla onu berzah azabına, ardından da cehennem azabına intikal ettirmiştir; artık onun için azaptan kurtuluş ve güzel bir dönüş umudu yoktur.

ولما تجلت عرائس هذه المعاني آخذة بالألباب، ولمعت سيوف تلك المباني من المثاني قاطعة الرقاب، وختمها بما ختم من صادع الإرهاب، أنتجت ولا بد قوله معللاً لإتيان ما توعدهم به مؤكداً لما لهم من الإنكار لمضمون هذا الإخبار: {إنا أنزلنا} أي بما لنا من باهر العظمة ونافذ الكلمة.

Bu manaların güzellikleri akılları başlardan alarak tecelli edip, o Mesânî'nin bina kılıçları boyunları keserek parıldayınca ve sureyi o dehşetli korkutmayla mühürleyince; bu durum, onları tehdit ettiği şeyin geleceğini gerekçelendirerek ve bu haberin içeriğini inkâr etmelerini reddetmek üzere tekitli olarak şu buyruğu kaçınılmaz kıldı: {إنا أنزلنا} “Şüphesiz biz indirdik” yani göz kamaştırıcı azametimiz ve geçerli kelamımızla.

ولما كان توسط الملك خفياً. لم يعده فأسقط حرف الغاية إفهاماً لأنه في الحقيقة بلا واسطة بعد أن أثبت وساطته أول السورة فقال مقروناً بالأمر بالعبادة إشارة إلى بداية الحال، فلما حصل التمكن فصار الكتاب خلقاً له ﷺ وصار ظهوره فيه هادياً لغيره، نبه على ذلك بأداة الاستعلاء فقال: {عليك} أي خاصة

Meleğin vasıtası gizli olduğu için onu saymadı ve surenin başında onun vasıtasını ispat ettikten sonra hakikatte vasıtasız olduğunu anlatmak için gaye harfini düşürdü. Halin başlangıcına işaret etmek üzere ibadet emriyle birlikte zikretti; sebat hâsıl olup Kitap O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) ahlakı haline gelince ve onda zuhur etmesi başkalarına hidayet olunca, isti'lâ edatıyla buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {عليك} “Sana” yani bizzat sana,

لا على غيرك من أهل هذا الزمان، لأنك عندنا الخالص لنا دون أهل القريتين ودون أهل الأرض كلهم، لم يكن لشيء دوننا فيك حظ {الكتاب} الجامع لكل خير لكونه في غاية الكمال بما دل عليه «ال» {للناس} عامة لأن رسالتك عامة {بالحق} مصاحباً له، لا يقدر الخلق على أن يزيحوا معنى من معانيه عن قصده، ولا لفظاً من ألفاظه عن سبيله وحده، بل هو معجز في معانيه - حاضرة كانت أو غائبه - ونظومه، وألفاظه وأسماء سوره وآياته وجميع رسومه، فلا بد من إتيان ما فيه من وعد ووعيد.

bu zamanın ehlinden başkasına değil; çünkü sen bizim katımızda iki şehrin halkı ve bütün yeryüzü halkı arasında bize has kılınmış olansın; O'ndan gayrı hiçbir şeyin sende bir payı olmamıştır; {الكتاب} “Kitabı” elif-lâm takısının delalet ettiği üzere son derece kâmil olması hasebiyle her hayrı kendinde toplayan Kitabı; {للناس} “insanlar için” bütünü için, çünkü senin risaletin umumidir; {بالحق} “hak ile” hak onunla beraberdir; mahlukat onun manalarından hiçbir manayı maksadından, lafızlarından hiçbir lafzı da yolundan ve sınırından saptırmaya güç yetiremez; bilakis o —ister hazır olsun ister gayb— manalarında, nazmında, lafızlarında, sure ve ayetlerinin isimlerinde ve bütün resimlerinde mucizedir. Dolayısıyla onun içindeki vaat ve tehdidin gerçekleşmesi kaçınılmazdır.

ولما تسبب عن علم ذلك وجوب المبادرة إلى الإذعان له لفوز الدارين، حسن جداً قوله تعالى تسلية له ﷺ لعظيم ما له من الشفقة عليهم وتهديداً لهم: {فمن اهتدى} أي طاوع الهادي {فلنفسه} أي فاهتداؤه خاص نفعه بها ليس له فيه إلا أجر التسبب {ومن ضل} أي وقع منه ضلال بمخالفته لداعي الفطرة ثم داعي الرسالة عن علم وتعمد، أو إهمال للنظر وتهاون. ولما كان ربما وقع في وهم أنه يحلق الداعي بعد البيان ومن إثم الضال، وكان السياق لتهديد الضالين. زاد في التأكيد فقال: {فإنما يضل عليها} أي ليس عليك شيء من ضلاله، فلا تذهب نفسك عليهم حسرات.

Bunu bilmenin bir neticesi olarak iki cihan saadetini kazanmak için ona boyun eğmeye koşmanın gerekliliği ortaya çıkınca; Allah Teâlâ'nın, onlara olan engin şefkatinden ötürü Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmek ve onları tehdit etmek maksadıyla şu buyruğu son derece güzel düşmüştür: {فمن اهتدى} “Artık kim doğru yolu bulursa” yani hidayet edene uyarsa; {فلنفسه} “kendi lehinedir” yani hidayete ermesinin faydası yalnızca kendi nefsinedir; [Peygamber'in] bunda sebep olma ecrinden başka bir şeyi yoktur; {ومن ضل} “kim de saparsa” yani bilerek ve kasten, yahut bakıp düşünmeyi ihmal ederek ve gevşeklik göstererek fıtrat davetçisine, ardından da risalet davetçisine muhalefet etmek suretiyle kendisinden bir sapıklık sadır olursa; —beyandan sonra davetçiye de sapanın günahından bir şey isabet edeceği vehmine kapılınabileceği ve siyak sapanları tehdit sadedinde olduğu için teyidi artırarak şöyle buyurdu:— {فإنما يضل عليها} “ancak kendi aleyhine sapmış olur.” Yani onun sapıklığından sana hiçbir sorumluluk yoktur; öyleyse onlar için nefsin hasretlerle helak olmasın.

ولما هدى السياق إلى أن التقدير: فما أنت عليهم بجبار لتقهرهم

Siyak, takdirî mananın: 'Sen onları zorla hidayete getirecek bir zorba değilsin' şeklinde olduğuna delalet edince,

على الهدى، عطف عليه قوله: {وما أنت} أي في هذا الحال، ولمزيد العناية بنفي القهر أداة الاستعلاء فقال: {عليهم بوكيل *} لتحفظهم عن الضلال، فإن الرسالة إليهم لإقامة الحجة لا لقدرة الرسول على هدايتهم ولا لعجز المرسل عن ذلك.

buna şu buyruğunu atfetti: {وما أنت} “Ve sen değilsin” yani bu durumda; zorlamayı nefyetmeye daha fazla itina göstermek için isti'lâ edatını kullanarak şöyle buyurdu: {عليهم بوكيل *} “onların üzerinde bir vekil.” Onları sapıklıktan korumak için [vekil değilsin]. Zira onlara risalet gönderilmesi hücceti ikame etmek içindir; ne elçinin onları hidayete erdirmeye gücü yettiği için ne de Gönderen'in bundan aciz olmasından ötürüdür.

ولما كان الوكيل في الشيء لا تصلح وكالته فيه إلا إن كان قادراً عليه بطريق من الطرق، وكان حفظهم على الهدى وعن الضلال لا يكون عليه إلا لحاضر لا يغيب ولا يعتريه نوم ولا يطرقه موت، لم تصح وكالة أحد من الخلق فيه، وكان كأنه قيل: لأنه لو وكل إليك أمرهم لضاعوا عند نومك وموتك، فدل عليه بما أدى معناه وزاد عليه من الفوائد ما يعرف بالتأمل من تشبيه الهداية بالحياة واليقظة والضلال بالموت والنوم، فكما أنه لا يقدر على الإماتة والإنامة إلا الله فكذلك لا يقدر على الهداية والإضلال إلا الله، فمن عرف هذه الدقيقة عرف سر الله في القدرة، ومن عرف السر فيه هانت عليه المصائب، فهي تسلية له ﷺ، لفت القول إلى التعبير بالاسم الأعظم لاقتضاء الحال له، وأسند التوفي إليه سبحانه لأنه في بيان أنه لا يصلح للوكالة غيره أصلاً، فقال: {الله} أي الذي له مجامع الكمال، وليس لشائبة نقص إليه سبيل {يتوفى الأنفس} التي ماتت عند انقضاء

Bir şeydeki vekilin vekilliği ancak herhangi bir yolla ona güç yetirmesi halinde sahih olabileceğinden ve onları hidayet üzere tutup sapıklıktan korumaya ancak hazır olan, asla kaybolmayan, kendisine uyku arız olmayan ve ölüm ilişmeyen biri güç yetirebileceğinden, yaratılmışlardan hiçbirinin bundaki vekilliği sahih olamaz. Sanki şöyle denilmiştir: Çünkü onların işi sana havale edilseydi, senin uykun ve vefatın anında helak olup giderlerdi. Dolayısıyla bu manayı ifade eden ve bunun da ötesinde derin düşünmeyle anlaşılabilecek faydaları —hidayeti hayata ve uyanıklığa, dalaleti ise ölüme ve uykuya benzetmek gibi— içeren şu beyanla buna delalet etti: Öldürmeye ve uyutmaya Allah'tan başka kimse güç yetiremediği gibi, hidayete erdirmeye ve saptırmaya da Allah'tan başka kimse güç yetiremez. Bu inceliği bilen kimse, Allah'ın kudretteki sırrını bilir; bundaki sırrı bilen kimseye ise musibetler hafif gelir. Bu, O'na (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir tesellidir. Durum bunu gerektirdiği için sözü İsm-i A'zam ile ifadeye çevirdi ve vekilliğe O'ndan başkasının asla layık olmadığını beyan sadedinde vefat ettirmeyi Allah Teâlâ Kendisine isnat ederek şöyle buyurdu: {الله} “Allah” yani kemalatın tamamına sahip olan ve hiçbir noksanlık şaibesinin Kendisine yol bulamadığı Allah; {يتوفى الأنفس} “canları alır” ecelleri sona erdiğinde ölen [canları];

آجالها، أي يفعل في وفاتها فعل من يجتهد في ذلك بأن يقبضها وافية لا يدع شيئاً منها في شيء من الجسد، وعبر عن جمع الكثرة بجمع القلة إشارة إلى أنها وإن تجاوزت الحصر فهي كنفس واحدة، ولعله لم يوحده لئلا يظن أن الوحدة على حقيقتها {حين موتها} أي منعها من التصرف في أجسادها في هذه الحياة الدنيا كائنة في مماتها محبوسة فيه مظروفة له، وعطف على الأنفس قوله: {والتي} أي ويتوفى الأنفس التي {لم تمت} لأنها لم تنقض آجالها حين نومها كائنة {في منامها} بمنعها من التصرف بالحس والإدراك ما دام النوم موجوداً مظروفة له لا شيء منها في الجسد على حال اليقظة، فالجامع بينهما عدم الإدراك والشعور والتصرف، ولو قيل: بموتها وبمنامها، لم يفد أن كلاًّ من الموت والوفاة آية مغايرة للأخرى.

yani onların vefatında, onu tastamam kabzeden ve bedenin hiçbir yerinde ondan bir şey bırakmayan gayretli bir kimsenin yaptığını yapar. Sayılamayacak kadar çok olsalar bile tek bir nefis gibi olduklarına işaret etmek üzere çokluk çoğulunu azlık çoğuluyla ifade etti; birliğin hakikat üzere zannedilmemesi için de tekil getirmedi; {حين موتها} “ölümleri anında” yani bu dünya hayatında bedenlerinde tasarruf etmekten menedilerek, ölümlerinin içinde hapsedilmiş ve onunla kuşatılmış olarak [alır]. Nefislere şunu atfetti: {والتي} “ve o kimseleri ki” yani canları alır; {لم تمت} “ölmemiş olan” çünkü uykuları esnasında ecelleri henüz sona ermemiştir; {في منامها} “uykularında” uyku devam ettiği müddetçe his ve idrak ile tasarruf etmekten menedilerek, uyanıklık halindeki gibi bedende ondan hiçbir şey kalmaksızın uykunun içinde hapsedilmiş olarak [alır]. İkisi arasındaki ortak nokta, idrakin, şuurun ve tasarrufun bulunmayışıdır. Eğer 'ölümleriyle ve uykularıyla' denilseydi, ölümün ve vefatın her birinin diğerinden farklı birer ayet (ibret) olduğunu ifade etmezdi.

ولما كان النوم منقضياً، دلنا بقرانه بالموت على أن الموت أيضاً منقض، ولا بد لأن الفاعل لكل منهما واحد، فسبب عن ذلك قوله: {فيمسك} أي فيتسبب عن الوفاتين أنه يمسك عنده {التي قضى} أي ختم وحكم وبت بتاً مقدراً مفروغاً منه، وقراءة البناء للمفعول موضحة لهذا المعنى بزيادة اليسر والسهولة {عليها الموت} مظروفة لمماتها، لا تقدر على تصريف جسدها ما دام الموت محيطاً بها كما أن النائمة كذلك ما دام النوم محيطاً بها {ويرسل الأخرى} أي التي أخر موتها، وجعلها مظروفة للمنام لأنها لم ينقض أجلها

Uyku sona erici olduğuna göre, ölümle birlikte anılması bize ölümün de muhakkak sona ereceğini gösterdi; zira her ikisinin de fâili birdir. Bundan neşetle şöyle buyurdu: {فيمسك} “Böylece tutar” yani iki vefattan kaynaklanan bir netice olarak kendi katında tutar; {التي قضى} “hakkında hükmettiği [canı]” yani takdir edilmiş ve bitirilmiş kesin bir hükümle hüküm verip karara bağladığı [canı]; —meçhul sığasıyla okunuş bu manayı daha büyük bir kolaylık ve suhuletle açıklamaktadır— {عليها الموت} “ölümü” ölümün içinde hapsedilmiş olarak, uyuyan kimse uyku kendisini kuşattığı müddetçe bedeninde tasarruf edemediği gibi, o da ölüm kendisini kuşattığı müddetçe bedenini sevk ve idare edemez; {ويرسل الأخرى} “diğerini ise salıverir” yani ölümünü ertelediği ve eceli henüz bitmediği için uykunun içinde kıldığı [canı];

الذي ضربه لها بأن يفنى بالمنام فيوقظها لتصريف أبدانها، ويجعل ذلك الإمساك للميتة، والإرسال للنائمة {إلى أجل مسمى} لبعث الميتة ولموت النائمة، لا يعلمه غيره، فإذا جاء ذلك الأجل أمات النائمة وبعث الميتة، وقد ظهر من التقدير الذي هدى إليه قطعاً السياق أن النفس التي تنام هي التي تموت وهي الروح، قال ابن الصلاح في فتاويه: وهو الأشبه بظاهر الكتاب والسنّة - انتهى.

bedenlerini sevk ve idare etmeleri için uykuyu sona erdirip onları uyandırmak suretiyle O'nun belirlediği [ecel gelene kadar salıverir]. Ölen için o tutmayı, uyuyan için ise salıvermeyi kılar: {إلى أجل مسمى} “belirlenmiş bir süreye kadar.” Ölenin diriltilmesi, uyuyanın ise ölmesi için [belirlenmiş bir süreye kadar] ki bunu O'ndan başkası bilemez. O ecel geldiğinde uyuyanı öldürür, öleni ise diriltir. Siyakın kesinlikle gösterdiği bu takdirden anlaşılmıştır ki uyuyan nefis ile ölen nefis aynıdır ve o da ruhtur. İbnü's-Salâh fetvalarında şöyle demiştir: 'Kitap ve Sünnet'in zahirine en uygun olan da budur.' Söz bitti.

روى الطبراني في الأوسط - قال الهيثمي: ورجاله رجال الصحيح - عن ابن عباس رضي الله الله عنهما قال: تلتقي أرواح الأحياء والأموات، فيتساءلون بينهم، فيمسك الله أرواح الموتى ويرسل أرواح الأحياء إلى أجسادها. وروى البخاري عن أبي هريرة ﵁ أن النبي ﷺ قال: «إذا أوى أحدكم إلى فراشه فليقل» باسمك ربي وضعت جنبي اللهم إن أمسكت نفسي فارحمها وإن أرسلتها فاحفظها بما تحفظ به عبادك الصالحين «» وظهر أيضاَ أن الآية من الاحتباك: ذكر الحين أولاً دليلاً على تقدير مثله في النوم ثانياً، والمنام ثانياً دليلاً على حذف الممات أولاً.

Taberânî el-Evsat'ta rivayet etmiştir —Heysemî: 'Ricali Sahih'in ricalidir' demiştir— İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: 'Dirilerin ve ölülerin ruhları karşılaşır, aralarında birbirlerine sorular sorarlar; Allah ölülerin ruhlarını tutar, dirilerin ruhlarını ise bedenlerine geri gönderir.' Buhârî de Ebû Hureyre'den (radıyallâhu anh) Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Biriniz yatağına yattığı zaman şöyle desin: 'Rabbim senin isminle yanımı koydum. Allah'ım, eğer nefsimi tutarsan ona merhamet et; eğer onu salıverirsen, salih kullarını koruduğun şeyle onu da koru.'» Ayrıca ayette ihtibâk olduğu da ortaya çıkmıştır: Birinci kısımda vaktin ('hîn') zikredilmesi, ikinci kısımda uykuda da benzerinin takdir edildiğine delildir; ikinci kısımda uykunun ('menâm') zikredilmesi ise birinci kısımda ölümün ('memât') hazfedildiğine delildir.

ولما تم هذا على الأسلوب الرفيع، والنظم المنيع، نبه على عظمته وما فيه من الأسرار بقوله مؤكداً قرعاً بمن يرميه بالأساطير وغيرها من الأباطيل: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم من الوفاة

Bu husus bu yüce üslup ve muhkem nazım üzere tamamlanınca, onu efsanelerle ve diğer batıllarla itham edenleri azarlamak maksadıyla tekit ederek onda bulunan sırlara ve onun azametine şu buyruğuyla dikkat çekti: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda” yani vefat

والنوم على هذه الكيفية والعبارة عنه على هذا الوجه {لآيات} أي على أنه لا يقدر على الإحياء والحفظ غيره، وأنه قادر على البعث وغيره من كل ما يريده {لقوم} أي ذوي قوة في مزاولة الأمور. ولما كان هذا الأمر لا يحتاج إلى غير تجريد النفس من الشواغل والتدبر قال: {يتفكرون *} أي في عظمة هذا التدبير ليعلم به عظمة الله، وذلك أن النفس جوهر روحاني له في التعلق بالبدن ثلاث حالات: إحداهما أن يقع ضوء النفس على البدن ظاهراً وباطناً، وذلك هو الحياة مع اليقظة، وثانيتها انقطاع ضوء النفس عن البدن ظاهراً لا باطناً، وذلك بالنوم، وثالثها انقطاع ذلك ظاهراً وباطناً وهو بالموت، فالموت والنوم من جنس واحد إلا أن الموت انقطاع تام، والنوم انقطاع ناقص، فلا يقدر على إيجاد شيء واحد على نوعين، ثم يجعلهما في شيء واحد على التعاقب ويفصل كلاًّ منهما من الآخر إلا هو سبحانه، وكلما قدر على إنهاء الموتة الصغرى بحد جعله لها فهو قادر على إنهاء الكبرى بمثل ذلك.

ve uykunun bu keyfiyet üzere cereyan etmesi ve bu şekilde ifade edilmesi gibi büyük bir işte; {لآيات} “elbette ibretler vardır” yani diriltmeye ve muhafaza etmeye O'ndan başkasının güç yetiremeyeceğine, yeniden diriltmeye ve dilediği her şeye kadir olduğuna dair [ibretler vardır]; {لقوم} “bir topluluk için” yani işleri çekip çevirmede kuvvet sahibi olan [bir topluluk için]. Bu mesele nefsi meşgalelerden arındırıp tefekkür etmekten başka bir şeye ihtiyaç duymadığı için şöyle buyurdu: {يتفكرون *} “düşünen.” Yani Allah'ın azametinin bilinmesi için bu tedbirin azameti üzerinde düşünen [bir topluluk için]. Şöyle ki: Nefis ruhanî bir cevherdir; bedenle olan irtibatında üç hali vardır: Birincisi, nefsin ışığının bedene hem zahiren hem batınen vurmasıdır ki bu, uyanıklıkla birlikte olan hayattır. İkincisi, nefsin ışığının bedenden batınen değil sadece zahiren kesilmesidir ki bu, uyku iledir. Üçüncüsü ise hem zahiren hem batınen kesilmesidir ki bu da ölüm iledir. Dolayısıyla ölüm ve uyku aynı cinstendir; ancak ölüm tam bir kesilme, uyku ise eksik bir kesilmedir. Bir tek şeyi iki tür üzere var etmeye, sonra bunları tek bir şeyde sırayla var edip her birini diğerinden ayırmaya Allah Teâlâ'dan başka kimse güç yetiremez. Küçük ölümü (uykuyu) onun için belirlediği bir sınırla sona erdirmeye güç yetiren, büyük ölümü de benzer şekilde sona erdirmeye elbette kadirdir.

ولما أنتج هذا ولا بد نحو أن يقال توعداً لهم: هل علموا أنه لا يقوم شيء مقامه، ولا يكون شيء إلا بإذنه، ولا يقرب أحد من القدرة على شيء من فعله، فكيف بالقرب من رتبته فضلاً عن

Bu durum, onları tehdit sadedinde: 'Hiçbir şeyin O'nun yerine geçemeyeceğini, O'nun izni olmadan hiçbir şeyin olamayacağını, O'nun fiilinden herhangi bir şeye güç yetirmeye kimsenin yaklaşamayacağını, nerede kaldı ki benzeri olmak bir yana O'nun mertebesine

مماثلته، فرجعوا عن ضلالهم، عادله بقوله: {أم اتخذوا} أي كلفوا أنفسهم بعد وضوح الدلائل عندها أن أخذوا {من دون الله} أي الذي لا مكافئ له مداني {شفعاء} أي تقربهم إليه زلفى في الدنيا وفي الآخرة على تقدير كونها مع قيام الأدلة الشهودية عندهم على أنه لا يشفع أحد إلا عند من يصح أن يكافئه بوجه من الوجوه، ولذلك نبه على المعنى بقوله معرضاً عنهم إشارة إلى سفولهم عن الفهم: {قل أولو} أي أيتخذونهم لذلك ولو {كانوا لا يملكون شيئاً} أي لا تتجدد لهم هذه الصفة {ولا يعقلون *} كما يشاهد من حال أصنامكم.

yaklaşabilsin, [bunu bildiler de] sapıklıklarından döndüler mi?' denilmesini kaçınılmaz kılınca, buna denk olarak şöyle buyurdu: {أم اتخذوا} “Yoksa edindiler mi?” Yani deliller kendilerinde açıkça ortaya çıktıktan sonra nefislerini zorlayarak edindiler mi; {من دون الله} “Allah'tan başka” yani dengi ve benzeri olmayan Allah'tan başka; {شفعاء} “şefaatçiler?” Yani bir kimsenin ancak kendisine bir vecihle denk olması sahih olan kimse katında şefaat edebileceğine dair müşahedeye dayalı deliller mevcutken, dünyada ve gerçekleşmesi takdirinde ahirette kendilerini O'na yaklaştırsınlar diye [şefaatçiler mi edindiler?] Bu sebeple, onların anlamaktan ne kadar uzak olduklarına işaretle onlardan yüz çevirerek şu buyruğuyla bu manaya dikkat çekti: {قل أولو} “De ki: Ya [onlar] olsalar da mı?” Yani onlar öyle olsalar bile onları bunun için mi ediniyorlar; {كانوا لا يملكون شيئاً} “hiçbir şeye sahip değillerse” yani bu vasıf kendilerinde asla bulunmuyorsa; {ولا يعقلون *} “ve akıl erdiremiyorlarsa?” Putlarınızın durumunda müşahede edildiği gibi.

ولما نفى صلاحية أصنامهم لهذا الأمر، أشار إلى نفيه عما سواه بقصر الأمر عليه فقال: {قل لله} أي المحتوي على صفات الكمال وحده {الشفاعة} أي هذا الجنس {جميعاً} فلا يملك أحد سواه منها شيئاً لكنه يأذن إن شاء فيما يريد منها لمن لمن يشاء من عباده. ولما كان كل ما سواه ملكاً له، وكان من المقرر أن المملوك لا يصح أن يملك شيئاً يملكه سيده، لأن الملكين لا يتواردان على شيء واحد من جهة واحدة، علل ذلك بقوله: {له} أي وحده {ملك السماوات والأرض} أي التي لا تشاهدون من ملكه سواهما والشفاعة من ملكهما.

Putlarının bu işe ehil olduğunu nefyedince, işi sadece Allah'a has kılarak O'ndan gayrısı için de bunu nefyettiğine işaretle şöyle buyurdu: {قل لله} “De ki: Allah'ındır” yani bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan yegâne Allah'ındır; {الشفاعة} “şefaat” yani bu şefaat cinsi; {جميعاً} “bütünüyle.” Dolayısıyla O'ndan başka hiç kimse ondan hiçbir şeye sahip değildir; fakat dilerse kullarından dilediği kimseye ondan murat ettiği hususlarda izin verir. O'ndan gayrı her şey O'nun mülkü olduğu ve bir şeye bir yönden iki mülkiyetin aynı anda taalluk edemeyeceği sebebiyle kölenin efendisinin mâlik olduğu bir şeye mâlik olmasının sahih olamayacağı sabit bulunduğu için, bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {له} “O'nundur” yani yalnız O'nundur; {ملك السماوات والارض} “göklerin ve yerin mülkü.” Yani O'nun mülkünden bu ikisinden başkasını görmediğiniz [göklerin ve yerin mülkü]; şefaat de bu ikisinin mülkiyetindendir.

ولما كان المملوك ملكاً ضعيفاً قد يتغلب على مالكه فيناظره فيتأهل للشفاعة عنده، نفى ذلك في حقه سبحانه بقوله دالاًّ على عظمة القهر بأداة التراخي فقال: {ثم إليه} أي لا إلى غيره {ترجعون *} معنى في الدنيا بأن ينفذ فيكم جميع أمره وحساً ظاهراً ومعنى في الآخرة.

Zayıf bir mülkiyete sahip olan memluk (köle) bazen efendisine galebe çalıp onunla münazara edebilir ve böylece onun katında şefaate ehil hale gelebilir; Allah Teâlâ terâhî (sonralık) edatıyla kahredici azametine delalet ederek Kendi hakkında bunu nefyedip şöyle buyurdu: {ثم إليه} “Sonra yalnız O'na” yani başkasına değil; {ترجعون *} “döndürüleceksiniz.” Dünyada bütün emrinin sizin üzerinizde geçerli olması suretiyle manen, ahirette ise zahiren, hissen ve manen [O'na döndürüleceksiniz].

ولما دل على أن شفعاءهم ليست بأهل للشفاعة، وعلى أن الأمر كله مقصور عليه، وختم بأنه لا بد من الرجوع إليه المقتضي لأن تصرف الهمم كلها نحوه، وتوجه العزائم جميعها تلقاءه، ولأنه لا يخشى سواه ولا يرجى غيره، ذكر حالاً من أحوالهم فقال: {وإذا} أي الحال ما ذكرناه وإذا {ذكر} وأعاد الاسم الأعظم ولم يضمره تعظيماً لأمره زيادة في تقبيح حالهم فقال: {الله} أي الذي لا عظيم غيره ولا أمر لسواه {وحده} أي دون شفعائهم التي قد وضح أنه لا شفاعة لهم: {اشمأزّت} أي نفرت كراهية وذعراً واستكباراً مع تمعر الوجه وتقبضه قلوبهم - هكذا كان الأصل، ولكنه قال: {قلوب الذين لا يؤمنون} أي لا يجددون إيماناً {بالآخرة} بياناً لأن الحامل لهم على ذلك إضاعة اعتقاد ما ختم به الآية من الرجوع

Şefaatçilerinin şefaate ehil olmadığını, bütün emrin sadece Allah'a has olduğunu gösterip, ayeti bütün himmetlerin O'na yönelmesini, bütün azimlerin O'nun tarafına çevrilmesini ve O'ndan başkasından korkulmayıp O'ndan gayrısından umut beslenmemesini gerektiren 'muhakkak O'na dönüleceği' hakikatiyle mühürleyince, onların hallerinden birini zikrederek şöyle buyurdu: {وإذا} “Ve [ne zaman ki]” yani durum bahsettiğimiz gibi olduğu halde ne zaman ki; {ذكر} “anıldığı zaman” ve durumlarını daha da çirkinleştirmek maksadıyla işini tazim etmek için zamir getirmeyip İsm-i A'zam'ı tekrar ederek şöyle buyurdu: {الله} “Allah” yani O'ndan başka büyük ve O'ndan gayrısının hiçbir emri bulunmayan Allah; {وحده} “bir olarak” yani şefaatlerinin olmadığı apaçık ortaya çıkan şefaatçileri anılmaksızın tek olarak [anıldığı zaman]: {اشمأزّت} “nefretle ürperir” yani yüzleri ekşiyip buruşarak hoşnutsuzluk, dehşet ve kibirle kalpleri nefret edip kaçınır; —asıl ifade böyleydi, lakin şöyle buyurdu:— {قلوب الذين لا يؤمنون} “inanmayanların kalpleri” yani imanlarını yenilemeyenlerin [kalpleri]; {بالآخرة} “ahirete;” onları buna sevk eden sebebin, ayetin sonundaki dönüş inancını zayi etmeleri olduğunu beyan etmek için [böyle buyurdu].

إليه الذي أتمه وأظهره رجوع الآخرة {وإذا ذكر الذين} وبكت بهم في رضاهم بالأدنى فقال: {من دونه} أي الأوثان، وأكد فرط جهلهم في اتباعهم الباطل وجمودهم عليه دون تلبث لنظر في دليل، أو سماع لقال أو قيل، بقوله: {إذا هم} أي بضمائرهم المفيضة على ظواهرهم {يستبشرون *} أي فاجؤوا طلب البشر وإيقاعه وتجديده على سبيل الثبات في ذلك كله سواء ذكر معهم الله أو لا، فالاستبشار حينئذ إنما هو بالانداد، والاشمئزاز والاستبشار متقابلان لأن الاشمئزاز: امتلاء القلب غماً وغيظاً فيظهر أثره، وهو الانقباض في أديم الوجه، والاستبشار: امتلاء القلب سروراً حتى يظهر أثره، وهو الانبساط والتهلل في الوجه - قال الزمخشري، والعمل في «إذا» الأولى هو العامل في الفجائية، أي فاجؤوا الاستبشار وقت هذا الذكر، وعبر بالفعل أولاً وبالاسمية ثانياً، ليفيد ذمهم على مطلق الاشمئزاز ولو كان على أدنى الأحوال، وعلى ثبات الاستبشار تقبيحاً لمطلق الكفر، ثم الثبات عليه فتحاً لباب التوبة.

Ahiret dönüşünün tamamlayıp açığa çıkardığı O'na dönüş [inancını zayi etmeleri olduğunu beyan etmek için böyle buyurdu]. {وإذا ذكر الذين} “Ve [ne zaman ki] anıldığı zaman o kimseler” ve daha değersiz olana razı olmaları sebebiyle onları azarlayarak şöyle buyurdu: {من دونه} “O'ndan başkaları” yani putlar; bir delile bakmak için durup düşünmeksizin yahut 'dedi-kodu'ya kulak asmayarak batıla uymadaki aşırı cehaletlerini ve onda donup kalmalarını şu buyruğuyla pekiştirdi: {إذا هم} “bir de bakarsın onlar” yani dışlarına taşan iç dünyalarıyla; {يستبشرون *} “sevinip neşelenirler.” Yani beraberlerinde Allah anılsın yahut anılmasın, bütün bunlarda sebat etmek suretiyle aniden bir sevinç arayışı, sevinç hissi ve sevinci yenileme haline girerler. Bu durumda müjdelenip sevinme ancak putlarladır. İğrenip ürperme (işmi'zâz) ile sevinme (istibşâr) birbirinin zıddıdır; zira işmi'zâz (iğrenip ürperme), kalbin keder ve öfkeyle dolup bunun eserinin yüz derisinde büzülme/ekşime olarak belirmesidir. İstibşâr (sevinme) ise, kalbin neşeyle dolup bunun eserinin yüzde açılma ve aydınlanma şeklinde belirmesidir —Zemahşerî böyle demiştir—. İlk 'izâ'daki âmil, fûcâiyye (ansızınlık) 'izâ'sındaki âmildir; yani bu anma vaktinde ansızın seviniverirler. En alt düzeydeki hallerde bile olsa mutlak işmi'zâzı yermek ve istibşârın sebatını belirtmek için ilkinde fiil, ikincisinde isim cümlesiyle ifade buyurdu; bu da mutlak küfrü çirkin göstermek ve ardından tövbe kapısını açmak için onda sebat etmeyi yermek içindir.