ولما نفى صلاحية الوكالة على الناس في الهدى والضلال لغيره ودل على ذلك بملكه وملكه وأخبر بتعمدهم الباطل، أنتج ذلك وجب اللجاء إليه والإعراض عما سواه وقصر العزم عليه فقال
Hidayet ve dalalet hususunda insanlar üzerinde vekillik etme yetkisini O'ndan başkasından nefyedip, buna mülkü ve hâkimiyetiyle delil getirince ve onların batıla kasten yöneldiklerini haber verince; bu durum yalnız O'na sığınmayı, O'ndan başkasından yüz çevirmeyi ve azmi sadece O'na has kılmayı gerektirdi ve şöyle buyurdu:
معلماً بذلك ومعلماً لما يقال عند مخالفة الداعي باتباع الهوى: {قل} أي يا من نزل عليه الكتاب فلا يفهم عنا حق الفهم غيره راغباً إلى ربك في أن ينصرك عليهم في الدنيا والآخرة: {اللهم} أي يا الله، وهذا نداء محض ويستعمل أيضاً على نحوين آخرين - ذكرهما ابن الخشاب الموصلي في كتابه النهاية شرح الكفاية - أحدهما أن تذكر لتمكين الجواب في نفس السائل كما قال النبي ﷺ لضمام بن ثعلبة ﵁ حيث قال: «الله أمرك أن تصلي الصلوات الخمس، فقال: اللهم نعم»
Bunu öğreterek ve hevasına uyarak davetçiye muhalefet edildiğinde ne söyleneceğini bildirerek: {قل} “De ki:” Ey kendisine Kitap indirilen ve bizim tarafımızdan murat edileni hakkıyla kendisinden başkası anlamayan [Peygamber], dünyada ve ahirette sana onlara karşı yardım etmesini Rabbinden dileyerek [şöyle de]: {اللهم} “Ey Allah'ım!” Yani ya Allah. Bu sırf bir nidadır ve ayrıca başka iki vecihte daha kullanılır —İbnü'l-Haşşâb el-Mevsılî, en-Nihâye Şerhu'l-Kifâye adlı kitabında bunları zikretmiştir—: Birincisi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Dımâm b. Sa'lebe radıyallâhu anh'a, onun: 'Allah mı sana beş vakit namazı kılmanı emretti?' dediğinde: 'Allahümme evet (Allah hakkı için evet)' buyurduğu gibi,
- إلى آخر ما قاله له، وسره أن المسؤول إذا ذكر الله في جوابه. كان ذكره إياه أبعث للسائل على تصديقه لأنه أوقر في صدره إن لم يتصد لذكر الله ولم يكن بصدده، وهو ممن يدين باستعمال الكذب، والثاني أن يدل به على الندرة وقلة وقوع المذكور كقول المصنفين: لا يكون كذا اللهم إلا إذ كان كذا - كأنه استغفر الله من جزمه أو لا يسد الباب في أنه لا يكون غير ما ذكره فقال: اللهم اغفر لي فإنه يمكن أن يكون كذا - انتهى. ثم أبدل عند سيبويه ووصف عند غيره فقال: {فاطر} أي مبدع من العدم {السماوات} أي كلهم {والأرض} أي جنسها. ولما كانت القدرة
—ona söylediklerinin sonuna kadar— cevabın soranın zihninde iyice yerleşmesi için zikredilmesidir. Bunun sırrı şudur: Kendisine soru sorulan kimse cevabında Allah'ı zikrettiğinde, Allah'ı zikretmeye niyetlenmemiş ve bunun peşinde olmamış olsa ve yalanı adet edinenlerden biri olsa bile, Allah'ı anması, soranın göğsünde daha bir heybet ve vakar uyandıracağı için onu tasdik etmeye daha çok sevk eder. İkincisi ise zikredilen hususun azlığına ve nadiren vuku bulduğuna delalet etmesidir; müelliflerin: 'Şöyle olmaz, Allahümme ancak şöyle olursa müstesna' sözleri gibi. Sanki kesin hükmünden ötürü Allah'tan af dilemiş yahut zikrettiğinden başkasının olmayacağı yönünde kapıyı tamamen kapatmamak için: 'Allah'ım beni bağışla, çünkü şöyle olması da mümkündür' demiştir —aktarım bitti—. Sonra Sîbeveyh'e göre bedel, başkalarına göre sıfat olarak şöyle buyurdu: {فاطر} “[Ey] yoktan var eden” yani yokluktan icat eden; {السماوات} “gökleri” yani onların tamamını; {والأرض} “ve yeri!” Yani onun cinsini. Kudret ise,
لا تتم إلا بتمام العلم قال: {عالم الغيب والشهادة} أي ما لا يصح علمه للخلق وما يصح.
ancak tam bir ilimle tamam olacağı için şöyle buyurdu: {عالم الغيب والشهادة} “Gaybı da görünen âlemi de bilen!” Yani mahlukat için bilinmesi mümkün olmayan şeyleri de mümkün olanları da [bilen].
ولما كان غيره سبحانه لا يمكن له ذلك، حسن التخصيص في قوله: {أنت} أي وحدك {تحكم بين عبادك} أي أنا وهم وغيرنا في الدنيا والآخرة لا محيص عن ذلك ولا يصح في الحكمة سواه كما أن كل أحد يحكم بين عبيده ومن تحت أمره لا يسوغ في رأيه غير ذلك {في ما كانوا} أي دائماً بما اقتضته جبلاتهم التي جبلتهم عليها {فيه يختلفون *} وأما غيرك فإنه لا يعلم جميع ما يفعلون، فلا يقدر على الحكم بينهم، وأما غير ما هم عريقون في الاختلاف فيه فلا يحكم بينهم فيه لأنه أما ما هيؤوا بفطرهم السليمة وعقولهم القويمة للاتفاق عليه فهو الحق وأما ما يعرض لهم الاختلاف فيه لا على سبيل القصد أو بقصد غير ثابت فهو مما تذهبه الحسنات فعرف أن تقديم الظرف إنما وهو للاختصاص لا الفاصلة.
O'ndan başkası için bu mümkün olmadığından, şu buyruğundaki tahsis güzel düşmüştür: {أنت} “Sen” yani yalnız Sen; {تحكم بين عبادك} “kulların arasında hükmedersin;” yani dünyada ve ahirette benimle onlar ve diğerlerinin arasında; bundan kaçış yoktur ve hikmette bundan başkası sahih olmaz. Tıpkı herkesin kendi köleleri ve emri altındakiler arasında hükmetmesi ve görüşünde bundan başkasına cevaz vermemesi gibi. {في ما كانوا} “o şeylerde ki onlar idiler” yani onları yarattığın fıtratlarının gerektirdiği üzere sürekli olarak; {فيه يختلفون *} “hakkında ihtilaf edip duruyorlar.” Senden başkasına gelince; o, onların yaptıklarının tamamını bilmez, dolayısıyla aralarında hüküm vermeye güç yetiremez. İhtilafa dalıp kökleşmedikleri şeylere gelince; onlar hakkında aralarında hüküm verilmez. Çünkü onların selim fıtratları ve dosdoğru akıllarıyla üzerinde ittifak etmeye hazırlandıkları husus bizzat haktır; kasten olmaksızın yahut sabit olmayan bir niyetle aralarında meydana gelen ihtilaf ise iyiliklerin giderdiği şeylerdendir. Böylece zarfın (fîhi) öne alınmasının fasıla için değil, tahsis için olduğu anlaşılmış oldu.
ولما كان التقدير: فيعذب الظالمين فلو علموا ذلك لما ظنوا بادعائهم له سبحانه ولداً وشركاء يقربونهم إليه زلفى منهم بجلاله ونزاهته عما ادعوه له وكماله، عطف عليه تهويلاً للأمر قوله: {ولو أن} وكان الأصل: لهم - ولكنه قال تعميماً وتعليقاً بالوصف: {للذين ظلموا} أي وقعوا
Takdirî anlam: 'Böylece zalimlere azap eder. Şayet bunu bilselerdi, Allah'ın celali, iddia ettikleri şeylerden münezzehiyeti ve kemali sebebiyle, O'na çocuk ve kendilerini O'na daha çok yaklaştıracak ortaklar isnat etmeyi düşünmezlerdi' şeklinde olunca, meseleyi dehşetli göstermek üzere şu buyruğunu buna atfetti: {ولو أن} “Ve eğer... olsaydı” Asıl ifade 'onların olsaydı' şeklindeydi; fakat genelleştirmek ve sıfata bağlamak amacıyla şöyle buyurdu: {للذين ظلموا} “o zulmedenlerin” yani haksızlığa düşenlerin,
في الظلم في شيء من الأشياء ولو قال {ما في الأرض} ولما كان الأمر عظيماً أكد ذلك بقوله: {جميعاً} وزاد في تعظيمه بقوله: {ومثله} وقال: {معه} ليفهم بدل الكل جملة لا على سبيل التقطيع {لافتدوا} أي لاجتهدوا في طلب أن يفدوا {به} أنفسهم {من سوء العذاب} وبين الوقت تعظيماً له وزيادة في هوله فقال: {يوم القيامة} روى الشيخان عن أنس ﵁ أن النبي ﷺ قال: «يقول الله ﷿ لأهون أهل النار عذاباً: لو أن لك ما على الأرض من شيء أكنت مفتدياً به؟ فيقول: نعم، فيقول: قد أردت منك أهون من هذا وأنت صلب آدم ﵇ أن لا تشرك بي شيئاً فأبيت إلا أن تشرك بي»
herhangi bir hususta zulme düşenlerin [olsaydı]. {ما في الأرض} “yeryüzünde bulunanların hepsi” Durum pek büyük olduğu için bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {جميعاً} “hepsi birden” ve şu buyruğuyla azametini daha da artırdı: {ومثله} “ve bir o kadarı da” ve parçalara ayırma şeklinde değil, bir bütün olarak tamamının bedelini ifade etmesi için: {معه} “onunla beraber [olsaydı],” dedi. {لافتدوا} “mutlaka fidye olarak verirlerdi” yani fidye vermek için var güçleriyle çabalarlardı; {به} “onunla” kendilerini; {من سوء العذاب} “azabın kötülüğünden.” O vakti tazim etmek ve dehşetini artırmak için zamanı belirterek şöyle buyurdu: {يوم القيامة} “kıyamet günü.” İki Şeyh (Buhârî ve Müslim), Enes radıyallâhu anh'tan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah Azze ve Celle cehennem ehlinden azabı en hafif olan kimseye: 'Eğer yeryüzünde bulunan her şey senin olsaydı, [bu azaptan kurtulmak için] onu fidye verir miydin?' diye sorar. O da: 'Evet' der. Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Sen henüz Âdem aleyhisselâm'ın sulbündeyken Ben senden bundan daha kolay bir şey istemiş ve Bana hiçbir şeyi ortak koşmamanı emretmiştim; fakat sen ortak koşmaktan başka bir şeye yanaşmadın' buyurur.»
قوله: أردت أي فعلت معك بالأمر فعل المريد وهو معنى قوله في رواية: قد سألتك.
Hadisteki: 'İstemiştim (eradtü)' ifadesi, yani murat edenin fiili gibi sana emrederek muamelede bulundum demektir; bu da bir rivayette geçen: 'Senden istemiştim (kad seeltüke)' ifadesinin anlamıdır.
ولما كان التقدير: ولو كان لهم ذلك وافتدوا به ما قبل منهم ولا نفعهم، ولأن ذلك الوقت وقت الجزاء لا وقت العمل، واليوم وقت العمل لا وقت الجزاء، فلو أنفقوا فيه أيسر شيء على وجهه قبل منهم، عطف عليه من أصله لا على جزائه قوله معظماً الأمر بصرف القول إلى الاسم الأعظم: {وبدا} أي ظهر ظهوراً تاماً {لهم} في ذلك اليوم {من الله} أي الملك الأعظم، وهول أمره بإبهامه ليكون ضد {فلا تعلم نفس ما أُخفي لهم من قرة أعين} [السجدة: ١٧] فقال: {ما لم يكونوا} بحسب
Takdirî anlam: 'Şayet onların elinde bu olsaydı ve onu fidye verselerdi bile onlardan kabul edilmez ve kendilerine fayda vermezdi. Çünkü o vakit amel vakti değil ceza vaktidir; bugün ise ceza vakti değil amel vaktidir. Dolayısıyla bugün usulünce en küçük bir şey infak etselerdi kendilerinden kabul edilirdi' şeklinde olunca, sözü İsm-i A'zam'a çevirip işi büyüterek ceza cümlesine değil, asıl cümleye şu buyruğunu atfetti: {وبدا} “Ve açığa çıkıverdi” yani tastamam zahir oldu; {لهم} “onlara” o gün; {من الله} “Allah tarafından” yani en büyük Hükümran tarafından. {فلا تعلم نفس ما أُخفي لهم من قرة أعين} [es-Secde: 17] ayetinin zıddı olması için durumu müphem bırakarak dehşetini artırdı ve şöyle buyurdu: {ما لم يكونوا} “hiç olmadıkları şeyler”
جبلاتهم وما فطروا عليه من الإهمال والتهاون {يحتسبون *} أي لم يكن في طبائعهم أن يتعمدوا أن يحسبوه وتجوزه عقولهم من العذاب، وما كان كذلك كان أشق على النفس وأروع للقلب {وبدا لهم} أي ظهر ظهوراً تاماً كأنه في البادية لا مانع منه {سيئات ما} ولما كان في سياق الافتداء، وكان الإنسان يبذل عند الافتداء في فكاك نفسه الرغائب والنفائس، عبر هنا بالكسب الذي من مدلوله الخلاصة والعصارة التي هي سر الشيء فهو أخص من العمل، ولذا جعله الأشعري مناط الجزاء، فقال مبيناً أن خالص عملهم ساقط فكيف بغيره، وهذا بخلاف ما في الجاثية {كسبوا} أي الشيء الذي عملوه برغبة مجتهدين فيه لظنهم نفعه وأنه خاص أعمالهم وأجلها وأنفعها {وحاق} أي أحاط على جهة اللزوم والأذى {بهم ما} أي جزاء الشيء الذي {كانوا به} أي دائماً كأنهم جبلوا عليه {يستهزئون *} أي يطلبون ويوجدون الهزء والسخرية به من النار وجميع ما كانوا يتوعدون به.
fıtratları ve yaratılışlarındaki ihmalkârlık ve umursamazlık gereğince; {يحتسبون *} “hesaba katıyor.” Yani tabiatlarında azaptan böyle bir şeyi kasten hesaba katmak ve akıllarına getirmek yoktu. Bu şekilde olan şey ise nefse en ağır gelen ve kalbi en çok dehşete düşüren şeydir. {وبدا لهم} “Ve onlara açığa çıktı” yani engelsizce açık arazideymiş gibi tastamam zahir oldu; {سيئات ما} “kötülükleri o şeylerin ki” Fidye bağlamında olduğu ve insan fidye verirken canını kurtarmak için en kıymetli ve en nefis şeylerini feda ettiği için, burada amele nispetle daha özel olup bir şeyin sırrı olan özü ve hülasasını ifade eden 'kesb' kelimesiyle tabir buyurdu; nitekim Eş'arî de cezaya medar olan şeyi bu kılmıştır. Dolayısıyla onların en halis amellerinin bile boşa gittiğini, diğerlerinin ise nasıl olacağını beyan etmek üzere —ki bu Câsiye suresindekinin aksinedir— şöyle buyurdu: {كسبوا} “kazandıkları;” yani faydalı olduğunu ve en seçkin, en yüce ve en yararlı amelleri olduğunu zannederek istek duyup çabalayarak yaptıkları şeylerin [kötülükleri zahir oldu]. {وحاق} “Ve kuşatıverdi” yani ayrılmaz bir biçimde ve elem vererek çepeçevre sardı; {بهم ما} “onları o şey ki” yani ceza olarak o şey ki; {كانوا به} “onunla idiler” yani sanki fıtratlarıymış gibi sürekli olarak; {يستهزئون *} “alay edip durdukları;” yani cehennemden ve tehdit edildikleri her şeyden dolayı alay ve eğlence üretip durdukları şeyler [onları kuşatıverdi].
ولما أخبر عن ظهور هذا لهم، علله بأنهم كانوا يفعلون ما لم يكن في العادة يتوقع منهم، وهو مجازاة الإحسان بالإساءة وقد كانوا جديرين
Bunun onlara zahir olacağını haber verince; bunu, âdeten kendilerinden beklenmeyen bir şeyi yapmalarıyla gerekçelendirdi ki bu da iyiliğe kötülükle karşılık vermektir; halbuki onlar bunun
بضده فقال: {فإذا} أي وقع لهم ذلك بسبب أنهم إذا مسهم، ولكنه أخبر عن النوع الذي هم منه بما هو مطبوع عليه فقال: {مس الإنسان ضر} أيّ ضر كان من جهة يتوقعها كما تقدم في التي في أول السورة، ويجوز أن يكون مسبباً عن الإخبار بافتدائهم بما يقدرون عليه وأن يكون مسبباً عن اشمئزازهم من توحيد الله تعجيباً من حالهم في تعكيسهم وضلالهم، وتقدم في الآية التي في أول السورة سر كونها بالواو، ولفت القول إلى مظهر العظمة دالاً على أن أغلب الناس لا يرجى اعترافه بالحق وإذعانه لأهل الإحسان إلا إذا مس بأضرار فقال: {دعانا} عالماً بعظمتنا دون آلهته مع اشمئزازه من ذكرنا واستبشاره بذكرها.
zıddına layıktılar. Şöyle buyurdu: {فإذا} “İşte [ne zaman ki]” yani kendilerine bir zarar dokunduğunda böyle yapmaları sebebiyle bu başlarına geldi; fakat onların mensup olduğu türü, fıtratında bulunan özellikle haber vererek şöyle buyurdu: {مس الإنسان ضر} “insana bir zarar dokunduğu zaman” surenin başındaki ayette geçtiği üzere, beklediği taraftan gelen herhangi bir zarar dokunduğunda. Bunun, güç yetirdikleri şeyleri fidye vermelerinin bildirilmesine yahut sapıklıklarındaki ve tersliklerindeki hallerine hayret edilerek Allah'ın birliğinden tiksinmelerine bağlanmış olması da caizdir. Surenin başındaki ayette 'vav' ile gelmesinin sırrı geçmişti. İnsanların çoğunun, başlarına bir zarar dokunmadıkça hakkı itiraf etmelerinin ve iyilik ehline boyun eğmelerinin umulamayacağına delalet etmek üzere sözü azamet makamına çevirerek şöyle buyurdu: {دعانا} “Bize dua eder;” Bizi anmaktan tiksinip putlarını anmaktan sevinç duyduğu halde, ilahlarını bırakıp yalnız Bizim azametimizi bilerek [bize yalvarır].
ولما كان ذلك الضر عظيماً يبعد الخلاص عنه من جهة أنه لا حيلة لمخلوق في دفعه، أشار إلى عظمته وطول زمنه بأداة التراخي فقال مقبحاً عليه نسيانه للضر مع عظمه في نفسه ومع طول زمنه: {ثم إذا خولناه} أي أعطيناه على عظمتنا متفضلين عليه محسنين القيام بأمره وجعلناه خليقاً بحاله جديراً بتدبيره على غير عمل عمله محققين لظنه الخير فينا وأحسنا تربيتنا له والقيام عليه مع ما فرط
O zarar, yaratılmışların onu defetmeye hiçbir çaresi bulunmaması cihetiyle kurtulması uzak görülen büyük bir zarar olduğundan; terâhî (sonralık) edatıyla onun büyüklüğüne ve süresinin uzunluğuna işaret ederek, bizzat kendisinde büyük olmasına ve süresinin uzunluğuna rağmen zararı unutmasını çirkin bularak şöyle buyurdu: {ثم إذا خولناه} “Sonra ona lütfettiğimiz zaman” yani azametimizle ona fazlımızdan ikram edip durumunu en güzel şekilde idare ettiğimizde, yaptığı bir amele karşılık olmaksızın hakkımızdaki hüsnüzannını doğrulayarak onu haline ve idaresine layık kıldığımızda, bizim hakkımızda işlediği kusurlara rağmen
في حقنا {نعمة منا} ليس لأحد غيرنا فيها شائبة منّ ولولا عظمتنا ما كانت {قال} ناسياً لما كان فيه من الضر وإن كان قد طال أمده، قاصراً لها على نفسه غير متخلق بما نبهناه على التخلق به من إحساننا إليه وإقبالنا عليه عند إذعانه، مذكراً لضميرها تفخيماً لها، وبنى الفعل للمجهول إشارة إلى أنه لا نظر له في تعرف المعطي من هو يشكره، وإنما نظره في عظمة النعمة وعظمة نفسه، وإنها على مقدار ما: {إنما أوتيته} أي هذا المنعم به عليّ الذي هو كبير وعظيم لأني عظيم فأنا أعطي على مقداري، و «ما» هي الزائدة الكافة لأن للدلالة على الحصر، ويجوز أن تكون موصولة هي اسم إن وخبرها قوله: {على} إي إيتاء مستعلياً متمكناً على {علم} أي عظيم، وجد مني بطريق الكسب والاجتهاد ووجوده الطلب والاحتيال، فكان ذلك سبباً لمجيئه إليّ أو علم من الله باستحقاقه له.
ona güzelce terbiye ve riayet gösterdiğimizde: {نعمة منا} “tarafımızdan bir nimet,” Bizden başkasının onda hiçbir minnet şaibesi bulunmayan ve azametimiz olmasaydı var olmayacak bir nimet [lütfettiğimizde]; {قال} “der ki:” ne kadar uzun sürmüş olursa olsun içinde bulunduğu zararı unutarak, onu yalnızca kendi nefsine has kılarak, boyun eğdiğinde ona yönelmemiz ve iyilik etmemizle ahlaklanması gerektiği hususunda kendisini uyardığımız ahlakla ahlaklanmayarak; nimeti tazim etmek için zamirini müzekker getirerek ve şükredeceği verenin kim olduğunu bilmeye bakmadığına, bilakis sadece nimetin büyüklüğüne ve kendi nefsinin büyüklüğüne, bunun kendi çapına göre olduğuna baktığına işaret etmek üzere fiili meçhul sîgada getirerek: {إنما أوتيته} “Bu bana ancak verildi” yani bana lütfedilen bu şey ki çok büyük ve yücedir, zira ben büyüğüm ve bana değerim nispetinde verilir. Buradaki 'mâ' hasr (sınırlandırma) ifade eden kâffe (engelleyici) zait edattır; 'inne'nin ismi olan mevsûle olması da caizdir ve haberi de şu sözüdür: {على} “üzerine” yani üstün ve hâkim bir verilme ile; {علم} “bir ilim” yani benden kazanç, çaba, talep ve hile yollarıyla sadır olan büyük bir ilim sayesinde verildi ve bu da onun bana gelmesine sebep oldu; yahut Allah'ın, onun buna layık olduğunu bilmesi sebebiyle verildi.
ولما كان التقدير: ليس كذلك ولا هي نعمة، قال دالاً على شؤم ذلك المعطي وحقارته لأنه من أسباب إضلاله بالتأنيث
Takdirî anlam: 'Öyle değildir ve o bir nimet de değildir' şeklinde olunca, saptırma sebeplerinden olduğu için o verilen şeyin uğursuzluğuna ve değersizliğine müennes zamirle delalet ederek şöyle buyurdu:
{بل هي} أي العطية والنعمة {فتنة} لاختباره هل يشكر أم يكفر لتقام عليه الحجة. فإن أدت إلى النار كانت استدراجاً، وأنث الضمير تحقيراً لها بالنسبة إلى قدرته ﷾ ولأنها أدت إلى الغرور بعد أن ذكر ضميرها أولاً تعظيماً لها لإيجاب شكرها.
{بل هي} “Hayır, o” yani o ihsan ve nimet; {فتنة} “bir imtihandır;” aleyhine delil ikame edilsin diye şükür mü edecek yoksa nankörlük mü edecek diye denenmesidir. Şayet cehenneme sürüklerse bu bir istidraçtır. Başlangıçta şükrünü vacip kılmak kastıyla tazim için zamirini müzekker getirdikten sonra, burada Allah Azze ve Celle'nin kudretine nispetle onu küçümsemek için ve gurura sevk ettiğinden ötürü zamirini müennes getirdi.
ولما كان من المفتونين من ينتبه وهم الأقل، قال جامعاً تنبيهاً على إرادة الجنس وأن تعبيره أولاً بإفراد الضمير إشارة إلى أن أكثر الناس كأنهم في ذلك الخلق النحس نفس واحدة: {ولكن أكثرهم} أي أكثر هؤلاء القائلين لهذا الكلام {لا يعلمون *} أي لا يتجدد لهم علم أصلاً لأنهم طبعوا على الجلافة والجهل والغباوة، فلو أنهم إذا دعونا وهم في جهنم أجبناهم وأنعمنا عليهم نعمتنا ونسبوها إلى غيرنا كما كانوا يفعلون في الدنيا سواء.
Fitneye uğrayanlardan gerçeği fark edenler pek az olduğu için, cins kastedildiğine ve başlangıçta zamirin tekil getirilmesinin insanların çoğunun sanki bu uğursuz ahlakta tek bir nefis gibi olduğuna işaret ettiğini bildirmek üzere çoğul getirerek şöyle buyurdu: {ولكن أكثرهم} “Fakat onların çoğu” yani bu sözü söyleyenlerin çoğu; {لا يعلمون *} “bilmezler.” Yani kaba tabiatlılık, cehalet ve ahmaklık üzere yaratıldıklarından kendilerinde asla yeni bir ilim hasıl olmaz. Şayet cehennemdeyken Bize dua ettiklerinde dualarına icabet edip onlara nimetimizi lütfetseydik, tıpkı dünyada yaptıkları gibi onu yine Bizden başkasına nispet ederlerdi.
ولما كان كفار قريش مقصودين بهذا قصداً عظيماً وإن كان شاملاً بإطلاقه غيرهم من الأولين والآخرين قال موضحاً لذلك: {قد قالها} أي مقالتهم {إنما أوتيته على علم} {الذين من قبلهم} أي ممن هو أشد منهم قوة وأكثر جمعاً كما قال قارون ومن رضي حاله فتمنى ماله {فما أغنى عنهم} أي أولئك الماضين {ما كانوا} بما اقتضته
Kureyş kâfirleri, mutlak ifadesiyle öncekileri ve sonrakileri kapsasa da, bu hitapla bilhassa kastedildikleri için bunu açıklayarak şöyle buyurdu: {قد قالها} “Onu kesinlikle söylemişti” yani onların şu sözünü: {إنما أوتيته على علم} {الذين من قبلهم} “onlardan öncekiler de;” yani Karun ve onun durumundan razı olup malını temenni eden kimseler gibi, onlardan daha güçlü ve toplulukça daha çok olanlar da. {فما أغنى عنهم} “Onlara hiçbir fayda vermedi” yani o geçmiş kimselere;
جبلاتهم {يكسبون *} أي يجددون على الاستمرار كسبه من المال والجاه وإن كان مليء السهل والجبل: {فأصابهم} أي إصابة شديدة بما دل عليه تذكير الفعل - أي تسبب عن عدم الإغناء أنه أصابهم {سيئات ما كسبوا} أي وبال ذلك وما يسوء من آثاره {والذين ظلموا} أي أوقعوا الأشياء في غير محالها {من هؤلاء} أي قومك الذين لا يتدبرون القرآن فإنهم لو تدبروا آياته عرفوا ولكن سبق عليهم العمى {سيصيبهم} أي إصابة شديدة جداً بوعد لا خلف فيه كما أصاب من قبلهم {سيئات ما كسبوا} أي عملوا من الأشر والبطر فيه أعمال من يظن أنه لا تناله مصيبة في الدنيا وأنه لا يبعث إلى ما أعددنا له من الأهوال في الآخرة، ولقد أصابهم ذلك، فأول ما أصابهم ما كشف عنه الزمان من وقعة بدر ثم ما تبعه إلى ما لا آخر له.
fıtratlarının gerektirdiği üzere: {ما كانوا} “oldukları şeyler” {يكسبون *} “kazanıp durdukları;” yani ovaları ve dağları dolduracak kadar da olsa sürekli olarak kazandıkları mal ve makam [fayda vermedi]. {فأصابهم} “Nitekim onlara isabet etti” yani fiilin müzekker kılınmasının delalet ettiği üzere şiddetli bir isabetle ulaştı; yani fayda vermemesinin bir neticesi olarak onlara isabet etti; {سيئات ما كسبوا} “kazandıklarının kötülükleri;” yani bunun vebali ve kötü neticeleri. {والذين ظلموا} “Zulmedenler ise” yani şeyleri yerli yerine koymayanlar; {من هؤلاء} “bunlardan” yani Kur'an'ı düşünmeyen senin kavminden [zulmedenler] —ki onun ayetlerini tefekkür etselerdi anlarlardı, lakin körlükleri öne geçti—; {سيصيبهم} “onlara da isabet edecektir” yani cayılması mümkün olmayan bir vaatle, kendilerinden öncekilere isabet ettiği gibi pek şiddetli bir şekilde isabet edecektir; {سيئات ما كسبوا} “kazandıklarının kötülükleri;” yani dünyada kendisine hiçbir musibetin dokunmayacağını ve ahirette kendisi için hazırladığımız dehşetlere diriltilmeyeceğini zanneden kimsenin amelleri gibi şımarıklık ve azgınlıkla işledikleri şeylerin [kötülükleri]. Nitekim bu onlara isabet etti; başlarına ilk gelen şey zamanın açığa çıkardığı Bedir vakası ve ardından sonu gelmeyen felaketler oldu.
ولما ثبت أن الضار النافع إنما هو الله، من شاء أعطاه، ومن شاء منعه، ومن شاء استلبه ووضعه بعد ما رفعه، وكان التقدير: ألم
Zarar ve fayda verenin ancak Allah olduğu; dilediğine verip dilediğine vermediği, dilediğinden çekip alıp yücelttikten sonra alçalttığı sabit olunca ve takdirî mana: 'Onlar
يعلموا أن ما جمعه من قبلهم لم يدفع عنهم أمر الله، عطف قوله: {أولم} ولما كان السياق لنفي العلم عن الأكثر، وكان مقصود السورة بيان أنه صادق الوعد ومطلق العلم كافٍ فيه، عبر بالعلم بخلاف ما مضى في الروم فقال: {يعلموا} أي بما رأوا في أعمارهم من التجارب. ولفت الكلام إلى الاسم الأعظم تعظيماً للمقام ودفعاً للبس والتعنت بغاية الإفهام: {أن الله} أي الذي له الجلال والجمال {يبسط} أي هو وحده {الرزق} غاية البسط {لمن يشاء} وإن كان لا حيلة له ولا قوة {يقدر} أي يضيق مع النكد بأمر قاهر على من هو أوسع الناس باعاً في الحيل وأمكنهم في الدول، ومن المعلوم أنه لولا أن ذلك كله منه وحده لما كان أحد ممن له قوة في الجسم وتمكن في العلم فقيراً أصلاً.
kendilerinden öncekilerin topladıkları şeylerin Allah'ın emrini kendilerinden savamadığını bilmediler mi?' şeklinde olunca, şu buyruğunu atfetti: {أولم} “Bilmediler mi?” Bağlam çoğunluktan ilmi nefyetmek üzere kurulduğu ve surenin maksadı da O'nun vaadinde sadık olduğunu ve mutlak ilmin buna yettiğini beyan etmek olduğu için, Rûm suresinde geçen ifadenin aksine ilim ile tabir ederek şöyle buyurdu: {يعلموا} “bilmediler mi?” yani ömürleri boyunca gördükleri tecrübelerle. Makamı tazim etmek ve tam bir anlatımla şüphe ve inadı bertaraf etmek için sözü İsm-i A'zam'a çevirdi: {أن الله} “şüphesiz Allah'ın” yani celal ve cemal sahibi olan Allah'ın; {يبسط} “genişlettiğini” yani yalnız O'nun [genişlettiğini]; {الرزق} “rızkı” alabildiğine; {لمن يشاء} “dilediği kimseye,” hiçbir çaresi ve gücü olmasa bile; {يقدر} “ve daralttığını;” yani hile yolları en geniş ve devletlerde en yetkin olan kimseye kahredici bir emirle sıkıntı vererek daralttığını [bilmediler mi?] Malumdur ki, şayet bütün bunlar yalnız O'ndan olmasaydı, bedenen güçlü ve ilimde yetkin olan hiç kimse asla fakir olmazdı.
ولما كان هذا أمراً لا ينكره أحد، عده مسلماً وقال: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم، وأكده لأن أفعالهم أفعال من ينكر أن يكون فيه عبرة {لآيات لقوم} ذوي قوة وهمم عليه {يؤمنون *} أي هيئوا لأن يوجد منهم الإيمان فيجددوا التصديق في كل وقت تجديداً مستمراً بأن الأمور كلها من الله فيخافوه ويرجوه ويشكروه ولا يكفروه، وأما غيرهم فقد حقت عليه الكلمة بما هيىء له من عمل النار، فلا يمكنه الإيمان فليس له في ذلك آيات لأنها لا تنفعه.
Bu durum hiç kimsenin inkâr edemeyeceği bir husus olduğundan, bunu kabul edilmiş sayarak şöyle buyurdu: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda vardır” yani bu büyük işte; —onların fiilleri bunda bir ibret olduğunu inkâr eden kimsenin fiilleri gibi olduğu için bunu tekit etti— {لآيات لقوم} “ayetler bir topluluk için” güçlü ve yüce himmet sahibi; {يؤمنون *} “inanan.” Yani kendilerinden imanın sadır olmasına hazırlanmış olup bütün işlerin Allah'tan olduğunu her an sürekli bir yenilemeyle tasdik eden, böylece O'ndan korkan, O'na umut bağlayan, O'na şükredip nankörlük etmeyen [bir topluluk için ibretler vardır]. Başkalarına gelince; onlar için cehennem ameli hazırlandığından aleyhlerine azap sözü hak olmuştur; dolayısıyla iman etmeleri mümkün değildir ve bu durum onlar için ibretler taşımaz, zira kendilerine fayda vermez.
ولما حذر سبحانه في هذه السورة ولا سيما في هذه الآيات فطال التحذير، وأودعها من التهديد وصادع الإنذار والوعيد العظيم الكثير، وختم بالحث على الإيمان، والنظر السديد في العرفان، وكانت كثرة الوعيد ربما أيأست ونفرت وأوحشت، وصدت عن العطف وأبعدت، قال تعالى مستعطفاً مترفقاً بالشاردين عن بابه متلطفاً جامعاً بين العاطفين، كلام ذوي النعمة على لسان نبي الرحمة صارفاً القول إلى خطابه بعد أسلوب الغيبة: {قل} أي يا أكرم الخلق وأرحمهم بالعباد، ولفت عما تقتضيه «قل» من الغيبة إلى معنى الخطاب زيادة في الاستعطاف، وزاد في الترفق بذكر العبودية والإضافة إلى ضميره عرياً عن التعظيم فقال: {يا} أي ربكم المحسن إليكم يقول: يا {عبادي} فلذذهم بعد تلك المرارات بحلاوة الإضافة إلى جنابه تقريباً من بابه. ولما أضاف، طمع المطيعون أن يكونوا هم المقصودين، فرفعوا رؤوسهم، ونكس العاصون وقالوا: من نحن حتى يصوب نحونا هذا المقال؟ فقال تعالى جابراً لهم: {الذين أسرفوا} أي تجاوزوا الحد في وضع الأشياء في غير مواضعها حتى صارت لهم أحمال ثقال {على أنفسهم} فأبعدوها عن الحضرات الربانية، وأركسوها في الدنايا الشيطانية، فانقلب الحال، فهؤلاء الذين نكسوا رؤوسهم انتعشوا وزالت ذلتهم والذين رفعوا
Allah Teâlâ bu surede, bilhassa bu ayetlerde uzun uzun sakındırıp pek çok tehdit, sarsıcı uyarı ve büyük vaîdler yerleştirip imana ve marifette dosdoğru nazar etmeye teşvikle hitam erdirince; vaîdlerin çokluğu bazen ümitsizliğe düşürebileceği, nefret ettirip ürkütebileceği ve şefkatten alıkoyup uzaklaştırabileceği için, Teâlâ kapısından kaçanlara şefkat gösterip yumuşak davranarak, iki şefkati bir araya getirip rahmet peygamberinin lisanıyla nimet sahiplerinin kelamı olarak ve gaip üslubundan sonra sözü onun hitabına çevirerek şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” Ey mahlukatın en şereflisi ve kullara en merhametlisi! Şefkati artırmak için 'kul' (de ki) ifadesinin gerektirdiği gaybet halinden hitap anlamına yöneldi ve büyüklük taslamaksızın kulluğu zikredip Kendi zamirine izafe ederek nezaket ve lütfunu artırıp şöyle buyurdu: {يا} “Ey” yani size iyilik eden Rabbiniz buyuruyor ki: Ey; {عبادي} “kullarım!” Böylece o acılıklardan sonra, Kendisine izafe etmenin tatlılığıyla kapısına yaklaştırarak onları lezzetlendirdi. O izafe buyurunca, itaatkârlar kastedilenlerin kendileri olduğunu umarak başlarını kaldırdılar; asiler ise boyunlarını büküp: 'Biz kimiz ki bu hitap bize yöneltilsin?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onların gönlünü almak üzere şöyle buyurdu: {الذين أسرفوا} “haddi aşanlar” yani şeyleri yerli yerine koymayıp haddi aşan ve üzerlerine ağır yükler binenler; {على أنفسهم} “kendi nefisleri aleyhine;” nefislerini Rabbani huzurdan uzaklaştırıp şeytani alçaklıklara yuvarlayanlar. Böylece durum tersine döndü; başlarını öne eğen o kimseler ferahlayıp zilletleri zail oldu, başlarını kaldıranlar ise
رؤوسهم أطرقوا وزالت صولتهم - قاله القشيري، وأفهم تقييد الإسراف أن الإسراف على الغير لا يغفر إلا بالخروج عن عهدة ذلك الغير {لا تقنطوا} أي ينقطع رجاؤكم وتيأسوا وتمتنعوا - وعظم الترجية بصرف القول عن التكلم وإضافة الرحمة إلى الاسم الأعظم الجامع لجميع صفات الجلال والإكرام فقال: {من رحمة الله} أي إكرام المحيط بكل صفات الكمال، فيمنعكم ذلك القنوط من التوبة التي هي باب الرحمة، ولعظم المقام أضاف إلى الاسم الأعظم، ثم علل ذلك بقوله على سبيل التأكيد لظنهم أن كثرة الوعيد منعت الغفران، وحتمت الجزاء بالانتقام، وكرر الاسم الأعظم تعظيماً للحال، وتأكيداً بما فيه من معنى الإحاطة والجمع لإرادة العموم: {إن الله} أي الجامع لجميع نعوت الجمال والجلال والإكرام، فكما أنه متصف بالانتقام وهو متصف بالعفو والغفران {يغفر} إن شاء {الذنوب} ولما أفهمت اللام الاستغراق أكده فقال: {جميعاً} ولا يبالي، لكنه سبق منه القول أنه إنما يغفر الشرك بالتوبة عنه، وأما غيره فيغفره إن شاء بتوبة وإن شاء بلا توبة، ولا يقدر أحد أن يمنعه من شيء من ذلك.
başlarını öne eğdiler ve debdebeleri yok oldu —bunu Kuşeyrî söylemiştir—. İsrafın 'kendi nefisleri aleyhine' diye kayıtlanması gösterir ki, başkası aleyhine yapılan israf ancak o başkasının hakkından kurtulmakla (helalleşmekle) bağışlanır. {لا تقنطوا} “Ümidinizi kesmeyin” yani umudunuz büsbütün kesilip yeise kapılmayın ve geri durmayın. Sözü mütekellim sîgasından çevirip rahmeti bütün celal ve ikram sıfatlarını kendisinde toplayan İsm-i A'zam'a izafe ederek ümidi büyüterek şöyle buyurdu: {من رحمة الله} “Allah'ın rahmetinden;” yani bütün kemal sıfatlarını ihata eden Zât'ın ikramından [ümit kesmeyin]; zira bu yeis sizi rahmetin kapısı olan tövbeden alıkoyar. Makamın azameti sebebiyle İsm-i A'zam'a izafe etti; sonra vaîdlerin çokluğunun bağışlanmaya engel olduğunu ve intikamla cezalandırmayı kesinleştirdiğini zannettikleri için bunu tekit makamında şu buyruğuyla gerekçelendirdi; halin büyüklüğü sebebiyle ve kapsayıcılık ile umumu murat etme manası taşıdığı için İsm-i A'zam'ı tekrar ederek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani cemal, celal ve ikramın bütün vasıflarını kendisinde toplayan Zât; nitekim O intikamla vasıflı olduğu gibi af ve mağfiretle de vasıflıdır; {يغفر} “bağışlar” dilerse; {الذنوب} “günahları” Harf-i tarif (el-) istiğrak (kapsayıcılık) bildirdiğinde bunu pekiştirerek şöyle buyurdu: {جميعاً} “bütün [günahları];” ve hiçbir şeye aldırmaz. Fakat O'ndan daha önce geçen hüküm şudur ki: Şirki ancak ondan tövbe edilmesiyle bağışlar; ondan başkasını ise dilerse tövbe ile dilerse tövbesiz bağışlar ve hiç kimse O'nu bunlardan herhangi birinden menedemez.
ولما كان لا يعهد في الناس مثل هذا بل لو أراد ملك من ملوك الدنيا العفو عن أهل الجرائم، قام عليه جنده فانحل عقده وانثلم حده،
İnsanlar arasında böyle bir şey bilinmediği, aksine dünya krallarından bir kral suçluları affetmek istese ordusunun ona karşı çıkıp düzeninin bozulacağı ve otoritesinin sarsılacağı için,
علل هذه العلة بما يخصه، فقال مؤكداً لاستبعاد ذلك بالقياس على ما يعهدون: {إنه هو} أي وحده {الغفور} أي البليغ المغفرة بحيث يمحو الذنوب مهما شاء عيناً وأثراً، فلا يعاقب ولا يعاتب {الرحيم *} أي المكرم بعد المغفرة ولا يقدر أحد أصلاً على نوع اعتراض عليه، ولا توجيه طعن إليه.
bu illeti Kendisine has olan özellikle gerekçelendirerek, alıştıkları şeylere kıyasla bunu uzak görmelerini tekit sadedinde şöyle buyurdu: {إنه هو} “Şüphesiz O'dur” yani yalnız O'dur; {الغفور} “çok bağışlayıcı;” yani dilediği zaman günahları bizzat ve iz bırakmayacak şekilde silip ne cezalandıracak ne de azarlayacak derecede mağfireti pek beliğ olan; {الرحيم *} “çok merhamet edici.” Yani mağfiretten sonra ikram eden; hiç kimse O'na hiçbir şekilde itiraz etmeye ve dil uzatmaya asla güç yetiremez.
ولما كان التقدير: فأقلعوا عن ذنوبكم، فإنها قاطعة عن الخير، مبعدة عن الكمال، عطف عليه استعطافاً قوله دالاً على أن الغفران المتقدم إنما هو إذا شاء التفضل سبحانه بتوبة وبغير توبة: {وأنيبوا} أي ارجعوا بكلياتكم وكلوا حوائجكم وأسندوا أموركم واجعلوا طريقكم {إلى} ولفت الكلام إلى صفة الإحسان زيادة في الاستعطاف فقال: {ربكم} أي الذي لم تروا إحساناً إلا وهو منه {وأسلموا له} أي أوجدوا إسلام جميع ما ملكه لكم من الأعيان والمعاني متبرئين عنه لأجله فإنه لو شاء سلبكموه، فإذا لم تكونوا مالكيه ملكاً تاماً فعدوا أنفسكم عارية عنه غير مالكة له ولا قادرة، وكان الذي لكم بالإصالة ما كان.
Takdirî anlam: 'Öyleyse günahlarınızı terk edin, çünkü onlar hayırdan alıkoyar ve kemalden uzaklaştırır' şeklinde olunca, önceki bağışlamanın Allah Teâlâ'nın tövbe ile veya tövbesiz fazlını dilemesine bağlı olduğuna delalet ederek şefkat göstermek üzere şu buyruğunu buna atfetti: {وأنيبوا} “Ve [O'na] yönelin” yani bütün varlığınızla dönün, ihtiyaçlarınızı O'na havale edin, işlerinizi O'na dayandırın ve yolunuzu [O'na kılın]; {إلى} “...e doğru” Şefkati artırmak için sözü ihsan sıfatına çevirerek şöyle buyurdu: {ربكم} “Rabbinize;” yani gördüğünüz her ihsan ancak kendisinden gelen Rabbinize; {وأسلموا له} “ve O'na teslim olun;” yani O'nun hatırı için mülkiyetinizden teberri ederek O'nun size mâlik kıldığı bütün ayan ve manaların teslimiyetini gösterin; zira dileseydi onları sizden çekip alırdı. Dolayısıyla onlara tam bir mülkiyetle sahip olmadığınıza göre, kendinizi onlardan ari, onlara mâlik ve muktedir olmayan kimseler sayın; esasen sizin olan ne ise öyle kalsın.
ولما كان ذلك شديداً لأن الكف عما أشرفت النفس على بلوغ الوطر منه في غاية المرارة، قال مهدداً لهم دالاً بحرف الابتداء على
Nefsin arzusuna tam ulaşmak üzere olduğu şeyden el çekmesi son derece acı ve zor olduğu için, onları tehdit ederek ve ibtida harfiyle (min),
رضاه منهم بإيقاع ما أقر به في اليسير من الزمان لأنه لا يقدر أحد أن يقدر الله حق قدره الله حق قدره باستغراق الزمان في الطاعة وإن كان إبهام الأجل يحدو العاقل على استغراقه فيها: {من قبل أن يأتيكم} أي وأنتم صاغرون {العذاب} أي القاطع لكل العذوبة المجرّع لكل مرارة وصعوبة. ولما كان الإنسان ربما توقع ضرراً في إقدامه على ما له فيه لذة، وحاول دفعه، قال معظماً لهذا العذاب مشيراً بأداة التراخي إلى أنه لا يمكن دفعه ولو طال المدى: {ثم لا تنصرون *} أي لا يتجدد لكم نوع نصر أبداً.
—her ne kadar ecelin belirsizliği akıllı kimseyi bütün vaktini taate adamaya sevk etse de, hiç kimse bütün zamanını taatle doldurarak Allah'ı hakkıyla takdir etmeye güç yetiremeyeceğinden— kısa bir zaman diliminde yerine getirecekleri ikrara razı olduğuna delalet ederek şöyle buyurdu: {من قبل أن يأتيكم} “Size gelmeden önce” sizler hor ve hakir bir haldeyken; {العذاب} “o azap;” bütün tatlılığı kesip atan, her türlü acılığı ve zorluğu yudumlatan [azap]. İnsan, lezzet aldığı bir şeye giriştiğinde bir zarar göreceğini tahmin edip onu savmaya çalışabileceği için, bu azabı büyüterek ve terâhî edatıyla (sümme) süre ne kadar uzarsa uzasın onu savmanın mümkün olmadığına işaret ederek şöyle buyurdu: {ثم لا تنصرون *} “sonra size yardım olunmaz.” Yani size asla hiçbir türlü yardım yenilenip gelmez.
ولما أمر برؤية الأمور كلها من الله وإسلام القياد كله إليه، أمر بما هو أعلى من ذلك، وهو المجاهدة بقتل النفس فقال: {واتبعوا} أي عالجوا أنفسكم وكلفوها أن تتبع {أحسن ما أنزل} واصلاً {إليكم} على سبيل العدل كالإحسان الذي هو أعلى من العفو الذي هو فرق الانتقام باتباع هذا القرآن الذي هو أحسن ما نزل من كتب الله وباتباع أحاسن ما فيه، فتصل من قطعك وتعطي من حرمك وتحسن إلى من ظلمك، هذا في حق الخلائق ومثله في عبادة الخالق بأن تكون «كأنك تراه» الذي هو أعلى من استحضار «إنه يراك» الذي هو أعلى من أدائها مع الغفلة عن ذلك.
Bütün işleri Allah'tan görmeyi ve dizginleri bütünüyle O'na teslim etmeyi emredince, bundan daha üstün olan şeyi, yani nefsi öldürerek mücahede etmeyi emredip şöyle buyurdu: {واتبعوا} “Ve uyun” yani nefislerinizle mücadele edin ve onu uymaya zorlayın; {أحسن ما أنزل} “indirilenin en güzeline” ulaşmış olarak; {إليكم} “size;” intikamın zıddı olan affın da üstündeki ihsan gibi adalet yoluyla, Allah'ın kitaplarından inenlerin en güzeli olan bu Kur'an'a ve onun içindeki en güzel hususlara tabi olarak [uyun]. Böylece seninle ilişkisini kesene sıla-i rahim yaparsın, seni mahrum bırakana verirsin, sana zulmedene iyilik edersin. Bu mahlukata karşı böyledir; Yaratıcı'ya ibadetteki benzeri ise 'O'nu görüyormuş gibi' olmandır ki bu, ibadeti bundan gafil olarak eda etmekten daha üstün olan 'O'nun seni gördüğünü' hissetmekten de daha üstündür.
ولما كان هذا شديداً على النفس، رغب فيه بقوله مظهراً صفة الإحسان موضع الإضمار: {من ربكم} أي الذي لم يزل يحسن إليكم وأنتم تبارزونه بالعظائم. ولما كان من النفوس ما هو كالبهائم لا ينقاد إلا بالضرب، قال منبهاً أيضاً علة رفقه بإثبات الجار: {من قبل أن يأتيكم} أي على ما بكم من العجز عن الدفاع {العذاب} أي الأمر الذي يزيل ما يعذب ويحلو لكم في الدنيا أو في الآخرة.
Bu durum nefse ağır geldiğinden, zamir yerine ihsan sıfatını açıkça göstererek şu buyruğuyla buna teşvik etti: {من ربكم} “Rabbinizden;” yani siz O'na karşı büyük günahlarla cüretkârlık yaparken size daima ihsanda bulunmuş olan Rabbinizden. Bazı nefisler hayvanlar gibi olup ancak dayakla yola geldiğinden, cer harfini (min) sabit tutarak lütfunun gerekçesine de dikkat çekip şöyle buyurdu: {من قبل أن يأتيكم} “Size gelmeden önce” savunma konusundaki acziyetinize rağmen; {العذاب} “o azap;” dünyada veya ahirette size tatlı ve hoş gelen şeyleri yok eden durum.
ولما كان الأخذ على غرة أصعب على النفوس قال: {بغتة} ولما كان الإنسان قد يشعر بالشيء مرة ثم ينساه فيباغته، نفى ذلك بقوله: {وأنتم لا تشعرون *} أي ليس عندكم شعور بإتيانه لا في حال إتيانه ولا قبله بوجه من الوجوه لفرط غفلتكم، ليكون افظع ما يكون على النفس لشدة مخالفته لما هو مستقر فيها وهي متوطنة عليه من ضده.
Ansızın yakalanmak nefislere daha ağır geldiği için: {بغتة} “ansızın [gelmeden önce],” buyurdu. İnsan bazen bir şeyi fark edip sonra unutabilir ve o şey onu ansızın yakalayabilir; şu buyruğuyla bunu nefyetti: {وأنتم لا تشعرون *} “ve siz hiç farkında değilken.” Yani aşırı gafletiniz sebebiyle onun gelişinden ne geldiği sırada ne de öncesinde hiçbir şekilde haberiniz yokken; ta ki nefiste yerleşmiş olan ve alıştığı zıddına son derece aykırı olması sebebiyle nefse olabildiğince korkunç gelsin.
ولما كان للإنسان عند وقوع الخسران أقوال وأحوال لو تخيلها قبل هجومه لحسب حسابه فباعد أسبابه. علل الإقبال على الاتباع بغاية الجهد والنزاع فقال: {أن} أي كراهة أن {تقول} ولما كان الموقع للإنسان في النقصان إنما هو حظوظه وشهواته المخالفة لعقله، عبر بقوله: {نفس} أي عند وقوع العذاب لها، وإفرادها وتنكيرها كاف في الوعيد لأن كل أحد يجوز أن يكون هو المراد {يا حسرتى} والتحسر: الاغتمام على ما فات والتندم عليه، وألحق الألف بدلاً من الياء
Hüsran vuku bulduğunda insanın birtakım sözleri ve halleri olur ki, baskından önce onları tahayyül etseydi hesabını yapar ve sebeplerinden uzak dururdu. Bütün güç ve gayretle tabi olmaya yönelmeyi şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {أن} “...memesi için” yani [şöyle] demesinden sakınarak; {تقول} “diyeceği;” İnsanı noksanlığa düşüren şey aklına muhalif olan payları ve şehvetleri olduğundan, şöyle tabir buyurdu: {نفس} “bir nefsin” yani azap başına geldiği vakit. Kelimenin tekil ve nekire gelmesi vaîd için kâfidir; çünkü kastedilenin herkes olması mümkündür. {يا حسرتى} “Yazıklar olsun bana!” Hasret: Elden kaçana kederlenmek ve pişman olmaktır. Yâ yerine elif bitişmiştir,
تعظيماً له، أي يا طول غماه لانكشاف ما فيه صلاحي عني وبعده مني فلا وصول لي إليه لاستدراك ما فات منه، وذلك عند انكشاف أحوالها، وحلول أوجالها وأهوالها ودل على تجاوز هذا التحسر الحد قراءة أبي جعفر «حسرتاي» بالجميع بين العوض وهو الألف والمعوض عنه وهو الياء، وحل المصدر لأن ما حل إليه أصرح في الإسناد وأفخم، وأدل على المراد وأعظم، فقال: {على ما فرطت} أي بما ضيعت فانفرط مني نظامه، وتعذر انضمامه والتئامه.
durumu büyütmek için; yani: 'Kurtuluşuma vesile olacak şey benden açığa çıkıp uzaklaştığı ve elden çıkanı telafi etmek için ona ulaşmam imkânsız olduğu için kederim ne kadar uzundur!' [demesi]; bu da hallerinin ortaya döküldüğü, korku ve dehşetlerinin indiği andadır. Bu hasretin haddi aştığına Ebû Ca'fer'in, bedel olan elif ile bedel olunan yâ'yı birleştirerek okuduğu 'hasretâyâ' kıraati delalet eder. Masdarın yerine geçen ifade (mâ ve sılası), isnatta daha sarih, daha azametli ve murada daha çok delalet edici olduğu için masdarı açarak şöyle buyurdu: {على ما فرطت} “aşırı gittiğime [ve ihmal ettiğime] karşılık” yani zayi ettiğim, intizamı benden kayıp giden, toparlanıp bir araya getirilmesi imkânsızlaşan şey sebebiyle.
ولما كان حق كل أحد قريباً منه حساً أو معنى حنى كأنه إلى جنبه، وكان بالجنب قوام الشيء ولكنه قد يفرط فيه لكونه منحرفاً عن الوجاه والعيان، فيدل التفريط فيه على نسبة المفرط لصاحبه إلى الغفلة عنه، وذلك أمر لا يغفر، قال: {في جنب} وصرف القول إلى الاسم الأعظم لزيادة التهويل بقوله: {الله} أي حق الملك الأعظم الذي هو غير مغفول عنه ولا متهاون به.
Herkesin hakkı, sanki yanı başındaymış gibi hissen veya manen kendisine yakın olduğu ve bir şeyin kıvamı da yanı başında bulunduğu halde, karşıdan ve göz önünden saptığı için bazen onda ihmalkârlık edilir; dolayısıyla onda kusur etmek, kusur edenin muhatabını bundan gafil saymasına delalet eder ki bu da bağışlanmayacak bir durumdur; şöyle buyurdu: {في جنب} “hakkında” Dehşeti artırmak için sözü İsm-i A'zam'a çevirerek: {الله} “Allah” yani asla gafil olunmayacak ve hafife alınmayacak olan en büyük Hükümran'ın hakkı hakkında [ihmalkârlık ettiğime].
ولما كان المضرور المعذب المقهور يبالغ في الاعتراف، رجاء
Zarara uğrayıp azap çeken ve kahrolan kimse,
القبول والانصراف، قال مؤكداً مبالغة في الإعلام بالإقلاع عما كان يقتضيه حاله، ويصرح به مقاله، من أنه على الحق واجد الجد: {وإن} أي والحال أني {كنت} أي كان ذلك في طبعي {لمن الساخرين *} أي المستهزئين المتكبرين المنزلين أنفسهم في غير منزلتها، وذلك أنه ما كفاني المعصية حتى كنت أسخر من أهل الطاعة، أي تقول: هذا لعله يقيل منها ويعفي عنها على عادة المترققين في وقت الشدائد، لعلهم يعادون إلى أجمل العوائد.
kabul edilmek ve geri çevrilmek ümidiyle itirafı mübalağalı yapar; hâlinin gerektirdiği ve sözünün açıkça belirttiği 'hak üzere olduğu ve ciddi davrandığı' iddiasından vazgeçtiğini bildirmede mübalağa yaparak ve tekit ederek şöyle buyurdu: {وإن} “Ve doğrusu” yani durum şu ki ben; {كنت} “idim” yani bu benim tabiatımda vardı; {لمن الساخرين *} “alay edenlerden [biri].” Yani haddini bilmeyip büyüklenen, kendini layık olmadığı bir mevkiye koyan alaycılardan biriydim. Çünkü günah işlemek bana yetmedi, bir de taat ehliyle alay ediyordum. Yani o nefis şöyle der: 'Belki bu itiraf sayesinde affedilir ve bağışlanır; nitekim zor anlarda yalvaranların âdeti, en güzel eski hallerine döndürülmeyi ummaktır.'
ولما كانت النفس إذا وقعت في ورطة لا تدع وجهاً محتملاً حتى تتعلق بأذياله، وتمت بحباله وتفتر بمحاله، قال حاكياً كذبها حيث لا يغني إلا الصدق: {أو تقول} أي عند نزول ما لا قبل لها به {لو أن} وأظهر ولم يضمر إظهاراً للتعظيم وتلذذاً بذكر الاسم الشريف فقال: {الله} أي الذي له القدرة الكاملة والعلم الشامل {هداني} أي ببيان الطريق {لكنت} أي ملازماً ملازمة المطبوع على كوني {من المتقين *} أي الذي لا يقدمون على فعل ما لم يدلهم عليه دليل.
Nefis bir batağa düştüğünde, eteklerine yapışıp iplerine tutunacağı ve batıl bahaneleriyle avunacağı muhtemel hiçbir yolu bırakmadığı için, yalnızca doğruluğun fayda vereceği bir yerde onun yalanını hikâye ederek şöyle buyurdu: {أو تقول} “Yahut diyeceği:” yani güç yetiremeyeceği şey indiğinde; {لو أن} “Eğer... olsaydı” Tazim göstermek ve şerefli ismin zikriyle lezzetlenmek için zamir getirmeyip açık isimle şöyle buyurdu: {الله} “Allah” yani tam kudret ve kuşatıcı ilim sahibi olan Allah; {هداني} “bana hidayet etseydi” yani yolu beyan etmek suretiyle; {لكنت} “kesinlikle olurdum” yani sanki fıtratımmış gibi ayrılmaz bir şekilde olurdum; {من المتقين *} “sakınanlardan;” yani kendilerine bir delil gösterilmeyen hiçbir fiile kalkışmayan kimselerden.
ولما ذكر حالها في الاعتراف بالبطلان، ثم الفزع إلى الزور
Nefsin batılı itiraf etme, sonra da yalana
والبهتان، أتبعه التمني الذي لا يفيد غير الخسران، فقال: {أو تقول} أي تلك النفس المفرطة {حين ترى العذاب} أي الذي هاجمها للرحمة أو النقمة: {لو أن} أي يا ليت {لي كرة} أي رجعة إلى دار العمل لأتمكن منه {فأكون} أي فيتسبب عن رجوعي إليها أن أكون {من المحسنين *} أي العاملين بالإحسان الذي دعا إليه القرآن، هذا الإعراب - وهو عطفه على الجواب - أوفق لبقية الآيات التي من سلكه.
ve bühtana sığınma halini zikredince, bunun peşinden hüsrandan başka bir fayda vermeyen temenniyi getirip şöyle buyurdu: {أو تقول} “Yahut diyeceği:” yani o haddi aşan nefsin; {حين ترى العذاب} “azabı gördüğü zaman” yani rahmet veya intikam için üzerine hücum eden azabı gördüğünde: {لو أن} “Keşke” yani ne olurdu; {لي كرة} “benim için bir kez daha dönüş olsaydı” yani amel yurduna bir dönüş olsaydı da amel etmeye imkân bulsaydım; {فأكون} “böylece olsaydım” yani oraya dönüşümün bir neticesi olarak olsaydım; {من المحسنين *} “iyilik edenlerden.” Yani Kur'an'ın davet ettiği ihsan ile amel edenlerden [olsaydım]. Bu irap —yani cevaba atfedilmesi— bu minvaldeki diğer ayetlere daha uygundur.
ولما حذر سبحانه بما يكون للمأخوذ من سيىء الأحوال وفظيع الأهوال، وكان معنى ما تقدم من كذبه وتمنيه أنه ما جاءني بيان ولا كان لي وقت أتمكن فيه من العمل، قال تعالى مكذباً له: {بلى} أي قد كان لك الأمران كلاهما {قد جاءتك} ولفت القول إلى التكلم مع تجريد الضمير عن مظهر العظمة لما تقدم من موجبات استحضارها إعلاماً بتناهي الغضب بعد لفته إلى تذكير النفس المخاطبة المشير إلى أنها فعلت في العصيان فعل الأقوياء الشداد من التكذيب والكبر مع القدرة في الظاهر على تأمل الآيات، واستيضاح الدلالات، والمشي على طرق الهدايات بعد ما أشار تأنيثها إلى ضعفها عن حمل العذاب وغلبة النقائص لها فقال: {آياتي} على عظمتها في البيان الذي ليس مثله بيان في وقت كنت فيه متمكناً من العمل بالجنان واللسان والأركان
Allah Teâlâ yakalanan kimsenin karşılaşacağı kötü haller ve dehşetli korkularla sakındırıp; nefsin önceki yalanının ve temennisinin anlamı da: 'Bana bir açıklama gelmedi ve amel etmeye imkân bulacağım bir vaktim olmadı' demek olduğundan, Allah Teâlâ onu yalanlayarak şöyle buyurdu: {بلى} “Hayır, bilakis!” Yani her iki imkân da senin için mevcuttu; {قد جاءتك} “kesinlikle sana gelmişti;” —azaba güç yetiremeyişine ve noksanlıkların ona galip gelişine müennes sîgasının işaret etmesinden sonra, muhatap nefsin müzekker kılınarak ayetleri tefekkür etme, delilleri kavrama ve hidayet yollarında yürüme hususunda zahiren muktedir olmasına rağmen yalanlama ve kibir gibi zorba ve katı kimselerin fiilini işlediğine işaret edilmesinin ardından, öfkenin son noktada olduğunu bildirmek için azamet zamirinden tecrit edilmiş mütekellim sîgasına dönülerek şöyle buyurdu:— {آياتي} “ayetlerim;” kalple, dille ve azalarla amel etmeye muktedir olduğun bir vakitte, benzeri olmayan apaçık beyan azametiyle [ayetlerim gelmişti].
{فكذبت بها} جرأة على الله وقلة مبالاة بالعواقب {واستكبرت} أي عددت نفسك كبيراً عن قبولها {وكنت} أي كوناً كأنه جبلة لك لشدة توغلك فيه وحرصك عليه {من الكافرين *} أي العريقين في ستر ما ظهر من أنوار الهداية للتكذيب تكبراً لم يكن لك مانع من الإحسان إلا ذلك لا عدم البيان ولا عدم الزمان القابل للعمل.
{فكذبت بها} “Fakat sen onları yalanladın” Allah'a karşı cüret göstererek ve akıbetleri umursamayarak; {واستكبرت} “ve büyüklük tasladın” yani onları kabul etmekten kendini büyük gördün; {وكنت} “ve oldun” ona aşırı dalman ve hırsın sebebiyle sanki yaratılışınmış gibi oldun; {من الكافرين *} “kâfirlerden;” yani kibirlenerek yalanlamak suretiyle hidayet nurlarından zahir olanı örtmede kökleşmiş olanlardan [oldun]. İhsanda bulunmana bundan başka hiçbir engel yoktu; ne beyanın yokluğu ne de amele elverişli zamanın bulunmayışı söz konusuydu.
ولما كان قد تعمد الكذب عند مس العذاب في عدم البيان والوقت القابل، قال تعالى محذراً من حاله وحال أمثاله، ولفت القول إلى من لا يفهمه حق فهمه غيره تسلية له وزيادة في التخويف لغيره: {ويوم القيامة} أي الذي لا يصح في الحكمة تركه {ترى} أي يا محسن {الذين كذبوا} وزاد في تقبيح حالهم في اجترائهم بلفت القول إلى الاسم الأعظم فقال: {على الله} أي الحائز لجميع صفات الكمال بأن وصفوه بما لا يليق به وهو منزه عنه من أنه فعل ما لا يليق بالحكمة من التكليف مع عدم البيان، ومن خلق الخلق يعدو بعضكم على بعض من غير حساب يقع فيه الإنصاف بين الظالم والمظلوم، أو ادعوا له شريكاً أو نحو ذلك، قال ابن الجوزي: وقال الحسن: هم الذين يقولون: إن شئنا فعلنا، وإن شئنا لم نفعل - انتهى، وكأنه عنى المعتزلة الذين اعتزلوا مجلسه وابتدعوا قولهم: إنهم يخلقون أفعالهم، ويدخل فيه كل من تكلم في الدين بجهل، وكل من كذب وهو
Azap dokunduğunda beyanın ve amele elverişli vaktin bulunmadığı hususunda kasten yalan söyleyince; Allah Teâlâ onun ve benzerlerinin durumundan sakındırdı ve hitabı hakkıyla ancak kendisinin anlayacağı zâta çevirerek hem onu teselli etti hem de başkalarını daha çok korkutmak üzere şöyle buyurdu: {ويوم القيامة} “Ve kıyamet günü” hikmet gereği terk edilmesi sahih olmayan o günde; {ترى} “görürsün” ey ihsan sahibi [Peygamber]; {الذين كذبوا} “yalanlayanları;” İsm-i A'zam'a yönelerek onların bu cüretkârlıklarındaki hallerini daha da çirkinleştirip şöyle buyurdu: {على الله} “Allah'a karşı;” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Zât'a karşı; O'na layık olmayan ve O'nun münezzeh bulunduğu vasıfları isnat ederek; açıklama yapmaksızın mükellef kılmak yahut mahlukatı zalim ile mazlum arasında adaletin tecelli edeceği bir hesap olmaksızın birbirine saldırır halde yaratmak gibi hikmete yakışmayan fiilleri isnat ederek ya da O'na ortak koşarak veya benzeri iddialarda bulunarak [yalan söyleyenleri görürsün]. İbnü'l-Cevzî şöyle demiştir: Hasan [el-Basrî] dedi ki: 'Onlar, dilersek yaparız dilersek yapmayız diyenlerdir' —aktarım bitti—. Bununla sanki kendi meclisinden ayrılıp fiillerini kendilerinin yarattığı bidatini ortaya atan Mutezile'yi kastetmiştir. Din hakkında cahilce konuşan herkes ve hangi hususta olursa olsun
يعلم أنه كاذب في أيّ شيء كان، فإنه من حيث إن فعله فعل من يظن أن الله لا يعلم كذبه أو لا يقدر على جزائه كأنه كذب على الله - تراهم بالعين حال كونهم {وجوههم مسودة} مبتدأ وخبر، وهو حال الموصول أي ثابت سوادها زائد البشاعة والمعظم في الشناعة بجعل ذلك إمارة عليهم ليعرفهم من يراهم بما كذبوا في الدنيا فإنهم لم يستحيوا من الكذب المخزي، أليس ذلك زاجراً عن مطلق الكذب فكيف بالكذب على الله الذي جهنم سجنه فكيف بالمتكبرين عليه {أليس في جهنم} أي التي تلقى فيها بالتجهم والعبوسة {مثوى} أي منزل {للمتكبرين *} الذي تكبروا على اتباع أمر الله.
yalan olduğunu bilerek yalan söyleyen herkes buraya dâhildir; zira onun bu fiili, Allah'ın kendi yalanını bilmediğini yahut onu cezalandırmaya güç yetiremeyeceğini zanneden kimsenin fiili olduğundan sanki Allah'a yalan uydurmuş gibidir. Onları bizzat gözünle şu halde görürsün: {وجوههم مسودة} “yüzleri simsiyah kesilmiştir.” Mübteda ve haber olup ism-i mevsûlün halidir; yani dünyada söyledikleri yalanlar sebebiyle onları görenlerin tanıması için bunun üzerlerinde bir işaret kılınmasıyla, siyahlığı sabit, çirkinliği katbekat artmış ve kötülüğü büyümüştür; zira onlar rezil edici yalandan utanmamışlardı. Bu durum mutlak yalandan menedici değil midir? O halde cehennem O'nun zindanı iken Allah'a karşı yalan söylemek ve O'na karşı büyüklük taslayanlar nasıl olur? {أليس في جهنم} “Cehennemde yok mudur” asık surat ve öfkeyle karşılanılan cehennemde; {مثوى} “bir barınak” yani bir konak; {للمتكبرين *} “büyüklük taslayanlar için?” Allah'ın emrine uymaya karşı kibirlenenler için.
ولما ذكر حال الذين أشقاهم، أتبعهم حال الذين أسعدهم، فقال عاطفاً لجملة على جملة لا على «ترى» المظروف ليوم القيامة، إشارة إلى أن هذا فعله معهم في الدارين وإشارة إلى كثرة التنجية لكثرة الأهوال كثرة تفوت الحصر: {وينجي} أي مطلق إنجاء لبعض من اتقى بما أشارت إليه قراءة يعقوب بالتخفيف، وتنجية عظمية لبعضهم بما أفادته قراءة الباقين بالتشديد، وأظهر ولم يضمر زيادة على تعظيم حالهم وتسكين قلوبهم {الله} أي يفعل بما له من صفات الكمال في نجاتهم فعل المبالغ في ذلك {الذين اتقوا}
Bedbaht kıldığı kimselerin halini zikredince, onların peşinden mesut kıldığı kimselerin halini getirdi; bu muamelenin her iki yurtta da onlarla birlikte olduğuna ve dehşetlerin çokluğu sebebiyle kurtarmanın sayılamayacak kadar çok olduğuna işaret etmek üzere, kıyamet gününün zarfı olan 'terâ' fiiline değil, cümleyi cümleye atfederek şöyle buyurdu: {وينجي} “Ve kurtarır;” Ya'kûb'un hafif okuyuşunun (yüncî) işaret ettiği üzere sakınanların bir kısmını mutlak bir kurtarışla kurtarır; diğerlerinin şeddeli okuyuşunun (yüneccî) ifade ettiği üzere bir kısmını da büyük bir kurtarışla kurtarır. Hallerini tazim etmek ve kalplerini teskin etmek için zamir getirmeyip açıkça şöyle buyurdu: {الله} “Allah;” yani onların kurtuluşunda kemal sıfatlarının gereği olarak mübalağa gösterenin fiili gibi muamele eder; {الذين اتقوا} “sakınanları;”
أي بالغوا في وقاية أنفسهم من غضبه فكما وقاهم في الدنيا من المخالفات حماهم هناك من العقوبات {بمفازتهم} أي بسبب أنهم عدوا أنفسهم في مفازة بعيدة مخوفة فوقفوا فيها عن كل عمل إلا بدليل لئلا يمشوا بغير دليل فيهلكوا، فأدتهم تقواهم إلى الفوز، وهو الظفر بالمراد وزمانه ومكانه الذي سميت المفازة به تفاؤلاً، ولذلك فسر ابن عباس ﵄ المفازة بالأعمال الحسنة لأنها سبب الفوز، وقرئ بالجمع باعتبار أنواع المصدر، وذلك كله بعناية الله بهم في الدارين، فمفازة كل أحد في الأخرى على قدر مفازته بالطاعات في الدنيا.
yani O'nun gazabından kendilerini korumada son derece titiz davrananları [kurtarır]; dünyada onları muhalefetlerden koruduğu gibi, orada da azaplardan muhafaza eder; {بمفازتهم} “kurtuluşları sebebiyle;” yani kendilerini uzak ve korkunç bir çölde (mefâze) sayıp delilsiz yürüyüp helak olmamak için bir delil olmaksızın her türlü amelden geri durmaları sebebiyle [kurtarır]. Böylece takvaları onları felaha, yani murada ermeye, bunun vaktine ve mekânına ulaştırmıştır ki mefâze (çöl) de bir tefe'ül olarak bununla isimlendirilmiştir. Bu sebeple İbn Abbas radıyallâhu anhümâ 'mefâzetihim' ifadesini kurtuluş sebebi olduğu için salih amellerle tefsir etmiştir; masdarın nevileri dikkate alınarak çoğul olarak da okunmuştur. Bütün bunlar Allah'ın her iki yurtta onlara olan inayeti sayesindedir; zira herkesin ahiretteki kurtuluşu, dünyada taatlerle elde ettiği kurtuluşu nispetindedir.
ولما كان كأنه قيل: ما فعل في تنجيتهم؟ قال ذاكراً نتيجة التنجية {لا يمسهم السوء} أي هذا النوع فلا يخافون {ولا هم يحزنون *} أي ولا يطرق بواطنهم حزن على فائت لأنهم لا يفوت لهم شيء أصلاً.
Sanki: 'Onları kurtarırken ne yaptı?' denilmiş gibi kurtarmanın neticesini zikrederek şöyle buyurdu: {لا يمسهم السوء} “Onlara hiçbir kötülük dokunmaz” yani bu cinsten hiçbir şey dokunmaz, dolayısıyla korkmazlar; {ولا هم يحزنون *} “ve onlar mahzun da olmazlar.” Yani elden kaçan bir şey için içlerine hiçbir hüzün uğramaz; çünkü onların elinden hiçbir şey kaçmaz.
ولما كان المخوف منه والمحزون عليه جامعين لكل ما في الكون فكان لا يقدر على دفعهما إلا المبدع القيوم، قال مستأنفاً أو معللاً مظهراً الاسم الأعظم تعظيماً للمقام: {الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً
Korkulan ve üzüntü duyulan şeyler kâinattaki her şeyi kapsadığından ve bunları defetmeye ancak yoktan var eden Kayyûm Zât güç yetirebileceğinden; müstear veya ta'lil olarak, makamı tazim için İsm-i A'zam'ı açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {الله} “Allah” yani kudret ve ilimce her şeyi kuşatan,
الذي نجاهم {خالق كل شيء} فلا يكون شيء أصلاً إلا بخلقه، وهو لا يخلق ما يتوقعون منه خوفاً، ولا يقع لهم عليه حزن. ولما دل هذا على القدرة الشاملة، كان ولا بد معها من العلم الكامل قال: {وهو} وعبر بأداة الاستعلاء لأنه من أحسن مجزأتها {على كل شيء} أي مع القهر والغلبة {وكيل *} أي حفيظ لجميع ما يريد منه، قيوم لا عجز يلم بساحته ولا غفلة.
onları kurtaran Allah; {خالق كل شيء} “her şeyin yaratıcısıdır.” Dolayısıyla O'nun yaratması olmaksızın hiçbir şey asla var olamaz; O ise onların kendisinden korku bekleyecekleri bir şeyi yaratmaz ve onların üzerine bir hüzün vaki olmaz. Bu durum kuşatıcı kudrete delalet edince, bununla birlikte muhakkak tam bir ilmin de bulunması gerektiğinden şöyle buyurdu: {وهو} “Ve O;” ve kısımlarının en güzeli olduğu için istilâ (alâ) edatıyla ifade ederek: {على كل شيء} “her şey üzerine” yani kahır ve galebe ile birlikte; {وكيل *} “Vekîldir.” Yani O'ndan murat edilen her şeyin koruyucusudur; ne katına bir acziyetin uğradığı ne de bir gafletin dokunduğu Kayyûm'dur.
ولما كان الخافقان خزائن الكائنات، وكان لا يتصرف في الخزائن إلا ذو المفاتيح، قال دالاً على وكالته: {له} أي وحده {مقاليد} واحدها مقلاد مثل مفتاح، ومقليد مثل قنديل، وهي المفاتيح والأمور الجامعة القوية وهي استعارة لشدة التمكن من {السماوات} أي جميع أعدادها {والأرض} أي جنسها خزائنهما وأمورهما ومفاتيحهما الجامعة لكل ما فيهما، فلا يمكن أن يكون فيهما شيء ولا أن يتصرف فيه شيء منهما ولا فيهما أحد إلا بإذنه فلا بدع في تنجيته الذين اتقوا.
Doğu ve batı (ufuklar) varlıkların hazineleri olduğundan ve hazinelerde ancak anahtar sahipleri tasarrufta bulunabileceğinden, O'nun vekilliğine delalet etmek üzere şöyle buyurdu: {له} “Yalnızca O'nundur” yani sadece O'na aittir; {مقاليد} “anahtarlar;” tekili miftâh gibi miklâd veya kandil gibi miklîddir. Bunlar anahtarlar ve güçlü, kuşatıcı işlerdir; {السماوات} “göklerin” yani bütün sayılarının; {والأرض} “ve yerin” yani cinsinin üzerinde son derece hâkim olmaktan istiaredir. Bu ikisinin hazineleri, işleri ve içlerindeki her şeyi toplayan anahtarları [O'nundur]. Dolayısıyla bu ikisinde hiçbir şeyin bulunması, bunlardan bir şeyin tasarruf etmesi ve O'nun izni olmadan buralarda hiç kimsenin [tasarrufta bulunması] mümkün değildir. O halde O'nun sakınanları kurtarmasında şaşılacak bir şey yoktur.
ولما كان التقدير: فالذين آمنوا بالله وتقبلوا آياته أولئك هم الفائزون، عطف عليه قوله الذي اقتضاه سياق التهديد: {والذين كفروا} أي لبسوا ما اتضح لهم من الدلالات، وجحدوا أن تكون الأمور كلها بيده {بآيات الله} أي الذي لا ظاهر غيرها، فإنه
Takdir: 'Allah'a iman edip O'nun ayetlerini kabul edenler, işte kurtuluşa erenler onlardır' şeklinde olunca, tehdit bağlamının gerektirdiği şu sözünü ona atfetti: {والذين كفروا} “İnkâr edenler ise” yani kendilerine açıklanan delillerin üzerini örten ve bütün işlerin O'nun elinde olduğunu inkâr edenler; {بآيات الله} “Allah'ın ayetlerini;” yani O'ndan başkası zahir olmayan [Allah'ın ayetlerini]. Çünkü
ليس في الوجود إلا ذاته سبحانه وهي غيب لا يمكن المخلوق دركها، وأفعاله وهي أظهر الأشياء، وصفاته وهي غيب من جهة شهادة من جهة أخرى {أولئك} البعداء البغضاء {هم} خاصة {الخاسرون *} فإنهم خسروا نفوسهم وكل شيء يتصل بها على وجع النفع لأن كفرهم أقبح الكفر من حيث إنه متعلق بأظهر الأشياء.
varlıkta sadece O'nun Zât-ı Sübhânesi vardır ki o, yaratılmışın idrak edemeyeceği bir gaybdır; bir de en zahir şeyler olan fiilleri ve bir yönden gayb, diğer yönden şehadet olan sıfatları vardır. {أولئك} “İşte onlar;” o [rahmetten] uzaklaştırılmış, gazaba uğramış kimseler; {هم} “yalnızca onlardır;” {الخاسرون *} “hüsrana uğrayanların ta kendileri!” Zira onlar nefislerini ve fayda yönünden nefisleriyle irtibatlı olan her şeyi kaybetmişlerdir; çünkü onların inkârı, en zahir şeylere taalluk etmesi hasebiyle küfrün en çirkinidir.
ولما قامت هذه الدلائل كما ترى قيام الأعلام، فانجابت دياجير الظلام، وكان الجهلة قد دعوه ﷺ كما قال المفسرون في أول سورة ص - إلى أن يكف عن آلهتهم، وكان الإقرار عليها عبادة لها، تسبب عن ذلك أمره ﷺ بما يصدعهم به بقوله: {قل} ولما كان مقام الغيرة يقتضي محو الأغيار، وكان الغير إذا انمحى تبعه جميع أعراضه، قدم الغير المفعول لأعبد المفعول - على تقدير «أن» - لتأمر فقال: {أفغير الله} أي الملك الأعظم الذي لا يقر على فساد أصلاً.
Gördüğün gibi bu deliller sancaklar gibi dikilip karanlığın zifirisi dağılınca ve cahiller de -müfessirlerin Sâd suresinin başında belirttikleri gibi- onu sallallâhu aleyhi ve sellem kendi ilahlarından el çekmeye çağırmış olup onları kabul etmek onlara ibadet etmek anlamına geldiğinden; bu durum, onlara karşı hakkı haykırmasını emretmesine sebep olarak şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” Gayret makamı başkalarını (ağyârı) silmeyi gerektirdiğinden ve başkası silindiğinde ona ait bütün arazlar da onu takip ettiğinden; 'te'murû' fiilinin -takdîrî 'en' ile- mefulü olan 'a'budü' fiilinin mefulü olan 'gayr' kelimesini öne alarak şöyle buyurdu: {أفغير الله} “Şimdi Allah'tan başkasına mı;” yani hiçbir fesada asla onay vermeyen en yüce Hükümran'dan başkasına mı,
ولما كان تقديم الإنكار على فعلهم لهم أرجع، وتأخير ما سبق من الكلام لإنكاره أروع، وكان مد الصوت أوكد في معنى الكلام وأفزع وأهول وأفظع، قال صارفاً الكلام إلى خطابهم، لأنه
Onların fiillerine yönelik inkârın öne alınması onları daha çok caydırıcı, inkâr edilen önceki sözün geciktirilmesi daha dehşet verici ve sesin uzatılması sözün manasını daha tekit edici, daha korkutucu, daha dehşetli ve daha sarsıcı olduğundan; sözü onlara hitaba çevirerek şöyle buyurdu, çünkü
أقعد في إرهابهم وأشد في اكتئابهم {تأمروني} بالإدغام المقتضي للمد في قراءة أكثر القراء. ولعل الإدغام إشارة إلى أنهم حالوه ﷺ في أمر آلهتهم على سبيل المكر والخداع. ولما قرر الإنكار لإثبات إلإغيار، أتم تقرير ذكر العامل في {غير} قال حاذفاً «أن» المصدرية لتصير صلتها في حيز الإنكار: {أعبد} وهو مرفوع لأن «أن» لما حذفت بطل عملها، ولم يراع أيضاً حكمها ليقال: إنه يمتنع نصب «غير» بها لأن معمول الصلة لا يتقدم على الموصول.
bu, onları korkutmada daha tesirli ve kederlendirmede daha şiddetlidir: {تأمروني} “bana emrediyorsunuz?” Çoğu kurrânın kıraatinde meddi gerektiren idgam iledir. Belki de bu idgam, onların ilahları konusunda hile ve aldatma yoluyla ona sallallâhu aleyhi ve sellem muhalefet ettiklerine bir işarettir. Başkalarının varlığını ispat etmeye yönelik inkârı pekiştirince, 'gayr' kelimesindeki amilin zikrini tamamlamak üzere, sılası inkâr dairesine girsin diye mastariyye olan 'en' edatını hazfederek şöyle buyurdu: {أعبد} “kulluk etmemi,” Bu kelime merfûdur; çünkü 'en' hazfedilince ameli batıl olmuştur; sılanın mamulü mevsulün önüne geçemeyeceği için 'gayr' kelimesinin onunla nasbedilmesinin caiz olmadığı söylenmesin diye hükmü de gözetilmemiştir.
ولما كانت عبادة غير الله أجهل الجهل، وكان الجهل محط كل سفول، قال: {أيها الجاهلون *} أي العريقون في الجهل، وهو التقدم في الأمور المنبهمة بغير علم - قاله الحرالي في سورة البقرة.
Allah'tan başkasına ibadet etmek cehaletin en koyusu ve cehalet de her türlü alçalışın kaynağı olduğundan şöyle buyurdu: {أيها الجاهلون *} “ey cahiller!” Yani cehalette kökleşmiş olanlar! Cehalet ise Harâllî'nin Bakara suresinde belirttiği gibi, ilim olmaksızın kapalı işlere atılmaktır.
ولما كان التقديم يدل على الاختصاص، وكانوا لم يدعوه للتخصيص، بل للكف المقتضي للشرك، بين أنه تخصيص من حيث إن الإله غني عن كل شيء فهو لا يقبل عملاً فيه شرك، ومتى حصل أدنى شرك كان في ذلك العمل كله للذي أشرك، فكان التقدير بياناً لسبب أمره بأن يقول لهم ما تقدم منكراً عليهم: قل كذا، فلقد أوحي إليك وإلى الذين من قبلك وجوب التوحيد، فعطف عليه قوله مؤكداً لأجل ما استقر في النفوس من أن من عمل لأحد شيئاً قبل
Takdim tahsise delalet ettiğinden ve onlar da onu tahsise değil, şirki gerektiren vazgeçmeye çağırdıklarından; İlah'ın her şeyden müstağni olması hasebiyle bunun bir tahsis olduğunu, dolayısıyla içinde şirk bulunan hiçbir ameli kabul etmeyeceğini ve en ufak bir şirk vuku bulduğunda o amelin tamamının şirk koşulan şey için olacağını beyan etti. Onları inkâr ederek daha önce geçen sözleri söylemesinin emredilme sebebini açıklamak üzere takdir şöyleydi: 'Şöyle de: Sana ve senden öncekilere tevhidin vacip olduğu vahyedilmiştir.' Bir kimsenin birisi için yaptığı bir şeyin
سواء كان على وجه الشركة أولا: {ولقد} ولما كان الموحي معلوماً له ﷺ، بني للمفعول قوله: {أوحي إليك} ولما كان التعميم أدعى إلى التقبل قال: {وإلى الذين} ولما كان الإرسال إنما هو في بعض الزمان لبعض الناس قال: {من قبلك} ولما كان الحكم على قوم ربما كان حكماً على المجموع مع قيد الجمع خص بياناً لأنه مع كونه حكماً على المجموع حكم على كل فرد، ولأن خطاب الرئيس خطاب لأتباعه لأنه مقتداهم.
ortaklık yoluyla olsun veya olmasın kabul edileceğine dair nefislerde yerleşen anlayış sebebiyle, bunu tekit ederek şu sözünü ona atfetti: {ولقد} “Andolsun ki;” Vahyeden Zât onun sallallâhu aleyhi ve sellem malumu olduğundan meçhul sîgasıyla şöyle buyurdu: {أوحي إليك} “sana vahyolundu” Genelleme kabule daha çok sevk edici olduğundan şöyle buyurdu: {وإلى الذين} “ve o kimselere de;” Peygamber gönderme zamanın bir kısmında insanların bir kısmına mahsus olduğundan şöyle buyurdu: {من قبلك} “senden önceki.” Bir topluluk hakkındaki hüküm, bazen topluluk kaydıyla beraber bütün hakkındaki bir hüküm olabileceğinden; bütün hakkındaki hüküm olmakla birlikte her bir fert hakkındaki bir hüküm olduğunu beyan etmek ve lidere yapılan hitap onların muktedası olduğu için takipçilerine de hitap sayıldığından tahsis etti.
ولما كان الموحى إليهم أنه من أشرك حبط عمله سواء كان هو أو غيره، صح قوله بالإفراد موضع نحو أن الإشراك محبط للعمل وقائم مقام الفاعل، وعدل عنه إلى ما ذكر لأنه أعظم في النهي وأقعد في الزجر لمن يتأهل له من الأمة، وأكد لأن المشركين ينكرون معناه غاية الإنكار: {لئن} أي أوحى إلى كل منكم هذا اللفظ وهو وعزتي لئن {أشركت} أي شيئاً من الأشياء في شيء من عملك بالله وهو من فرض المحال، ذكره هكذا ليكون أروع للأتباع، والفعل بعد إن الشرطية للاستقبال، فعدل هنا عن التعبير بالمضارع للمطابقة بين اللفظ والمعنى لأن الآية سبقت للتعريض بالكفار فكان التعبير بالماضي أنسب ليدل بلفظه على أن من وقع منه شرك
Kendilerine vahyedilen husus, ister kendisi ister başkası olsun, şirk koşan herkesin amelinin boşa çıkacağı olunca; şirkin ameli boşa çıkarıcı olduğu ve fâil makamına geçtiği şeklindeki ifadenin yerine tekil sîga ile buyurması sahih oldu. Ümmetten buna muhatap olabilecek kimseler için nehiyde daha tesirli ve men etmede daha köklü olduğu için bundan zikredilene dönüldü ve müşrikler bunun manasını son derece inkâr ettikleri için tekit edildi: {لئن} “Andolsun ki eğer;” yani her birinize şu lafız vahyolundu ki: İzzetime yemin olsun ki eğer {أشركت} “ortak koşarsan;” yani Allah'a yaptığın amelinden herhangi bir şeyde herhangi bir şeyi ortak koşarsan -ki bu imkânsızın farzıdır; tabilere daha korkutucu olsun diye böyle zikretmiştir-. Şart 'in' edatından sonraki fiil istikbal (gelecek zaman) içindir; burada lafız ile mana arasındaki mutabakat için muzari sîgasıyla ifade etmekten vazgeçilmiştir. Çünkü ayet kâfirlere tarizde bulunmak için sevk edilmiştir; dolayısıyla kendisinden şirk vaki olan kimsenin
فقد خسر، وبمعناه على أن الذي يقنع منه ذلك فهو كذلك.
hüsrana uğradığına lafzıyla, bunu yeterli gören kimsenin de aynı durumda olduğuna manasıyla delalet etmesi için mazi ile ifade etmek daha uygun düşmüştür.
ولما تقرر الترهيب أجاب الشرط والقسم بقوله: {ليحبطن} أي ليفسدن فيبطلن عملك فلا يبقى له أثراً ما من جهة القادر فلأنه أشرك به فيه وهو غني لا يقبل إلا الخالص، لأنه لا حاجة إلى شيء، وأما من جهة غيره فلأنه لا يقدر على شيء. ولما كان السياق للتهديد، وكانت العبادة شاملة لمت تقدم على الشرك من الأعمال وما تأخر عنه، لم يقيده بالاتصال بالموت اكتفاء بتقييده في آية البقرة وقال: {ولتكونن} أي لأجل حبوطه {من الخاسرين *} فإنه من ذهب جميع عمله لا شك في خسارته، والخطاب للرؤساء على هذا النحو - وإن كان المراد به في الحقيقة أتباعهم - أزجر للأتباع، وأهز للقلوب منهم والأسماع.
Korkutma pekişince, şart ve kasemin cevabı olarak şöyle buyurdu: {ليحبطن} “kesinlikle boşa gider;” yani amelin fesada uğrayıp batıl olur ve Kadîr olan [Allah] katında ona dair hiçbir iz kalmaz; zira o amelde O'na ortak koşulmuştur, O ise hiçbir şeye ihtiyacı bulunmayan ve ancak ihlaslı olanı kabul eden bir Ganî'dir. O'ndan başkası yönünden ise, zira o hiçbir şeye güç yetiremez. Bağlam tehdit için olduğundan ve ibadet şirkten önceki ve sonraki amelleri kapsadığından, Bakara suresindeki ayetteki kayıtla yetinerek bunu ölümle bitişme şartına bağlamadı ve şöyle buyurdu: {ولتكونن} “ve mutlaka olursun;” yani amelinin boşa çıkması sebebiyle; {من الخاسرين *} “hüsrana uğrayanlardan!” Zira bütün ameli yok olan kimsenin hüsrana uğradığında şüphe yoktur. Önderlere bu şekilde hitap edilmesi -gerçekte bununla kastedilen onların takipçileri olsa bile- takipçileri daha çok men edici, kalplerini ve kulaklarını daha fazla sarsıcıdır.
ولما كان التقدير قطعاً: فلا تشرك، بنى عليه قوله: {بل الله} أي المتصف بجميع صفات الكمال وحده بسبب هذا النهي العظيم والتهديد الفظيع مهما وقعت منك عبادة ما {فاعبد} أي مخلصاً له العبادة، فحذف الشرط، عوض عنه بتقديم المفعول. ولما كانت عبادته لا يمكن أن تقع إلا شكراً لما له من عموم النعم سابقاً ولاحقاً، وشكر المنعم واجب، نبه على ذلك قوله: {وكن من الشاكرين *} أي العريقين في هذا الوصف لأنه جعلك خير الخلائق.
Kesin olarak takdir: 'Öyleyse şirk koşma!' şeklinde olunca, şu sözünü onun üzerine bina etti: {بل الله} “Bilakis yalnız Allah'a;” yani bu büyük yasaklama ve dehşetli tehdit sebebiyle, senden herhangi bir ibadet vaki olduğunda sadece bütün kemal sıfatlarıyla muttasıf olan [Allah'a]; {فاعبد} “kulluk et;” yani ibadeti O'na halis kılarak [kulluk et]. Şart hazfedilmiş, mefulün öne alınmasıyla onun yeri doldurulmuştur. O'na kulluk etmek, geçmişte ve gelecekte O'na ait olan nimetlerin umumuna karşı bir şükür olarak vaki olabileceğinden ve nimeti verene şükretmek vacip olduğundan, şu buyruk buna dikkat çekmiştir: {وكن من الشاكرين *} “ve şükredenlerden ol!” Yani bu vasıfta kökleşenlerden ol; çünkü O seni yaratılmışların en hayırlısı kılmıştır.
ولما كان التقدير: فما أحسن هؤلاء ولا أجملوا حين دعوك
Takdir: 'Seni Allah'a şirk koşmaya çağırdıklarında bunlar ne güzel bir iş yaptılar ne de doğru davrandılar;
للإشراك بالله، وما عبدوه حق عبادته إذ أشركوا به، عطف عليه قوله: {وما قدروا} وأظهر الاسم الأعظم في أحسن مواطنه فقال: {الله} أي الملك الأعظم {حق قدره} أي ما عظموه كما يجب له فإنه لو استغرق الزمان في عبادته وخالص طاعته بحيث لم يخل شيء منه عنها لما كان ذلك حق قدره فكيف إذا خلا بعضه عنها فكيف إذا عدل به غيره.
O'na ortak koştuklarında O'na hakkıyla kulluk etmediler' şeklinde olunca, şu buyruğu ona atfetti: {وما قدروا} “Onlar takdir edemediler;” ve İsm-i A'zam'ı en güzel yerinde açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {الله} “Allah'ı;” yani en yüce Hükümran'ı; {حق قدره} “hakkıyla!” Yani O'nu şanına layık olduğu gibi yüceltmediler. Zira zamanın tamamı O'na ibadet ve halis taatle geçirilse ve hiçbir anı bundan boş kalmasa bile bu yine O'nu hakkıyla takdir etmek olmazdı; nitekim bir kısmı bundan hali kalırsa nasıl olur, ya O'na başkası denk tutulursa nasıl olur!
ولما ذكر تعظيم كل شيء ينسب إليه، دل على باهر قدرته الذي هو لازم القبض والطي بما يكون من الحال في طي هذا الكون، فقال كناية عن العظمة بذلك: {والأرض} أي والحال أنها، وقدمها لمباشرتهم لها ومعرفتهم بحقيقتها. ولما كان ما يدركون منها من السعة والكبر كافياً في العظمة وأن لم يدركوا أنه سبع، أكد بما يصلح لجميع طبقاتها تنبيهاً للبصراء على أنها سبع من غير تصريح به فقال: {جميعاً} ولما كان أحقر ما عند الإنسان وأخفه عليه ما يحويه في قبضته، مثل بذلك في قوله مخبراً عن المبتدأ مفرداً بفتح القاف لأنه أقعد في تحقير الأشياء العظيمة بالنسبة إلى جليل عظمته: {قبضته} .
O'na nispet edilen her şeyin tazimini zikredince, bu kâinatın dürüleceği andaki hal ile kabzetme ve dürmenin lazımı olan göz kamaştırıcı kudretine delalet etti ve bununla azametten kinaye olarak şöyle buyurdu: {والأرض} “Yeryüzü ise;” yani o haldedir ki; ona doğrudan temas ettikleri ve hakikatini bildikleri için yeryüzünü öne aldı. Yeryüzünün yedi kat olduğunu idrak etmeseler bile ondan idrak ettikleri genişlik ve büyüklük azamet için kâfi geldiğinden, açıkça belirtmeksizin yedi kat olduğuna basiret sahiplerini uyarmak üzere bütün tabakalarına uygun düşen ifadeyle tekit ederek şöyle buyurdu: {جميعاً} “bütünüyle;” İnsanın nazarında en değersiz ve en hafif şey avucunun içine aldığı şey olduğundan, O'nun yüce azametine nispetle büyük şeyleri küçültmede daha beliğ olduğu için kaf harfinin fethasıyla müfred olarak mübtedadan haber veren şu sözüyle buna temsil getirdi: {قبضته} “O'nun kabzasındadır (avucundadır);”
ولما كان في الدنيا من يدعي الملك والقهر والعظمة والقدرة، وكان الأمر في الآخرة بخلاف هذا لانقطاع الأسباب قال: {يوم القيامة} ولا قبضة هناك حقيقية ولا مجازاً، وكذا الطي واليمين، وإنما تمثيل وتخييل لتمام القدرة. ولما كانوا يعلمون أن السماوات سبع متطابقة بما يشاهدون من سير النجوم، جمع ليكون مع {جميعاً} كالتصريح في جميع الأرض أيضاً في قوله: {والسماوات مطويات} ولما كان العالم العلوي أشرف، شرفه عند التمثيل باليمين فقال: {بيمينه} ولما كان هذا إنما هو تمثيل بما نعهد والمراد به الغاية في القدرة، نزه نفسه المقدس عما ربما تشبث به المجسم والمشبه فقال: {سبحانه} أي تنزه من هذه القدرة قدرته عن كل شائبة نقص وما يؤدي إلى النقص من الشرك والتجسيم وما شاكله {وتعالى} علواً لا يحاط به {عما يشركون *} أي إن علوه عن ذلك علو من يبالغ فيه، فهو في غاية من العلو لا يكون وراءها غاية لأنه لو كان له شريك لنازعه هذه القدرة أو بعضها فمنعه شيئاً منها، وهذه معبوداتهم لا قدرة لها على شيء، روى البخاري في صحيحه في التوحيد وغيره من عبد الله رضي عنه قال:
Dünyada mülk, kahır, azamet ve kudret iddia edenler bulunup ahirette ise sebepler kesildiği için durum bunun aksine olacağından şöyle buyurdu: {يوم القيامة} “kıyamet gününde.” Orada ne hakiki ne de mecazi bir kabza (avuç) vardır; dürmek ve sağ el de böyledir. Bu ancak kudretin kemalini temsil ve tasvir etmektir. Yıldızların hareketinden müşahede ettikleri üzere göklerin yedi kat tabakalar halinde olduğunu bildikleri için, {والسماوات مطويات} “Gökler de dürülmüştür” sözünde {جميعاً} lafzıyla birlikte yerin tamamında da adeta açıkça belirtilmiş gibi olsun diye çoğul getirdi. Yüce âlem daha şerefli olduğu için temsil esnasında onu sağ el ile şereflendirerek şöyle buyurdu: {بيمينه} “O'nun sağ eliyle.” Bu ancak bildiğimiz şeylerle yapılan bir temsil olup murat edilen kudretin nihayeti olduğundan, mücessem ve müşebbihe fırkalarının tutunabileceği şeylerden Mukaddes Zâtını tenzih ederek şöyle buyurdu: {سبحانه} “O münezzehtir;” yani kudreti bu kudret olan Zât, her türlü noksanlık şaibesinden, şirk, tecsîm ve benzeri noksanlığa götüren şeylerden münezzehtir; {وتعالى} “ve pek yücedir,” kuşatılamayacak bir yücelikle; {عما يشركون *} “onların ortak koştukları şeylerden!” Yani O'nun bundan yüceliği, mübalağa edenin yüceliğidir; O, ötesinde hiçbir nihayet bulunmayan bir yüceliğin zirvesindedir. Zira O'nun bir ortağı olsaydı, bu kudrette veya bir kısmında O'nunla çekişir ve O'na bunlardan bir şey hususunda engel olurdu; oysa onların taptıkları şeylerin hiçbir şeye gücü yetmez. Buhârî Sahîh'inde Tevhid ve diğer bölümlerde Abdullah radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir:
«جاء حبر من اليهود إلى النبي ﷺ فقال: إذا
«Yahudilerden bir bilgin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip şöyle dedi: 'Kıyamet
كان يوم القيامة جعل الله السماوات على إصبع، والأرضين على إصبع والماء والثرى على إصبع والخلائق على إصبع ثم يميزهن ثم يقول: أنا الملك، فلقد رأيت النبي ﷺ يضحك حتى بدت نواجذه - تعجيباً وتصديقاً لقوله - ثم قال النبي ﷺ {وما قدروا الله حق قدره} - إلى: - {يشركون} [الأنعام: ٩١] » وروى الشيخان عن ابن عمر ﵄ قال: قال رسول الله ﷺ: «يطوي الله السماوات يوم القيامة ثم يأخذهن بيده اليمنى ثم يقول: أنا الملك اين الجبارون أين المتكبرون ثم يطوي الأرضين ثم يأخذهن بشماله ثم يقول: أنا الملك أين الجبارون أين المتكبرون» ، وللبخاري عن أبي هريرة ﵁ عن النبي ﷺ قال: «يقبض الله الأرض يوم القيامة، ويطوي السماء بيمينه، ثم يقول: أنا الملك أين ملوك الأرض» .
günü olduğunda Allah gökleri bir parmak üzerine, yerleri bir parmak üzerine, suyu ve toprağı bir parmak üzerine, yaratılmışları da bir parmak üzerine koyar, sonra onları sallar ve: Ben Hükümranım! buyurur.' Andolsun ki Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onun sözüne hayret ederek ve onu tasdik ederek azı dişleri görününceye kadar güldüğünü gördüm; sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: {وما قدروا الله حق قدره} “Onlar Allah'ı hakkıyla takdir edemediler...” ayetinden {يشركون} [kısmına kadar] okudu.» İki Şeyh (Buhârî ve Müslim) İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Allah kıyamet gününde gökleri dürer, sonra onları sağ eliyle alır ve: Ben Hükümranım, nerede o zorbalar, nerede o kibirlenenler? buyurur. Sonra yerleri dürer, sonra onları sol eliyle alır ve: Ben Hükümranım, nerede o zorbalar, nerede o kibirlenenler? buyurur.» Buhârî'de Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah kıyamet gününde yeri kabzeder (avucuna alır), göğü de sağ eliyle dürer; sonra: Ben Hükümranım, nerede yeryüzünün hükümdarları? buyurur.»
ولما دل على عظيم قدره بعض ما يكون يوم القيامة، أتبعه ما لا يحتمله القوي من أحوال ذلك اليوم دليلاً آخر، فقال دالاً على عظيم قدرته وعزه وعظمته بالبناء للمفعول: {ونفخ في الصور} أي القرن العاطف للأشياء المقبل بها نحو صوته المميل لها عن أحوالها العالي عليها
Kıyamet gününde olacak şeylerin bir kısmı O'nun yüce kudretine delalet edince, başka bir delil olarak o günün hallerinden güçlülerin bile dayanamayacağı şeyleri bunun peşinden getirdi ve meçhul sîgasıyla yüce kudretine, izzetine ve azametine delalet etmek üzere şöyle buyurdu: {ونفخ في الصور} “Ve Sûr'a üflenir;” yani sesine doğru yönelen, varlıkları hallerinden çeviren ve onların üzerine yükselen boynuza [üflenir],
في ذلك اليوم بعد بعث الخلائق وهي النفخة الأولى بعد البعث التي هي بعد نفختي الموت والبعث المذكورتين في سورة يس، والمراد بها - والله أعلم - إلقاء الرعب والمخافة والهول في القلوب إظهاراً للعظمة وتردياً بالكبرياء والعز في عزة يوم المحشر ليكون أول ما يفجأهم يوم الدين ما لا يحتمله القوي، ولا تطيقه الأحلام والنهى، كما كان آخر ما فجأهم في يوم الدنيا وإن افترقا في التأثير، فإن تلك أثرت الموت، وهذه أثرت الغشي لأنه لا موت بعد البعث، وهي الثالثة من النفخات {فصعق} أي مغشياً عليه {من في السماوات} ولما كان المقام التهويل، وكان التصريح أهول، أعاد الفاعل بلفظه فقال: {ومن في الأرض} .
yaratılmışların diriltilmesinden sonra o günde [üflenir]. Bu, Yâsîn suresinde zikredilen ölüm ve diriliş üflemesinden sonraki diriliş sonrası ilk üflemedir. Bununla murat edilen -en doğrusunu Allah bilir- din gününde onları ansızın yakalayan ilk şeyin, güçlülerin dayanamayacağı, akılların ve idraklerin kaldıramayacağı bir şey olması için, azameti izhar etmek ve mahşer gününün izzetinde kibriyâ ve izzete bürünmek üzere kalplere dehşet, korku ve ürperti salmaktır; tıpkı tesir bakımından farklı olsalar da dünya gününde onları ansızın yakalayan son şey gibi. Zira o ölüm tesiri yapmıştı, bu ise baygınlık tesiri yapar; çünkü dirilişten sonra ölüm yoktur. Bu, üflemelerin üçüncüsüdür: {فصعق} “artık çarpılıp bayılır;” yani baygın düşer; {من في السماوات} “göklerde olanlar;” Makam korkutma makamı olduğundan ve açıkça belirtmek daha dehşetli olduğundan, fâili lafzıyla tekrar ederek şöyle buyurdu: {ومن في الأرض} “ve yerde olanlar da.”
ولما كان منهم من لا يصعق ليعرف دائماً أنه في كل فعل من أفعاله مختار قادر جبار، استثناه فقال: {إلا من شاء الله} أي الذي له مجامع العظمة ومعاقد العز، فيجعل الشيء الواحد هلاكاً لقوم دون قوم، وصعقاً لقوم دون قوم، يجعل ذلك الذي كان به الهلاك به الحياة وذلك الذي كان به الغشي به الإفاقة وإن كان بالنسبة إليهم على حد سواء، إعلاماً بأن الفاعل لما يريد لا الأثر، قيل: المستثنون الشهداء وقيل: غيرهم {ثم نفخ فيه أخرى}
Bütün fiillerinde dilediğini yapan, Kadîr ve Cebbâr olduğunun daima bilinmesi için onlardan çarpılıp bayılmayacak kimseler bulunduğundan onları istisna ederek şöyle buyurdu: {إلا من شاء الله} “Allah'ın diledikleri müstesna.” Yani azametin cem olduğu ve izzetin düğümlendiği Zât [müstesna]. O, bir tek şeyi bir kavim için helak kılıp diğerleri için kılmaz; bir kavim için baygınlık kılıp diğerleri için kılmaz; kendisiyle helak olunan şeyi hayat vesilesi kılar, kendisiyle baygınlık olan şeyi ayıltma vesilesi kılar; her ne kadar onlara nispetle eşit düzeyde olsa da, dilediğini yapanın tesir değil bizzat Kendisi olduğunu bildirmek için [böyle yapar]. İstisna edilenlerin şehitler olduğu söylenmiştir, başkaları olduğu da söylenmiştir. {ثم نفخ فيه أخرى} “Sonra ona bir daha üflenir;”
أي نفخة ثانية من هذه، وهي رابعة من النفخة المميتة، ودل على سرعة تأثيرها بالفجاءة في قوله: {فإذا هم قيام} أي قائمون كلهم {ينظرون *} أي يقبلون أبصارهم أو ينتظرون ما يأتي بعد ذلك من أمثاله من دلائل العظمة، وهاتان النفختان هما المرادتان في حديث تخاصم اليهود مع المسلم الذي لطم وجهه، وفي آخره: «يصعق الناس يوم القيامة فأكون أول من يفيق فإذا موسى باطش بجانب العرش فلا أدري أفاق قبلي أو جوزي بصعقة الطور» - وقد رواه البخاري في الخصومات في موضعين، وفي أحاديث الأنبياء في موضعين، وفي الرقاق وفي التوحيد ومسلم في الفضائل، وأبو داود في السنة، والنسائي في التفسير والنعوت، وبتفصيل رواياته وجمع ألفاظها يعلم أن ما ذكرته هو المراد روى البخاري ومسلم في أحاديث الأنبياء عن أبي هريرة ﵁ قال: «بينما يهودي يعرض سلعة له - وقال البخاري: سلعته - أعطى بها شيئاً كرهه أو لم يرضه، قال: لا والذي اصطفى موسى على البشر! فسمعه رجل من الأنصار فلطم - وقال البخاري: فقام فلطم وجهه،
yani bundan ikinci bir üfleme ki, öldürücü üflemeden itibaren dördüncüsüdür. Şu sözündeki sürpriz bildiren edatla tesirinin süratine delalet etti: {فإذا هم قيام} “bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış;” yani hepsi ayaktadırlar; {ينظرون *} “bakıp duruyorlar!” Yani gözlerini çevirirler veya bundan sonra gelecek azamet delilleri gibi şeyleri beklerler. Bu iki üfleme, yüzüne tokat atan Müslüman ile Yahudinin çekişmesi hadisinde kastedilen iki üflemedir ki hadisin sonunda: «Kıyamet günü insanlar çarpılıp bayılırlar; ilk ayıplan ben olurum, bir de bakarım ki Mûsâ Arş'ın kenarını tutmuş. Benden önce mi ayıldı yoksa Tûr'daki baygınlığıyla mı karşılık gördü bilemem» denilmiştir. Bunu Buhârî Husûmât'ta iki yerde, Ehâdîsü'l-Enbiyâ'da iki yerde, Rikâk'ta ve Tevhîd'de; Müslim Fedâil'de; Ebû Dâvûd Sünnet'te; Nesâî Tefsîr ve Nuût'ta rivayet etmiştir. Rivayetlerinin tafsilatı ve lafızlarının bir araya getirilmesiyle zikrettiğim hususun murat edildiği anlaşılır. Buhârî ve Müslim Ehâdîsü'l-Enbiyâ'da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Bir Yahudi bir malını -Buhârî: kendi malını demiştir- sergilerken ona hoşlanmadığı veya razı olmadığı bir fiyat verildi. O da: Hayır, Mûsâ'yı insanlara üstün kılan hakkı için! dedi. Bunu Ensâr'dan bir adam duydu ve tokat attı -Buhârî: kalkıp yüzüne bir tokat attı demiştir-,
قال: تقول: والذي اصطفى موسى على البشر ورسول الله ﷺ بين أظهرنا، فذهب اليهودي إلى رسول الله ﷺ فقال: يا أبا القاسم إن لي ذمة وعهداً، وقال: فلان لطم وجهي، - وقال البخاري: فما بال فلان لطم وجهي؟ - فقال رسول الله ﷺ: لم لطمت وجهه؟ قال: قال يا رسول الله» والذي اصطفى موسى على البشر «وأنت بين أظهرنا، فغضب رسول الله ﷺ حتى عرف الغضب في وجهه، ثم قال: لا تفضلوا بين أنبياء الله فإنه ينفخ في الصور فيصعق من في السماوات ومن في الأرض إلا من شاء الله، ثم ينفخ فيه أخرى فأكون أول من بعث»
ve: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızdayken sen 'Mûsâ'yı insanlara üstün kılan hakkı için' mi diyorsun?' dedi. Bunun üzerine Yahudi Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gidip: 'Ey Ebe'l-Kāsım! Benim bir ahdim ve güvencem var; falan kişi yüzüme tokat attı' dedi -Buhârî: 'Falan kişinin yüzüme tokat atmasının sebebi nedir?' dedi-. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Yüzüne niçin tokat attın?' buyurdu. O da: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sen aramızdayken 'Mûsâ'yı insanlara üstün kılan hakkı için' dedi' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüzünden öfkesi anlaşılacak derecede öfkelendi, sonra şöyle buyurdu: 'Allah'ın peygamberleri arasında üstünlük yarışı yapmayın. Zira Sûr'a üflenir; Allah'ın diledikleri müstesna göklerde olanlar ve yerde olanlar çarpılıp bayılır. Sonra ona bir daha üflenir; ilk diriltilen (ayılan) ben olurum'
- وفي رواية مسلم: «أو في أول من بعث - فإذا موسى آخذ بالعرش فلا أدري أحوسب بصعقة يوم الطور أو بعث قبلي ولا أقول: إن أحداً أفضل من يونس بن متى» وفي رواية للبخاري في تفسير الزمر: «إني من أول من يرفع رأسه بعد النفخة الآخرة فإذا أنا بموسى متعلق بالعرش فلا أدري أكذلك كان أم بعد النفخة» وفي رواية للبخاري في الخصومات والرقاق وأحاديث الأنبياء وهي لمسلم أيضاً قالا: استب رجلان: رجل من المسلمين ورجل من اليهود - وفي رواية لمسلم: رجل من اليهود ورجل من المسلمين - فقال المسلم: والذي اصفطى محمداً صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
-Müslim'in rivayetinde: «veya ilk diriltilenler arasında olurum- bir de bakarım ki Mûsâ Arş'ı tutmaktadır. Tûr günündeki baygınlığıyla mı hesaba sayıldı yoksa benden önce mi diriltildi bilemem. Hiç kimsenin Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlı olduğunu söylemem.» Buhârî'nin Zümer tefsirindeki bir rivayetinde: «Son üflemeden sonra başını ilk kaldıranlardan biri ben olurum; bir de bakarım ki Mûsâ Arş'a tutunmuş. Acaba hep öyle miydi yoksa üflemeden sonra mı [tuttu] bilemem.» Buhârî'nin Husûmât, Rikâk ve Ehâdîsü'l-Enbiyâ'daki, Müslim'in de rivayet ettiği bir lafızda şöyle demişlerdir: İki adam sövüştü: Müslümanlardan bir adam ile Yahudilerden bir adam -Müslim'in bir rivayetinde: Yahudilerden bir adam ile Müslümanlardan bir adam-. Müslüman: 'Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem
على العالمين، قال البخاري في كتاب التوحيد وأحاديث الأنبياء: في قسم يقسم به، فقال اليهودي: والذي اصطفى موسى على العالمين، قال البخاري: فغضب المسلم عند ذلك فلطم وجه اليهودي، وقال مسلم وكذلك البخاري في التوحيد والخصومات وأحاديث الأنبياء: فرفع المسلم يده عند ذلك فلطم وجه اليهودي، فذهب اليهودي إلى رسول الله ﷺ فأخبره بما كان من أمره وأمر المسلم، قال البخاري في الخصومات: فدعا النبي ﷺ المسلم فسأله عن ذلك فأخبره - ثم اتفقا: فقال رسول الله ﷺ: «لا تخيروني على موسى فإن الناس يصعقون» قال البخاري في الرقاق والخصومات وأحاديث الأنبياء ونسخة في التوحيد: «يوم القيامة فأكون في أول من يفيق» ، وفي رواية له في الخصومات؛ «فأصعق معهم» ، وفي رواية له في الرقاق وفي رواية في التوحيد وهي رواية لمسلم وأبي داود: «فأكون أول من يفيق فإذا موسى باطش بجانب العرش» ، وقال أبو داود: «في جانب العرش، فلا أدري أكان ممن صعق فأفاق قبلي أم كان ممن استثنى الله» ، وفي رواية: «فلا أدري أكان ممن صعق فأفاق قبلي أو اكتفى بصعقة الطور»
âlemlere üstün kılan hakkı için' dedi. Buhârî Tevhîd ve Ehâdîsü'l-Enbiyâ kitaplarında: 'ettiği bir yeminde' demiştir. Yahudi ise: 'Mûsâ'yı âlemlere üstün kılan hakkı için' dedi. Buhârî: 'Bunun üzerine Müslüman öfkelendi ve Yahudinin yüzüne bir tokat attı' demiştir. Müslim ile aynı şekilde Tevhîd, Husûmât ve Ehâdîsü'l-Enbiyâ'da Buhârî: 'Bunun üzerine Müslüman elini kaldırıp Yahudinin yüzüne bir tokat attı. Yahudi Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem giderek kendi durumunu ve Müslümanın durumunu ona haber verdi' demişlerdir. Buhârî Husûmât'ta: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Müslümanı çağırıp ona bundan sordu, o da haber verdi' demiştir. Sonra ittifak ettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Beni Mûsâ'ya üstün tutmayın; zira insanlar çarpılıp bayılırlar.» Buhârî Rikâk, Husûmât, Ehâdîsü'l-Enbiyâ ve Tevhîd'in bir nüshasında: «kıyamet gününde. Ben ilk ayılanlar arasında olurum» demiştir. Husûmât'taki bir rivayetinde: «Ben de onlarla beraber çarpılıp bayılırım», Rikâk'taki ve Tevhîd'deki bir rivayetinde -ki bu Müslim ile Ebû Dâvûd'un da rivayetidir-: «İlk ayılan ben olurum; bir de bakarım ki Mûsâ Arş'ın kenarını tutmuş» demiştir. Ebû Dâvûd: «Arş'ın yanında. Çarpılıp bayılanlardan olup benden önce mi ayıldı yoksa Allah'ın istisna ettiklerinden miydi bilemem» demiştir. Bir rivayette ise: «Çarpılıp bayılanlardan olup benden önce mi ayıldı yoksa Tûr'daki baygınlığı yeterli mi görüldü bilemem» denilmiştir.
، وفي رواية للبخاري في أحاديث الأنبياء: «فلا أدري أكان فيمن صعق فأفاق أو كان ممن استثنى الله» - ولم يذكر قبلي وروى الحديث الترمذي في تفسير سورة الزمر وابن ماجه في الزهد:
Buhârî'nin Ehâdîsü'l-Enbiyâ'daki bir rivayetinde: «Çarpılıp bayılanlar arasında olup da ayılanlardan mıydı yoksa Allah'ın istisna ettiklerinden miydi bilemem» denilmiş, 'benden önce' ifadesi zikredilmemiştir. Hadisi Tirmizî Zümer suresi tefsirinde, İbn Mâce ise Zühd'de rivayet etmiştir:
قال: قال اليهودي، وقال ابن ماجه: رجل من اليهود بسوق المدينة: والذي اصطفى وموسى على البشر فرفع رجل من الأنصار يداً فصك بها وجهه - وقال ابن ماجه: فلطمه - قال: تقول هذا وفينا نبي الله ﷺ؟ فقال رسول الله ﷺ: «ونفخ في الصور» - وقال ابن ماجه: تقول هذا وفينا رسول الله ﷺ، فذكر ذلك لرسول الله ﷺ فقال: «قال الله تعالى: ونفخ في الصور - فصعق من في السماوات ومن في الأرض إلا من شاء الله ثم نفخ فيه أخرى فإذا هم قيام ينظرون، فأكون أول من رفع رأسه فإذا موسى آخذ» - وقال ابن ماجه: «فإذا أنا بموسى آخذ - بقائمة من قوائم العرش، فلا أدري أرفع رأسه قبلي أم كان ممن استثنى الله، ومن قال: أنا خير من يونس بن متى فقد كذب» ، وقال الترمذي: هذا حديث حسن صحيح. وفي رواية للبخاري في الرقاق: «يصعق الناس حين يصعقون، فأكون أول من قام، فإذا موسى آخذ بالعرش، فما أدري أكان فيمن صعق» ، قال: ورواه أبو سعيد ﵁ عن النبي صلى الله عليه، وللبخاري في الخصومات عن أبي سعيد الخدري ﵁ قال: «بينا رسول الله ﷺ جالس جاء يهودي فقال: يا أبا القاسم! ضرب وجهي رجل من أصحابك، قال: من؟ قال: رجل من الأنصار، قال: ادعوه، قال: ضربته؟ قال: سمعته بالسوق يحلف» والذي اصطفى موسى على البشر «قلت: أي
Yahudi -İbn Mâce: Medine çarşısında Yahudilerden bir adam- dedi ki: 'Mûsâ'yı insanlara üstün kılan hakkı için!' Bunun üzerine Ensâr'dan bir adam elini kaldırıp yüzüne vurdu -İbn Mâce: tokat attı demiştir- ve: 'Allah'ın Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem aramızdayken bunu mu söylüyorsun?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {ونفخ في الصور} “Ve Sûr'a üflenir...” [ayetini okudu] -İbn Mâce: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızdayken bunu mu söylüyorsun?' dedi; bu durum Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem zikredilince şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ buyurdu ki: 'Ve Sûr'a üflenir; Allah'ın diledikleri müstesna göklerde olanlar ve yerde olanlar çarpılıp bayılır. Sonra ona bir daha üflenir; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakıp duruyorlar.' Başını ilk kaldıran ben olurum; bir de bakarım ki Mûsâ tutmuş -İbn Mâce: bir de bakarım ki Mûsâ Arş'ın ayaklarından bir ayağı tutmuş- vaziyettedir. Başını benden önce mi kaldırdı yoksa Allah'ın istisna ettiklerinden miydi bilemem. Kim 'Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım' derse yalan söylemiştir» demiştir. Tirmizî: 'Bu hadis hasen sahihtir' demiştir. Buhârî'nin Rikâk'taki bir rivayetinde: «İnsanlar çarpılıp bayıldıkları vakit bayılırlar; ilk kalkan ben olurum; bir de bakarım ki Mûsâ Arş'ı tutmuştur. Çarpılıp bayılanlar arasında mıydı bilemem» denilmiştir. Dedi ki: Bunu Ebû Saîd radıyallâhu anh Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmiştir. Buhârî'nin Husûmât'ta Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh rivayetinde şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem otururken bir Yahudi gelip: 'Ey Ebe'l-Kāsım! Ashabından bir adam yüzüme vurdu' dedi. 'Kim?' buyurdu. 'Ensâr'dan bir adam' dedi. 'Onu çağırın' buyurdu. 'Ona vurdun mu?' dedi. 'Çarşıda 'Mûsâ'yı insanlara üstün kılan hakkı için' diye yemin ettiğini işittim. Ben de: Ey
خبيث على محمد، فأخذتني غضبة ضربت وجهه، فقال النبي ﷺ: لا تخيروا بين الأنبياء، فإن الناس يصعقون يوم القيامة فأكون أول من تنشق عنه الأرض» - وفي رواية في أحاديث الأنبياء: «فأكون أول من يفيق - فإذا أنا بموسى آخذ بقائمة من قوائم العرش، فلا أدري أكان فيمن صعق أم حوسب بصعقته الأولى» ، وفي رواية في أحاديث الأنبياء: «فلا أدري أفاق قبلي أو حوسب بصعقة الطور» والله أعلم - هذا ما رأيته من ألفاظ الحديث في الكتب الستة، وأما معنى صعق فإنه صاح ومات فجأة أو غشي عليه، قال في القاموس: الصاعقة الموت وكل عذاب مهلك وصيحة العذاب، وصعق كسمع صعقاً ويحرك وصعقة وتصعاقاً: غشي عليه. والصعق محركة: شدة الصوت، وككتف: الشديد الصوت، وقال عبد الحق في الواعي: الأزهري: الصاعقة - يعني بالفتح - وأصعقتهم - إذا أصابتهم فصعقوا وصعقوا، ومنه حديث الحسن: ينتظر بالمصعوق ثلاثاً ما لم يخافوا عليه نتناً - يعني الذي مات فجأة، قال: والصاعقة مصدر جاء على فاعلة، تقول: سمعت صاعقة الرعد وثاغية الشاء، وقوله:
habis adam, Muhammed'e karşı mı?! dedim; beni bir öfke tuttu ve yüzüne vurdum' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Peygamberler arasında üstünlük yarışı yapmayın. Zira kıyamet gününde insanlar çarpılıp bayılırlar; yerden ilk çıkan ben olurum' buyurdu -Ehâdîsü'l-Enbiyâ'daki bir rivayette: «İlk ayılan ben olurum; bir de bakarım ki Mûsâ Arş'ın ayaklarından bir ayağı tutmaktadır. Çarpılıp bayılanlar arasında mıydı yoksa ilk baygınlığıyla mı hesaba sayıldı bilemem», Ehâdîsü'l-Enbiyâ'daki bir başka rivayette: «Benden önce mi ayıldı yoksa Tûr'daki baygınlığıyla mı hesaba sayıldı bilemem» buyurmuştur-. Doğrusunu Allah bilir; Kütüb-i Sitte'de bu hadisin lafızlarından gördüklerim bunlardır. 'Saika' (صَعِقَ) kelimesinin manasına gelince; haykırdı, aniden öldü veya bayıldı demektir. el-Kāmûs'ta şöyle der: es-Sâika (الصاعقة); ölüm, helak edici her azap ve azap çığlığıdır. 'Saika' (صَعِقَ) -'semia' vezninde- sâkan, harekeli olarak seakan, sa'katen ve tas'âkan: bayıldı demektir. Harekeli olarak es-Sa'ak (الصَّعَق): sesin şiddetidir; 'ketif' vezninde ise sesi şiddetli olan kimsedir. Abdülhak el-Vâ'î'de şöyle demiştir: el-Ezherî: es-Sâika -yani fetha ile- ve onları çarptığında 'es'akahum' denir, onlar da çarpılıp bayılırlar (saiku ve su'iku). Hasan'ın: 'Kokusundan korkulmadığı müddetçe çarpılan kimse (mas'ûk) için üç gün beklenir' -yani aniden ölen kimse- hadisi de bundandır. Dedi ki: Sâika, 'fâile' vezninde gelen bir mastardır; gök gürültüsünün şiddetli sesini ve koyunun melemesini işittim dersin. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da:
{وخر موسى صعقاً} [الأعراف: ١٤٣] أي مغشياً عليه، دل على ذلك قوله سبحانه {فلما أفاق} إنما يقال: أفاق من العلة والغشية وبعث من الموت، قال: وجملة الصاعقة الصوت مع النار، وقال أبو عبد الله يعني القزاز: الصعق هو أن يسمع الإنسان صوت الهدة الشديدة فيصعق لذلك عقله، واشتقاق الصاعقة من هذا، سميت صاعقة لشدة صوتها وتقول: إنه لصعق، أي شديد الصوت، وكذا هو صعاق - انتهى.
{وخر موسى صعقاً} “ve Mûsâ baygın halde yere yığıldı” [A'râf 143] yani bayılmış olarak; buna Sübhânehu'nun: {فلما أفاق} “Ayılınca” buyruğu delalet etmektedir. Zira ancak hastalıktan ve baygınlıktan ayıldı (efâka), ölümden ise diriltildi (buise) denir. Dedi ki: Sâikanın bütünü, ateşle birlikte olan sestir. Ebû Abdillâh -yani el-Kazzâz- şöyle demiştir: Sa'k (الصعق); insanın şiddetli bir yıkım/çöküntü sesi işitmesi ve bundan ötürü aklının başından gitmesidir. Sâikanın türeyişi de bundandır; sesinin şiddetinden dolayı sâika diye isimlendirilmiştir. 'O gerçekten sa'ıktır (şiddetli seslidir)' dersin; aynı şekilde 'sa'âk' da böyledir. [Alıntı] bitti.
فتحرر من هذا أن الصعق يطلق على الموت فجأة، وعلى الغشي كذلك، وأن الإفاقة لا تكون إلا عن غشي لا عن موت، فعلم أن الصعقة في هذه الآية إنما هي غشي لأن الثانية عنها إفاقة، وأيضاً فمن الأمر المحقق أنه لا يموت أحد من أهل البرزخ فكيف بالأنبياء ﵈، فالصواب حمل الصعقة المذكورة في الحديث على الغشي أو ما يشبهه، ويؤيده التجويز لأن تكون صعقة الطور جزاء عنها، وعلى تقدير أن تكون غشياً إن قلنا إنه يكون بنفخة الإماتة يلزم عليه أن لا يكون للغشي ولا لعدمه مدخل في الشك في أن موسى ﵇ أفاق قبل أو لم يحصل له غشي أصلاً، لأن الذي يكون به بطشه بالعرش - وهو بروحه وجسه - إنما هو البعث من الموت لا الإفاقة من الغشي ولا عدم الغشي قبل البعث، فالذي يوضح الأمر ولا يدع فيه لبساً أن يكون ذلك بعد البعث، وتكون حينئذ النفخات أربعاً: الأولى لإماتة الأحياء، الثانية لإحياء جميع الموتى، وهاتان هما المذكورتان في سورة يس،
Bundan anlaşıldı ki sa'k (صعق) hem ani ölüm hem de baygınlık için kullanılır; ayılma (ifâka) ise ölümden değil ancak baygınlıktan olur. Dolayısıyla bu ayetteki çarpılmanın ancak baygınlık olduğu bilinmiş oldu; zira ikincisi ondan bir ayılmadır. Ayrıca berzah ehlinden hiç kimsenin ölmeyeceği kesin bir husustur, nitekim peygamberler -aleyhimüsselâm- nasıl ölsün! Doğru olan, hadiste zikredilen çarpılmayı baygınlığa veya benzeri bir şeye hamletmektir. Tûr'daki baygınlığın buna karşılık sayılmasının caiz görülmesi de bunu destekler. Bunun baygınlık olduğu takdirde, şayet bunun öldürücü üfleme ile olduğunu söylersek; Mûsâ'nın aleyhisselâm daha önce mi ayıldığı yoksa kendisine hiç baygınlık mı gelmediği konusundaki şüphede baygınlığın veya baygın olmamanın hiçbir tesirinin olmaması gerekir. Çünkü onun -ruhu ve bedeniyle- Arş'ı tutmasını sağlayan şey, baygınlıktan ayılma veya dirilişten önce bayılmamış olması değil, ancak ölümden dirilmedir. Meseleyi açıklığa kavuşturan ve onda hiçbir şüphe bırakmayan husus, bunun dirilişten sonra olmasıdır. Bu durumda üflemeler dört tane olur: Birincisi dirileri öldürmek için, ikincisi bütün ölüleri diriltmek için; bu ikisi Yâsîn suresinde zikredilenlerdir:
ولذلك لما ذكرهما صرح في أمرهما بما لا يحتمل غيره {ما ينظرون إلا صيحة واحدة تأخذهم وهم يخصمون فلا يستطيعون توصية ولا إلى أهلهم يرجعون ونفخ في الصور فإذا هم من الأجداث إلى ربهم ينسلون} الثالثة لابتدائهم بعد البعث بالهول الشديد، والحال يقتضيه لأن ذلك اليوم يوم الأهوال والارعاب والارهاب، وإظهار العظمة والجلال لتقطيع الأسباب، والذي يدل عليه في هذا الحديث قوله ﷺ في كثير من رواياته: «فإن الناس يصعقون يوم القيامة» فإن يوم القيامة اسم للوقت الذي أوله البعث وآخره تكامل دخول كل فريق إلى داره ومحل استقراره، وأما صعقة الموت فإنها في دار الدنيا وهي للإنامة لا للإقامة، ويضعف حمله على ما قبل البعث الروايات الصحيحة الجازمة بأن النبي ﷺ أول من تنشق عنه الأرض، وما حكاه الكرماني من الإجماع على ذلك ولا فخر فيه إلا بحصول البعث لا بإظهار الجسد من غير بعث، فهذا الجزم ينافي ذلك الشك، فإذا كان المراد بما في الحديث الغشي كانت نفخة أخرى للإيقاظ منه، وهاتان المرادتان بما في هذه السورة كما في رواية السورة كما في رواية الترمذي وما في النمل، ولذلك عبر عنها بالفزع، ويؤيد ذلك التعبير في رواية البخاري في التفسير بالنفخة الآخرة، والنبي ﷺ قد أوتي
Bu sebeple o ikisini zikrettiğinde durumlarını başka anlama ihtimal bırakmayacak şekilde açıkça belirtti: {ما ينظرون إلا صيحة واحدة تأخذهم وهم يخصمون فلا يستطيعون توصية ولا إلى أهلهم يرجعون ونفخ في الصور فإذا هم من الأجداث إلى ربهم ينسلون} “Onlar çekişip dururlarken kendilerini yakalayacak tek bir çığlıktan başkasını beklemezler. Artık ne bir vasiyette bulunabilirler ne de ailelerine dönebilirler. Sûr'a üflenmiştir; bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden Rablerine doğru akın akın koşuyorlar!” Üçüncüsü, dirilişten sonra onları şiddetli bir dehşetle başlatmak içindir. Durum da bunu gerektirir; zira o gün sebeplerin kesilmesi için azamet ve celalin izhar edildiği dehşetler, korkutmalar ve ürpertiler günüdür. Bu hadiste buna delalet eden şey, birçok rivayetinde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Zira insanlar kıyamet gününde çarpılıp bayılırlar» buyurmasıdır. Zira kıyamet günü, ilki diriliş, sonu ise her bir fırkanın kendi yurduna ve karargâhına girmesinin tamamlandığı vaktin ismidir. Ölüm çarpılmasına gelince, o dünya yurdundadır; o diriltmek için değil uyutmak (öldürmek) içindir. Bunu dirilişten öncesine hamletmeyi; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yerin kendisinden ilk yarılacağı kişi olduğuna dair kesin sahih rivayetler ve Kirmânî'nin bu konudaki icma nakli zayıflatmaktadır. Bunda ise dirilme olmaksızın cesedin ortaya çıkmasıyla değil, ancak dirilmenin gerçekleşmesiyle bir iftihar vardır. Dolayısıyla bu kesinlik, o şüphe ile bağdaşmaz. Şayet hadisteki ifadeden murat baygınlık ise, ondan uyandırmak için başka bir üfleme olur. Bu surede murat edilenler, Tirmizî'nin rivayetinde ve Neml suresinde olduğu gibi bu ikisidir; bu sebeple ondan 'feza' (korku) diye bahsedilmiştir. Buhârî'nin Tefsir rivayetindeki 'sonraki üfleme' ifadesi de bunu destekler. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ise
جوامع الكلم، واختصر له الكلام اختصاراً، ولو أنهما نفختان فقط كان التعبير بالآخرة قاصراً عما تفيده الثانية مع المساواة في عدة الحروف، وهو مما لا يظن ببليغ، فكيف بأبلغ الخلق المؤيد بروح القدس ﷺ فكان العدول عن الثانية إلى الآخرة مفيداً أنها أربع، ولعل ذلك معنى
cevâmiu'l-kelim (özlü sözler) verilmiş ve söz onun için kısaltıldıkça kısaltılmıştır. Şayet sadece iki üfleme olsaydı, harf sayısındaki eşitlikle beraber 'sonraki' (el-âhire) ifadesi 'ikinci' (es-sâniye) ifadesinin ifade ettiğinden yetersiz kalırdı; bu ise fasih bir kimseden bile beklenmez, nitekim Rûhu'l-Kudüs ile teyit edilmiş yaratılmışların en fasihi olan zâttan sallallâhu aleyhi ve sellem nasıl beklensin! Dolayısıyla 'ikinci' lafzından 'sonraki' lafzına dönülmesi bunların dört tane olduğunu ifade etmektedir. Belki de şu buyruğun manası budur:
{أمتنا اثنتين وأحيينا اثنتين} [غافر: ١١] وسميت إماتة لشدة الغشي بها لعظم أمرها ومعنى زلزلة الساعة التي تسكر، ويؤيده التعبير عن القيام منها بالإفاقة لا بالبعث، ولا يعكر على هذا شيء إلا رواية البخاري في الخصومات: «فأكون أول من تنشق عنه الأرض فإذا أنا بموسى» - إلى آخره، فالظاهر أن راويها وهم، أو روي بالمعنى فما وفى بالغرض، والراجح روايات من قالوا: «فأكون أول من يفيق» - بالكثرة وبزوال الإشكال، هذا ما كان ظهر لي في النظر في المعنى وتطبيق الآيات والأحاديث عليه، ثم رأيت شيخنا حافظ عصره أحمد بن علي بن حجر الكناني العسقلاني المصري ﵀ نقل ما جمعت به بين الروايات في كتاب الأنبياء من شرحه للبخاري عن القاضي عياض فقال: وقال عياض: يحتمل أن يكون المراد صعقة فزع بعد البعث حين تنشق السماء والأرض. وأقره على ذلك ثم نقل عن ابن حزم عين ما قلته في النفخات فقال ما نصه: تكميل: زعم ابن حزم أن النفخات يوم القيامة أربع: الأولى نفخة إماتة يموت فيها من بقي في الأرض،
{أمتنا اثنتين وأحيينا اثنتين} “Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin” [Mü'min 11]. İşin büyüklüğü ve sarhoş eden kıyamet sarsıntısının manası sebebiyle onda meydana gelen baygınlığın şiddetinden dolayı öldürme (imâte) diye isimlendirilmiştir. Ondan kalkmanın dirilme (ba's) ile değil ayılma (ifâka) ile ifade edilmesi de bunu destekler. Buhârî'nin Husûmât'taki: «Yerin kendisinden ilk yarılacağı kişi ben olurum; bir de bakarım ki Mûsâ...» -hadisin sonuna kadar- rivayeti dışında buna hiçbir şey halel getirmez. Görünen o ki onun ravisi yanılmıştır veya mana ile rivayet edilmiş olup maksadı tam karşılamamıştır. Tercih edilen ise rivayetlerin çokluğu ve işkâlin ortadan kalkması sebebiyle: «İlk ayılan ben olurum» diyenlerin rivayetleridir. Manayı incelememde ve ayetlerle hadisleri buna tatbik etmemde bana zahir olan husus budur. Sonra asrının hafızı şeyhimiz Ahmed b. Ali b. Hacer el-Kinânî el-Askalânî el-Mısrî'nin rahmetullâhi aleyh rivayetleri kendisiyle cem ettiğim hususu Buhârî şerhinin Enbiyâ kitabında Kādî İyâz'dan naklettiğini gördüm; şöyle demiştir: 'İyâz dedi ki: Murat edilenin, gök ve yer yarıldığı vakit dirilişten sonraki bir korku çarpılması olması muhtemeldir.' Şeyhimiz bunu ikrar etmiş, sonra üflemeler konusunda tam olarak benim söylediğimi İbn Hazm'dan naklederek aynen şöyle demiştir: 'Tekmile: İbn Hazm kıyamet günündeki üflemelerin dört tane olduğunu ileri sürmüştür: Birincisi öldürme üflemesidir ki yeryüzünde kalanlar bunda ölür,
حياً، ثانيها نفخة إحياء فيقوم كل ميت، والثالثة نفخة فزع وصعق يفيقون منها كالمغشي عليهم، لا يموت منها أحد، والرابعة إفاقة من ذلك الغشي، ثم رده شيخنا بأن الصعقات أربع، ولا يستلزم كون النفخات أكثر من اثنتين، وذلك أنه ينفخ في الصور النفخة الأولى فيموت من كان حياً ويغشى على من كان ميتاً، فهاتان صعقتان في النفخة الأولى، وينفخ النفخة الثانية فيفيق من كان مغشياً عليه ويحيى من كان ميتاً، فهاتان اثنتان في النفخة الثانية، وهذا الرد مردود لمن حقق ما قلته بأدنى تأمل، ويلزم عليه أن يكون أصفياء الله أشد حالاً وفزعاً ممن تقوم عليهم الساعة وهم شر عباد الله، والعجب أن الذي رده على ابن حزم سلّمه لعياض - والله الموفق.
hayatta olanlar; ikincisi diriltme üflemesidir, her ölü kalkar; üçüncüsü korku ve çarpılma üflemesidir ki bundan baygın kimseler gibi ayılırlar, bundan kimse ölmez; dördüncüsü ise o baygınlıktan ayılmadır.' Sonra şeyhimiz çarpılmaların dört olduğunu, bunun ise üflemelerin ikiden fazla olmasını gerektirmediğini belirterek bunu reddetmiştir. Şöyle ki: Sûr'a birinci defa üflenir; hayatta olan ölür, ölü olan ise bayılır. İşte bunlar birinci üflemedeki iki çarpılmadır. İkinci defa üflenir; baygın olan ayılır, ölü olan ise dirilir. İşte bunlar da ikinci üflemedeki iki durumdur. Bu ret, en küçük bir teemmülle söylediğim şeyi tahkik eden kimse için merduttur (geçersizdir). Zira bunun neticesinde Allah'ın seçkin kullarının, üzerlerine kıyamet kopan Allah'ın en şerli kullarından daha şiddetli bir durumda ve korkuda olması gerekir. Şaşılacak şeydir ki İbn Hazm'a reddettiği hususu İyâz için kabul etmiştir -muvaffak kılan Allah'tır-.
ولما ذكر إقامتهم بالحياة التي هي نور البدن، أتبعه إقامتهم بنور جميع الكون ظاهراً بالضياء الحسي، وباطناً بالحكم على طريق العدل الذي هو نور الوجود الظاهري والباطني على الحقيقة كما أن ظلم ظلامة كذلك فقال: {وأشرقت} أي أضاءت إضاءة عظيمة مالت بها إلى الحمرة {الأرض} أي التي أوجدت لحشرهم، وعدل الكلام عن الاسم الأعظم إلى صفة الإحسان لغلبة الرحمة لا سيما في ذلك اليوم فإنه لا يدخل أحد الجنة إلا بها فقال: {بنور ربها} أي الذي رباها بالإحسان إليها بجعلها محلاًّ للعدل والفضل، لا يكون فيها شيء غير ذلك أصلاً،
Onları bedenin nuru olan hayat ile diriltmeyi zikredince; zâhiren hissî aydınlıkla, bâtınen de zulüm karanlığı gibi hakikatte zâhirî ve bâtınî varlığın nuru olan adalet yoluyla hükmetmek suretiyle bütün kâinatın nuru ile diriltilmelerini bunun peşinden getirdi ve şöyle buyurdu: {وأشرقت} “Ve aydınlandı;” yani kızıla çalan büyük bir aydınlıkla ışıldadı; {الأرض} “yeryüzü;” yani onların haşredilmesi için var edilen yer. Özellikle o günde rahmetin galebesi sebebiyle -nitekim hiç kimse O'nun rahmeti olmadan cennete giremez- söz İsm-i A'zam'dan ihsan sıfatına çevrilerek şöyle buyuruldu: {بنور ربها} “Rabbinin nuruyla;” yani onu adalet ve lütuf mahalli kılarak kendisine ihsanda bulunup terbiye eden [Rabbinin nuruyla]; orada bundan başka hiçbir şey asla bulunmaz.
وذلك النور الذي هو شيء واحد يبصر به قوم دون آخرين كما كانت النفخة تارة للهلاك وتارة للحياة.
Tek bir şey olan bu nur ile, üflemenin bazen helak bazen hayat için olması gibi, diğerleri değil bir kısım insanlar görür.
ولما كان العلم هو النور في الحقيقة، وكان الكتاب أساس العلم وكان لذلك اليوم من العظمة ما يفوت الوصف ولذلك كذب به الكفار أتى فيما يكون فيه بإذنه بصيغة المجهول على طريقة كلام القادرين إشارة إلى هوانه وأنه طوع أمره لا كلفة عليه في شيء من ذلك وكذا ما بعده من الأفعال زيادة في تصوير عظمة اليوم بعظمة الأمر فيه فقال: {ووضع الكتاب} أي الذي أنزل إلى كل أمة لتعمل به.
İlim hakikatte nur olduğu, kitap ilmin esası olduğu ve o gün tarif edilemeyecek derecede büyük olup bu yüzden kâfirler onu yalanladığı için; O'nun izniyle o günde gerçekleşecek şeyleri, güç yetirenlerin söz söyleme tarzı üzere meçhul sîgasıyla getirdi. Bu, onun kolaylığına, O'nun emrine amade olduğuna, bunların hiçbirinde O'nun için bir külfet bulunmadığına bir işarettir. O gündeki işin azametiyle günün azametini tasvir etmeyi artırmak için bundan sonraki fiiller de böyledir; şöyle buyurdu: {ووضع الكتاب} “Ve kitap ortaya konuldu;” yani her ümmete gereğince amel etsin diye indirilen [kitap].
ولما كان الأنبياء أعم من المرسلين، وكان للنبي وهو المبعوث ليعمل من أمره أن يأمر بالمعروف، وقد يتبعه من أراد الله به الخير، وكان عدتهم مائة ألف وأربعة وعشرين ألفاً، وهي قليلة جداً بالنسبة إلى جميع الناس، عبر بهم دون المرسلين وبجمع القلة فقال: {وجاء بالنبيين} للشهادة على أممهم بالبلاغ. ولما كان أقل ما يكون الشهود ضعف المكلفين، عبر بجمع الكثرة فقال: {والشهداء} أي الذين وكلوا بالمكلفين فشاهدوا أعمالهم فشهدوا بها وضبطوها فأصلت الأصول وصورت الدعاوى وأقيمت البينات على حسبها من
Peygamberler (enbiyâ) elçilerden (mürselîn) daha genel olduğundan ve peygamber emrinden amel etmesi için gönderilip iyiliği emretmekle yükümlü olan, Allah'ın kendisi için hayır dilediği kimselerin de kendisine uyduğu zât olup onların sayısı yüz yirmi dört bin kişi olduğu ve bu da bütün insanlara nispetle pek az olduğu için; mürseller yerine onlar ile ve cem-i kıllet (azlık çoğulu) ile ifade ederek şöyle buyurdu: {وجاء بالنبيين} “peygamberler getirildi;” tebliği ulaştırdıklarına dair ümmetleri aleyhine şahitlik etmeleri için. Şahitlerin en azı mükelleflerin iki katı olabileceğinden cem-i kesret (çokluk çoğulu) ile ifade ederek şöyle buyurdu: {والشهداء} “ve şahitler;” yani mükelleflere vekil kılınıp onların amellerini müşahede eden, bunlara şahitlik edip onları kaydeden kimseler. Böylece esaslar sağlamlaştırıldı, davalar şekillendirildi ve ona göre deliller ikame edildi;
طاعة أو معصية، ووقع الجزاء على حسب ذلك، فظهر العدل رحمة للكفار، وبان الفضل رحمة للمسلمين {وقضى بينهم} أي بين العباد الذين فعل ذلك كله لأجلهم، ولما كان السياق ظاهراً في عموم الفضل عدلاً وفضلاً كما يأتي التنبيه عليه قال: {بالحق} بأن يطابق الواقع من المثوبات والعقوبات ما وقع الخبر به في الكتب على ألسنة الرسل.
ister taat olsun ister masiyet. Karşılık da buna göre vaki oldu; böylece adalet kâfirler için bir rahmet olarak zahir oldu, lütuf da Müslümanlar için bir rahmet olarak tecelli etti: {وقضى بينهم} “ve aralarında hüküm verildi;” yani bütün bunlar kendileri için yapılan kullar arasında. Bağlam, uyarısı geleceği üzere adalet ve lütuf olarak fazlın umumunda açık olduğundan şöyle buyurdu: {بالحق} “hak ile;” yani vaki olan mükâfat ve cezalar, kitaplarda resullerin dilleriyle haber verilen şeylere tam mutabık olacak şekilde.
ولما كان المراد كمال الحق باعتبار عمومه لجميع الأشخاص والأعمال وكان ربما طرقه احتمال تخصيص ما، أزال ذلك بقوله: {وهم} أي باطناً وظاهراً {لا يظلمون *} أي لا يتجدد لهم ظلم في وقت أصلاً، فلا يزادون في جزاء السيئة على المثل شيئاً ولا ينقصون في جزاء الحسنة عن العشر شيئاً.
Murat edilen, bütün şahısları ve amelleri kapsaması itibarıyla hakkın kemali olduğundan ve buna herhangi bir tahsis ihtimali gelebileceğinden, şu sözüyle bunu giderdi: {وهم} “onlara;” yani bâtınen ve zâhiren; {لا يظلمون *} “haksızlık da edilmez.” Yani hiçbir vakitte kendilerine asla yeni bir zulüm vaki olmaz; kötülüğün cezasında denginden fazla bir şey artırılmaz, iyiliğin mükâfatında da on kattan bir şey eksiltilmez.
ولما كان ذلك ربما كان بالنسبة إلى ما وقع فيه الحكم، وليس نصاً في شمول الحكم لكل عمل، نص عليه بقوله، ذاكراً الوفاء والعمل لاقتضاء السياق ذلك بذكر الكتاب وما في حيزه من النبيين والشهداء والقضاء الحق، وذلك كله أليق بذكر العمل المؤسس على العلم، والوفاء الذي هو الركن الأعظم في الحق ومساق العلم، والعلم والوفاء أوفق لجعل العمل نفسه هو الجزاء بأن يصور بما يستحقه من الصور المليحة إن كان ثواباً والقبيحة إن كان عقاباً، والفرق بينه وبين العقل المؤسس
Bu durum belki hakkında hüküm verilen şeye nispetle olabileceğinden ve hükmün her ameli kapsadığına dair açık bir nass olmadığından; bağlamın kitap, onun dairesindeki nebiler, şahitler ve hak ile hüküm vermeyi zikretmesi sebebiyle bunu gerektirmesi dolayısıyla vefayı (tam ödemeyi) ve ameli zikrederek bunu açıkça bildirdi. Bütün bunlar ise ilim üzerine kurulan ameli ve hakta en büyük rükün ile ilmin mecrası olan tam karşılık vermeyi zikretmeye daha uygundur. İlim ve vefa, amelin bizzat kendisinin karşılık kılınmasına -eğer sevap ise güzel suretlerden, eğer ceza ise çirkin suretlerden hak ettiği surete büründürülmesine- daha uygundur. Bununla, arzu ve şiddetli sevk edici güç üzerine
على الشهوة وقوة الداعية: {ووفيت كل نفس} ولما كانت التوفية في الجزاء على غاية التحرير والمبالغة في الوفاء والمشاكلة في الصورة والمعنى، جعل الموفي نفس العمل فقال: {ما عملت} أي من الحسنات، لذلك عبر بالعمل الذي لا يكون إلا مع العلم وأفهم الختام تقدير «والله أعلم بما يعملون» .
bina edilen akıl arasındaki fark şudur: {ووفيت كل نفس} “Ve her nefse tastamam ödendi” Karşılığın tastamam ödenmesi son derece dakik, vefada mübalağalı, suret ve mana bakımından tam bir uygunluk içinde olduğundan, tam ödenen şeyi amelin kendisi kılarak şöyle buyurdu: {ما عملت} “yaptığı ameller;” yani yaptığı iyilikler. Bu sebeple ancak ilimle birlikte olan 'amel' ile ifade etti ve âyetin sonu 'Allah onların ne yaptıklarını çok iyi bilir' takdirini hissettirdi.
ولما كان المراد بالشهداء إقامة الحقوق على ما يتعارفه العباد وكان ذلك ربما أوهم نقصاً في العلم قال: {وهو أعلم} أي من العاملين والشهداء عليهم {بما يفعلون *} أي مما عمل به بداعية من النفس سواء كان مع مراعاة العلم أو لا. فالآية من الاحتباك: ذكر ما عملت أولاً يدل على ما فعلت ثانياً، وذكر ما يفعلون ثانياً يدل عليه ما يفعلون أولاً، وسره أن ما ذكر أوفق للمراد من نفي الظلم على حكم الوعد بالعدل والفضل لأن فيه الجزاء على كل ما بني على علم، وأما المشتهي فما ذكر أنه يجازى عليه بل الله يعلمه.
Şahitlerden murat kulların kendi aralarında bildikleri şekilde hakların ikame edilmesi olduğundan ve bu durum ilimde bir noksanlık vehmi uyandırabileceğinden şöyle buyurdu: {وهو أعلم} “Ve O en iyi bilendir;” yani amel edenlerden de onların aleyhine şahitlik edenlerden de; {بما يفعلون *} “onların yapmakta olduklarını!” Yani ilim gözetilerek olsun veya olmasın nefsin sevkiyle yaptıkları şeyleri. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Önce 'mâ amilet' ifadesinin zikredilmesi, ikinci olarak 'mâ fealet' ifadesine delalet eder; ikinci olarak 'mâ yef'alûn' ifadesinin zikredilmesi ise birinci olarak 'mâ yef'alûn' ifadesine delalet eder. Bunun sırrı şudur: Zikredilen husus, adalet ve lütuf vaadi hükmünce zulmün nefyedilmesi muradına daha uygundur; zira bunda ilim üzerine bina edilen her şeye karşılık verme vardır. Nefsin arzusuna gelince, onun karşılık göreceği zikredilmemiş, bilakis Allah'ın onu bildiği ifade edilmiştir.
ولما كان الأغلب على هذه المقامات التحذير، قدم في هذه التوفية حال أهل الغضب فقال: {وسبق} أي بأمر يسير من قبلنا بعد إقامة الحساب سوقاً عنيفاً {الذين كفروا} أي غطوا أنوار عقولهم، فالتبست عليهم الأمور فضلوا {إلى جهنم} أي الدركة التي تلقاهم بالعبوسة كما تلقوا الأوامر والنواهي والقائمين بها بمثل ذلك، فإن ذلك لازم لتغطية العقل {زمراً} أي جماعات في تفرقة
Bu makamlarda galip olan sakındırma olduğundan, bu tam karşılık verme hususunda gazaba uğrayanların halini öne alarak şöyle buyurdu: {وسيق} [metinde سبق yazsa da ayet وسيق'tir] “Ve sevk edildi;” yani hesabın görülmesinden sonra katımızdan kolay bir emirle şiddetli bir sevk edilişle; {الذين كفروا} “inkâr edenler;” yani akıllarının nurlarını örten, böylece işler kendilerine karışık gelip sapanlar; {إلى جهنم} “cehenneme;” yani kendileri emirleri, yasakları ve bunları ayakta tutanları asık suratla karşıladıkları gibi kendilerini de asık bir çehreyle karşılayan o çukura; zira bu durum aklı örtmenin lazımıdır; {زمراً} “bölük bölük;” yani ayrışmış cemaatler halinde,
بعضهم على إثر بعض - قاله أبو عبيد - أصنافاً مصنفين، كل شخص مع من يلائمه في الطريقة والزمرة، مأخوذة من الزمر وهو صوت فيه التباس كالزمر المعروف لأن ذلك الصوت من لازم الجمع.
Ebû Ubeyd'in belirttiği gibi birbirinin peşi sıra, sınıf sınıf; her şahıs kendi yoluna ve zümresine uyan kimselerle birliktedir. Zümer (bölükler) kelimesi, bilinen düdük/çalgı sesi gibi içinde karışıklık bulunan bir ses olan 'zemr'den alınmıştır; çünkü bu ses topluluğun lazımıdır.
ولما كان إغلاق الباب المقصود عن قاصده دالاًّ على صغاره، دل على أن أمرهم كذلك بقوله ذاكراً غاية السوق: {حتى إذ جاءوها} أي على صفة الذل والصغار، وأجاب «إذا» بقوله: {فتحت أبوابها} أي بولغ كما يفعل في أبواب السجن لأهل الجرائم بعد تكاملهم عندها في الإسراع في فتحها ليخرج إليهم ما كان محبوساً بإغلاقها من الحرارة التي يلقاهم ذكاؤها وشرارها على حالة هي أمر من لقاء البهام التي اختاروها في الدنيا على تقبل ما خالف أهويتهم من حسن الكلام.
Yönelinen kapının oraya yönelen kimseye kapatılması onun küçüklüğüne ve zilletine delalet ettiğinden, sevk etmenin nihayetini zikrederek onların durumunun da böyle olduğuna şu buyruğuyla delalet etti: {حتى إذا جاءوها} “Nihayet oraya geldiklerinde;” yani zillet ve küçüklük vasfıyla; 'izâ'nın cevabı olarak şöyle buyurdu: {فتحت أبوابها} “onun kapıları açıldı;” yani suçlular için cezaevi kapılarında yapıldığı gibi, hepsi kapısında toplandıktan sonra süratle açılmasında mübalağa edildi; ta ki kapalı tutulmasıyla içeride hapsolmuş bulunan o sıcaklık onların karşısına çıksın. O sıcaklığın alevi ve kıvılcımları, hevalarına aykırı olan güzel sözleri kabul etmeye dünyada tercih ettikleri hayvanlarla karşılaşmaktan daha acı bir halde onları karşılar.
ولما كان المصاب ربما رجا الرحمة، فإذا وجد من يبكته كان تبكيته أشد عليه مما هو فيه قال: {وقال لهم خزنتها} إنكاراً عليهم وتقريعاً وتوبيخاً: {ألم يأتكم رسل} ولما كان قيام الحجة بالمجانس أقوى قال واصفاً لرسل: {منكم} أي لتسهل عليكم مراجعتهم.
Musibete uğrayan kimse bazen rahmet umabilir; fakat kendisini azarlayan birini gördüğünde bu azarlama içinde bulunduğu durumdan ona daha ağır geleceğinden şöyle buyurdu: {وقال لهم خزنتها} “onun bekçileri onlara der ki:” onları kınamak, azarlamak ve ayıplamak üzere: {ألم يأتكم رسل} “Size elçiler gelmedi mi;” Kendi cinsinden biriyle hüccetin ikame edilmesi daha güçlü olduğundan resulleri niteleyerek şöyle buyurdu: {منكم} “içinizden;” yani onlara başvurmanız size kolay olsun diye.
ولما كانت المتابعة بالتذكير أوقع في النفس قال آتياً بصفة أخرى معبراً بالتلاوة التي هي أنسب لما يدور عليه مقصد السورة من العبادة لما للنفوس من النقائص الفقيرة إلى متابعة التذكير: {يتلون} أي يوالون {عليكم آيات} ولما كان أمر المحسن أخف على النفس
Hatırlatmanın peş peşe yapılması nefiste daha etkili olduğundan, hatırlatmanın tekrarlanmasına muhtaç olan nefislerin noksanlıkları sebebiyle surenin ibadete dair maksadına daha uygun olan 'tilâvet' lafzıyla ifade ederek başka bir sıfat getirdi: {يتلون} “okuyan;” yani peş peşe okuyan; {عليكم آيات} “size ayetlerini;” İhsanda bulunanın emri nefse daha hafif geleceğinden
فيكون أدعى إلى القبول قالوا: {ربكم} أي بالبشارة إن تابعتم. ولما كان الإنذار أبلغ في الزجر قالوا: {وينذرونكم لقاء يومكم} ولما كانت الإشارة أعلى في التشخيص قالوا: {هذا} إشارة إلى يوم البعث كله، أي من الملك الجبار إن نازعتم، فالآية من الاحتباك: ذكر الرب أولاً دلالة على حذف الجبروت ثانياً والإنذار ثانياً دليلاً على البشارة أولاً {قالوا بلى} أي قد أتونا وتلوا علينا وحذرونا.
ve kabule daha çok sevk edeceğinden [bekçiler] şöyle dediler: {ربكم} “Rabbinizin;” yani uyarsanız müjde ile. Uyarmak ise men etmede daha beliğ olduğundan şöyle dediler: {وينذرونكم لقاء يومكم} “ve sizi bu gününüze kavuşmakla uyaran;” İşaret müşahhas kılmada en üst seviye olduğundan şöyle dediler: {هذا} “bu;” diriliş gününün tamamına işarettir; yani karşı gelirseniz Cebbâr olan Hükümran'dan [gelecek azapla uyaran]. Ayette ihtibâk vardır: Önce 'Rab' isminin zikredilmesi, ikinci olarak ceberûtun hazfedildiğine delalettir; ikinci olarak 'inzar'ın zikredilmesi ise birinci olarak tebşirin hazfedildiğine delildir. {قالوا بلى} “Onlar: 'Evet!' dediler;” yani gerçekten bize geldiler, bize okudular ve bizi uyardılar.
ولما كان عدم إقبالهم على الخلاص مما وقعوا فيه مع كونه يسيراً من أعجب العجب، بينوا موجبه بقولهم: {ولكن حقت} أي وجبت وجوباً يطابقه الواقع، لا يقدر معه على الانفكاك عنه {كلمة العذاب} أي التي سبقت في الأزل علينا - هكذا كان الأصل، ولكنهم قالوا: {على الكافرين *} تخصيصاً بأهل هذا الوصف وبياناً لأنه موجب دخولهم وهو تغطيتهم للأنوار التي أتتهم بها الرسل.
İçine düştükleri durumdan kurtulmaya yönelmemeleri, üstelik bu kurtuluş son derece kolayken şaşılacak şeylerin en şaşırtıcısı olduğundan, bunun gerekçesini şu sözleriyle açıkladılar: {ولكن حقت} “Fakat hak oldu” yani vakıaya tastamam uygun düşen ve onunla birlikte azaptan kurtulmanın artık mümkün olmadığı kesin bir zorunlulukla gerçekleşti; {كلمة العذاب} “azap sözü;” yani ezelde aleyhimize geçmiş olan [söz]. Aslolan 'aleyhimize' denmesi idi; fakat onlar: {على الكافرين *} “inkârcıların aleyhine.” dediler. Bu, söz konusu vasfın ehline tahsis etmek ve oraya girmelerini gerektiren sebebin elçilerin getirdiği nurları örtüp gizlemeleri olduğunu açıklamak içindir.