Binûn

Zümer — 4. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما فرغوا من إهانتهم بتبكيتهم، أنكوهم بالأمر بالدخول، وعبر بالمبني للمفعول إشارة ألى أنهم وصلوا إلى أقصى ما يكون من الذل بحيث إنهم يمتثلون قول كل قائل جل أو قل، فقيل في جواب من كأنه قال: ماذا وقع بعد هذا التقريع؟ : {قيل} أي لهم جواباً لكلامهم: {ادخلوا أبواب جهنم} أي طبقاتها المتجهمة لداخليها. ولما كان الإخبار بالخلود حين الدخول أوجع لهم قالوا: {خالدين} أي

Onları azarlayarak küçük düşürme işi bitince, içeri girmelerini emrederek acılarını artırdılar. Meçhul sîgasıyla ifade edilmesi, onların zilletin en son noktasına ulaştıklarına ve az veya çok, büyük veya küçük her söyleyenin sözüne boyun eğer hale geldiklerine işaret eder. Sanki: 'Bu azarlamadan sonra ne oldu?' diyen kimseye cevap olarak şöyle buyruldu: {قيل} “Denildi [ki]:” yani sözlerine karşılık onlara şöyle dendi: {ادخلوا أبواب جهنم} “Girin cehennemin kapılarından;” yani içine girenlere karşı yüzünü asmış katlarından. İçeri girerken ebedî kalacaklarının bildirilmesi onlar için daha can yakıcı olduğundan şöyle dediler: {خالدين} “ebedî kalıcılar olarak;” yani

مقدرين الخلود {فيها} ولما كان سبب كفرهم بالأدلة هو التكبر، سبب عن الأمر بالدخول قوله معرى عن التأكيد لأنه يقال في الآخرة ولا تكذيب فيها يقتضي التأكيد ولم يتقدم منهم هنا كذب كالنحل بل اعتراف وتندم {فبئس مثوى} أي منزل ومقام {المتكبرين *} أي الذين أوجب تكبرهم حقوق كلمة العذاب عليهم، فلذلك تعاطوا أسبابها.

{فيها} “orada” kalacaklarını takdir ederek. Delilleri inkâr etmelerinin sebebi kibir olduğundan, içeri girme emrinin peşinden şu buyruk tekitlerden arındırılmış olarak getirildi; çünkü bu ahirette söylenmektedir ve orada tekidi gerektirecek bir yalanlama yoktur; ayrıca Nahl suresindeki gibi burada onlardan bir yalanlama sadır olmamış, bilakis itiraf ve pişmanlık gelmiştir: {فبئس مثوى} “Ne kötüdür yeri” yani menzili ve makamı; {المتكبرين *} “büyüklük taslayanların!” Yani kibirleri aleyhlerine azap sözünün hak olmasını gerektiren ve bundan dolayı onun sebeplerini işleyen kimselerin.

ولما ذكر أحوال الكافرين، أتبعه أحوال أضدادهم فقال: {وسيق} وسوقهم إلى المكان الطيب يدل على أن موقفهم كان طيباً لأن من كان في أدنى نكد فهيئ له مكان هنيء لا يحتاج في الذهاب إليه إلى سوق، فشتان ما بين السوقين! هذا سوق إكرام، وذاك سوق إهانة وانتقام، وهذا لعمري من بدائع أنواع البديع، وهو أن يأتي سبحانه بكلمة في حق الكفار فتدل على هوانهم بعقابهم، ويأتي بتلك الكلمة بعينها وعلى هيئتها في حق الأبرار فتدل على إكرامهم بحسن ثوابهم، فسبحان من أنزله معجز المباني، متمكن المعاني، عذب الموارد والمثاني.

Kâfirlerin hallerini zikredince, hemen ardından onların zıtlarının hallerini getirdi ve şöyle buyurdu: {وسيق} “Ve sevk edildi;” Onların güzel bir mekâna sevk edilmeleri, durdukları yerin de güzel olduğuna delalet eder; zira en ufak bir sıkıntı içinde olup da kendisine huzurlu bir yer hazırlanan kimse, oraya gitmek için sevk edilmeye muhtaç olmaz. İki sevk ediliş arasında ne kadar da büyük fark vardır! Bu bir ikram sevki, diğeri ise bir aşağılama ve intikam sevkidir. Ömrüme yemin olsun ki bu, bedî sanatının en harika türlerindendir: Şanı Yüce olan Allah, kâfirler hakkında bir kelime getirir ve bu kelime cezaları sebebiyle onların aşağılanmasına delalet eder; sonra aynı kelimeyi ve aynı kalıbı iyiler hakkında getirir, bu defa da güzel mükâfatları sebebiyle onların ağırlanmasına ve onurlandırılmasına delalet eder. Yapısı mucize, manaları sağlam, kaynakları ve tekrarları pek tatlı olan [bu Kitab'ı] indirenin şânı ne yücedir!

ولما كان هذا ليس لجميع السعداء بل للخلص منهم، دل على ذلك بقوله: {الذين اتقوا} أي لا جميع المؤمنين {ربهم} أي الذين كلما زادهم إحساناً زادوا له هيبة، روى أحمد وأبو يعلى وابن حبان في صحيحه

Bu durum bütün bahtiyarlar için değil, onların ihlâslı olanları için geçerli olduğundan, şu buyruğuyla buna delalet etti: {الذين اتقوا} “sakınanlar;” yani müminlerin tamamı değil; {ربهم} “Rablerinden;” yani O kendilerine ihsanını artırdıkça O'na olan saygı ve haşyetlerini artıran kimseler. Ahmed, Ebû Ya'lâ ve Sahîh'inde İbn Hibbân rivayet etmiştir:

عن أبي سعيد ﵁ عن رسول الله ﷺ أنه قال: «يوماً كان مقداره خمسين ألف سنة، فقيل: ما أطول هذا اليوم؟ قال النبي ﷺ: والذي نفسي بيده إنه ليخفف على المؤمن حتى يكون عليه أخف من صلاة مكتوبة» وروى الطبراني وابن حبان في صحيحه عن عبد الله بن عمرو ﵄ عن النبي ﷺ قال: «تجتمعون يوم القيامة» - فذكر الحديث حتى قال: «قالوا: فأين المؤمنون يومئذ؟ قال: توضع لهم كراسي من نور ويظلل عليهم الغمام يكون ذلك اليوم أقصر على المؤمنين من ساعة من نهار» ويمكن أن يكون السوق إشارة إلى قسر المقادير للفريقين على الأفعال التي هي أسباب الدارين {إلى الجنة زمراً} أهل الصلاة المنقطعين إليها المستكثرين منها على حدة، وأهل الصوم كذلك - إلى غير من الأعمال التي تظهر آثارها على الوجوه.

Ebû Saîd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Miktarı elli bin yıl olan bir gündür. 'Bu gün ne kadar da uzundur!' denildi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, o gün mümine öyle hafifletilir ki, onun için farz bir namazdan daha hafif olur.'» Taberânî ve Sahîh'inde İbn Hibbân, Abdullah b. Amr radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet gününde toplanırsınız...» -hadisi zikretti ve nihayet şöyle dedi-: «Dediler ki: 'O gün müminler nerede olur?' Buyurdu ki: 'Onlar için nurdan kürsüler konur ve üzerlerine bulutlar gölge yapar; o gün müminlere gündüzün bir saatinden daha kısa gelir.'» Sevk etmenin, iki zümrenin iki yurdun sebepleri olan ameller üzerine takdirler tarafından yönlendirilmesine bir işaret olması da mümkündür: {إلى الجنة زمراً} “cennete bölük bölük.” Kendini sadece ona vermiş, onu çokça kılan namaz ehli ayrı bir grup olarak, oruç ehli de aynı şekilde... yüzlerde izleri beliren diğer amellere varıncaya kadar.

ولما ذكر السوق، ذكر غايته بقوله: {حتى إذا جاءوها} ولما كان إغلاق الباب عن الآتي يدل على تهاون به، وفي وقوفه إلى أن يفتح له نوع هوان قال: {وفتحت} أي والحال أنها قد فتحت {أبوابها} أي إكراماً لهم قبل وصولهم إليها بنفس الفتح وبما يخرج إليهم

Sevk etmeyi zikredince, onun nihayetini şu buyruğuyla zikretti: {حتى إذا جاءوها} “Nihayet oraya vardıklarında” Kapının gelene kapatılması onu önemsememeye delalet ettiğinden ve ona açılıncaya kadar beklemesinde bir nevi zillet bulunduğundan şöyle buyurdu: {وفتحت} “ve açılmışken” yani kapıları halihazırda açılmış bir haldeyken; {أبوابها} “onun kapıları,” yani henüz oraya ulaşmadan önce sırf açılmasıyla ve oradan kendilerine doğru çıkan [şeylerle] kendilerine ikram olmak üzere,

من رائحتها، ويرون من زهرتها وبهجتها، ليكون ذلك لهم سائقاً ثانياً إلى ما لم يروا مثله ولا رأوا عنه ثانياً.

kokusundan [çıkanlarla], güzelliğinden ve neşesinden gördükleriyle; ta ki bu durum, benzerini görmedikleri ve yerine bir ikincisini koyamayacakları şeylere doğru onlar için ikinci bir sevk edici olsun.

ولما ذكر إكرامهم بأحوال الدار، ذكر إكرامهم بالخزنة الأبرار، فقال عطفاً على جواب «إذا» بما تقديره: تلقتهم خزنتها بكل ما يسرهم: {وقال لهم خزنتها} أي حين الوصول: {سلام عليكم} تعجيلاً للمسرة لهم بالبشارة بالسلامة التي لا عطب فيها. ولما كانت داراً لا تصلح إلا للمطهرين قالوا: {طبتم} أي صلحتم لسكناها، فلا تحول لكم عنها أصلاً، ثم سببوا عن ذلك تنبيهاً على أنها دار الطيب، فلا يدخلها إلا مناسب لها، قولهم: {فادخلوها} فأنتج ذلك {خالدين *} ولعل فائدة الحذف لجواب «إذا» أن تذهب النفس فيه من الإكرام كل مذهب وتعلم أنه لا محيط به الوصف، ومن أنسب الأشياء أن يكون دخولهم من غير مانع من إغلاق باب أو منع بواب، بل مأذوناً لهم مرحباً بهم إلى ملك الأبد.

Yurdun halleriyle onlara yapılan ikramı zikredince, hayırlı bekçiler vasıtasıyla yapılan ikramı zikretti ve takdiri 'Onun bekçileri onları kendilerini sevindirecek her şeyle karşıladı' şeklinde olan 'izâ'nın cevabına atfederek şöyle buyurdu: {وقال لهم خزنتها} “onun bekçileri onlara der ki:” yani ulaştıkları anda; {سلام عليكم} “Selam olsun size!” İçinde hiçbir helak bulunmayan esenlik müjdesiyle sevinçlerini çabuklaştırmak için. Orası ancak arınmış kimselere layık bir yurt olduğundan şöyle dediler: {طبتم} “Tertemiz oldunuz / arındınız,” yani orada ikamet etmeye layık ve elverişli hale geldiniz, artık oradan hiçbir şekilde ayrılmanız söz konusu değildir. Sonra oranın temizlik yurdu olduğuna ve oraya ancak ona uygun olanın girebileceğine dikkat çekmek üzere bu durumu şu sözlerine bağladılar: {فادخلوها} “artık girin oraya,” böylece bu [hitap] şu neticeyi verdi: {خالدين *} “ebedî kalıcılar olarak.” 'İzâ'nın cevabının hazfedilmesindeki fayda, nefsin ikram hususunda her türlü ihtimali düşünmesi ve onu hiçbir vasfın kuşatamayacağını bilmesidir. En uygun durumlardan biri de onların bir kapının kapanması veya bir kapıcının engellemesi gibi hiçbir mania olmadan, bilakis kendilerine izin verilmiş ve hoş karşılanmış olarak ebedî mülke girmeleridir.

ولما كان التقدير: فدخلوها، عطف عليه قوله: {وقالوا} أي جميع الداخلين: {الحمد} أي الإحاطة بأوصاف الكمال، وعدلوا إلى الاسم الأعظم حثاً لأنفسهم على استحضار جميع ما تمكنهم معرفته من الصفات فقالوا: {لله} أي الملك الأعظم {الذي صدقنا وعده} في قوله تلك الجنة التي نورث من عبادنا من كان تقياً فطابق قوله الواقع

Takdir 'Böylece oraya girdiler' şeklinde olunca, şu buyruğunu ona atfetti: {وقالوا} “Ve dediler [ki]:” yani girenlerin tamamı: {الحمد} “Hamd;” yani kemal sıfatlarını kuşatmak; nefislerini kavrayabilecekleri bütün sıfatları hazır bulundurmaya teşvik etmek için İsm-i Âzam'a yönelip şöyle dediler: {لله} “Allah'a [mahsustur],” yani o En Büyük Hükümran'a; {الذي صدقنا وعده} “bize vaadini gerçekleştiren;” «Kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet işte budur» buyruğundaki vaadini. Böylece O'nun sözü

الذي وجدناه في هذه الساعة {وأورثنا} كما وعدنا {الأرض} التي لا أرض في الحقيقة غيرها وهي أرض الجنة التي لا كدر فيها بوجه وفيها كل ما تشتهي الأنفس وتلذ الأعين، بأن جعل حالنا فيها في تمام الملك وعدم التسبب في الحقيقة فيه حال الوارث الذي هو بعد موروثه ولا شيء بعده ولا منازع له حال كوننا {نتبوأ} أي نتخذ منازل هي أهل لمن خرج منها أن يشتهي العود إليها، وبينوا الأرض بقولهم في موضع الضمير: {من الجنة} أي كلها {حيث نشاء} لاتساعها فلا حاجة لأحد فيها أن ينازع أحداً في مكان أصلاً، ولا يشتهي إلا مكانه. ولما كانت بهذا الوصف الجليل، تسبب عنه مدحها بقوله: {فنعم} أجرنا - هكذا كان الأصل، ولكنه قال: {أجر العاملين *} ترغيباً في الأعمال وحثاً على عدم الاتكال.

bu anda bulduğumuz vakıaya tastamam uydu; {وأورثنا} “ve bizi mirasçı kılan” bize vaat ettiği gibi; {الأرض} “o yere;” hakikatte kendisinden başka hiçbir yer bulunmayan o yere ki o da hiçbir kederin bulunmadığı, nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı her şeyin mevcut olduğu cennet yurdudur. Bu da oradaki durumumuzu mülkün tamlığı ve hakikatte sebep kılınmama noktasında, miras bırakanından sonra gelen, kendisinden sonra hiçbir şey bulunmayan ve hiçbir çekişeni olmayan mirasçının hali gibi kılmak suretiyledir. Biz şu halde iken: {نتبوأ} “yerleşiyoruz;” yani oradan çıkan kimsenin yeniden dönmeyi arzulayacağı menziller ediniyoruz. Zamir makamında şöyle diyerek o yeri açıkladılar: {من الجنة} “cennetten;” yani tamamından; {حيث نشاء} “dilediğimiz yere;” genişliğinden ötürü; artık orada hiç kimsenin bir mekân hususunda bir başkasıyla çekişmesine asla gerek kalmaz ve kişi kendi yerinden başkasını arzulamaz. Cennet bu yüce vasıfta olunca, şu buyrukla övülmesi bunun bir neticesi oldu: {فنعم} “Ne güzeldir” mükâfatımız -aslolan böyle idi, fakat-: {أجر العاملين *} “çalışanların mükâfatı!” dedi. Bu da amellere rağbet ettirmek ve tembellik edip sadece güvenmeye dayanmamaya teşvik etmek içindir.

ولما ذكر سبحانه الذين ركب فيهم الشهوات، وما وصلوا إليه من المقامات، أتبعهم أهل الكرامات الذين لا شاغل لهم عن العبادات، فقال صارفاً الخطاب لعلو الخبر إلى أعلى الخلق أنه لا يقوم بحق هذه الرؤية غيره: {وترى} معبراً بأخص من الإبصار الأخص من النظر كما بين في البقرة في قوله تعالى {وإن القوة لله جميعاً} [البقرة: ١٦٥] {الملائكة} القائمين بجميع ما عليهم من الحقوق {حافين} أي محدقين ومستديرين وطائفين في جموع لا يحصيها إلا الله. من الخف وهو الجمع، والحفة

Şanı Yüce olan Allah içlerine şehvet yerleştirdiği kimseleri ve ulaştıkları makamları zikredince, ibadetlerden kendilerini alıkoyacak hiçbir meşguliyeti bulunmayan keramet ehlini onların peşinden getirdi ve haberin yüceliğinden ötürü hitabı, bu görmenin hakkını kendisinden başkasının yerine getiremeyeceğini belirterek mahlukatın en yücesine çevirip şöyle buyurdu: {وترى} “Ve görürsün;” Bakara suresindeki {وأن القوة لله جميعاً} “bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu” [el-Bakara: 165] ayetinde açıklandığı üzere, 'nazar'dan daha hususi olan 'ibsâr'dan da daha hususi bir ifadeyle dile getirerek; {الملائكة} “melekleri;” üzerlerine düşen bütün hakları yerine getiren [melekleri]; {حافين} “kuşatmış olarak;” yani Allah'tan başkasının sayamayacağı topluluklar halinde çepeçevre sarmış, etrafında dönen ve tavaf eden kimseler olarak. Bu kelime topluluk anlamına gelen el-haf (الخف) ve insan topluluğu,

وهو جماعة الناس، والأعداد الكثيرة، وهو جمع حاف، وهو الواحد من الجماعة المحدقة.

kalabalık sayılar anlamına gelen el-hiffe (الحفة) kökünden gelir. Kuşatan topluluktan bir kişi anlamına gelen 'hâff' (حاف) kelimesinin çoğuludur.

ولما كان عظيم الشيء من عظم صاحبه، وكان لا يحيط بعظمة العرش حق الإحاطة إلا الله تعالى، أشار إلى ذلك بإدخال الجاز فقال: {من حول العرش} أي الموضع الذي يدار فيه به ويحاط به منه، من الحول وهو الإحاطة والانعطاف والإدارة. محدقين ببعض أحفته أي جوانبه التي يمكن الحفوف بها بالقرب منها يسمع لحفوفهم صوت بالتسبيح والتحميد والتقديس والاهتزاز خوفاً من ربهم، فإدخال {من} يفهم أنهم مع كثرتهم إلى حد لا يحصيه إلا الله، لا يملؤون ما حوله، حال كونهم {يسبحون بحمد} وصرف القول إلى وصف الإحسان مدحاً لهم بالتشمير لشكر المنعم وتدريباً لغيرهم فقال: {ربهم} أي يبالغون في التنزيه عن النقص بأن يتوهم متوهم أنه محتاج إلى عرش أو غيره، وأن يحويه مكان متلبسين بإثبات الكمال للمحسن إليهم بإلزامهم بالعبادة من غير شاغل يشغلهم، ولا منازع من شهوة أو حظ يغفلهم، تلذذاً بذكره وتشرفاً بتقديسه، ولأن حقه إظهار تعظميه على الدوام كما أنه متصل الإنعام.

Bir şeyin azameti sahibinin azametinden kaynaklandığından ve Arş'ın azametini hakkıyla ancak Yüce Allah kuşatabileceğinden, cer harfi getirerek buna işaret etti ve şöyle buyurdu: {من حول العرش} “Arş'ın etrafını;” yani etrafında dönülen ve kuşatılan mekânı; bu da kuşatmak, meyletmek ve çevresinde dönmek anlamındaki el-havl (الحول) kökündendir. Arş'ın yakınına varılarak kuşatılması mümkün olan bazı taraflarını ve kısımlarını kuşatmış olarak; kuşatmalarından ötürü Rablerinden duydukları korkuyla tesbih, tahmid, takdis ve titreyiş sesleri işitilir. 'Min' (من) edatının dâhil edilmesi, Allah'tan başkasının sayamayacağı kadar çok olmalarına rağmen Arş'ın etrafını dolduramadıklarını ifade eder. Şu halde iken: {يسبحون بحمد} “hamd ile tesbih ederlerken;” Nimeti verene şükretmeye gayret etmelerini övmek ve başkalarını eğitmek maksadıyla sözü ihsan vasfına çevirerek şöyle buyurdu: {ربهم} “Rablerini;” yani O'nun Arş'a veya başka bir şeye muhtaç olduğu ve bir mekânın O'nu kuşatacağı vehmine kapılan birinin vehminden O'nu noksanlıklardan tenzih etmede mübalağa ederler; kendilerini meşgul eden hiçbir meşgale bulunmaksızın ve kendilerini gaflete düşürecek hiçbir şehvet veya pay çekişmesi olmaksızın, sırf O'nu zikretmekten lezzet alarak ve O'nu takdis etmekle şereflenerek, kendilerine ibadeti gerekli kılmakla ihsanda bulunan Zat için kemali ispat etmeye bürünmüş olarak [tesbih ederler]. Çünkü nimet vermesi kesintisiz olduğu gibi, O'nun büyüklüğünü daima izhar etmek de O'nun hakkıdır.

ولما تقدم ذكر الحكم بين أهل الشهوات بما برز عليهم من الشهادات،

Aleyhlerine ortaya çıkan şahitliklerle şehvet ehli arasındaki hüküm daha önce zikredilince,

ذكر هنا الحكم بينهم وبين الملائكة الذين فاضوا في أصل خلقهم بقولهم {أتجعل فيها من يفسد فيها ويسفك الدماء} الآية فقال: {وقضى بينهم} أي بين أهل الشهوات وأهل العصمة والثبات. ولما كان السياق عاماً في الترغيب والترهيب عدلاً وفضلاً، بخلاف سياق سورة يونس ﵇، قال: {بالحق} بأن طوبق بما أنزلنا فيهم في الكتب التي وضعناها لحسابهم الواقع، فمن طغى منهم أسكناه لظى بعدلنا، ومن اتقى نعمناه في جنة المأوى بفضلنا، لجهادهم ما فيهم من الشهوات حتى ثبتوا على الطاعات، مع ما ينزعهم من الطبائع إلى الجهالات، وأما الملائكة فأبقيناهم على حالهم في العبادات: {وقيل} أي من كل قائل: آخر الأمور كلها {الحمد} أي الإحاطة بجميع أوصاف الكمال، وعدل بالقول إلى ما هو حق بهذا المقام فقال: {لله} ذي الجلال والإكرام، علمنا ذلك في هذا اليوم عمل اليقين كما كنا في الدنيا نعلمه علم اليقين.

{أتجعل فيها من يفسد فيها ويسفك الدماء} “Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?” ayetiyle onların yaratılışlarının aslı hakkında konuşan meleklerle onlar arasındaki hükmü burada zikretti ve şöyle buyurdu: {وقضى بينهم} “Ve aralarında hükmolundu;” yani şehvet ehli ile masumiyet ve sebat ehli arasında. Yûnus aleyhisselâm suresindeki bağlamın aksine, buradaki bağlam adalet ve lütuf açısından genel bir korkutma ve müjdeleme içerdiğinden şöyle buyurdu: {بالحق} “hak ile;” yani hesaba çekilmeleri için koyduğumuz kitaplarda onlar hakkında indirdiklerimiz vakıaya tastamam uygun düşürülmek suretiyle. Onlardan azgınlık edeni adaletimizle cehenneme yerleştirdik; sakınanı ise fıtratlarının kendilerini cehalete sürüklemesine rağmen itaatler üzerinde sebat edinceye kadar içlerindeki şehvetlerle cihat ettikleri için lütfumuzla Me'vâ cennetinde nimetlendirdik. Meleklere gelince, onları ibadetlerdeki halleri üzere bıraktık: {وقيل} “ve denildi [ki]:” yani her söyleyen tarafından bütün işlerin sonunda: {الحمد} “Hamd;” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatmak; sözü bu makama layık olana çevirerek şöyle buyurdu: {لله} “Allah'a [mahsustur],” Celal ve İkram sahibi olan [Allah'a]. Dünyada bunu ilme'l-yakîn olarak bildiğimiz gibi bu günde de hakka'l-yakîn olarak bildik.

ولما كان ذلك اليوم أحق الأيام بمعرفة شمول الربوبية لاجتماع الخلائق وانفتاح البصائر وسعة الضمائر، قال واصفاً له سبحانه بأقرب الصفات إلى الاسم الأعظم: {رب العالمين *} أي الذي ابتدأهم،

O gün, mahlukatın toplanması, basiretlerin açılması ve gönüllerin genişlemesi sebebiyle rubûbiyetin kuşatıcılığını bilmeye en layık gün olduğundan, Yüce Zatını İsm-i Âzam'a en yakın sıfatlarla niteleyerek şöyle buyurdu: {رب العالمين *} “âlemlerin Rabbine.” Yani onları ilk olarak

أولاً من العدم وأقامهم ثانياً بما رباهم به من التدبير، وأعادهم ثالثاً بعد إفنائهم بأكمل قضاء وتقدير، وأبقاهم رابعاً لا إلى خير، فقد حقق وعده كما أنزل في كتابه وصدق وعيده لأعدائه كما قال في كتابه، فتحقق أنه تنزيله، فقد ختم الأمر بإثبات الكمال باسم الحمد عند دخول الجنان والنيران كما ابتدأ به عند ابتداء الخلق في أول الإنعام، فله الإحاطة بالكمال في أن الأمر كما قال كتابه على كل حال، فقد انطبق آخرها على أولها بأن الكتاب تنزيله لمطابقة كل ما فيه للواقع عندما يأتي تأويله، وبأن الكتاب الحامل على التقوى المسببة للجنة أنزل للإبقاء الأول، فمن أتبعه كان له سبباً للإبقاء الثاني، وهذا الآخر هو عين أول سورة غافر فسبحان من أنزله معجزاً نظامه، فائتاً القوى أول كل شيء منه وختامه، وصلى الله على سيدنا محمد وآله وصحبه وأهل بيته الطيبين الطاهرين وصحابته أجمعين.

yokluktan var eden, ikinci olarak kendilerini terbiye ettiği tedbiriyle ayakta tutan, üçüncü olarak onları yok ettikten sonra en mükemmel kaza ve kaderle yeniden dirilten ve dördüncü olarak ebediyen baki kılan [Rabbine]. O, Kitabında indirdiği gibi vaadini gerçekleştirmiş, Kitabında buyurduğu gibi düşmanlarına olan tehdidini doğrulamıştır; böylece bunun O'nun indirdiği [Kitap] olduğu kesinleşmiştir. İlk nimet vermede yaratılışın başlangıcında hamd ile başladığı gibi, cennetlere ve cehennemlere girilirken de hamd ismiyle kemali ispat ederek işi noktalamıştır. İşin her halükârda Kitabının buyurduğu gibi olması noktasında kemali kuşatmak O'na aittir. Böylece surenin sonu başıyla tastamam örtüşmüştür; zira Kitap, tevili geldiğinde içindeki her şeyin vakıaya mutabık olması yönüyle O'nun indirmesidir; cennete vesile olan takvaya sevk eden Kitap ise ilk baki kılma için indirilmiştir. Kim ona uyarsa, bu onun için ikinci baki kılmaya bir sebep olur. Bu son kısım, Gâfir suresinin ilk kısmının ta kendisidir. Dizilişini mucize kılan, ilk her bir şeyi ve sonu bütün güçleri aşan [Allah'ın] şânı ne yücedir! Allah Efendimiz Muhammed'e, âline, ashâbına, onun temiz ve pak Ehl-i Beyt'ine ve bütün sahâbîlerine salât eylesin.