{إن في خلق السماوات والأرض} [البقرة: ١٦٤] إلى قوله: {لقوم يعقلون} [البقرة: ١٦٤] فكان خطاب سورة آل عمران إقبالاً على أولي الألباب الذين لهم لب العقل، بما ظهر في أولها وخاتمتها في قوله: {وما يذكر إلا أولوا الألباب} [آل عمران: ٧] وفي خاتمتها في آيات اعتبارها في قوله ﷾ {إن في خلق السماوات والأرض واختلاف الليل والنهار لآيات لأولي الألباب} [آل عمران: ١٩٠] فبالعقل يقع الاعتبار لمنزل الكتاب وباللب يكون التذكر، إيلاء إلى الذي نزل الكتاب، وبالجملة فمثاني هذه السورة من تفاصيل آياتها وجمل جوامعها مما هو أعلق بطيب الإيمان واعتبار اللب، كما أن منزل سورة البقرة أعلق بما هو من أمر الأعمال وإقامة معالم الإسلام بما ظهر في هذه السورة من علن أمر الله، وبما افتتحت به من اسم الله الأعظم الذي جميع الأسماء أسماء له لإحاطته واختصاصها بوجه ما، فكان فيها علن التوحيد وكماله وقوام تنزيل الأمر وتطورالخلق في جميع متنزلها ومثانيها، وظهر
{إن في خلق السماوات والأرض} [Bakara: 164] ayetinden {لقوم يعقلون} [Bakara: 164] buyruğuna kadar [böyledir]. Âl-i İmrân Suresi'nin hitabı ise, surenin başında ve sonundaki {وما يذكر إلا أولوا الألباب} “bunu ancak selim akıl sahipleri düşünüp anlar” [Âl-i İmrân: 7] buyruğunda ve surenin sonundaki ibret ayetlerinde yer alan O azze ve celle'nin {إن في خلق السماوات والأرض واختلاف الليل والنهار لآيات لأولي الألباب} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde selim akıl sahipleri için ayetler vardır” [Âl-i İmrân: 190] buyruğunda açığa çıktığı üzere, aklın özüne sahip olan lüb (akıl) sahiplerine yöneliştir. Zira Kitab'ı indirene yönelik ibret akıl ile gerçekleşir; tezekkür (öğüt alma) ise Kitab'ı indiren Zât'a yönelerek selim akıl (lüb) ile olur. Hulasa, bu surenin gerek ayetlerinin tafsilatından gerekse toplayıcı cümlelerinden oluşan ikili anlatımları (mesânîsi), imanın temizliğine ve lübbün ibret almasına en sıkı şekilde bağlı olan hususlardandır; nitekim Bakara Suresi'nin iniş mertebesi de, Allah'ın emrinin aşikâr oluşunun bu surede açığa çıkmasıyla ve bütün isimlerin -ihata ediciliği ve belli bir yönden tahsis ediciliği sebebiyle- kendisine ait olduğu Allah'ın İsm-i Âzam'ı ile başlaması hasebiyle, amellerle ve İslam'ın nişanelerini ikame etmekle en sıkı şekilde bağlıdır. Böylece bu surede, bütün nüzul mertebelerinde ve ayet çiftlerinde tevhidin aşikârlığı ve kemali, emrin tenzîlinin ve yaratılış safhalarının kıvamı yer almış,
فيها تفصيل وجوه الحكم العلية التي تضمن جملة ذكرها الآية الجامعة في سورة البقرة في قوله ﷾ {يؤتي الحكمة من يشاء} [البقرة: ٢٦٩] فكان من جملة بناء الحكمة ما هو السبب في ظهور الكفر من الذين كفروا بما غلب عليهم من الفتنة بأموالهم وأولادهم حتى ألهتهم عن ذكر الله، فانتهوا فيه إلى حد الكفر الذي نبه عليه {الذين آمنوا} في قوله ﷾ {يا أيها الذين آمنوا لا تلهكم أموالكم ولا أولادكم عن ذكر الله} [المنافقون: ٩] انتهى.
ve Bakara Suresi'ndeki O azze ve celle'nin {يؤتي الحكمة من يشاء} “O, hikmeti dilediğine verir” [Bakara: 269] toplayıcı ayetinin icmâlen zikrettiği yüce hikmetlerin tafsilatı bu surede açığa çıkmıştır. İşte bu hikmet binasının bir parçası da, inkâr edenlerde küfrün ortaya çıkmasına sebep olan şeyin, kendilerini Allah'ın zikrinden alıkoyacak derecede malları ve çocuklarıyla kapıldıkları fitnenin galebe çalması ve neticede O azze ve celle'nin {يا أيها الذين آمنوا لا تلهكم أموالكم ولا أولادكم عن ذكر الله} “Ey iman edenler! Mallarınız ve çocuklarınız sizi Allah'ı anmaktan alıkoymasın” [Münâfikûn: 9] buyruğunda {الذين آمنوا} “iman edenler”e dikkat çektiği küfür sınırına varmış olmalarıdır.' [Sözü] bitti.
ولما كان السبب المقتضي لاستمرارالكفر من النصارى المجادلين في أمر عيسى ﵊ الخوف ممن فوقهم من ملوك النصرانية نبههم ﷾ على أول قصة أسلافهم من بني إسرائيل، وما كانوا فيه من الذل مع آل فرعون، وما كان فيه فرعون من العظمة التي تُقسر بها ملوك زمانهم، ثم لما أراد الله ﷾ قهر أسلافهم له لم تضرهم ذلتهم ولا قلتهم، ولا نفعته عزته ولا كثرة آله، فلذلك صرح بهم ﷾ وطوى ذكر من قبلهم فقال: {كدأب} أي لم يغن عنهم ذلك شيئاً مثل عادة {آل فرعون} أي الذين اشتهر لديكم استكبارهم وعظمتهم وفخارهم، قال الحرالي:
Îsâ aleyhisselâm'ın durumu hakkında tartışan Hristiyanların küfürde devam etmelerini gerektiren sebep, kendi üstlerindeki Hristiyan krallardan duydukları korku olunca, O azze ve celle onları İsrâiloğulları'ndan olan geçmişlerinin ilk kıssasına, Firavun ailesinin yanında içinde bulundukları zillete ve Firavun'un zamanının krallarını boyun eğdiren azametine dikkat çekti. Sonra Allah azze ve celle geçmişlerini Firavun'a galip kılmayı dileyince, onların ne zilletleri ne de azlıkları kendilerine zarar verdi; Firavun'a da ne izzeti ne de ailesinin/taraftarlarının çokluğu fayda sağladı. İşte bu sebeple O azze ve celle onları açıkça zikredip onlardan öncekilerin zikrini dürerek şöyle buyurdu: {كدأب} yani bu durum kendilerine hiçbir fayda sağlamadı, tıpkı âdeti gibi; {آل فرعون} “Firavun ailesinin”; yani büyüklük taslamaları, azametleri ve övünmeleri katınızda meşhur olan kimselerin. Harallî dedi ki:
الدأب العادة الدائمة التي تتأبد بالتزامها، وآل الرجل من إذ أحصر تراءى فيهم فكأنه لم يغب؛ وفرعون اسم ملك مصر في الكفر، ومصر أرض جامعة كليتها وجملة، إقليمها نازل منزلة الأرض كلها، فلها إحاطة بوجه ما، فلذلك أعظم شأنها في القرآن وشأن العالي فيها من الفراعنة، وكان الرسول المبعوث إليه أول المؤمنين بما وراء أول الخلق من طليعة ظهور الحق لسماع كلامه بلا واسطة ملك، فكان أول من طوى في رتبة بنوتة رتبة البنوة ذات الواسطة، فلذلك بدىء به في هذا الخطاب لعلو رتبة بنوته بما هو كليم الله ومصطفاه على الناس، ولحق به من تقدمهم بما وقعت في بنوته من واسطة زوج أو ملك، وخص آله لأنه هو كان عارفاً بأمر الله ﷾ فكان جاحداً لا مكذباً انتهى.
'De'b (دَأْب), bağlanıp devam ettirilmekle kalıcılaşan sürekli âdettir. Bir adamın âli (ailesi/taraftarları), kendisi kuşatılıp engellendiğinde onlarda görünen, dolayısıyla sanki hiç kaybolmamış gibi olan kimselerdir. Firavun, küfürdeki Mısır kralının adıdır. Mısır ise külliyatı ve tamamı toplayıcı bir arazidir; onun bölgesi bütün yeryüzü mesabesindedir, bu yüzden bir yönüyle kuşatıcılığı vardır. İşte bu sebeple Kur'an'da onun şanı ve oradaki Firavunların ileri geleninin şanı büyük tutulmuştur. Ona gönderilen elçi ise, bir melek vasıtası olmaksızın kelâmını işitmek suretiyle hakkın zuhurunun öncüsünden ilk yaratılışın ötesindeki şeylere iman edenlerin ilkiydi. Dolayısıyla o, vasıtalı oğulluk rütbesini kendi oğulluk rütbesinde dürenlerin ilki olmuştur. İşte bu hitapta, insanlara üstün kılınmış ve Allah'ın kelîmi olması hasebiyle oğulluk rütbesinin yüceliğinden ötürü onunla başlanmış; oğulluklarında bir eş veya melek vasıtası bulunan öncekiler ise ona tabi kılınmıştır. Âli (taraftarları) özellikle zikredilmiştir; çünkü kendisi Allah azze ve celle'nin emrini biliyordu; dolayısıyla o yalanlayıcı değil, bilerek inkâr edici (câhid) idi.' [Sözü] bitti.
{والذين} ولما كان المكذبون إنما هم بعض المتقدمين أدخل الجار فقال: {من قبلهم} وقد نقلت إليكم أخبارهم وقوتهم واستظهارهم فكأنه قيل: ماذا كانت عادتهم؟ فقيل: {كذبوا} ولما كان التكذيب موجباً للعقوبة
{والذين} “Ve o kimseler [gibi]”; yalanlayanlar öncekilerin sadece bir kısmı olunca cer edatını dahil ederek şöyle buyurdu: {من قبلهم} “onlardan öncekilerden”; onların haberleri, kuvvetleri ve üstünlükleri size nakledilmiştir. Sanki: 'Onların âdeti ne idi?' denilmiş, buna karşılık şöyle buyrulmuştur: {كذبوا} “yalanladılar”; yalanlama cezayı gerektirici olunca,
كان مظهر العظمة به أليق، فصرف القول إليه فقال: {بآياتنا} السورية والصورية مع ما لها من العظمة بما لها من إضافتها إلينا {فأخذهم} ولما أفحشوا في التكذيب عدل إلى أعظم من مظهر العظمة تهويلاً لأخذهم فقال: {الله} فاظهر الاسم الشريف تنبيهاً على باهر العظمة {بذنوبهم} أي من التكذيب وغيره. قال الحرالي: فيه إشعار بأن صريح المؤاخذة مناط بالذنوب، وأن المؤاخذة الدنيوية لا تصل إلى حد الانتقام على التكذيب، فكان ما ظهر من أمر الدنيا يقع عقاباً على ما ظهر من الأعمال، وما بطن من أمر الآخرة يستوفي العقاب على ما أصرت عليه الضمائر من التكذيب، ولذلك يكون عقاب الدنيا طهرة للمؤمن لصفاء باطنه من التكذيب، ويكون واقع يوم الدنيا كفاف ما جرى على ظاهره من المخالفة فكأن الذنب من المؤمن يقع في دنياه خاصة، والذنب من الكافر يقع في دنياه وأخراه من استغراقه لظاهره وباطنه، وأظهر الاسم الشريف ولم يضمر للتنبيه على زيادة العظمه في عذابهم لمزيد اجترائهم فقال: {والله} أي الحال أن الملك الذي لا كفوء له في جبروته ولا شيء من نعوته {شديد العقاب *} لا يعجزه شيء.
azametin ortaya konması buna daha uygun düştü. Sözü O'na yönelterek şöyle buyurdu: {بآياتنا} “ayetlerimizi”; Bize izafe edilmesinden kaynaklanan azametiyle birlikte hem suverî (lafzî) hem de sûretî (kevnî) olan ayetlerimizi; {فأخذهم} “bunun üzerine onları yakalayıverdi”; yalanlamada aşırı gidince, yakalayışlarının dehşetini bildirmek için azamet tezahüründen daha büyüğüne geçerek şöyle buyurdu: {الله} “Allah”; böylece apaçık azamete dikkat çekmek üzere İsm-i Şerif'i zahir kıldı; {بذنوبهم} “günahları sebebiyle”; yani yalanlamaları ve diğer günahları yüzünden. Harallî dedi ki: 'Bunda, açık cezalandırmanın günahlara bağlı olduğuna ve dünyevi cezalandırmanın yalanlamanın intikamı sınırına ulaşmadığına bir işaret vardır. Nitekim dünyanın zâhir olan işi amellerden açığa çıkan şeyin cezası olarak vuku bulmakta; ahiretin bâtın olan işi ise kalplerin yalanlamada ısrar ettiği şeyin cezasını tastamam vermektedir. İşte bu yüzden, bâtınının yalanlamadan arınmış olması sebebiyle dünyadaki ceza mümin için bir temizlenme olur ve dünya gününde vuku bulan şey, zâhirinde cereyan eden muhalefete denk gelir. Sanki günah müminin sadece dünyasında vuku bulur; kâfirin günahı ise zâhirini ve bâtınını kuşatmış olmasından ötürü hem dünyasında hem ahiretinde vuku bulur.' Cüretlerinin fazlalığı sebebiyle azaplarındaki azametin büyüklüğüne dikkat çekmek için İsm-i Şerif'i zamir yapmayıp zahir olarak zikretti ve şöyle buyurdu: {والله} “ve Allah”; yani ceberutunda ve sıfatlarının hiçbirinde dengi bulunmayan o Hükümran; {شديد العقاب} “cezası pek şiddetli olandır”; hiçbir şey O'nu âciz bırakamaz.
ولما تم ذلك على هذه الوجوه الظاهره التي أوجبت اليقين لكل منصف بأنهم مغلوبون وصل بها أمره ﷺ وهو الحبيب العزيز بأن يصرح لهم بمضمون ذلك فقال: {قل للذين كفروا} أي من أهل زمانك جرياً على منهاج أولئك الذين أخذناهم {ستغلبون} كما غلبوا وإن كنتم ملأ الأرض لأنكم إنما تغالبون خالقكم وهو الغالب لكل شيء: «وليُغلَبنّ مُغالبُ الغَلاّب» واللام على قراءة الجمهور بالخطاب معدية، وعلى قراءة الغيب معللة، أي قل لأجلهم، أو هي بمعنى عن، أي قل عنهم، وقد أفهم الإخبار بمجرد الغلبة دون ذكر العذاب كما كان يذكر في تهديد من قبلهم أن أخذهم بيد المغالبة والمدافعة والنصرة تشريفاً لنبيهم ﷺ لأنه عرض عليه عذابهم فأبى إلا المدافعة على سنة المصابرة، فكان أول ذلك غلبته ﷺ على مكة المشرفة، وكان فتحها فتحاً لجميع الأرض لأنها أم القرى نبه على ذلك الحرالي. {وتحشرون} أي تجمعون بعد موتكم أحياء كما كنتم قبل الموت
Bu durum, her insaf sahibine onların mağlup olacağına dair kesin bilgi veren bu apaçık vecihlerle tamamlanınca, O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem -ki o pek sevilen ve aziz olan zattır- bu hususun muhtevasını onlara açıkça bildirmesi emrini buna bağlayarak şöyle buyurdu: {قل للذين كفروا} “O inkâr edenlere de ki”; yani yakaladığımız o kimselerin yolundan giden senin zamanının ehline; {ستغلبون} “yakında yenileceksiniz”; yeryüzünü dolduracak kadar olsanız bile onlar gibi yenileceksiniz; çünkü siz ancak Yaratıcınıza karşı üstünlük mücadelesi veriyorsunuz, O ise her şeye gâliptir: 'Mutlak Galip'e karşı üstünlük taslayan mutlaka mağlup edilir.' Çoğunluğun (cumhurun) hitap kıraatinde lâm edatı geçişli (ta'diye) içindir; gayb kıraatinde ise ta'lîl (gerekçe) içindir, yani 'onlar için de ki'; yahut 'an' (عَنْ) manasındadır, yani 'onlardan [haber vererek] de ki'. Onlardan öncekilerin tehdidinde zikredildiği gibi azap zikredilmeksizin sırf galebenin haber verilmesi, Peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'i şereflendirmek için onların üstün gelme, defetme ve nusret eliyle yakalanacağını hissettirmiştir. Çünkü onların azabı kendisine teklif edilmiş, o ise sabır sünneti üzere [mücadele ile] defetmekten başkasına razı olmamıştır. Bunun ilki O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke-i Mükerreme'ye galebe çalması olmuştur; oranın fethi bütün yeryüzünün fethi hükmündeydi, zira orası Şehirlerin Anası'dır (Ümmü'l-Kurâ); Harallî buna dikkat çekmiştir. {وتحشرون} “ve toplanacaksınız”; yani ölümünüzden sonra, ölümden önceki gibi diri olarak toplanacaksınız;
{إلى جهنم} قال الحرالي: وهي من الجهامة، وهي كراهه المنظر انتهى؛ فتكون مهادكم، لا مهاد لكم غيرها {وبئس} أي والحال أنها بئس {المهاد *} .
{إلى جهنم} “cehenneme”; Harallî dedi ki: 'O, cehâmetten (جَهَامَة) gelir ki, o da görünüşün çirkin ve sevimsiz olmasıdır' [sözü bitti]. Böylece o sizin döşeğiniz olur, sizin için ondan başka döşek yoktur; {وبئس} “ve ne kötüdür”; yani durum şu ki o ne kötüdür; {المهاد} “o döşek!”
ولما كان الكفرة من أهل الكتاب وغيرهم من العرب بمعرض أن يقولوا حين قيل لهم ذلك: كيف نغلب وما هم فينا إلا كالشعرة البيضاء في جلد الثور الأسود؟ قيل لهم: إن كانت قصة آل فرعون لم تنفعكم لجهل أو طول عهد فإنه {قد كان لكم آية} أي عظيمة بدلالة تذكير كان {في فئتين} تثنية فئة للطائفة التي يفيء إليها أي يرجع من يستعظم شيئاً، استناداً إليها حماية بها لقوتها ومنعتها {التقتا} أي في بدر {فئة} أي منهما مؤمنة، لما يرشد إليه قوله: {تقاتل في سبيل الله} أي الملك الأعلى لتكون كلمة الله هي العليا، ومن كان كذلك لم يكن قطعاً إلا مؤمناً {وأخرى} أي منهما {كافرة}
Ehl-i Kitap ve diğer Araplardan olan kâfirlerin, kendilerine bu söylendiğinde: 'Biz onların içinde siyah bir öküzün derisindeki tek bir beyaz kıl gibiyken nasıl mağlup oluruz?' demeleri muhtemel olunca, onlara şöyle denildi: Firavun ailesinin kıssası cehaletiniz veya aradan uzun zaman geçmesi sebebiyle size fayda vermediyse, şüphesiz {قد كان لكم آية} “sizin için bir ibret/delil olmuştur”; yani kâne (كَانَ) fiilinin müzekker kılınmasının delaletiyle büyük bir ibret vardır; {في فئتين} “karşılaşan iki toplulukta”; fiette (فِئَة), bir şeyi gözünde büyüten kimsenin kuvveti ve sığınaklığıyla korunmak üzere dayandığı, kendisine sığındığı/döndüğü topluluktur; {التقتا} “birbirleriyle karşılaşan”; yani Bedir'de; {فئة} “bir topluluk”; yani onlardan biri mümin idi, nitekim şu buyruğu buna işaret etmektedir: {تقاتل في سبيل الله} “Allah yolunda savaşan”; yani Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye En Yüce Hükümran'ın yolunda; kim bu halde olursa şüphesiz ancak mümindir; {وأخرى} “diğeri ise”; yani onlardan diğeri; {كافرة} “kâfirdi”;
أي تقاتل في سبيل الشيطان، فالآية كما ترى من وادي الاحتباك، وهو أن يؤتى بكلامين يحذف من كل منهما شيء إيجازاً، يدل ما ذكر من كل على ما حذف من الآخر، وبعبارة أخرى: هو أن يحذف من كل جملة شيء إيجازاً ويذكر في الجملة الأخرى ما يدل عليه.
yani şeytanın yolunda savaşmaktaydı. Gördüğün gibi bu ayet ihtibâk vadisindendir; ihtibâk, iki söz getirilip îcaz (özlü anlatım) amacıyla her birinden bir şeyin hazfedilmesi ve her birinde zikredilenin diğerinden hazfedilene delalet etmesidir. Başka bir ifadeyle: Îcaz maksadıyla her cümleden bir şeyin hazfedilmesi ve diğer cümlede ona delalet eden şeyin zikredilmesidir.
ولما نبه ﷾ على الاعتبار بذكر الآية نبه على موضعها بقوله: {يرونهم} وضمن يرى البصيرية القاصرة على مفعول واحد فعل الظن، وانتزع منه حالاً ودل عليها بنصب مفعول ثان فصار التقدير: ظانيهم {مثليهم} فعلى قراءة نافع بالتاء الفوقانية يكون المعنى: ترون أيها المخاطبون الكفار المقاتلين للمؤمنين، وعلى قراءة غيره بالغيب المعنى، يرى المسلمون الكفار مثلي المسلمين {رأي العين} أي بالحزر والتخمين، لا بحقيقة العدد، هذا أقل
O azze ve celle ayeti (ibret verici olayı) zikrederek ibret almaya dikkat çekince, {يرونهم} “onları görüyorlardı” buyruğuyla onun vuku bulduğu yere dikkat çekti. Tek mef'ûle geçişli olan gözle görme (basarî) fiili olan reâ (رَأَى) fiiline zannetme manasını tazmin etti ve ondan bir hâl çıkararak ikinci mef'ûlün nasbı ile buna delalet etti; böylece takdir: 'onları zannederek' şeklinde oldu: {مثليهم} “kendilerinin iki katı [olarak]”; Nâfi'in üstten iki noktalı te (ت) ile [teravnehüm] kıraatine göre mana: 'Ey muhataplar! Müminlerle savaşan kâfirleri görüyorsunuz' şeklinde olur. Başkasının gayb sîgasıyla kıraatine göre ise mana: 'Müslümanlar kâfirleri Müslümanların iki katı olarak görüyorlardı' şeklinde olur; {رأي العين} “göz göre göre”; yani hakiki sayıyla değil, tahmin ve kestirimle; bu, onlar hakkında mümkün gördükleri en az
ما يجوزونه فيهم، وقد كانوا ثلاثة أمثالهم ومع ذلك فجزاهم الله على مصادمتهم ونصرهم عليهم، أو يرى الكفار المسلمين مثلي الكفار مع كونهم على الثلث من عدتهم، كما هو المشهور في الآثار تأييداً من الله ﷾ لأوليائه ليرعب الأعداء فينهزموا، أو يرى الكفار المسلمين ضعفي عدد المسلمين قال الحرالي: لتقع الإراءة على صدقهم في موجود الإسلام الظاهر والإيمان الباطن، فكان كل واحد منهم بما هو مسلم ذاتاً، وبما هو مؤمن ذاتاً، فالمؤمن المسلم ضعفان أبداً {فإن يكن منكم مائة صابرة يغلبوا مائتين وإن يكن منكم ألف يغلبوا ألفين} [الأنفال: ٦٦] وذلك بما أن الكافر ظاهر لا باطن له فكان ذات عين، لا ذات قلب له، فكان المؤمن ضعفه، فوقعت الإراءة للفئة المؤمنة على ما هي عليه شهادة من الله ﷾ بثبات إسلامهم وإيمانهم، وكان ذلك أدنى الإراءة لمزيد موجود الفئة المقاتلة في سبيل الله بمقدار الضعف الذي هو أقل
miktardır. Halbuki onlar kendilerinin üç katı idiler; buna rağmen Allah, karşı koymalarına karşılık onları mükâfatlandırdı ve onlara karşı müminlere yardım etti. Yahut kâfirler, rivayetlerde meşhur olduğu üzere, sayıca onların üçte biri olmalarına rağmen müminleri kâfirlerin iki katı olarak görüyorlardı; bu, düşmanlar korkup hezimete uğrasın diye Allah azze ve celle'nin dostlarına bir yardımıydı. Veyahut kâfirler Müslümanları Müslümanların sayısının iki katı olarak görüyorlardı. Harallî dedi ki: 'Bu görme, onların zâhirî İslam ve bâtınî imandaki mevcudiyetlerinin sadakatine denk gelsin diye idi. Onlardan her biri bizzat bir Müslüman ve bizzat bir mümin idi; binaenaleyh mümin-Müslüman daima iki kattır: {فإن يكن منكم مائة صابرة يغلبوا مائتين وإن يكن منكم ألف يغلبوا ألفين} “Eğer sizden sabırlı yüz kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler; eğer sizden bin kişi olursa iki bin kişiyi yenerler” [Enfâl: 66]. Çünkü kâfir sadece zâhirden ibarettir, bâtını yoktur; o sırf gözden ibarettir, kalbi yoktur; dolayısıyla mümin onun iki katıydı. Böylece mümin fırka için bu görme, onların İslam ve imanlarının sebatına Allah azze ve celle tarafından bir şahitlik olarak bulundukları hale uygun biçimde gerçekleşti. Bu, Allah yolunda savaşan fırkanın mevcudiyetinin fazlalığının, sahih artışın en azı olan iki kat miktarıyla en asgari gösterilmesiydi.
الزيادة الصحيحة، وأما بالحقيقة فإن التام الدين بما هو مسلم مؤمن صاحب يقين إنما هو بالحقيقة عشر تام نظير موجود الوجود الكامل، فهو عشر ذوات بما هو صاحب يقين ودين
Hakikatte ise, Müslüman, mümin ve yakîn sahibi olması bakımından dini kâmil olan kimse, kâmil varlığın mevcudiyetine denk olarak hakikatte tam on kişidir; o, yakîn ve din sahibi olması hasebiyle on şahsa bedeldir:
{إن يكن منكم عشرون صابرون يغلبوا مائتين} [الأنفال: ٦٥] انتهى. وهذا التقليل والتكثير واقع بحسب أول القتال وآخره، وقبل اللقاء وبعده، لما أراد الله ﷾ من الحكم كما في آية الأنفال، والمعنى: إنا فاعلون بكم أيها الكفارعلى أيديهم ما فعلناه بأولئك، وقد كانوا قائلين أعظم من مقالاتكم، فلم تغن عنهم كثرتهم شيئاً، ولا شدة شكيمتهم ونخوتهم فإن الله ﷾ ولي المؤمنين لطيبهم {قل لا يستوي الخبيث والطيب ولو أعجبك كثرة الخبيث} [المائدة: ١٠٠] .
{إن يكن منكم عشرون صابرون يغلبوا مائتين} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi bulunursa, iki yüz kişiyi yenerler” [Enfâl: 65]' [sözü bitti]. Bu az gösterme ve çok gösterme, Enfâl ayetinde olduğu gibi, Allah azze ve celle'nin dilediği hikmetler sebebiyle savaşın başında ve sonunda, karşılaşmadan önce ve sonra vuku bulmuştur. Manası şudur: 'Ey kâfirler! Onların eliyle size de o kimselere yaptığımızı yapacağız. Onlar sizin sözlerinizden daha büyük laflar ediyorlardı; fakat çoklukları onlara hiçbir fayda vermedi, ne sert mizaçları ne de kibirleri [işe yaradı]. Şüphesiz ki Allah azze ve celle, temizliklerinden ötürü müminlerin dostudur: {قل لا يستوي الخبيث والطيب ولو أعجبك كثرة الخبيث} “De ki: Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile, pis ile temiz bir olmaz” [Mâide: 100].'
ولما كان التقدير: فنصر الله ﷾ الفئة القليلة، عطف عليه قوله: {والله} أي الذي له الأمر كله {يؤيد} والأيد تضعيف القوة الباطنة {بنصره} قال الحرالي: والنصر لا يكون إلا لمحق، وإنما
Takdir: 'Allah azze ve celle az olan topluluğa yardım etti' şeklinde olunca, şu buyruğu ona matuf kıldı: {والله} “Ve Allah”; yani bütün emir elinde olan; {يؤيد} “destekler”; eyd (أَيْد), bâtınî kuvvetin katlanmasıdır; {بنصره} “yardımıyla”; Harallî dedi ki: 'Nusret (yardım) ancak haklı olana verilir; haklı olmayana ise ancak
يكون لغير المحق الظفر والانتقام انتهى. {من يشاء} أي فلا عجب فيه في التحقيق، فلذلك اتصل به قوله: {إن في ذلك} أي الأمر الباهر، وفي أداة البعد كما قال الحرالي إشارة بعد إلى محل علو الآية {لعبرة} قال: هي المجاوزة من عدوة دنيا إلى عدوة قصوى، ومن علم أدنى إلى علم أعلى، ففي لفظها بشرى بما ينالون من ورائها مما هو أعظم منها إلى غاية العبرة العظمى من الغلبة الخاتمة التي عندها تضع الحرب أوزارها حيث يكون من أهل الكمال بعدد أهل بدر ثلاثمائة ثلاثة عشر، فهو غاية العبرة لمن له بصر نافذ ونظر جامع بين البداية والخاتمة {كما بدأنا أول خلق نعيده} [الأنبياء: ١٠٤]- انتهى. {لأولي الأبصار *} أي يصيرون بها من حال إلى أشرف منها في قدرة الله وعظمته وفعله بالاختيار. قال الحرالي: أول موقع العين على الصورة نظر، ومعرفة خبرتها الحسية بصر، ونفوذه إلى حقيقتها رؤية، فالبصر متوسط بين النظر والرؤية
zafer ve intikam verilir' [sözü bitti]; {من يشاء} “dilediğini”; yani hakikatte bunda şaşılacak bir şey yoktur. Bu yüzden O'nun şu buyruğu buna bitişti: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda”; yani bu apaçık olayda; uzaklık edatında, Harallî'nin dediği gibi, ayetin (delilin) yücelik makamına bir uzaklık işareti vardır; {لعبرة} “elbette bir ibret vardır”; dedi ki: 'İbret (عِبْرَة), beriki kıyıdan en uzak kıyıya, daha alt bir ilimden daha üst bir ilme geçmektir. Dolayısıyla onun lafzında, bunun ötesinde elde edecekleri bundan daha büyük şeylere, nihayet savaşın ağırlıklarını bırakacağı, kemal ehlinin Bedir ehli sayısınca üç yüz on üç kişi olacağı son galebedeki en büyük ibret gayesine dair bir müjde vardır; bu, başlangıç ile sonu birleştiren nâfiz (keskin) bir basiret ve toplayıcı bir bakışa sahip olan kimse için ibretin son noktasıdır: {كما بدأنا أول خلق نعيده} “İlk yaratmaya nasıl başladıysak onu öylece iade edeceğiz” [Enbiyâ: 104]' - [sözü bitti]. {لأولي الأبصار} “basiret sahipleri için”; yani onun vasıtasıyla Allah'ın kudreti, azameti ve dilediğini yapması hususunda bir halden daha şerefli bir hale geçerler. Harallî dedi ki: 'Gözün surete ilk düşüşü nazar (bakış), onun hissî mahiyetini bilmek basar (görme), onun hakikatine nüfuz etmek ise rü'yettir. Basar, nazar ile rü'yet arasındadır;
كما قال ﷾: {وتراهم ينظرون إليك وهم لا يبصرون} [الأعراف: ١٩٨] فالعبرة هي المرتبة الأولى لأولي الأبصار الذين يبصرون الأواخر بالأوائل، فأعظم غلبة بطشه في الابتداء غلبة بدر، وأعظمها في الانتهاء الغلبة الخاتمة التي لا حرب وراءها، التي تكون بالشام في آخر الزمان - انتهى.
nitekim O azze ve celle şöyle buyurmuştur: {وتراهم ينظرون إليك وهم لا يبصرون} “Onların sana baktıklarını görürsün, oysa görmezler” [A'râf: 198]. İbret, sonları ilklerle gören basiret sahipleri için ilk mertebedir. O'nun başlangıçtaki en büyük galebe ve yakalayışı Bedir galebesidir; sondaki en büyük galebesi ise ahir zamanda Şam'da gerçekleşecek olan ve arkasından savaş gelmeyecek olan son galebedir' - [sözü bitti].
ولما علم بهذا أن الذي وقف بهم عن الإيمان من الأموال والأولاد وسائر المتاع إنما هو شهوات وعرض زائل، لا يؤثره على اتباع ما شرعه الملك إلا من انسلخ من صفات البشر إلى طور البهائم التي لا تعرف إلا الشهوات، وختم ذلك بذكر آية الفئتين كان كأنه قيل: الآية العلامة، ومن شأنها الظهور، فما حجبها عنهم؟ فقيل: تزيين الشهوات لمن دنت همته. وقال
Bununla bilindi ki, onları imandan alıkoyan mallar, çocuklar ve diğer meta sadece arzulardır ve gelip geçici bir metadır; Hükümran'ın teşrî kıldığı hükme tabi olmaya karşı onu, ancak şehvetlerden başkasını tanımayan hayvanlar mertebesine beşeriyet sıfatlarından sıyrılmış olan kimse tercih eder. Bu durum iki fırka ayetinin zikriyle hitama erdirilince sanki şöyle denildi: Ayet apaçık bir alamettir, onun şanı ise açığa çıkmaktır; peki onu görmekten onları ne alıkoydu? Buna karşılık: Himmeti alçalan kimseye şehvetlerin süslü gösterilmesi denildi. Harallî dedi ki:
الحرالي: لما أظهر ﷾ في هذه السورة ما أظهره بقاء لعلن قيوميته من تنزيل الكتاب الجامع الأول، وإنزال الكتب الثلاثة: إنزال التوراة بما أنشاء عليه قومها من وضع رغبتهم ورهبتهم في أمر الدنيا، فكان وعيدهم فيها ووعدهم على إقامة ما فيها إنما هو برغبة في الدنيا ورهبتها، لأن كل أمة تدعى لنحو ما جبلت عليه من رغبة ورهبة، فمن مجبول على رغبة ورهبة في أمر الدنيا، ومن مجبول على ما هو من نحو ذلك في أمر الآخرة ومن مفطور على ما هو من غير ذلك من أمر الله، فيرد خطاب كل أمة وينزل عليها كتابها من نحو ما جبلت عليه، فكان كتاب التوراة كتاب رجاء ورغبة وخوف ورهبة في موجود الدنيا، وكان كتاب الإنجيل كتاب دعوة إلى مكلوت الآخرة، وكانا متقابلين، بينهما ملابسة، لم يفصل أمرهما فرقان واضح، فكثر فيهما الاشتباه، فأنزل الله تعالى الفرقان لرفع لبس ما فيهما فأبان فيه المحكم والمتشابه من منزل الوحي، وكما أبان فيه فرقان الوحي أبان فيه أيضاً فرقان الخلق وما اشتبه من أمر الدنيا والآخرة ووام التبس على
'O azze ve celle bu surede, ilk toplayıcı Kitab'ın peyderpey indirilmesi ve üç kitabın toptan indirilmesiyle Kayyûmiyetinin aşikârlığının bekası adına izhar ettiğini izhar edince: Tevrat'ın indirilmesi, kavminin dünya işindeki rağbet ve korkuları üzerine kurulması sebebiyle idi; bu yüzden Tevrat'taki tehditleri ve içindekileri ikame etmeye dair vaatleri ancak dünyadaki bir rağbet ve korku iledir. Çünkü her ümmet, fıtratında bulunan rağbet ve korku nev'ine çağrılır; kimi dünya işindeki bir rağbet ve korku üzere yaratılmıştır, kimi ahiret işindeki benzeri bir şey üzere yaratılmıştır, kimi de Allah'ın emrinden bunlardan başka bir hal üzere yaratılmıştır. Dolayısıyla her ümmetin hitabı gelir ve kitabı fıtratındaki duruma göre indirilir. Tevrat kitabı dünya mevcudatında bir ümit, rağbet, korku ve dehşet kitabıydı; İncil kitabı ise ahiret melekûtuna bir davet kitabıydı. Bu ikisi birbirine mukabildi, aralarında bir ilgi vardı; durumlarını ayıran apaçık bir furkân yoktu, bu yüzden onlarda benzerlikler çoğaldı. Allah Teâlâ onlardaki kapalılığı gidermek için Furkân'ı indirdi ve onda indirilen vahyin muhkem ve müteşâbih olanını açıkladı. Vahyin furkânını açıkladığı gibi yaratılışın furkânını, dünya ve ahiret işinden benzeşen şeyleri ve dünya ehline
أهل الدنيا من أمر الخلق بلوائح آيات الحق عليهم، فتبين في الفرقان محكم الوحي من متشابهه، ومحكم الخلق من متشابهه وكان متشابه الخلق هو المزين من متاع الدنيا، ومحكم الخلق هو المحقق من دوام خلق الآخرة، فاطلع نجم هذه الآية لإنارة غلس ما بنى عليه أمر التوراة من إثبات أمر الدنيا لهم وعداً ووعيداً، لتكون هذه الآية تطئة لتحقيق صرف النهي عن مد اليد والبصر إلى ما متع به أهلها، فأنبأ تعالى أن متاع الدنيا أمر مزين، لا حقيقة لزينته ولا حسن لما وراء زخرفه فقال: {زين للناس} فأبهم المزين لترجع إليه ألسنة التزيين مما كانت في رتبة علو أو دنو، وفي إناطة التزيين بالناس دون الذين آمنوا ومن فوقهم إيضاح لنزول سنهم في أسنان القلوب وأنهم ملوك الدنيا وأتباعهم ورؤساء القبائل وأتباعهم الذين هم أهل الدنيا {حب الشهوات} جمع شهوة، وهي
yaratılış işinden kapalı gelen şeyleri üzerlerindeki Hak ayetlerinin parıltılarıyla açıkladı. Böylece Furkân'da vahyin muhkemi müteşâbihinden, yaratılışın muhkemi de müteşâbihinden ayırt edildi. Yaratılışın müteşâbihi, dünya metaının süslenmiş olanıydı; yaratılışın muhkemi ise ahiret yaratılışının devamlılığından tahakkuk eden şeydi. İşte bu ayetin yıldızı, dünya ehline vaat ve tehdit olarak dünya işinin sabit kılınması esasına dayanan Tevrat emrinin karanlığını aydınlatmak için doğdu; ta ki bu ayet, elleri ve gözleri dünya ehlinin kendisiyle faydalandırıldığı şeylere uzatmaktan men etmeyi tahakkuk ettirmeye bir zemin hazırlasın. Allah Teâlâ dünya metaının süslenmiş bir şey olduğunu, süsünün hakikati ve yaldızının ardında bir güzellik bulunmadığını haber vererek şöyle buyurdu: {زين للناس} “İnsanlara süslü gösterildi”; süsleyeni belirsiz (meçhul) bıraktı ki, süsleme dilleri yücelik veya alçaklık derecesinde olan her şeye dönebilsin. Süslemenin iman edenlere ve onların üstündekilere değil de 'insanlar'a bağlanmasında, onların kalplerin yaşları içindeki yaşlarının düşüklüğüne ve onların dünya kralları ile tâbileri, kabile reisleri ile tâbileri olan dünya ehli olduklarına bir açıklık vardır: {حب الشهوات} “şehvetlerin sevgisi”; şehvetin çoğuludur; o da,
نزوع النفس إلى محسوس لا تتمالك عنه - انتهى.
nefsin kendisinden kendini alamadığı somut/hissedilir şeye meyletmesidir' - [sözü bitti].
وفي هذا الكلام إعلام بأن الذي وقع عليه التزين الحب، لا الشيء المحبوب، فصار اللازم لأهل الدنيا إنما هو محبة الأمر الكلي من هذه المسميات وربما إذا تشخص في الجزئيات لم تكن تلك الجزئيات محبوبة لهم، وفيه تحريك لهمم أهل الفرقان إلى العلو عن رتبة الناس الذين أكثرهم لا يعلمون ولا يشكرون ولا يعقلون، ثم بين ذلك بما هو محط القصد كله، وآخر العمل من حيث إن الأعلق بالنفس حب أنثاها التي هي منها {خلقكم من نفس واحدة وخلق منها زوجها} [النساء: ١] فقال: {من النساء} أي المبتدئة منهن، وأتبعه ما هو منه أيضاً وهو بينه وبين الأنثى فقال: {والبنين} قال الحرالي: وأخفى فتنة النساء بالرجال ستراً لهن، كما أخفى أمر حواء في ذكر المعصية لآدم حيث قال: {وعصى آدم ربه} [طه: ١٢١] فأخفاهن لما في ستر الحرم من الكرم، والله ﷾ حي كريم - انتهى.
Bu sözde, süslü kılınan şeyin sevilen nesne değil 'sevgi' olduğu bildirilmektedir. Böylece dünya ehli için ayrılmaz olan şey, bu isimlendirilen şeylerin küllî emrini sevmektir; nitekim bunlar cüzlerde somutlaştığında belki de o cüzler onlar için sevimli olmayabilir. Bunda, Furkân ehlinin himmetlerini, çoğunluğu bilmeyen, şükretmeyen ve akletmeyen insanların mertebesinden yüceltmeye bir teşvik vardır. Sonra bunu, maksadın bütünüyle odağı ve amelin son gayesi olan şeyle açıkladı; zira nefse en bağlı olan şey, kendisinden yaratıldığı dişisinin sevgisidir: {خلقكم من نفس واحدة وخلق منها زوجها} “Sizi tek bir nefisten yaratan ve ondan da eşini var eden” [Nisâ: 1]. Şöyle buyurdu: {من النساء} “kadınlardan”; yani onlardan başlayan; hemen ardından kendisinden olan ve kendisiyle kadın arasında bulunan şeyi getirdi ve şöyle buyurdu: {والبنين} “ve oğullardan”; Harallî dedi ki: 'Kadınların erkeklerle olan fitnesini kadınları örtmek için gizledi; nitekim Âdem'in masiyeti zikrindeki Havva'nın durumunu da gizlemiş ve: {وعصى آدم ربه} “Âdem Rabbine isyan etti” [Tâhâ: 121] buyurmuştur. Mahremlerin örtülmesindeki keremden ötürü onları gizledi; Allah azze ve celle Hayy ve Kerîm'dir' - [sözü bitti].
ثم أتبع ذلك ما يكمل به أمره فقال: {والقناطير} قال الحرالي: جمع
Sonra onun işini tamamlayan şeyi peşine ekleyerek şöyle buyurdu: {والقناطير} “ve kantar kantar”; Harallî dedi ki: 'Kantarın (قِنْطَار)
قنطار، يقال: هو مائة رطل ويقال: إن الرطل اثنتا عشرة أوقية، والأوقية أربعون درهماً، والدرهم خمسون حبة وخمساً من حب الشعير، وأحقه أن يكون من شعير المدينة {المقنطرة} أي المضاعفة مرات - انتهى. ثم بينها بقوله: {من الذهب والفضة} ثم أتبعها الزينة الظاهرة التي هي أكبر الأسباب في تحصيل الأموال فقال: {والخيل} قال الحرالي: اسم جمع لهذا الجنس المجبول على هذا الاختيال لما خلق له من الاعتزاز به وقوة المنة في الافتراس عليه الذي منه سمي واحدة فرساً {المسومة} أي المعلمة بأعلام هي سمتها وسيماها التي تشتهر بها جودتها، من السومة - بضم السين، وهي العلامة التي تجعل على الشاة لتعرف بها، وأصل السوم
çoğuludur; yüz rıtl olduğu söylenir. Rıtlın on iki ukıyye, ukıyyenin kırk dirhem, dirhemin de arpa danelerinden elli buçuk dane olduğu söylenir; en doğrusu Medine arpası olmasıdır; {المقنطرة} “yığılmış”; yani defalarca katlanmış' - [sözü bitti]. Sonra bunu şu buyruğuyla açıkladı: {من الذهب والفضة} “altın ve gümüşten”; sonra malları elde etmede en büyük sebeplerden olan zâhirî ziyneti peşine ekleyerek şöyle buyurdu: {والخيل} “ve atlardan”; Harallî dedi ki: 'Kendisiyle izzet bulmak ve üzerine binip hücum etmedeki güç kuvvet için yaratılmış olması hasebiyle bu çalımla yürümeye fıtratı meyilli olan bu cins için kullanılan bir topluluk ismidir; bundan dolayı tekine feras (فَرَس) denilmiştir; {المسومة} “salma / nişanlı”; yani kalitesi onunla meşhur olan alâmet ve işaretlerle damgalanmış demektir; sümleden (السُّومَة - sîn'in dammesiyle) gelir ki o, tanınması için koyunun üzerine konulan işarettir. Savmın (السَّوْم) aslı
بالفتح الإرسال للرعي مكتفي في المرسل بعلامات تعرف بها نسبتها لمن تتوفر الدواعي للحفيظة عليها من أجله من الواقع عليها من الخاص والعام، فهي مسومة بسيمة تعرف بها جودتها ونسبتها {والأنعام} وهي جمع نعم، وهي الماشية فيها إبل، والإبل واحدها، فإذا خلت منها الإبل لم يجر على الماشية اسم نعم - انتهى. وقال في القاموس: النعم - وقد تسكن عينه - الإبل والشياء جمع أنعام، وجمع جمعه أناعيم. وقال القزاز في جامعه: النعم اسم يلزم الإبل خاصة، وربما دخل في النعم سائر المال، وجمع النعم أنعام، وقد ذكر بعض اللغويين أن النعم في الإبل خاصة، فإذا قلت: الأنعام - دخل فيها البقر والغنم، قال: وإن أفردت الإبل والغنم لم يقل فيها نعم ولا أنعام. وقال قوم: النعم والأنعام بمعنى، وقال في المجمل: والأنعام البهائم، وقال الفارابي في ديوان الأدب: والنعم واحد الأنعام، وأكثر ما يقع هذا الاسم على الإبل. ولما ذكر هذه الأعيان التي زين حبها في نفسها أتبعها ما يطلب لأجل تحصيلها
fetha ile [otlamaya] salmaktır; salınan hayvanda, havastan ve avamdan ona bakan herkes tarafından korunması gayesiyle kime ait olduğunun bilinmesini sağlayan işaretlerle yetinilir. Dolayısıyla o, kalitesini ve kime ait olduğunu gösteren bir alâmetle damgalanmıştır; {والأنعام} “ve davarlardan”; ne'amın (نَعَم) çoğuludur, o da içinde deve bulunan davardır; deve onun bir ferdidir, deve bulunmadığı takdirde davara ne'am ismi verilmez' - [sözü bitti]. el-Kâmûs'ta şöyle denilmiştir: 'en-Na'am -ayını cezimli de okunabilir- develer ve koyunlardır; çoğulu en'âm (أَنْعَام), çoğulunun çoğulu ise enâ'îm'dir (أَنَاعِيم).' Kazzâz el-Câmi'inde şöyle demiştir: 'Ne'am, özellikle develere has olan bir isimdir; bazen diğer mallar da ne'ama dahil olur; ne'amın çoğulu en'âmdır. Bazı dilciler ne'amın sadece develerde olduğunu, el-En'âm dediğinde sığır ve koyunların da buna dahil olduğunu belirtmişlerdir; dedi ki: Deve ve koyunlar tek başlarına zikredilirse onlara ne'am veya en'âm denilmez.' Bir topluluk ise: 'Ne'am ve en'âm aynı anlamdadır' demiştir. el-Mücmel'de: 'el-En'âm, hayvanlardır' denilmiştir. Fârâbî Dîvânü'l-Edeb'de şöyle demiştir: 'en-Ne'am, en'âmın tekilidir ve bu isim en çok develere verilir.' Sevgisi bizzat süslü gösterilen bu varlıkları zikredince, bunların elde edilmesi
أو تنميتها وتكثيرها فقال: {والحرث} .
veya nemalandırılıp çoğaltılması için talep edilen şeyi peşine ekleyerek şöyle buyurdu: {والحرث} “ve ekinden”.
ولما فصلها وختمها بما هو مثل الدنيا في البداية والنهاية والإعادة أجمل الخبر عن ثمرتها وبيان حقيقتها فقال: {ذلك} أي ما ذكر من الشهوات المفسر بهذه الأعيان تأكيداً لتخسيسه البعيد من إخلاد ذوي الهمم إليه ليقطعهم عن الدار الباقية. وقال الحرالي: الإشارة إلى بعده عن حد التقريب إلى حضرة الجنة انتهى. {متاع الحياة الدنيا} أي التي هي مع دناءتها إلى فناء. قال الحرالي: جعل ﷾ ما أحاط به حس النظر العاجل من موجود العادل أدنى، فافهم أن ما أنبأ به على سبيل السمع أعلى، فجعل تعالى من أمر اشتباه كتاب الكون المرئي به وذكر المشهود أن عجل محسوس العين وحمل على تركه وقبض اليد بالورع والقلب بالحب عنه، وأخر مشهود مسموع الأذن من الآخرة
Bunları ayrıntılı olarak zikredip başlangıçta, nihayette ve yeniden dirilişte dünyanın benzeri olan şeyle sonlandırınca, bunların semeresi ve hakikatinin beyanı hakkındaki haberi icmâl ederek şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bunlar”; yani himmet sahiplerini baki yurttan alıkoymak üzere dünyaya meyletmelerinden uzak olan o şeyi alabildiğine değersizleştirmeyi tekit etmek için bu fertlerle açıklanan şehvetlerden zikredilen şeylerdir. Harallî dedi ki: 'İşaret, onun cennet huzuruna yakın olma sınırından uzaklığına yöneliktir' [sözü bitti]; {متاع الحياة الدنيا} “dünya hayatının geçici menfaatidir”; yani değersizliğiyle birlikte yok olmaya mahkûm olan [dünyanın]. Harallî dedi ki: 'O azze ve celle, peşin olan fani dünyadan peşin bakış hissinin kuşattığı şeyi en aşağı kıldı; böylece işitme yoluyla haber verdiği şeyin en yüce olduğunu anla. Allah Teâlâ, gözle görülen kevn kitabının benzeşmesinden ve müşahede edilenin zikrinden ötürü gözün hissettiğini peşin kıldı; verâ (şüphelilerden sakınma) ile eli ve sevgi ile kalbi ondan çekip onu terk etmeye sevk etti; ahiretten kulağın işittiği müşahedeyi ise sonraya bıraktı,
وأنبأ بالصدق عنه ونبه بالآيات عليه ليؤثر المؤمن مسمعه على منظره، كما آثر الناس منظرهم على مسمعهم، حرض لسان الشرع على ترك الدنيا والرغبة في الأخرى، فأبت الأنفس وقبلت قلوب وهيم لسان الشعر في زينة الدنيا فقبلته الأنفس ولم تسلم القلوب منه إلا بالعصمة، فلسان الحق يصرف إلى حق الآخرة ولسان الخلق يصرفه إلى زينة الدنيا، فأنبا ﷾ أن ما في الدنيا متاع، والمتاع ما ليس له بقاء، وهو في نفسه خسيس خساسة الجيفة انتهى.
ve ona dair doğru haber verip ayetlerle ona dikkat çekti ki, insanlar gördüklerini duyduklarına tercih ettikleri gibi, mümin de duyduğunu gördüğüne tercih etsin. Şeriat dili dünyayı terk etmeye ve ahirete rağbet etmeye teşvik etti; ancak nefisler direndi, kalpler kabul etti. Şiir dili ise dünya süsü içinde kendinden geçti; nefisler onu kabul etti, kalpler ise ancak [ilahi] muhafaza ile ondan kurtuldu. Binaenaleyh Hakk'ın dili ahiretin hakkına yönlendirir, halkın dili ise dünya süsüne yönlendirir. O azze ve celle dünyadaki şeylerin bir meta olduğunu haber verdi; meta ise bekası olmayan şeydir ve bizzat kendisi leşin değersizliği gibi değersizdir' [sözü bitti].
ثم أتبع ذلك ﷾ حالاً من فاعل معنى الإشارة لقال: {والله} الذي بيده كل شيء، ويجوز أن يكون عطفاً على ما تقديره: وهو سوء المبدأ في هذا الذهاب إلى غاية الحياة، والله {عنده حسن المآب *} قال الحرالي: مفعل من الأوب وهو الرجوع إلى ما منه كان الذهاب انتهى. فأرشد هذا الخطاب اللطيف كل من ينصح نفسه إلى منافرة هذا العرض الخسيس بأنه إن حصل له يعرض عنه بأن يكون في يده، لا في قلبه فلا يفرح به بحيث
Sonra O azze ve celle işaretin anlamının fâilinden bir hâli peşine ekleyerek şöyle buyurdu: {والله} “Allah ise”; her şey elinde olan Zât; takdiri: 'Hayatın gayesine bu gidişteki kötü başlangıçtır' şeklinde olan söze atıf olması da caizdir. Allah, {عنده حسن المآب} “dönülecek güzel yer O'nun katındadır”; Harallî dedi ki: 'Evb'den (الأَوْب) türemiş mef'al veznindedir; o da kendisinden gidilen şeye geri dönmektir' [sözü bitti]. Bu latîf hitap, nefsine hayır dileyen herkesi bu değersiz metadan nefret etmeye irşad etti; öyle ki şayet o kendisine hâsıl olursa, kalbinde değil sadece elinde bulunması suretiyle ondan yüz çevirir ve
يشغله عن الخير، بل يجعل عوناً على الطاعة وأنه إن منع منه لا يتأسف عليه لتحقق زواله ولرجاء الأول إلى ما عند خالقه الذي ترك ذلك لأجله.
kendisini hayırdan alıkoyacak derecede onunla sevinmez, bilakis onu itaate bir yardımcı kılar. Şayet ondan mahrum bırakılırsa, yok olacağı kesinleştiği için ve bunu uğruna terk ettiği Yaratıcısı katındakine yönelik ilk ümitten ötürü ona eseflenmez.
ولما ذكر ﷾ ما أوجب الإعراض عن هذا العرض فكان السامع جديراً بأن يقول فعلاً أقبل؟ أمر ﷾ أقرب الخلق إليه وأعزهم لديه بجوابه لتكون البشارة داعية إلى حبه فقال: {قل} أي لمن فيه قابلية الإقبال إلينا، ولما أجرى ﷾ هذه البشارة على لسان نبيه ﷺ لتقوم الحجة على العباد بحاله كما تقوم بمقاله من حيث إنه لا يدعو إلى شيء إلا كان أول فاعل له، ولا ينهى عن شيء إلا كان أول تارك له، لإيثاره الغائب المسموع من بناء الآخرة على العاجل المشهود من أثر الدنيا كما قال ﷺ لعمر رضي الله تعالى عنه حين أشفق عليه من تأثير رمال السرير في جنبه فذكر ما فيه فارس والروم من النعيم: «أو في شك أنت يا ابن الخطاب؟
O azze ve celle bu metadan yüz çevirmeyi gerektiren şeyleri zikredince, dinleyenin: 'Öyleyse neye yöneleyim?' demesi pek yerinde olurdu. Bu sebeple O azze ve celle, müjde sevgisine davet edici olsun diye mahlûkatının Kendisine en yakını ve katında en azizi olan zata bunu cevaplandırmasını emrederek şöyle buyurdu: {قل} “De ki”; yani Bize yönelme kabiliyeti bulunan kimseye. O azze ve celle bu müjdeyi Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle yürüttü ki, kullara karşı hüccet, sözüyle kaim olduğu gibi hâliyle de kaim olsun; zira o, çağırdığı her şeyi ilk yapan ve nehyettiği her şeyi ilk terk eden idi; çünkü ahiret yapısından kulağa gelen gaybı, dünya eserinden göze görünen peşin şeye tercih ediyordu. Nitekim Ömer radıyallâhu teâlâ anh hasır örgülerinin böğründeki izinden ötürü kendisine acıyıp Fars ve Rum'un içinde bulunduğu nimeti zikrettiğinde o sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştu: 'Yoksa şüphede misin ey İbnü'l-Hattâb?
أما ترضى أن تكون لهم الدنيا ولنا الآخرة؟» شوق إليها بالاستفهام في قوله: {أؤنبئكم بخير من ذلكم} أي الذي ذكر من الشهوات، وعظمه بأداة البعد وميم الجمع لعظمته عندهم والزيادة في التعظيم ما يرشد إليه، ثم استأنف بيان هذا الخير بقوله: {للذين اتقوا} أي اتصفوا بالتقوى فكان مما أثمر لهم اتصافهم بها أن أعرضوا عن هذه الشهوات من حيث إنها شهوات وجعلوها عبادات واقية لهم من عذاب ربهم، فتلذذوا بالنساء لا لمجرد الشهوة بل لغض البصر من الجانبين وابتغاء ما كتب لهم من الولد إنفاذاً لمراد ربهم من تكثير خلائفهم في الأرض للإصلاح، ولقوله ﷺ:
Dünyanın onların, ahiretin de bizim olmasına razı değil misin?' Şu buyruğundaki soru ile ona şevk uyandırdı: {أؤنبئكم بخير من ذلكم} “Size bundan daha hayırlısını haber vereyim mi?”; yani zikredilen bu şehvetlerden; onların katındaki büyüklüğünden ve tazimdeki artışın işaret ettiği şeyden ötürü uzaklık edatı ve cemi mîmi ile onu büyük kıldı. Sonra şu buyruğuyla bu hayrın beyanına başladı: {للذين اتقوا} “Takva sahipleri için”; yani takva ile vasıflananlar; takva ile vasıflanmalarının onlara sağladığı semerelerden biri, bu şehvetlerden sırf şehvet olmaları hasebiyle yüz çevirmeleri ve onları Rablerinin azabından koruyucu birer ibadet kılmaları olmuştur. Kadınlardan sırf şehvet için değil, her iki tarafın gözünü sakındırması ve yeryüzünde ıslah için haleflerini çoğaltma hususundaki Rablerinin muradını yerine getirmek üzere haklarında takdir edilen çocuğu aramak için ve O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem şu buyruğu sebebiyle lezzet aldılar:
«تناكحوا تناسلوا فإني مكاثر بكم الأمم يوم القيامة» ونحو ذلك وفرحوا بالبنين لا لمجرد المكاثرة بل لتعليمهم العلم وحملهم على الذكر والجهاد والشكر وأنواع السعي في رضى السيد، وحازوا النقدين لا للكنز، بل للإنفاق في سبيل الخيرات، وربطوا
«Evlenin, çoğalın; zira ben kıyamet gününde diğer ümmetlere karşı sizin çokluğunuzla övüneceğim» ve benzeri [hadisler]. Oğullarla sırf övünmek ve çokluk için değil, onlara ilim öğretmek, onları zikre, cihada, şükre ve Efendilerinin rızası yolunda türlü gayretlere yöneltmek için sevindiler. İki nakdi (altın ve gümüşü) biriktirmek için değil, hayır yollarında infak etmek için elde tuttular. [Atları]
للجهاد، لا للفخر والرئاسة على العباد بل لقمع أولياء الشيطان ورفع أولياء الرحمن المسلتزم لظهور الإيمان، كما بين النبي ﷺ متشابه اقتنائها فقال: «وهي لرجل أجر ولرجل ستر وعلى رجل وزر» ثم عظم ﷾ ما لهم بقوله مرغباً بلفت القول إلى وصف الإحسان المقتضي لتربية الصدقات وغيرها من الأعمال الصالحات: {عند ربهم} أي المحسن إليهم بلباس التقوى الموجب لإيثارهم الآخرة على الدنيا، وقوله: {جنّات} مرفوع بالابتداء، ويجوز أن يكون خبر مبتدأ محذوف إذا كان وللذين، متعلقاً بخير، ثم وصفها بقوله: {تجري من تحتها الأنهار} أي أن ماءها غير مجلوب، بل كل مكان منها متهيىء لأن ينبع منه ماء يجري لتثبت بهجتها وتدوم زهرتها ونضرتها، ثم أشار بقوله: {خالدين فيها} إلى أنها هي المشتملة على جميع الإحسان المغنية عن الحرث والأنعام،
kullara karşı övünmek ve reislik taslamak için değil, cihad için, şeytanın dostlarını kahretmek ve imanın zuhurunu gerektiren Rahmân'ın dostlarını yüceltmek için bağladılar; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların edinilmesindeki farklı durumları açıklayarak: «O, bir adam için ecir, bir adam için örtü/kurtuluş, bir adam için de yüktür/günahtır» buyurmuştur. Sonra O azze ve celle, sadakaların ve diğer salih amellerin terbiyesini gerektiren ihsan vasfına sözü yönelterek teşvik edici bir üslupla onlar için olan mükâfatı yücelterek şöyle buyurdu: {عند ربهم} “Rableri katında”; yani ahireti dünyaya tercih etmelerini gerektiren takva elbisesiyle kendilerine ihsanda bulunan [Rableri katında]. {جنّات} “cennetler vardır” buyruğu mübteda olarak merfûdur; 'lillezîne' ifadesi 'hayr' kelimesine taalluk ettiğinde hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olması da caizdir. Sonra onu şu buyruğuyla niteledi: {تجري من تحتها الأنهار} “altından ırmaklar akan”; yani suyu dışarıdan getirilmiş değildir, bilakis neşesi sabit kalsın, güzelliği ve tazeliği daim olsun diye her bir yeri altından su fışkırıp akmaya hazırdır. Sonra şu buyruğuyla: {خالدين فيها} “içinde ebedî kalıcılar olarak”; onun bütün ihsanı kapsadığına, ekinden ve hayvanlardan müstağni kıldığına
وأن ذلك على وجه لا انقطاع له. قال الحرالي: وفي معنى لفظ الخلود إعلام بسكون الأنفس إليها لما فيها من موافقتها انتهى. ولعله إنما خص من بين ما تقدم من الشهوات ذكر النسوان في قوله: {وأزواج} لأنها أعظم المشتهيات، ولا يكمل التلذذ بها إلا بحصول جميع ما يتوقف ذلك عليه، فصار ذكرهن على سبيل الامتنان من القادر كناية عن جميع ما تشتهي الأنفس وتلذ الأعين.
ve bunun kesintisiz bir tarzda olduğuna işaret etti. Harallî dedi ki: 'Huld (ebedîlik) lafzının manasında, nefislerin arzusuna uygun olmasından ötürü oraya huzurla yerleşeceğine dair bir bildirim vardır' [sözü bitti]. Geçen şehvetler arasından {وأزواج} “ve eşler” buyruğuyla sadece kadınların zikrini tahsis etmesi, onların en büyük arzulanan şeyler olmasından ve onlardan lezzet almanın ancak buna bağlı olan her şeyin hâsıl olmasıyla tamamlanmasından dolayıdır. Böylece Kadîr olan Zât'tan bir minnet yoluyla onların zikredilmesi, nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı her şeyden bir kinaye olmuştur.
ولما كانت التقوى حاملة على تطهير الأنفس من أوضار الأدناس من الأوصاف السيئة وكان الوصف بالمفرد أدل على أنهن في أصل الطهارة كأنهن نفس واحدة قال عادلاً عما هو الأولى من الوصف بالجمع لجمع من يعقل: {مطهرة} لأنهن مقتبسات من أنفسهم {خلق لكم من أنفسكم أزواجاً} [الروم: ٣١] .
Takva, nefisleri kötü vasıfların kirlerinden ve pisliklerinden temizlemeye sevk edici olunca ve müfred (tekil) ile niteleme onların asıl temizlikte sanki tek bir nefis gibi olduklarına daha çok delalet edince, akıl sahiplerinin çoğuluna çoğul sıfat verme evlâlığından sarf-ı nazar ederek şöyle buyurdu: {مطهرة} “tertemiz kılınmış”; çünkü onlar kendi nefislerinden iktibas edilmiştir: {خلق لكم من أنفسكم أزواجاً} “Kendileriyle huzur bulasınız diye sizin için nefislerinizden eşler yarattı” [Rûm: 21].
ولما ذكر حظ البدن قرر لذة هذا النعيم بما للروح، وزاده من الأضعاف المضاعفة ما لا حد له بقوله: {ورضوان} قال الحرالي: بكسر الراء وضمها، اسم مبالغة في معنى الرضى، وهو على عبرة امتلاء بما تعرب عنه الألف والنون وتشعر ضمة رائه بظاهر إشباعه، وكسرتها بباطن إحاطته - انتهى.
Bedenin payını zikredince, ruhun payı ile bu nimetin lezzetini perçinledi ve şu buyruğuyla ona sınırsız katbekat fazlasını ekledi: {ورضوان} “ve bir rıza/hoşnutluk”; Harallî dedi ki: 'Râ harfinin kesresi ve dammesiyle [kullanılır], rıza manasında bir mübalağa ismidir; elif ve nûnun ifade ettiği üzere tam bir doluluk manasını taşır; râ'nın dammesi onun zâhirinin doygunluğunu, kesresi ise bâtınının kuşatıcılığını hissettirir' - [sözü bitti].
ولما جرى وعد الجنات على اسم الربوبية الناظر إلى الإحسان بالتربية فخم أمر هذا الجزاء وأعلاه على ذلك بنوطه بالاسم الأعظم فقال: {من الله} أي المحيط بصفات الكمال. ولما كان شاملاً لجميعهم وكان ربما ظن أنهم فيه متساوون أشار إلى التفاوت بقوله مظهراً في موضع الإضمار إشارة إلى الإطلاق عن التقييد بحيثية ما: {والله} أي الذي له الحكمة البالغة {بصير بالعباد} أي بنياتهم ومقادير ما يستحقونه بها على حسب إخلاصها، وبغير ذلك من أعمالهم وأقوالهم وسائر أحوالهم.
Cennetler vaadi, terbiye ile ihsana bakan Rubûbiyet ismi üzere cereyan edince, bu mükâfatın şanını yüceltti ve onu İsm-i Âzam'a bağlayarak daha da yükseltti: {من الله} “Allah'tan”; yani kemal sıfatlarını kuşatan Zât'tan. Bu onların hepsini kapsayıcı olunca ve belki de onların bunda eşit oldukları zannedilebileceğinden, herhangi bir kayıt ile kayıtlanmaktan mutlak olduğuna işaret etmek üzere zamir makamında zâhir ismi getirerek farklılığa işaret etti: {والله} “ve Allah”; yani üstün hikmet sahibi olan; {بصير بالعباد} “kulları hakkıyla görendir”; yani niyetlerini, ihlaslarına göre bu niyetlerle hak ettikleri miktarları ve onların diğer amellerini, sözlerini ve bütün hallerini [hakkıyla görendir].
ولما أخبر ﷾ بأنه بصير بمن يستحق ما أعد من الفوز أتبعه ما استحقوا ذلك به من الأوصاف تفضلاً منه عليهم بها وبإيجاب ذلك على نفسه حثاً لهم على التخلق بتلك الأوصاف فقال: - وقال الحرالي: لما وصف تعالى قلوبهم بالتقوى وبرأهم من الاستغناء بشيء من دونه وصف أدبهم في المقال فقال؛ انتهى - {الذين يقولون ربنا} أي يا من ربانا بإحسانه وعاد علينا بفضله، وأسقط أداة
O azze ve celle hazırladığı kurtuluşu kimin hak ettiğini hakkıyla gördüğünü haber verince, o vasıflarla ahlaklanmaya onları teşvik etmek için, Kendisinden bir lütuf olarak ve bunu Kendi üzerine vacip kılarak bu mükâfatı kendisiyle hak ettikleri vasıfları peşine ekledi ve şöyle buyurdu: -Harallî dedi ki: 'Allah Teâlâ onların kalplerini takva ile niteleyip O'ndan başka bir şeyle zenginleşmekten onları beri kılınca, sözdeki edeplerini niteleyip şöyle buyurdu' [sözü bitti]-: {الذين يقولون ربنا} “Onlar ki: 'Rabbimiz!' derler”; yani 'Ey ihsanıyla bizi terbiye eden ve lütfuyla bize dönen [Rabbimiz]!' Murakabe huzurunda oldukları için sahip oldukları yakınlığı hissettirmek üzere nida edatını
النداء إشعاراً بما لهم من القرب لأنهم في حضرة المراقبة؛ ولما كانت أحوالهم في تقصيرها عن أن يقدر الله حق قدره كأنها أحوال من لم يؤمن اقتضى المقام التأكيد فقالوا: {إننا} فأثبتوا النون إبلاغاً فيه {آمنا} أي بما دعوتنا إليه، وأظهروا هذا المعنى بقولهم: {فاغفر لنا ذنوبنا} أي فإننا عاجزون عن دفعها ورفع الهمم عن مواقعتها وإن اجتهدنا لما جبلنا عليه من الضعف والنقص، تنبيهاً منه تعالىعلى أن مثل ذلك لا يقدح في التقوى إذا هدم بالتوبة لأنه ما أصر من استغفر، والتوبة تجب ما قبلها. قال الحرالي: وبين المغفرة على مجرد الإيمان إشارة إلى أنه لا تغيرها الأفعال، من ترتب إيمانه على تقوى غفرت ذنوبه، فكانت مغفرة الذنوب لأهل هذا الأدب في مقابلة الذين آخذهم الله بذنوبهم من الذين كذبوا، ففي شمول ذكر الذنوب في الصنفين إعلام بإجراء قدر الذنوب على الجميع، فما كان منها مع التكذيب أخذ به، وما كان منها مع التقوى والإيمان غفر له - انتهى.
düşürdü. Hallerinin, Allah'ı hakkıyla takdir etmekten kusurlu oluşu sanki iman etmemiş kimselerin hali gibi olunca, makam tekit gerektirdi ve şöyle dediler: {إننا} “Şüphesiz biz”; tekit manasını tam ulaştırmak için nûn'u sabit tuttular; {آمنا} “iman ettik”; yani bizi çağırdığın şeye. Bu manayı şu sözleriyle açığa vurdular: {فاغفر لنا ذنوبنا} “artık günahlarımızı bağışla”; yani 'Fıtratımızdaki zayıflık ve eksiklik sebebiyle ne kadar gayret etsek de onları savmaktan ve himmetlerimizi onlara düşmekten yüceltmekten âciziz.' Bu, tevbe ile yıkıldığı takdirde böyle şeylerin takvaya zarar vermeyeceğine Allah Teâlâ'dan bir ikazdır; zira istiğfar eden kimse ısrar etmiş sayılmaz ve tevbe kendisinden öncekini siler. Harallî dedi ki: 'Sırf imana mağfiretin bina edilmesinde, amellerin onu değiştirmeyeceğine bir işaret vardır; imanı takva üzerine terettüp edenin günahları bağışlanır. Böylece bu edep ehli için günahların bağışlanması, yalanlayanlardan olup da Allah'ın günahları sebebiyle yakaladığı kimselere mukabil olmuştur. Her iki zümrede günah zikrinin şümulünde, günah kaderinin herkes üzerinde cereyan ettiğini bildirmek vardır; bunlardan yalanlama ile birlikte olanı cezalandırılmış, takva ve iman ile birlikte olanı ise bağışlanmıştır' - [sözü bitti].
ولما رتب ﷾ الغفران على التقوى ابتداء رتب عليها الوقاية انتهاء فقال: {وقنا عذاب النار} أي الذي استحققناه بسوء أعمالنا.
O azze ve celle başlangıçta mağfireti takvaya bağlayınca, nihayette de korunmayı ona bağladı ve şöyle buyurdu: {وقنا عذاب النار} “ve bizi ateşin azabından koru”; yani kötü amellerimiz sebebiyle hak ettiğimiz [azaptan].
قال الحرالي: ولما وصف تقوى قلوبهم باطناً وأدب مقالهم ظاهراً وصف لهم أحوال أنفسهم ليتطابق ظاهر أمرهم بمتوسطه وباطنه فقال: {الصابرين} فوصفهم بالصبر إشعاراً بما ينالهم من سجن الدنيا وشدائدها، والصبر أمدح أوصاف النفس، به تنحبس عن هواها وعما زين من الشهوات المذكورة بما تحقق من الإيمان بالغيب الموجب لترك الدنيا للآخرة فصبروا عن الشهوات؛ أما النساء فبالاقتصار على ما ملكوه وأما البنون فبمراعاة أن ما تقدم خير مما تأخر، قال ﷺ يعني فيما رواه ابن ماجه عن أبي هريرة ﵁ «لسقط أقدمه بين يدي أحب إليَّ من فارس أخلفه خلفي» وأما الذهب والفضة فبالنظر إليها أصناماً يضر موجودها، وبالحري أن ينال منها السلامة بنفقة لا يكاد يصل إنفاقها إلى أن يكون كفارة كسبها وجمعها، فكان الصبر عنها أهون من التخلص منها؛ وأما
Harallî dedi ki: 'Bâtınen kalplerinin takvasını ve zâhiren sözlerinin edebini niteleyince, işlerinin zâhiri, vasatı ve bâtını birbiriyle örtüşsün diye nefislerinin hallerini onlar için niteleyerek şöyle buyurdu: {الصابرين} “Sabredenler”; dünyanın zindanından ve şiddetlerinden kendilerine isabet eden şeyleri hissettirmek üzere onları sabırla niteledi. Sabır, nefsin en çok övülen vasfıdır; dünyayı ahiret için terk etmeyi gerektiren gayba imanın tahakkuk etmesiyle nefis onun sayesinde hevasından ve zikredilen süslü şehvetlerden alıkonur. Böylece şehvetlere karşı sabrettiler: Kadınlara gelince, sahip olduklarıyla yetinerek [sabrettiler]; çocuklara gelince, önden gidenin arkada kalandan daha hayırlı olduğunu gözeterek [sabrettiler]. O sallallâhu aleyhi ve sellem -yani İbn Mâce'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre- şöyle buyurmuştur: «Önden göndereceğim bir düşük (çocuk), arkamda bırakacağım bir süvariden bana daha sevimlidir.» Altın ve gümüşe gelince, mevcudu zarar veren putlar gözüyle bakarak [sabrettiler]; ondan selamete ermek ancak infakla mümkündür ki onun infakı da neredeyse kazanılmasının ve toplanmasının kefareti olmaya yetmez; bu yüzden onlara karşı sabretmek onlardan kurtulmaktan daha kolaydı. Ve gelelim
الخيل فلما يصحبها من التعزز الممد لخيلاء النفس الذي هو أشد ما على النفس أن تخرج عن زهوها وخيلائها إلى احتمال الضيم والسكون بحب الذل، يقال: إنه آخر ما يخرج من رؤوس الصديقين حب الرئاسة؛ وأما الأنعام فبالاقتصار منها على قدر الكفاف، لأن كل مستزيد تمولاً من الدنيا زائداً على كفاف منه من مسكن أو ملبس أو مركب أو مال فهو محجر على من سواه من عباد الله ذلك الفضل الذي هم أحق به منه، قال ﷺ:
atlara; nefsin kibrini besleyen ve eşlik eden böbürlenme sebebiyle [sabrettiler]; oysa nefse en zor gelen şey, çalımından ve kibrinden çıkıp haksızlığa katlanmaya ve zilleti sevmeye sükûn bulmasıdır. Denilir ki: Sıddîkların başından en son çıkan şey riyaset sevgisidir. Davarlara (en'âma) gelince, onlardan yetecek miktarla iktifa ederek [sabrettiler]; çünkü dünyadan mesken, giyecek, binek veya mal cinsinden ihtiyacından fazla mal edinmek isteyen herkes, Allah'ın diğer kullarından buna kendisinden daha layık olanların o fazlalık payını engellemiş olur. O sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
«لنا غنم مائة لا نريد أن تزيد» الحديث {وإن من شيء إلا عندنا خزائنة وما ننزله إلا بقدر معلوم} [الحجر: ٢١] ؛ وأما الحرث فبالاقتصار منه على قدر الكفاية لما يكون راتباً للإلزام ومرصداً للنوائب ومخرجاً للبذر، فإن أعطاه الله فضلاً أخرجه بوجه من وجوه الإخراج ولو بالبيع، ولا يمسكه متمولاً لقلبه إلى غيره من الأعيان فيكون محتكراً، قال ﵊ كما أخرجه أحمد وأبو يعلى عن ابن عمر رضي الله
«Bizim yüz koyunumuz var, artmasını istemiyoruz» [hadis]; {وإن من شيء إلا عندنا خزائنة وما ننزله إلا بقدر معلوم} “Hiçbir şey yoktur ki, hazineleri yanımızda olmasın; biz onu ancak bilinen bir miktarla indiririz” [Hicr: 21]. Ekine gelince, zorunlu harcamalara tahsis edilen, beklenmedik ihtiyaçlar için saklanan ve tohumluk olarak ayrılan yetecek miktarla iktifa ederek [sabrettiler]. Şayet Allah ona bir fazlalık verirse onu satış yoluyla bile olsa infak yollarından birisiyle elden çıkarır; diğer mallara dönüştürmek üzere mal edinmek kastıyla onu elinde tutmaz, aksi takdirde ihtikâr yapan (stokçu) olur. O aleyhisselâm, Ahmed ve Ebû Ya'lâ'nın İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiği üzere şöyle buyurmuştur:
تعالى عنهما «من احتكر أربعين يوماً فقد برىء من الله وبرىء الله منه» فبذلك يتحقق الصبر بحبس النفس عما زين للناس من التمولات من الدنيا الزائدة على الكفاف التي هي حظ من لا خلاق له في الآخرة، ولذلك يحق أن تكون هذه الكلمات معربة بالنصب مدحاً، لأن الصفات المتبعة للمدح حليتها النصب في لسان العرب، وإنما يتبع في الإعراب ما كان لرفع لبس أو تخصيص - انتهى.
«Kim kırk gün ihtikâr yaparsa (mal stoklarsa), o Allah'tan uzaklaşmış, Allah da ondan uzaklaşmıştır.» İşte böylece insanlara süslü gösterilen, dünyadaki yetecek miktarın üzerindeki ve ahirette nasibi olmayan kimsenin payı olan mallardan nefsi alıkoymak suretiyle sabır tahakkuk eder. İşte bu sebeple bu kelimelerin medih (övme) sadedinde mansub olarak irab edilmesi hak olmuştur; çünkü Arap dilinde övgüye tabi olan sıfatların süsü nasbdır; irabda tabi kılınma ise ancak kapalılığı gidermek veya tahsis etmek içindir' - [sözü bitti].
ولما كان سن التقوى فوق سن الإيمان عطف أمداحهم كلها بالواو إيذاناً بكمالهم في كل وصف منها وتمكنهم فيءه بخلاف ما في آية براءة على ما سيأتي إن شاء الله تعالى فقال: {والصادقين} قال الحرالي: في عطف الصفات ما يؤذن بكمال الوصف لأن العرب تعطفها إذا كملت وتتبع بعضها بعضاً إذا تركبت والتأمت، يعني مثل: الرمان حلو حامض - إذا كان غير صادق الحلاوة ولا الحموضة، ففي العطف إشعار بكمال صبرهم عن العاجلة على ما عينه حكم النظم، في الآية
Takva mertebesi iman mertebesinin üzerinde olunca -inşâallahu teâlâ geleceği üzere Berâe (Tevbe) ayetindekinin aksine- bu vasıfların her birindeki kemallerini ve onda kökleşmiş olduklarını bildirmek üzere onların bütün övgülerini vav ile atfetti ve şöyle buyurdu: {والصادقين} “ve sadıklar”; Harallî dedi ki: 'Sıfatların atfedilmesinde, vasfın kemaline dair bir bildirim vardır; çünkü Araplar sıfatlar kemale erdiğinde onları atfederler; terkip edilip kaynaştığında ise birbirine tabi kılarlar. Yani tatlılığı ve ekşiliği tam belirgin olmadığında söylenen 'nar tatlı-ekşidir' sözü gibi. Dolayısıyla atıfta, önceki ayette nazmın hükmünün tayin ettiği üzere,
السابقة، ومن شأن الصابر عن الدنيا الصدق، لأن أكثر المداهنة والمراءاة إنما ألجأ إليها التسبب إلى كسب الدنيا، فإذا رغب عنها لم يحمله على ترك الصدق حامل قيتحقق به فيصدق في جميع أموره والصدق مطابقة أقواله وأفعاله لباطن حاله في نفسه وعرفان قلبه - انتهى {والقانتين} أي المخلصين لله في جميع أمورهم الدائمين عليه.
peşin olan [dünyaya] karşı sabırlarının kemaline bir işaret vardır. Dünyaya karşı sabredenin şanı sadakattir; çünkü dalkavukluk ve riyakârlığın çoğuna ancak dünyayı kazanmaya sebep arama mecbur bırakır. Kişi ondan yüz çevirdiğinde, onu sıdkı terk etmeye sevk edecek hiçbir saik kalmaz; böylece onunla tahakkuk eder ve bütün işlerinde dosdoğru olur. Sıdk ise kişinin söz ve fiillerinin nefsinin iç haline ve kalbinin irfanına mutabık olmasıdır' - [sözü bitti]. {والقانتين} “ve gönülden boyun eğenler”; yani bütün işlerinde Allah'a ihlasla bağlananlar ve bunda devamlı olanlar.
ولما ذكر ﷾ العمل الحامل عليه خوف الحق ورجاؤه أتبعه ما الحامل عليه ذلك مع الشفقة على الخلق، لأن من أكرم المنتمي إليك فقد بالغ في إكرامك فقال: {والمنفقين} أي ما رزقهم الله ﷾ في كل ما يرضيه، فإنه لا قوام لشيء من الطاعات إلا بالنفقة. قال الحرالي: فيه إشعار بأن من صبر نوّل، ومن صدق أعلى، ومن قنت جل وعظم قدره، فنوله الله ما يكون له منفقاً، والمنفق أعلى حالاً من المزكي، لأن المزكي يخرج ما وجب عليه فرضاً، والمنفق يجود بما في يده فضلاً - انتهى.
Allah Azze ve Celle, Hakk'ın korkusu ve O'na olan ümidin sevk ettiği ameli zikredince, bunun peşinden mahlukata şefkatle birlikte bu korku ve ümidin sevk ettiği şeyi getirdi; zira sana mensup olana ikram eden kimse, şüphesiz sana ikram etmekte mübalağa etmiş olur. Şöyle buyurdu: {والمنفقين} “ve infak edenler”; yani Allah Azze ve Celle'nin kendilerini rızıklandırdığı şeyleri O'nu razı kılacak her hususta [harcayanlar]. Çünkü itaatlerden hiçbir şey infak olmadan kaim olamaz. Harallî şöyle demiştir: 'Bunda, sabredene ihsanda bulunulduğuna, dosdoğru olana yücelik verildiğine, gönülden boyun eğenin kadrinin yücelip aziz kılındığına ve Allah'ın ona infak edeceği şeyleri ihsan ettiğine bir işaret vardır. İnfak eden kişinin hali, zekât verenden daha üstündür; zira zekât veren kimse üzerine farz olarak vacip olanı çıkarıp verir, infak eden ise elindekini bir lütuf ve fazilet olarak cömertçe sarf eder' - [sözü bitti].
ولما ذكر هذه الأعمال الزاكية الجامعة العالية أتبعها الإشارة إلى أن الاعتراف بالعجز عن الوفاء بالواجب هو العمدة في الخلاص:
Bu tertemiz, toplayıcı ve yüce amelleri zikrettikten sonra, bunların peşinden vacip olanı ifa etmekten aciz olduğunu itiraf etmenin kurtuluşun asıl dayanağı olduğuna işaret ederek şöyle buyurdu:
{والمستغفرين} أي من نقائصهم مع هذه الأفعال والأحوال التي هي نهاية ما يصل إليه الخلق من الكمال {بالأسحار *} التي هي أشق الأوقات استيقاظاً عليهم، وأحبها راحة لديهم، وأولاها بصفات القلوب، وأقربها إلى الإجابة المعبر عنها في الأحاديث بالنزول كما يأتي بيانه في آية التهجد في سورة الإسراء. قال الحرالي: وهو جمع سحر، وأصل معناه التعلل عن الشيء بما يقاربه ويدانيه ويكون منه بوجه ما، فالوقت من الليل الذي يتعلل فيه بدنو الصباح هو السحر، ومنه السحور، تعلل عن الغداء؛ ثم قال: وفي إفهامه تهجدهم في الليل كما قال ﷾: {كانوا قليلاً من الّيل ما يهجعون وبالأسحار هم يستغفرون} [الذاريات: ١٧، ١٨] فهم يستغفرون من حسناتهم كما يستغفر أهل السيئات من سيئاتهم تبرؤاً من دعوى الأفعال ورؤية الأعمال التئاماً بصدق قولهم في الابتداء: {ربنا إننا آمنا} وكمال الإيمان بالقدر خيره وشره، فباجتماع هذه الأوصاف السبعة من التقوى والإيمان والصبر
{والمستغفرين} “ve bağışlanma dileyenler”; yani mahlukatın kemal noktasında ulaşabileceği son sınır olan bu fiil ve hallerle birlikte kendi noksanlıklarından dolayı [istiğfar edenler]; {بالأسحار *} “seher vakitlerinde”; ki bu vakitler, uyanması onlar için en meşakkatli, dinlenmesi ise en sevimli olan, kalplerin safiyetine en layık ve hadislerde nüzûl (inme) diye tabir edilen icabete en yakın olan vakitlerdir; nitekim bunun beyanı İsrâ Suresi'ndeki teheccüd ayetinde gelecektir. Harallî dedi ki: 'Bu, seher kelimesinin çoğuludur; kelimenin asıl anlamı, bir şeye yaklaşan, ona benzeyen ve bir yönüyle ondan sayılan bir şeyle oyalanıp avunmaktır. Geceden sabahın yaklaşmasıyla oyalanılan vakit seherdir; sahur da böyledir, öğle yemeğine hazırlık kabilinden bir oyalanmadır.' Sonra şöyle dedi: 'Bunun anlatımında, Allah Azze ve Celle'nin: {كانوا قليلاً من الّيل ما يهجعون وبالأسحار هم يستغفرون} “Onlar geceleri pek az uyurlardı. Seher vakitlerinde de istiğfar ederlerdi” [Zâriyât 17-18] buyurduğu gibi onların gece teheccüde kalkmaları manası vardır. Onlar, başlangıçtaki: {ربنا إننا آمنا} “Rabbimiz! Biz şüphesiz iman ettik” sözlerinin doğruluğuna ve hayrıyla şerriyle kadere imanın kemaline uygun olarak, fiil iddiasından ve amelleri [kendinden] görmekten teberri etmek (arınmak) gayesiyle, tıpkı kötülük ehlinin günahlarından istiğfar ettiği gibi yaptıkları iyiliklerden dolayı istiğfar ederler. Takva, iman, sabır,
والصدق والقنوت والإنفاق والاستغفار كانت الآخرة خيراً لهم من الدنيا وما فيها، وقد بان بهذا محكم آيات الخلق من متشابهها بعد الإعلام بمحكم آيات الأمر ومتشابهها، فتم بذلك منزل الفرقان في آيات الوحي المسموع والكون المشهود - انتهى. ولعله ﷾ أشار بهذه الصفات الخمس المتعاطفة إلى دعائم الإسلام الخمس، فأشار بالصبر إلى الإيمان، وبالصدق إلى الزكاة المصدقة لدعواه، وبالقنوت الذي مدار مادته على الإخلاص إلى الصلاة التي هي محل المراقبة، وبالإنفاق إلى الحج الذي أعظم مقوماته المال، وبالاستغفار إلى الصيام الذي مبناه التخلي من أحوال البشر والتحلي بحلية الملك لا سيما في القيام ولا سيما في السحر؛ وسر ترتيبها أنه لما ذكر ما بين العبد والخالق في التوحيد الذي هو العدول أتبعه ما بينه وبين الخلائق في الإحسان، ولما ذكر عبادة القلب والمال ذكر عبادة البدن الدالة على الإخلاص في الإيمان، ولما ذكر عبادة البدن مجرداً بعد عبادة المال مجرداً ذكر عبادة ظاهرة مركبة منهما، شعارها تعرية الظاهر، ثم أتبعه
sıdk, kunût (gönülden boyun eğme), infak ve istiğfar şeklindeki bu yedi vasfın bir araya gelmesiyle ahiret onlar için dünyadan ve içindekilerden daha hayırlı olmuştur. Emir ayetlerinin muhkemi ve müteşabihi bildirildikten sonra, bununla yaratılış ayetlerinin muhkemi de müteşabihinden tebeyyün etmiştir; böylece hem işitilen vahyin ayetlerinde hem de müşahede edilen kâinatta Furkan'ın iniş gayesi tamamlanmıştır' - [sözü bitti]. Muhtemeldir ki Allah Azze ve Celle birbiri ardınca atfedilen bu beş sıfatla İslam'ın beş esasına işaret etmiştir: Sabırla imana, sıdkla kişinin iddiasını doğrulayan zekâta, kök manası ihlas üzerine kurulu olan kunût ile murakabe mahalli olan namaza, infak ile en büyük rüknü mal olan hacca, istiğfar ile de esası beşeri hallerden sıyrılıp melek süsüyle bezenmek olan oruca işaret etmiştir; bilhassa gece kıyamında ve bilhassa seher vaktinde. Bu sıralamanın sırrı şudur: Kul ile Yaratıcı arasında hak ve adalet olan tevhidi zikredince, peşinden kul ile yaratılmışlar arasındaki ihsanı getirdi; kalp ve mal ibadetini zikredince, imandaki ihlasa delalet eden beden ibadetini zikretti; sadece mal ibadetinden sonra sadece beden ibadetini zikredince, bu ikisinden mürekkep olan ve şiarı zahiri çıplaklık olan zahiri bir ibadeti zikretti; sonra bunun ardından,
عبادة بدنية خفية، عمادها تعرية الباطن، فختم بمثل ما بدأ به، وهو ما لا يطلع عليه حق الاطلاع إلا الله ﷾.
esası batını masivadan arındırmak olan gizli bedeni bir ibadeti getirdi; böylece başladığı şeyin bir benzeriyle sonlandırdı ki bu da hakkıyla ancak Allah Azze ve Celle'nin muttali olabileceği bir şeydir.
ولما أخبر سبحانه وتعال بوحدانيته في أول السورة واستدل عليها وأخبر عما أعد للكافرين واستدل عليه بما دل على الوحدانية وختم بالإخبار بما أعد للمتقين مما جر إلى ذكره تعالى بما يقتضي الوحدانية أيضاً من الأوصاف المبنية على الإيمان أنتج ذلك ثبوتها ثبوتاً لا مرية فيه، فكرر تعالى هذه النتيجة على وجه أضخم من الماضي كما اقتضته الأدلة فقال - وقال الحرالي: لما أنهى تعالى الفرقان نهايته ببيان المحكمين والمتشابهين في الوحي والكون انتظمت هذه الشهادة التي هي أعظم شهادة في كتاب الله بآية القيومية التي هي أعظم آية الوجود لينتظم آية الشهود بآية الوجود، انتهى.
Sübhânehu ve Teâlâ surenin başında birliğini haber verip buna delil getirdiğinde, inkârcılar için hazırladığı şeyleri bildirip buna vahdaniyete delalet eden şeylerle delil getirdiğinde ve takva sahipleri için hazırlananları bildirmekle hitabı nihayete erdirip bu vesileyle imana dayalı sıfatlardan vahdaniyeti gerektiren hususları da zikretmeye intikal ettiğinde, bu durum vahdaniyetin hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde sabit olması neticesini verdi. İşte delillerin gerektirdiği üzere Allah Teâlâ bu neticeyi önceki anlatımdan daha azametli bir surette tekrarlayarak şöyle buyurdu - Harallî dedi ki: 'Allah Teâlâ vahiyde ve kâinattaki muhkem ve müteşabihleri açıklayarak Furkan'ı nihayete erdirince, şahitlik ayeti ile varlık ayetinin birbirine intizam bulması için, Allah'ın Kitabı'ndaki en büyük şahitlik olan bu şahitlik, varlığın en büyük ayeti olan kayyûmiyet ayetiyle irtibatlandı' [sözü bitti].
فقال ﷾: {شهد الله} أي الملك الأعظم الذي لا كفوء له {أنه} قال الحرالي: فأعاد بالإضمار ليكون الشاهد والمشهود له {لا إله إلا هو} فأعاد بالهوية لمعنى الوحدانية في الشهادة ولم يقل: إلا الله، لما يشعر به تكرار الاسم في محل الإضمار من التنزل
Allah Azze ve Celle şöyle buyurdu: {شهد الله} “Allah şahitlik etti”; yani hiçbir dengi bulunmayan o en yüce Hükümran, {أنه} “ki şüphesiz O”; Harallî şöyle demiştir: 'Şahit olan ile lehine şahitlik edilenin [aynı olması] için zamirle iade etti: {لا إله إلا هو} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; böylece şahitlikteki vahdaniyet manası gereğince hüviyet (zamir) ile iade etti de zamir makamında ismin tekrar edilmesinin hissettireceği o yüce tenezzülden ötürü 'illallah' demedi' -
العلي - انتهى. والمعنى أنه ﷾ فعل فعل الشاهد في إخباره عما يعلم حقيقته بلفظ الشهادة جرياً على عادة الكبراء إذا رأوا تقاعس أتباعهم عما يأمرون به من المهمات في تعاغطيهم له بأنفسهم تنبيهاً على أن الخطب قد فدح والأمر قد تفاقم، فيتساقط حينئذ إليه الأتباع ولو أن فيه الهلاك تساقط الذباب في أحلى الشراب، وإلى ذلك ينظر قول وفد ثقيف: ما لمحمد يأمرنا بأن نشهد له بالرسالة ولا يشهد هو لنفسه! فكان ﷺ بعد لا يخطب خطبة إلا شهد لنفسه الشريفة ﷺ الشهادة لله فيها بالرسالة، فكأنه قيل: إن ربكم الذي أسبغ عليكم نعمه ظاهرة وباطنة قد نصب لكم الأدلة بخلق ما خلق على تفرده بحيث انتفى كل ريب فكان ذلك أعظم شهادة منه سبحانه
[sözü bitti]. Bunun anlamı şudur: Allah Azze ve Celle, hakikatini bildiği şeyi şehadet lafzıyla haber vermekte şahit gibi davranmıştır. Bu, büyüklerin, emrettikleri mühim işlerden tebaalarının geri durduğunu gördüklerinde meselenin vahametine ve işin ciddiyetine dikkat çekmek üzere bizzat o işi kendilerinin üstlenmesi adetine göredir; böylece tebaası, içinde helak dahi olsa, sineklerin en tatlı şerbete üşüşmesi gibi o işe yönelirler. Sakîf heyetinin şu sözü de bu manaya bakar: 'Muhammed'e ne oluyor da kendi peygamberliğine şahitlik etmemizi emrediyor da kendisi buna şahitlik etmiyor!' Bundan sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, irat ettiği her hutbede bizzat kendi şerefli nefsine sallallâhu aleyhi ve sellem şahitlik ederek Allah için risalet şehadetinde bulunmuştur. Sanki şöyle denilmiştir: Zahiri ve batıni nimetlerini üzerinize yağdıran Rabbiniz, her türlü şüphe ortadan kalkacak şekilde yarattığı varlıklarla birliğine dair delilleri sizin için dikmiştir; böylece bu, Sübhânehu'nun bizzat kendi nefsine en büyük şahitliği olmuştur.
لنفسه، وإليه أومأ من قال:
Şu sözü söyleyen kimse de buna işaret etmiştir:
ولله في كل تحريكة ... وتسكينة أبداً شاهد
Allah için her bir harekette... Ve her bir durgunlukta daima bir şahit vardır.
وفي كل شيء له آية ... تدل على أنه واحد
Ve her bir şeyde O'nun için bir ayet vardır... O'nun bir ve tek olduğuna delalet eden.
ثم شهد بذلك لنفسه بكلامه جمعاً بين آيتي السمع والبصر فلم يبق لكم عذراً. قال الحرالي: وهذه الشهادة التي هي من الله لله هي الشهادة التي إليها قصد القاصدون وسلك السالكون وإليه انتهت الإشارة، وعندها وقفت العبارة، وهي أنهى المقامات وأعظم الشهادات، فمن شهد بها فقد شهد شهادة ليس وراءها مرمى، ومن شهد بما دونها كانت شهادته مشهوداً عليها لا شهادة، يؤثر أن النبي ﷺ لم يزل يوم الجمعة وهو قائم بعرفة منذ كان وقت العصر إلى أن غربت الشمس في حجته التي كمل بها الدين وتمت بها النعمة يقول هذه الآية لا يزيد عليها، فأي عبد شهد لله بهذه الشهادة التي هي شهادة الله لله ﷾ بالوحدانية فقد كملت شهادته، وأتم الله ﷾ النعمة عليه، وهي سر كل شهادة من دونها، وهي آية علن التوحيد الذي هو منتهى المقامات وغاية الدرجات في الوصول إلى محل الشهود الذي منه النفوذ إلى الموجود بمقتضى الأعظمية التي في الآية الفاتحة - انتهى.
Sonra işitme ve görme ayetlerini bir araya getirerek kelâmı ile de buna bizzat şahitlik etti, böylece size hiçbir mazeret bırakmadı. Harallî dedi ki: 'Allah'tan Allah için olan bu şahitlik; yönelenlerin kastettiği, süluk edenlerin yol tuttuğu, işaretin nihayete erdiği ve ifadelerin önünde durduğu şahitliktir. Bu, makamların en sonuncusu ve şahitliklerin en büyüğüdür. Kim bununla şahitlik ederse, ardında hiçbir hedef bulunmayan nihai bir şahitlikle şahitlik etmiş olur. Kim de bunun dışındaki bir şeye şahitlik ederse, onun şahitliği bir şehadet değil, aleyhine şahitlik edilen bir şey olur. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, dinin kemale erdiği ve nimetin tamamlandığı veda haccında, cuma günü Arafat'ta ikindi vaktinden güneş batıncaya kadar ayakta dururken sürekli bu ayeti okumuş ve buna hiçbir şey ilave etmemiştir. Hangi kul, Allah'ın Azze ve Celle vahdaniyetine dair Allah'ın Allah için olan bu şahitliği ile Allah'a şahitlik ederse, şahitliği kemale ermiş ve Allah Azze ve Celle nimetini onun üzerinde tamamlamış olur. Bu şahitlik, altındaki her şahitliğin sırrıdır ve açılış ayetindeki (Fatiha) azamet muktezasınca, mevcuda nüfuz etmenin menşei olan müşahede makamına ulaşmada derecelerin gayesi ve makamların nihayeti olan açık tevhidin ayetidir' - [sözü bitti].
ولما أخبر ﷾ عن نفسه المقدسة أخبر عمن يعتد به من خلقه فقال مقدماً لأن المقام للعلم لمن هم أعلم به ﷾ ممن أطلعهم من الملك والملكوت على ما لم يطلع عليه الإنسان ولا شاغل لهم من شهوة ولا حظ ولا فتور: {والملائكة} أي العباد المقربون المصفون من أدناس البشر، الذين لا يعصون الله ما أمرهم ويفعلون ما يؤمرون. ولما خص أهل السماوات عم فقال: {وأولوا العلم} وهم الذين عرفوه بالأدلة القاطعة ففعلوا ما فعل العظيم من الشهادات ليكون ذلك أدعى لغيرهم إليه وأحث عليه، ولما كانت الشهادة قد تكون على غير وجه العدل نفى ذلك بقوله: {قائماً} وأفرد ليفهم أنه حال كل من المذكورين لا المجموع بقيد الجمع، ويجوز - وهو الأقرب - أن يكون حالاً من الاسم الشريف إشارة إلى أنه ما وحد الله ﷾ حق توحيده غيره، لأنه لا يحيط به أحد علماً. وقال الحرالي: أفرد القيام فاندرج من ذكر من الملائكة وأولي العلم في هذا القيام إفهاماً، كما اندرجوا في الشهادة إفصاحاً، فكان في إشعاره أن الملائكة وأولي العلم لا يقاد منهم فيما يجريه الله ﷾ على أيديهم، لأن أمرهم قائم بالقسط من الله، يذكر أن عظيم عاد لما كشف له عن الملائكة في يوم النقمة قال
Allah Azze ve Celle mukaddes zatından haber verince, mahlukatı içinden muteber olanları haber verdi; makam ilim makamı olduğu için mülk ve melekut aleminden insanın muttali olamadığı şeylere muttali kıldığı, kendilerini hiçbir şehvetin, nefsi payın veya gevşekliğin meşgul etmediği, O'nu Azze ve Celle en iyi bilenleri öne alarak şöyle buyurdu: {والملائكة} “ve melekler”; yani Allah'ın kendilerine emrettiği şeylere isyan etmeyen ve emrolundukları şeyleri yapan, beşeriyetin kirlerinden arındırılmış mukarreb kullar. Gök ehlini tahsis ettikten sonra genelleştirerek şöyle buyurdu: {وأولوا العلم} “ve ilim sahipleri de”; onlar da kesin delillerle O'nu tanıyan ve bu durum başkalarını buna daha çok sevk etsin ve teşvik etsin diye o Yüce Zat'ın şahitlikleri gibi şahitlikte bulunan kimselerdir. Şahitlik adalet dairesinin dışına taşabileceği için: {قائماً} “ayakta tutarak” buyurarak bu ihtimali nefyetti. Toplu halde değil de zikredilenlerin her birinin ayrı ayrı hali olduğu anlaşılsın diye tekil getirdi. En yakın ve caiz olan diğer ihtimale göre ise bu lafız, Allah'ı Azze ve Celle O'ndan başka hiç kimsenin hakkıyla birleyemeyeceğine işaret etmek üzere lafza-i celâlden hâldir; çünkü O'nu hiç kimse ilmen kuşatamaz. Harallî dedi ki: 'Kıyam lafzı tekil getirilmiştir; böylece zikredilen melekler ve ilim sahipleri açıkça şehadete dahil edildikleri gibi, manen de bu kıyama dahil edilmişlerdir. Bunda, melekler ve ilim sahiplerinin, Allah'ın Azze ve Celle onların eliyle cereyan ettirdiği şeylerden ötürü kısasa tabi tutulmayacaklarına bir işaret vardır; zira onların işi Allah'tan gelen bir adaletle kaimdir. Anlatıldığına göre Âd kavminin aziz/büyük liderine azap gününde melekler keşfolunduğunda,
لهود ﵊: يا هود! ما هذا الذي أراهم في السحاب كأنهم البخاتي؟ فقال: ملائكة ربي، فقال له: أرأيت إن آمنت بالهك أيقيدني منهم بمن قتلوا من قومي؟ قال: ويحك! وهل رأيت ملكاً يقيد من جنده - انتهى. {بالقسط} أي العدل السواء الذي لا حيف فيه أصلاً بوجه من الوجوه، وقد ثبت بهذه الشهادة على هذا الوجه أن التوحيد في نفس الأمر على ما وقعت به الشهادة، ويجوز أن يراد مع ذلك أن قيامه بالعدل فعله في خلقه فإنه عدل وإن كان من بعضهم إلى بعض ظلماً، فإنه تصرف منه سبحانه في ملكه الذي لا شائبة لأحد فيه، فهو إذا نسب إليه كان عدلاً، لأنه فعله بالحكمة، وإذا نسب إلى الظالم كان ظلماً، لأنه فعله لحظه لا للحكمة فلذلك قال على طريق الاستنتاج والتعليل للقيام بالقسط والتلقين للعباد لأن يقولوها بعد ثبوتها بما تقدم وأن يكرروها دائماً أبداً: {لا إله إلا هو} وقال الحرالي: كرر هذا التهليل لأنه في مرتبة القسط الفعلي، لأن التهليل الأول في مرتبة الشهادة العلمية فاستوفى التهليلان جميع البادي علماً وفعلاً - انتهى. وأتبعه سبحانه
Hûd aleyhisselâm'a: 'Ey Hûd! Bulutların içinde gördüğüm, Bahtî develerine benzeyen bu varlıklar da nedir?' demiştir. O da: 'Rabbimin melekleridir' buyurmuştur. Bunun üzerine o: 'Söyle bana, şayet senin İlahına iman edersem, kavmimden öldürdükleri kimselere karşılık beni onlardan kısas yoluyla hak sahibi kılar mı (onlardan öcümü alır mı)?' deyince Hûd: 'Yazıklar olsun sana! Sen hiç askerlerinden kısas alan bir hükümdar gördün mü?' demiştir' - [sözü bitti]. {بالقسط} “adaletle”; yani hiçbir yönden zerre kadar zulüm ve haksızlık bulunmayan dosdoğru adaletle. Bu veçhe üzere yapılan bu şahitlikle sabittir ki işin hakikati de tevhid hususunda şehadetin vuku bulduğu şekildedir. Bununla birlikte, O'nun adaletle kaim olmasından maksadın mahlukatı üzerindeki fiilleri olduğu da kastedilmiş olabilir; zira yaratılanların birbirinden sadır olan fiilleri zulüm olsa bile O'nun fiili adalettir. Çünkü bu, Sübhânehu'nun hiç kimsenin ortaklığı bulunmayan kendi mülkündeki tasarrufudur. Dolayısıyla bu tasarruf O'na nispet edildiğinde adalettir, çünkü hikmetle yapmıştır; zalime nispet edildiğinde ise zulümdür, çünkü o bunu hikmet için değil nefsi payı için yapmıştır. İşte bu sebeple adaletle kaim olmanın neticesi ve gerekçesi olarak ve kullara, zikredilenlerle sabit olduktan sonra bunu söylemelerini ve daima tekrarlamalarını telkin sadedinde şöyle buyurdu: {لا إله إلا هو} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”. Harallî dedi ki: 'Bu tehlil tekrar edilmiştir; zira bu, fiilî adalet mertebesindedir. İlk tehlil ise ilmî şahitlik mertebesindedir. Böylece bu iki tehlil ilim ve fiil olarak tezahür eden her şeyi bütünüyle kuşatmıştır' - [sözü bitti]. Sübhânehu
وتعالى بقوله: {العزيز الحكيم *} دليلاً على قسطه، لأنه لا يصح أبداً لذي العزة الكاملة والحكمة الشاملة أن يتصرف بجور، وعلى وحدانيته، لأنه لا يصح التفرد بدون الوصفين وليسا على الإطلاق لأحد غيره أصلاً، ولما كانت الآيات كلها في الإيقاع بالكافرين قدم الوصف الملائم لذلك.
ve Teâlâ bunun peşinden adaletin delili olarak: {العزيز الحكيم *} “Mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyurdu. Zira mutlak izzet ve kuşatıcı hikmet sahibi olan bir Zat'ın asla zulümle tasarrufta bulunması caiz olamaz. Bu aynı zamanda O'nun vahdaniyetinin de delilidir; zira bu iki vasıf olmadan tek ve benzersiz olmak sahih olmaz ve bu iki vasıf mutlak manada O'ndan başka hiç kimsede bulunmaz. Ayetlerin tamamı inkârcıları cezalandırma bağlamında olduğu için buna uygun olan vasıf öne alınmıştır.
قال الحرالي: وقسط الله هو إخفاء عدله في دار الدنيا من حيث إنه خفض ورفع، يعادل خفضه رفعه ورفعه خفضه، فيؤول إلى عدل، ويراه بذلك في حال تفاوته كل ذي لب بما أنه عزيز يظهر عزته فيما يرفع، حكيم يخفي معنى حكمه فيما يخفض، فكل ما هو باد من الخلق جود فهو من الله ﷾ قسط، طيته عدل، سره سواء، فيظهر عزته فيما حكم انتقاماً وحكمته في الموازنة بين الأعمال والجزاء عدلاً - انتهى.
Harallî dedi ki: 'Allah'ın adaleti (kıst), O'nun dünya yurdunda alçaltıp yükseltmesi cihetiyle adaletini gizlemesidir; O'nun alçaltması yükseltmesini, yükseltmesi de alçaltmasını dengeler ve neticede adalete varır. Farklılık arz ettiği durumlarda dahi basiret sahibi her akıl sahibi bunu böyle görür. Zira O Azîz'dir, yükselttiği şeylerde izzetini gösterir; Hakîm'dir, alçalttığı şeylerde hükmünün manasını gizler. Mahlukattan zuhur eden her cömertlik, Allah Azze ve Celle katından bir kısttır (haktır); özü adalettir, sırrı dengedir. Böylece intikam sadedinde hükmettiği şeylerde izzetini, ameller ile karşılıklar arasındaki dengede ise adalet olarak hikmetini ortaya koyar' - [sözü bitti].
ولما كان ذلك علم أنه يجب أن تخضع له الرقاب ويخلص له التوحيد جميع الألباب وذلك هو الإسلام فقال معللاً للشهادة منهم بالعدل - وقراءة الكسائي بالفتح أظهر في التعليل: {إن الدين} واصله الجزاء، أطلق هنا على الشريعة لأنها مسببة {عند الله}
Bu durum böyle olunca, boyunların O'na eğilmesi ve bütün akılların tevhidi O'na has kılması gerektiği anlaşıldı; işte bu da İslam'dır. Onların adaletle şahitlik etmelerinin gerekçesini açıklayarak şöyle buyurdu -Kisâî'nin fetha ile [ennet'tevilinde] okuyuşu gerekçelendirmeye daha uygundur-: {إن الدين} “Şüphesiz din”; kelimenin aslı karşılık/ceza demektir; burada sebep kılındığı için şeriata ıtlak edilmiştir; {عند الله} “Allah katında”
أي الملك الذي له الأمر كله {الإسلام} فاللام للعهد في هذه الشهادة فإنها أس لكل طاعة، فلأجل أن الدين عنده هذا شهدوا له هذه الشهادة المقتضية لنهاية الإذعان.
yani bütün işlerin sahibi olan ve hiçbir dengi bulunmayan o Yüce Hükümran katında; {الإسلام} “İslam'dır”. Buradaki elif-lâm bu şahitlikteki ahid içindir; zira İslam her itaatin temelidir. İşte O'nun katında din yalnız bu olduğu içindir ki, nihai boyun eğişi gerektiren bu şahitlikle O'na şahitlik ettiler.
ولما كان ذلك مصرحاً بأنه لا دين عنده غيره كان كأن قائلاً قال: فكان يجب أن يعلم بذلك الأنيباء الماضون والأمم السالفون ليلزموه ويلزموه أتباعهم! فقيل: قد فعل ذلك، فقيل: فما لهم لم يلزموه؟ فقيل: قد لزموه مدة مديدة {وما} ويجوز وهو أحسن أن يكون التقدير: بين الله ﷾ بشهادته ما يرضيه بآياته المرئية ثم أوضحة غاية الإيضاح بآياته المسموعة بكتبه وما {اختلف الذين أوتوا الكتاب} هذا الاختلاف الذي ترونه {إلا من بعد ما جاءهم العلم} بذلك كله، وما كان اختلافهم لجهلهم بذلك بل {بغياً} واقعاً {بينهم} لا بينهم وبين غيرهم، بل من بعضهم على بعض للحسد والتنافس في الدنيا لشبه أبدوها ودعاو ادعوها، طال بينهم فيها النزاع وعظم الدفاع، والله ﷾ عالم بكشفها، قادر على صرفها. قال الحرالي: والبغي السعي بالقول والفعل
Bu ifade O'nun katında bundan başka din olmadığını açıkça ortaya koyunca, sanki birisi şöyle demiştir: 'O halde geçmiş peygamberlerin ve önceki ümmetlerin buna sımsıkı sarılmaları ve tabi olanlarına da bunu emretmeleri için bunu bilmeleri gerekirdi!' Buna karşılık: 'Bu yapılmıştır' denildi. Tekrar: 'O halde neden ona sımsıkı sarılmadılar?' denilince, şöyle denildi: 'Uzun bir süre ona sarıldılar. {وما} -Daha güzel olan diğer bir takdir de şöyle olmasıdır: Allah Azze ve Celle şehadetiyle razı olduğu şeyi görünen ayetleriyle beyan etmiş, sonra da kitaplarındaki işitilen ayetleriyle bunu son derece açıklamıştır; buna rağmen- {اختلف الذين أوتوا الكتاب} “Kendilerine kitap verilenler ayrılığa düşmediler”; görmekte olduğunuz bu ihtilafa düşmediler; {إلا من بعد ما جاءهم العلم} “ancak kendilerine ilim geldikten sonra”; bütün bunlara dair bilgi geldikten sonra [ayrılığa düştüler]. Onların ihtilafı bunu bilmediklerinden değil, {بغياً} “aralarındaki azgınlık ve hasetten dolayı”; {بينهم} “kendi aralarında” vaki olan [bir hasetten ötürüdür]. Yoksa kendileriyle başkaları arasında değil, ortaya attıkları şüpheler ve ileri sürdükleri iddialar sebebiyle dünya hususundaki haset ve çekişmeden dolayı birbirlerine karşı yaptıkları [bir hasetten ötürüdür]. Bu hususta aralarındaki münazaa uzamış ve çekişme büyümüştür. Allah Azze ve Celle ise bu şüpheleri ortaya çıkarmayı hakkıyla bilir ve onları bertaraf etmeye kadirdir. Harallî dedi ki: 'Bağy; bağînin (hased edenin) iç dünyasında taşıdığı hasetten ötürü, Allah Teâlâ'nın bir kuluna bahşettiği nimetleri yok etmek için sözle ve fiille'
في إزالة نعم أنعم الله تعالى بها على خلق بما اشتملت عليه ضمائر الباغي من الحسد له - انتهى.
çaba göstermesidir' - [sözü bitti].
ولما كان التقدير: فمن استمر على الإيمان فإن الله عظيم الثواب، عطف عليه قوله: {ومن يكفر} أي يستمر على كفره ولم يقل حلماً منه: ومن كفر {بآيات الله} أي المرئيات والمسموعات الدالة على إحاطته بالكمال وقوفاً مع تلك الشبه وعمى عن الدليل فالله مهلكه عاجلاً {فإن الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً ولا كفوء له {سريع} قال الحرالي: من السرعة وهي وحاء النجاز فيما شأنه الإبطاء - انتهى. ويحتمل أن يكون كنى بالسرعة عن القرب فالمعنى: قريب {الحساب *} أي عن قريب يجازيهم على كفرهم في هذه الحياة الدنيا بأيدي بعضهم وبأيدي المؤمنين، ثم ينقلون إلى حسابه ﷾ في الدار الآخرة المقتضي لعذاب الكفرة، ويحتمل أن تكون السرعة على بابها، والمراد أنه لا يتهيأ في حسابه ما يتهيأ في حساب غيره من المغالطة المقتضية للنجاة أو المطاولة في مدة الحساب المقتضية لتأخر الجزاء في مدة المراوغة
Cümlenin takdiri: 'Kim imanda sebat ederse şüphesiz Allah'ın mükâfatı büyüktür' şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {ومن يكفر} “Kim inkâr ederse”; yani inkârında ısrar ederse; hilminden ötürü 'inkâr etmiş olan' demedi; {بآيات الله} “Allah'ın ayetlerini”; yani O'nun kemali kuşatıcılığına delalet eden, gerek görülen gerekse işitilen delilleri o şüphelere takılıp kalarak ve delile karşı körleşerek inkâr ederse, Allah onu çarçabuk helak eder; {فإن الله} “şüphesiz Allah”; yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan ve hiçbir dengi bulunmayan Allah, {سريع} “hızlı olandır”; Harallî dedi ki: 'Sürat kökündendir; o da gecikmesi muhtemel olan şeyde neticenin çabucak gerçekleşmesidir' - [sözü bitti]. Sürat ile yakınlığın kastedilmiş olması da muhtemeldir; buna göre mana: 'yakındır' demektir; {الحساب *} “hesabı”; yani çok geçmeden bu dünya hayatında onların inkârlarının cezasını bazılarının eliyle ve müminlerin elleriyle verir; sonra da kâfirlerin azabını gerektiren ahiret yurdundaki Azze ve Celle hesabına intikal ettirilirler. Süratin hakiki manasında olması da muhtemeldir; bundan kasıt, başkalarının hesabında vaki olan ve kurtuluşu intaç eden yanıltmaların yahut hile süresince cezanın gecikmesine yol açan hesap süresinin uzamasının O'nun hesabında asla cereyan etmeyeceğidir;
والله تعالى أعلم.
doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
ومن الكفر بالآيات الكفر بعيسى ﵊ حين انتحلوا فيه الإلهية. قال الحرالي: كان آية من الله ﷾ للهداية، فوقع عندهم بحال من كفروا به، فكان سبب كفرهم ما كان مستحقاً أن يكون سبب هداية المهتدي، وكان ذلك فيه لمحل اشتباهه لأنه اشتبه عليهم خلقه بما ظهر على يديه من آيات الله ﷾، وفي التعريض به إلاحة لما يقع لهذه الأمة في نحوه ممن هو مقام الهداية فوقع في طائفة موقع آية كفروا بها، كما قال ﵊ في علي رضي الله تعالى عنه «مثلك يا علي كمثل عيسى ابن مريم أبغضه يهود فبهتوا أمه وأحبه النصارى فأنزلوه بالمحل الذي ليس به» كذلك تفرقت فرق في علي رضي الله تعالى عنه من بين خارجيهم ورافضيهم انتهى.
Ayetleri inkâr etmenin bir çeşidi de, onda ilahlık iddia ettiklerinde İsa aleyhisselâm'ı inkâr etmeleridir. Harallî dedi ki: 'O, hidayet için Allah Azze ve Celle'den bir ayetti; ancak O'nu inkâr edenlerin nezdinde inkâr konusu oldu; böylece hidayete eren kimsenin hidayet sebebi olmayı hak eden şey, onların inkâr sebebi haline geldi. Bu durum, onda bir benzerlik (iltibas) bulunmasından ileri gelmişti; çünkü Allah'ın Azze ve Celle onun eliyle gösterdiği mucizeler sebebiyle onun yaratılışı onlara şüpheli geldi. Bunda, bu ümmetin başına hidayet makamında olan benzer bir şahsiyet hakkında gelecek olan fitneye üstü kapalı bir işaret vardır; öyle ki o zat bir fırka nezdinde inkâr ettikleri bir ayet konumuna düşmüştür. Nitekim o aleyhisselâm Ali radıyallâhu teâlâ anh hakkında şöyle buyurmuştur: «Ey Ali! Senin misalin Meryem oğlu İsa'nın misali gibidir; Yahudiler ona buğzetti de annesine iftira attı, Hristiyanlar ise onu sevdi de onu hak etmediği bir makama koydu.» Aynı şekilde Ali radıyallâhu teâlâ anh hakkında da Haricîler ve Rafızîler olmak üzere fırkalar ayrışmıştır' - [sözü bitti].
ولما تم ذلك كان كأنه قيل: قد جئناك بالأمر الواضح الذي لا يشكون فيه {فإن حاجّوك} بعده في شيء مما تضمنه وهدى إليه ودل صريحاً أو تلويحاً عليه فاعلم أن جدالهم عن عناد مع العلم بحقيقة الحال {فقل} أي فأعرض عنهم إلى أن آمرك بالقتال، لأن من الواجبات - كما تقرر في آداب البحث - الإعراض عمن كابر في
Bu açıklama tamamlanınca, sanki şöyle denilmiştir: 'Biz sana hakkında şüphe etmeyecekleri apaçık emri getirdik; {فإن حاجّوك} “Eğer seninle tartışmaya girişirlerse”; bundan sonra onun içerdiği, hidayet ettiği, açıkça veya üstü kapalı olarak delalet ettiği hususlardan herhangi biri hakkında seninle münakaşa ederlerse bil ki onların bu cedeli, işin hakikatini bildikleri halde sırf bir inattan ibarettir; {فقل} “de ki”; yani sana savaşı emredinceye kadar onlardan yüz çevir. Zira -münazara adabında takarrur ettiği üzere- müşahede edilen apaçık şeylerde inat eden kimseden
المحسوس، وقل أنت عملاً بالآية السالفة: {أسلمت وجهي} أي أخلصت قصدي وتوجهي، وانقدت غاية الانقياد {لله} الملك الأعظم الذي له الأمر كله، فلا كفوء له.
yüz çevirmek vaciptir. Sen geçen ayetle amel ederek şöyle de: {أسلمت وجهي} “Ben yüzümü teslim ettim”; yani kastımı ve yönelişimi halis kıldım, nihai bir teslimiyetle boyun eğdim; {لله} “Allah'a”; bütün işlerin sahibi olan ve hiçbir dengi bulunmayan o en yüce Hükümran'a.'
قال الحرالي: ولما أدرج تعالى شهادة الملائكة وأولي العلم في شهادته لقن نبيه ﷺ أن يدرج من اتبعه في إسلامه وجهه لله ليكون إسلامهم بإسلام نبيهم ﷺ لا بإسلام أنفسهم، لتلحق التابعة من الأمة بالأئمة، وذلك حال الفرقة الناجية مؤثرة الفرق الاثنين والسبعين التي قال النبي ﷺ «وما أنا عليه» فيما أوتي من اليقين «وأصحابي» فيما أوتوه من الانقياد وبراءتهم من الرجوع إلى أنفسهم في أمر، كما كانوا يقولون عند كل ناشئة علم أو أمر: الله ورسوله أعلم، فمن دخل برأيه في أمر نقص حظه من الاتباع بحسب استبداده - انتهى. فقال تعالى عاطفاً على الضمير المرفوع المتصل لأجل الفعل: {ومن} أي وأسلم من {اتبعن} وجوههم له ﷾.
Harallî dedi ki: 'Allah Teâlâ meleklerin ve ilim sahiplerinin şahitliğini kendi şahitliğine dahil edince, ümmetin tabi olanları imamlara ilhak olsun ve onların teslimiyeti bizzat kendi nefislerinin teslimiyetiyle değil Peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'in teslimiyetiyle olsun diye Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine tabi olanları da yüzünü Allah'a teslim etme hususuna dahil etmesini telkin buyurdu. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yetmiş iki fırka arasından seçkin kıldığı fırka-i nâciyenin (kurtuluşa eren fırkanın) halidir ki o şöyle buyurmuştur: «Benim ve ashabımın üzerinde bulunduğu yoldur.» Yani kendisine verilen yakin hususunda 'Benim' ve kendilerine verilen teslimiyet ve herhangi bir işte kendi nefislerine başvurmaktan berî olmaları hususunda 'ashabımın yolu'. Nitekim onlar ortaya çıkan her yeni ilim veya meselede: «Allah ve Resulü daha iyi bilir» derlerdi. Kim bir meseleye kendi re'yi ile girerse, kendi başına buyrukluğu nispetinde tabi olma payından noksanlaşmış olur' - [sözü bitti]. Fiilden dolayı muttasıl merfû zamire atfederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ومن} “ve teslim etti”; {اتبعن} “bana uyanlar da [yüzlerini O'na Azze ve Celle teslim etti]”.
ولما كان المكمل لنفسه يجب عليه السعي في إكمال غيره أعلمه بذلك في قوله: {وقل} تهديداً وتعجيزاً وتبكيتاً وتقريعاً
Kendi nefsini kemale erdiren kimsenin başkasını da kemale erdirmeye çalışması vacip olduğundan, bir tehdit, aciz bırakma, susturma ve azarlama sadedinde şu buyruğu ile bunu ona bildirdi: {وقل} “Ve de ki”;
{للذين أوتوا الكتاب} أي عامة من هؤلاء النصارى الذين يجادلونك ومن اليهود أيضاً {والأمّيّن} الذين لا كتاب لهم، مشيراً بالاستفهام إلى عنادهم منكراً عليهم موبخاً لهم: {ءأسلمتم فإن أسلموا} عند ذلك {فقد اهتدوا} فنفعوا أنفسهم في الدنيا والآخرة، وفي صيغة «افتعلوا» ما يليح إلى أن الأنفس مائلة إلى الضلال زائغة عن طريق الكمال {وإن تولوا} أي عن الإسلام فهم معاندون فلا يهمنك أمرهم {فإنما عليك البلاغ} أي وعليهم وبال توليهم، وفي بنية التفعل ما يومىء إلى أن طرق الهدى بعد البيان آخذ محاسنها بمجامع القلوب، وأن الصادف عنها بعد ذلك قاهر لظاهر عقله وقويم فطرته الأولى برجاسة نفسه واعوجاج طبعه.
{للذين أوتوا الكتاب} “kendilerine kitap verilenlere”; yani seninle tartışan bu Hristiyanlardan ve Yahudilerden olanların geneline; {والأمّيّن} “ve ümmîlere”; yani kitabı olmayan kimselere; soru yoluyla onların inatlarına işaret edip onları kınayarak ve azarlayarak: {ءأسلمتم فإن أسلموا} “İslam'a girdiniz mi? Eğer İslam'a girerlerse”; işte o vakit, {فقد اهتدوا} “şüphesiz doğru yolu bulmuş olurlar”; böylece dünyada ve ahirette kendi nefislerine fayda sağlarlar. İftial babındaki kalıpta, nefislerin sapıklığa meyilli olduğuna ve kemal yolundan saptığına bir ima vardır; {وإن تولوا} “eğer yüz çevirirlerse”; yani İslam'dan yüz çevirirlerse onlar inatçıdırlar, onların durumu seni tasalandırmasın; {فإنما عليك البلاغ} “sana düşen ancak tebliğdir”; yüz çevirmelerinin vebali ise kendilerinedir. Tefâul kalıbının yapısında, beyandan sonra hidayet yollarının güzelliklerinin kalpleri bütünüyle cezbettiğine ve bundan sonra sapan kimsenin nefsinin murdarlığı ve tabiatının eğriliği sebebiyle zahiri aklını ve dosdoğru ilk fıtratını baskı altına aldığına bir işaret vardır.
ولما كان التقدير: فالله يوفق لقبول البلاغ عنك من علم فيه الخير، وينكب عنه من علم فيه الشر، عطف عليه قوله: {والله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً {بصير بالعباد} أي فهو يوفق من خلقه للخير منهم ويخذل غيره. لا يقدر على فعل ذلك غيره، ولا يقدر أحد غيره أن يفعل غير ذلك.
Cümlenin takdiri: 'Allah, içinde hayır olduğunu bildiği kimseyi senden gelen tebliği kabul etmeye muvaffak kılar; içinde şer olduğunu bildiği kimseyi de ondan saptırır' şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {والله} “Ve Allah”; yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan Allah, {بصير بالعباد} “kullarını hakkıyla görendir”; yani O, mahlukatı içinden hayırlı olanları muvaffak kılar, diğerlerini ise yardımsız bırakır. Bunu yapmaya O'ndan başkası güç yetiremez ve O'ndan başka hiç kimse bunun aksini yapamaz.
ولما أشرك اليهود في هذا الخطاب وأفهم شرط التولي بأداة
Yahudileri de bu hitaba dahil edip yüz çevirme şartı edatıyla
الشك وقوعه، فتشوفت النفس إلى معرفة جزائهم أشار إليه واصفاً لهم ببعض ما اشتد فحشه من أفعالهم فقال: - وقال الحرالي: ولما كانت هذه السورة منزلة لتبيين ما اشتبه على أهل الإنجيل جرى ذكر أهل التوراة فيها مجملاً بجوامع من ذكرهم، لأن تفاصيل أمرهم قد استقرأته سورة البقرة، فكان أمر أهل التوراة في سورة البقرة بياناً وأهل الإنجيل إجمالاً، وكان أمر أهل الإنجيل في سورة آل عمران بياناً وذكر أهل التوراة إجمالاً، لما كان لبس أهل التوراة في الكتاب فوقع تفصيل ذكرهم في سورة
bunun vuku bulacağını hissettirince, nefis onların cezasını öğrenmeye iştiyak duydu; bunun üzerine Allah, onların pek çirkin olan bazı fiillerini vasfederek buna işaret etti ve şöyle buyurdu: -Harallî dedi ki: 'Bu sure İncil ehlinin şüpheye düştüğü şeyleri açıklamak üzere indirildiğinden, Tevrat ehlinin zikri burada genel hatlarıyla ve onları kuşatıcı ifadelerle geçmiştir; zira onların durumunun ayrıntıları Bakara Suresi'nde etraflıca ele alınmıştı. Böylece Bakara Suresi'nde Tevrat ehlinin durumu açıklama, İncil ehlinin durumu icmal (özet) şeklinde olmuş; Âl-i İmrân Suresi'nde ise İncil ehlinin durumu açıklama, Tevrat ehlinin zikri icmal şeklinde olmuştur. Tevrat ehlinin kapalılığı Kitap hususunda olduğu için onların zikrinin ayrıntısı'
{الم ذلك الكتاب} [البقرة: ١، ٢] ، ولما كان اشتباه أمر أهل الإنجيل في شأن الإلهية كان بيان ما تشابه عليهم في سورة {الم الله لا إله إلا هو الحي القيوم} [آل عمران: ١، ٢] فجاء هذا الذكر لأهل التوراة معادلة بينهم وبين أهل الإنجيل بما كفروا بالآيات من المعنى الذي اشتركوا فيه في أمر الإلهية في عزير واختصوا بقتل الأنبياء وقتل أهل الخير الآمرين بالقسط؛ انتهى. فقال تعالى: {إن الذين يكفرون} وهم الذين خذلهم الله {بآيات الله} في إبراز الاسم الأعظم إشارة
{الم ذلك الكتاب} [Bakara 1-2] suresinde yer almıştır; İncil ehlinin şüphesi ise ilahlık meselesinde olduğu için onların şüpheye düştükleri şeylerin beyanı {الم الله لا إله إلا هو الحي القيوم} [Âl-i İmrân 1-2] suresinde olmuştur. Böylece Tevrat ehlinin bu şekilde zikredilmesi, İncil ehliyle onlar arasında bir denklik sağlamıştır; nitekim Üzeyir hususunda ilahlık konusunda ortak oldukları mana sebebiyle ayetleri inkâr etmişler, peygamberleri ve adaleti emreden hayır ehlini öldürme cürmünde ise teferrüd etmişlerdir' - [sözü bitti]. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {إن الذين يكفرون} “Şüphesiz inkâr edenler”; yani Allah'ın yardımsız bıraktığı kimseler; {بآيات الله} “Allah'ın ayetlerini”; İsm-i A'zam'ın açıkça zikredilmesinde,
إلى عظيم كفرهم بكونه مما أضيف إليه ﷾. قال الحرالي: وفي ذكره بصيغة الدوام ما يقع منهم من الكفر بآيات الله في ختم اليوم المحمدي مع الدجال فإنهم أتباعه {ويقتلون النبيين} في إشعاره ما تمادوا عليه من البغي على الأنيباء حتى كان لهم مدخل في شهادة النبي ﷺ التي رزقه الله فيما كان يدعو به حيث كان يقول ﷺ: «اللهم ارزقني شهادة في يسر منك وعافية» .
O'na Azze ve Celle izafe edilmiş olmasından ötürü onların inkârının büyüklüğüne bir işaret vardır. Harallî dedi ki: 'Bunun devamlılık bildiren [muzari] kalıpla zikredilmesinde, onların Deccal ile birlikte Muhammedi dönemin sonunda Allah'ın ayetlerini inkâr edeceklerine dair bir işaret vardır; zira onlar Deccal'in tabiileridir.' {ويقتلون النبيين} “ve peygamberleri öldürenler”; bunun anlatımında, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Allahım, bana Senin katından bir kolaylık ve afiyet içinde şehadet nasip et» diye dua ettiği şeyde Allah'ın kendisine bahşettiği şehadette onların bir payı olacak derecede peygamberlere karşı azgınlıklarını sürdürdüklerine bir işaret vardır.
ولما كان قتلهم إياهم بدون شبهة أصلاً بل لمحض والكفر والعناد، لأن الأنبياء مبرؤون من أن يكون لأحد قبلهم حق دنيوي أو أخروي قال: {بغير حق} أي لا صغير ولا كبير في نفس الأمر ولا في اعتقادهم، فهو أبلغ مما في البقرة على عادة أفعال الحكماء في الابتداء بالأخف فالأخف. ولما خص ذكر أكمل الخلق عبر بما يعم أتباعهم فقال معيداً للفعل زيادة في لومهم وتقريعهم:
Onların peygamberleri öldürmeleri ortada hiçbir şüphe olmaksızın sırf inkâr ve inat yüzünden olduğu için -çünkü peygamberler herhangi bir kimsenin dünyevi veya uhrevi bir hak iddia etmesinden münezzehtirler- şöyle buyurdu: {بغير حق} “haksız yere”; yani işin aslında ve onların inancında ne küçük ne de büyük hiçbir hak bulunmaksızın. Bu ifade, hafif olandan başlama şeklindeki hikmet ehlinin âdeti üzere Bakara'dakinden daha beliğdir. Yaratılmışların en kâmil olanlarını tahsis ettikten sonra onların tabilerini de kapsayacak bir ifade kullanarak, onları kınama ve azarlamayı artırmak üzere fiili tekrar ederek şöyle buyurdu:
{ويقتلون الذين يأمرون بالقسط} أي العدل، ولما كان ذلك شاملاً لمن لا قدرة لهم على قتله من الملائكة قال: {من الناس} أي كلهم، سواء كانوا أنبياء أو لا، ويجوز أن يكون المراد بهذا القيد زيادة توبيخهم بأنهم يقتلون جنسهم الذي من حقهم أن يألفوه ويسعوا في بقائه، وهذا تحقيق لأن قتلهم لمجرد العدوان قال الحرالي: فيه إعلام بتمادي تسلطهم على أهل الخير من الملوك والرؤساء، فكان في طيه إلاحة لما استعملوا فيه من علم التطبب ومخالطتهم رؤساء الناس بالطب الذي توسل كثير منهم إلى قتلهم به عمداً وخطأ، ليجري ذلك على أيديهم خفية في هذه الأمة نظير ما جرى على أيدي أسلافهم في قتل الأنبياء جهرة - انتهى.
{ويقتلون الذين يأمرون بالقسط} “ve adaleti emredenleri öldürenler”; yani adaleti emredenleri. Bu ifade, melekler gibi öldürmeye güç yetiremeyecekleri kimseleri de kapsayabileceği için: {من الناس} “insanlardan”; yani peygamber olsun veya olmasın insanların tamamından buyurdu. Bu kayıttan maksadın, kaynaşmaları ve varlığını sürdürmesine çalışmaları gereken kendi cinslerini öldürdüklerini belirterek onları daha fazla azarlamak olması da caizdir; bu da onların cinayetinin sırf düşmanlıktan kaynaklandığının bir ispatıdır. Harallî dedi ki: 'Bunda, onların hükümdarlardan ve önderlerden olan hayır ehline yönelik tahakkümlerinin sürüp gideceğine dair bir bildirim vardır. Bunun zımnında, tıp ilmini bu yolda kullandıklarına ve birçoğunun kasten veya hataen öldürmeye vasıta kıldığı tabiplik ile insanların reisleriyle içli dışlı olduklarına bir ima vardır; ta ki atalarının peygamberleri açıktan öldürmelerine benzer şekilde, bu ümmette de onların elleriyle bu cinayetler gizlice vuku bulsun' - [sözü bitti].
ويجوز أن يكون الخبر عنهم محذوفاً والتقدير: أنهم مطبوع على قلوبهم، أو: لا يؤمنون، أو: لا يزالون يجادلونك وينازعونك ويبغون لك الغوائل {فبشرهم بعذاب أليم *} أي اجعل إخبارهم بأنه لهم موضع البشارة، فهو
Onlar hakkındaki haberin hazfedilmiş olması da caizdir; takdiri şöyledir: 'Onların kalpleri mühürlenmiştir' veya 'iman etmezler' yahut 'seninle tartışmaya, çekişmeye ve sana tuzaklar kurmaya devam ederler'. {فبشرهم بعذاب أليم *} “onları acı bir azap ile müjdele!”; yani onlara azabın verileceğini bildirmeyi müjde makamına koy. Bu,
من وادي: تحيتهم بينهم ضرب وجيع.
'Onların kendi aralarındaki selamlaşmaları can yakıcı bir vuruştur' sözü kabilindendir.
ولما كان الحال ربما اقتضى أن يقال من بعض أهل الضلال: إن لهؤلاء أعمالاً حساناً واجتهادات في الطاعة عظيمة، بيّن تعالى أن تلك الأفعال مجرد صور لا معاني لها لتضييع القواعد، كما أنهم هم أيضاً ذوات بغير قلوب، لتقع المناسبة بين الأعمال والعاملين فقال: {أولئك} أي البعداء البغضاء {الذين حبطت} أي فسدت فسقطت، وأشار بتأنيث الفعل إلى ضعفها من أصلها {أعمالهم} أي كلها الدنياوية والدينية، وأنبأ تعالى بقوله: {في الدنيا} كما قال الحرالي - أنهم يتعقبون أعمال خيرهم ببغي يمحوها فلا يطمعون بجزائها في عاجل ولا آجل، وبذلك تمادى عليهم الذل وقل منهم المهتدي - انتهى {والآخرة} فلا يقيم لهم الله في يوم الدين وزناً، وأسقط ذكر الحياة إشارة إلى أنه لا حياة لهم في واحدة من الدارين.
Durum, bazı dalalet ehlinin: 'Bunların güzel amelleri ve itaatte büyük gayretleri vardır' demesini gerektirebileceğinden, Allah Teâlâ ameller ile amel edenler arasında bir uyum olsun diye, tıpkı kendilerinin kalpsiz cesetler olduğu gibi bu fiillerin de esasları zayi edildiği için manasız kuru suretlerden ibaret olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar”; yani [haktan] uzak ve nefret edilen o kimseler, {الذين حبطت} “boşa çıkmış olanlardır”; yani bozulup heder olmuştur; fiilin müennes kılınmasıyla amellerin aslen zayıflığına işaret edilmiştir; {أعمالهم} “amelleri”; yani dünyevi ve dini amellerinin tamamı. Allah Teâlâ: {في الدنيا} “dünyada” buyruğuyla -Harallî'nin dediği gibi- onların yaptıkları hayır amellerini o amelleri silip süpüren bir azgınlıkla takip ettiklerini, bu yüzden ne peşin ne de vadeli olarak onun karşılığını umamayacaklarını haber vermiştir; bu sebeple zillet yakalarını bırakmamış ve içlerinden hidayete eren pek az olmuştur - [sözü bitti]. {والآخرة} “ve ahirette”; artık Allah din gününde onlar için hiçbir terazi kurmaz (onlara değer vermez). Hayat kelimesinin zikrinin düşürülmesi, her iki yurtta da onlar için gerçek bir hayat olmadığına işaret içindir.
ولما كان التقدير: فلا ينتصرون بأنفسهم أصلاً، فإنهم لا يدبرون تدبيراً إلا كان فيه تدميرهم، عطف عليه قوله: {وما لهم من ناصرين *}
Cümlenin takdiri: 'Artık bizzat kendileri de asla yardım göremezler; zira hiçbir tedbir almazlar ki o tedbir onların helakini getirmesin' şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وما لهم من ناصرين *} “onların hiçbir yardımcıları da yoktur”.
قال الحرالي: فيه إعلام بوقوع الغلبة عليهم غلبة لا نصرة لهم فيها في يوم النصر الموعود في سورة الروم التي هي تفصيل من معنى هذه السورة في قوله تعالى: {ويومئذ يفرح المؤمنون بنصر الله ينصر من يشاء} [الروم: ٤، ٥] فهم غير داخلين فيمن ينصر بما قد ورد أنهم «يقتلون في آخر الزمان حتى يقول الحجر: يا مسلم! خلفي يهودي فاقتله، حتى لا يبقى منهم إلا من يستره شجر الفرقد» كما قال ﷺ: «إنه من شجرهم» وفي إفهامه أن طائفة من أهل الإنجيل يقومون بحقه، فيكونون ممن تشملهم نصرة الله ﷾ مع المسلمين، فتنتسق الملة واحدة مما يقع من الاجتماع حين تضع الحرب أوزارها - انتهى.
Harallî dedi ki: 'Bunda, Rûm Suresi'nde vaad edilen zafer gününde onların hiçbir yardım görmeyecekleri bir hezimete uğrayacaklarına dair bir bildirim vardır. Ki o sure, Allah Teâlâ'nın: {ويومئذ يفرح المؤمنون بنصر الله ينصر من يشاء} “O gün müminler Allah'ın yardımıyla sevineceklerdir. O dilediğine yardım eder” [Rûm 4-5] buyruğunda bu surenin manasının bir ayrıntısıdır. Onlar, rivayet olunduğu üzere: «Ahir zamanda taşın: 'Ey Müslüman! Arkamda bir Yahudi var, gel onu öldür!' diyeceği, nihayet geriye ancak garkad ağacının gizleyeceği kimselerin kalacağı zamana kadar öldürüleceklerdir; nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem: 'O onların ağaçlarındandır' buyurmuştur» hadisinde yardım olunacak kimseler arasına dahil değillerdir. Bunun anlatımında, İncil ehlinden bir taifenin O'nun hakkını ikame edeceğine, böylece Müslümanlarla birlikte Allah'ın Azze ve Celle yardımına mazhar olanlar arasına gireceklerine ve savaş ağırlıklarını bıraktığı vakit meydana gelecek birleşmeyle dinin tek bir nizam haline geleceğine bir işaret vardır' - [sözü bitti].
ولما كان من المعلوم أن ثبات الأعمال وزكاءها إنما هو باتباع أمر الله ﷾ وأمر رسوله ﷺ وأمر الذين ورثوا العلم عنه دل على ما أخبر به من الحبوط وعدم النصر بما يشاهد من أحوالهم في منابذة الدين فقال: {ألم تر} وكان الموضع لأن يقال: إليهم، ولكنه قال: {إلى الذين أوتوا نصيباً من الكتاب}
Amellerin sebat bulmasının ve bereketlenmesinin ancak Allah Azze ve Celle'nin emrine, Resulü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem emrine ve ilmi ondan tevarüs edenlerin emrine tabi olmakla kaim olduğu bilindiğine göre; amellerin boşa çıkması ve yardımın kesilmesine dair haber verdiği şeylere, onların dine karşı koyma hususunda müşahede edilen hallerini delil göstererek şöyle buyurdu: {ألم تر} “Görmedin mi?”; makam 'onları görmedin mi' denilmeyi iktiza ederken şöyle buyurdu: {إلى الذين أوتوا نصيباً من الكتاب} “Kendilerine kitaptan bir pay verilenleri”;
ليدل على أن ضلالهم على علم، وأن الذي أوتوه منه قراءتهم له بألسنتهم وادعاء الإيمان به. وقال الحرالي: كتابهم الخاص بهم نصيب من الكتاب الجامع، وما أخذوا من كتابهم نصيب من اختصاصه، فإنهم لو استوفوا حظهم منه لما عدلوا في الحكم عنه ولرضوا به، وكان في هذا التعجيب أن يكون غيرهم يرضى بحكم كتابهم ثم لا يرضون هم به - انتهى.
böylece onların sapıklıklarının bilerek olduğunu ve kitaptan kendilerine verilen payın sadece onu dilleriyle okumak ve ona inandıklarını iddia etmekten ibaret bulunduğunu göstermek istedi. Harallî dedi ki: 'Kendilerine mahsus kitapları, toplayıcı Kitap'tan bir paydır; kendi kitaplarından aldıkları şey de o kitabın hususiyetinden bir paydır. Zira onlar kitaptaki nasiplerini tam olarak alsalardı, hüküm hususunda ondan sapmazlar ve ona razı olurlardı. Başkalarının onların kitaplarının hükmüne razı olup da kendilerinin ona razı olmamasında hayret verici bir durum vardır' - [sözü bitti].
{يدعون إلى كتاب الله} أظهر الاسم الشريف ولم يقل: إلى كتابهم، احترازاً عما غيروا وبدلوا ولأنهم إنما دعوا إلى كتاب الله الذي أنزل على موسى ﵊، لا إلى ما عساه أن يكون بأيديهم مما غيروا - نبه عليه الحرالي. وفيه أيضاً إشارة إلى عظيم اجترائهم بتوليهم عمن له الإحاطة الكاملة {ليحكم بينهم} قال الحرالي: في إشعاره أن طائفة منهم على حق منه، أي وهم المذعنون لذلك الحكم الذي دعي إليه - انتهى.
{يدعون إلى كتاب الله} “Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar”; değiştirdikleri ve tahrif ettikleri şeylerden sakındırmak için 'kitaplarına' demeyip lafza-i celâli açıkça zikretti; çünkü onlar ellerinde bulunabilecek değiştirilmiş şeylere değil, Musa aleyhisselâm'a indirilen Allah'ın Kitabı'na çağrılmışlardı -Harallî buna dikkat çekmiştir-. Bunda ayrıca her şeyi tam anlamıyla kuşatan Zat'tan yüz çevirmeleri sebebiyle cüretlerinin büyüklüğüne de bir işaret vardır; {ليحكم بينهم} “aralarında hüküm versin diye”; Harallî dedi ki: 'Bunun anlatımında, onlardan bir taifenin o kitaptan yana hak üzere olduğuna, yani davet olundukları o hükme boyun eğenler olduğuna dair bir işaret vardır' - [sözü bitti].
ولما كان اتباعه واجباً واضحاً نفعه لمن جرد نفسه عن الهوى عبر عن مخالفته بأداة البعد فقال: {ثم} وقال الحرالي: في إمهاله ما يدل على تلددهم وتبلدهم في ذلك بما يوقعه الله من المقت والتحير على من دعي إلى حق فأباه، وفي صيغة يتفعل في قوله: {يتولى}
Nefsini hevasından arındıran kimse için kitaba tabi olmak faydası apaçık bir vecibe olunca, ona muhalefet etmeyi uzaklık bildiren bir edatla ifade ederek şöyle buyurdu: {ثم} “Sonra”; Harallî dedi ki: 'Bu mühlet vermede, bir hakka davet edilip de onu reddeden kimsenin üzerine Allah'ın düşürdüğü gazap ve şaşkınlık sebebiyle onların bu husustaki tereddüt ve bocalayışlarına bir delil vardır.' {يتولى} “yüz çevirir” buyruğundaki yetefe'alu vezninde,
ما يناسب معنى ذلك في تكلف التولي على انجذاب من بواطنهم لما عرفوه وكتموه، وصرح قوله: {فريق منهم} بما أفهمه ما تقدم من قوله: {ليحكم بينهم} فأفهم أن طائفة منهم ثابتون قائلون لحكم كتاب الله تعالى، وأنبأ قوله المشير إلى كثرة أفراد هذا الفريق {وهم معرضون *} بما سلبوه من ذلك التردد والتكلف، فصار وصفاً لهم بعد أن كان تعملاً، ما أنكر منكر حقاً وهو يعلمه إلا سلبه الله تعالى علمه حتى يصير إنكاره له بصورة وبوصف من لم يكن قط علمه - انتهى.
bildikleri ve gizledikleri hakka doğru iç alemlerinden gelen bir çekim varken yüz çevirmeyi zoraki üstlenmelerine uygun bir mana vardır. {فريق منهم} “onlardan bir grup” buyruğu, daha önce geçen: {ليحكم بينهم} “aralarında hüküm versin diye” ifadesinin hissettirdiği manayı açıkça ortaya koymuştur; böylece onlardan bir taifenin Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın hükmünde sebat edip onu kabul ettiğini bildirmiştir. Bu grubun fertlerinin çokluğuna işaret eden şu buyruğu ise: {وهم معرضون *} “ve onlar yüz çevirenlerdir”; onların o tereddüt ve zorlanmadan tamamen soyutlandıklarını haber vermiştir; öyle ki bu durum onlar için önceden bir yapmacıklık iken sonradan yerleşik bir vasıf haline gelmiştir. Bir hakkı inkâr eden hiçbir kimse yoktur ki, o hakkı bildiği halde inkâr etmiş olsun da, Allah Teâlâ onun ilmini çekip almasın; nihayetinde onun o hakkı inkârı, onu hiçbir zaman bilmemiş bir kimsenin sureti ve vasfı haline gelir' - [sözü bitti].
وفي هذا تحذير لهذه الأمة من الوقوع في مثل ذلك ولو بأن يدعى أحدهم من حسن إلى أحسن منه - نبه عليه الحرالي وقال: إذ ليس المقصود حكاية ما مضى فقط ولا ما هو كائن فحسب، بل خطاب القرآن قائم دائم ماض كلية خطابه في غابر اليوم المحمدي مع من يناسب أحوال من تقدم منهم، وفي حق المرء مع نفسه في أوقات مختلفة - انتهى. ثم علل اجتراءهم على الله تعالى فقال: {ذلك} أي الإعراض البعيد عن أفعال أهل الكرم المبعد من الله {بأنهم قالوا} كذباً على الله - كما تقدم بيانه في سورة البقرة {لن تمسنا النار إلا أياماً} ولما
Bunda bu ümmet için, içlerinden birinin güzel olandan daha güzeline davet edildiğinde dahi olsa böyle bir duruma düşmekten sakındırma vardır -Harallî buna dikkat çekmiş ve şöyle demiştir: 'Zira maksat sadece geçmişte olanı yahut hâlihazırda bulunanı hikâye etmek değildir; bilakis Kur'an'ın hitabı kaimdir, daimdir ve Muhammedi dönemin geleceğinde geçmiştekilerin hallerine uyan kimseler hakkında ve farklı vakitlerde kişinin kendi nefsi hakkında hitabının külliyetiyle geçerlidir' [sözü bitti]-. Sonra Allah Teâlâ'ya karşı küstahlıklarının gerekçesini bildirerek şöyle buyurdu: {ذلك} “Bu”; yani kerem ehlinin fiillerinden uzak ve Allah'tan uzaklaştırıcı olan bu yüz çevirme; {بأنهم قالوا} “onların demeleri sebebiyledir”; -Bakara Suresi'nde beyanı geçtiği üzere- Allah'a karşı yalan söyleyerek; {لن تمسنا النار إلا أياماً} “Ateş bize ancak sayılı günlerde dokunacaktır”;
كان المقام هنا لتناهي اجترائهم على العظائم لاستهانتهم بالعذاب لاستقصارهم لمدته والتصريح بقتل الآمرين بالقسط عامة وبحبوط الأعمال، وكان جمع القلة قد يستعار للكثرة أكدت إرادتهم حقيقة القلة بجمع آخر للقلة، فقيل على ما هو الأولى من وصف جمع القلة لما لا يعقل بجمع جبراً له: {معدودات} وتطاول الزمان وهم على هذا الباطل حتى آنسوا به واطمأنوا إليه لأنه ما كذب أحد بحق إلا عوقب بتصديقه بباطل، وما ترك قوم سنة إلا أحيوا بدعة، على أن كذبهم أيضاً جرهم إلى الاستهانة بعذاب الله الذي لا يستهان بشيء منه ولو قل.
Buradaki makam; azabın süresini kısa görerek azabı hafife almaları, adaleti emredenleri katlettiklerinin açıkça belirtilmesi ve amellerin boşa çıkması sebebiyle büyük günahlara cüretlerinin son noktaya varması makamı olduğundan ve cemi kıllet (azlık çoğulu) bazen çokluk için istiare edilebildiğinden, onların hakiki azlığı murat ettikleri başka bir azlık çoğuluyla tekit edilmiştir. Böylece gayr-ı âkile ait azlık çoğulunun bir çoğulla sıfatlanmasının evla oluşu kabilinden, onu takviye etmek üzere şöyle buyrulmuştur: {معدودات} “sayılı [günler]”. Onlar bu batıl üzere uzun zaman geçirdiler, nihayet ona alıştılar ve onda mutmain oldular; zira bir hakka karşı yalan söyleyen hiç kimse yoktur ki bir batılı tasdik etmekle cezalandırılmasın; bir sünneti terk eden hiçbir kavim yoktur ki bir bidati ihya etmesin. Kaldı ki onların bu yalanları, az da olsa hiçbir şeyi hafife alınamayacak olan Allah'ın azabını hafife almaya da onları sürüklemiştir.
ولما نسبوا ذلك إلى الكتاب فجعلوه ديناً قال: {وغرَّهم} قال الحرالي: من الغرور وهو إخفاء الخدعة في صورة النصيحة - انتهى {في دينهم ما كانوا} أي بما هيؤوا له وجبلوا عليه {يفترون *} أي يتعمدون كذبة، قال الحرالي: فتقابل التعجيبات في ردهم حق الله ﷾ وسكونهم إلى باطلهم - انتهى.
Bunu Kitap'a nispet edip din haline getirdiklerinde şöyle buyurdu: {وغرَّهم} “ve onları aldattı”; Harallî dedi ki: 'Gurur kelimesindendir; o da hileyi nasihat suretinde gizlemektir' - [sözü bitti]; {في دينهم ما كانوا} “dinleri hususunda o şeyler ki”; yani kendilerini hazırladıkları ve fıtrat haline getirdikleri şeyler sebebiyle; {يفترون *} “uydurageldikleri [yalanlar]”; yani kasten uydurdukları yalanlar. Harallî dedi ki: 'Böylece onların Allah'ın Azze ve Celle hakkını reddetmelerindeki hayret verici durumlar ile kendi batıllarına güvenip huzur bulmaları birbirine mukabil kılınmıştır' - [sözü bitti].
ولما تسبب عن اجترائهم بالكذب على الله أن يسأل عن حالهم معه قال صارفاً القول إلى مظهر العظمة المقتضي للمجازاة والمناقشة: {فكيف} أي يكون حالهم {إذا جمعناهم} أي وقد رفعنا حجاب العظمة وشهرنا سيف العزة والسطوة. ولما كان المقصود بالجمع الجزاء قال: {ليوم} ووصفُه بقوله: {لا ريب فيه} مشعر- كما قال الحرالي - بأنهم ليسوا على طمأنينة في باطلهم بمنزلة الذي لم يكن له أصل كتاب، فهم في ريبهم يترددون إلى أن يأتي ذلك اليوم.
Allah'a karşı yalan uydurma cüretleri O'nun katındaki hallerinin ne olacağı sorusuna yol açtığı için, cezalandırmayı ve hesaba çekmeyi iktiza eden azamet makamına sözü çevirerek şöyle buyurdu: {فكيف} “O halde nasıl olacak?”; yani onların hali nice olur, {إذا جمعناهم} “onları topladığımız zaman”; yani azamet perdesini kaldırıp izzet ve satvet kılıcını çektiğimiz vakit. Toplamaktan maksat ceza olduğu için: {ليوم} “bir gün için” buyurdu. O günün: {لا ريب فيه} “hakkında hiçbir şüphe olmayan” şeklinde vasfedilmesi -Harallî'nin dediği gibi- onların hiçbir kitap aslı bulunmayan kimseler gibi batılları üzerinde tam bir iç huzuruna sahip olmadıklarını hissettirmektedir; onlar o gün gelinceye kadar şüpheleri içinde bocalayıp dururlar.
ولما كان الجزاء أمراً متحققاً لا بد منه أشار إليه بصيغة الماضي في قوله: {ووفيت} والبناء للمفعول للإفهام بسهولة ذلك عليه وإن كان يفوت الحصر وتأنيث الفعل للإشارة إلى دناءة النفوس وضعفها وقوله: {كل نفس} قال الحرالي: الفصل الموقع للجزاء مخصوص بوجود النفس التي دأبها أن تنفس فتريد وتختار وتحب وتكره، فهي التي توفي، فمن سلب الاختيار والإرادة والكراهة بتحقق الإسلام الذي تقدم ارتفع عنه التوفية، إذ لا وجود نفس له
Ceza mutlaka vuku bulacak kesin bir emir olduğundan: {ووفيت} “ve tastamam verilecektir” buyruğunda geçmiş zaman kipiyle buna işaret etti. Meçhul (edilgen) fiil kalıbı, hasr manası kaybolsa bile bunun O'nun için ne kadar kolay olduğunu anlatmak içindir; fiilin müennes kılınması ise nefislerin bayağılığına ve zayıflığına işaret içindir. {كل نفس} “her nefse” buyruğu hakkında Harallî şöyle demiştir: 'Cezayı vuku bulduran ayırıcı hüküm, adeti arzu etmek, istemek, sevmek ve kerih görmek olan nefsin varlığına mahsustur; işte karşılığı tastamam verilecek olan odur. Daha önce geçen İslam'ın hakikati ile irade, tercih ve hoşnutsuzluğu kendisinden sıyırıp atan kimseden ise bu tastamam verilme hali kalkar, zira onun ortada bir nefis varlığı kalmamıştır' -
بما أسلم وجهه لله، فلذلك اختص وعيد القرآن كله بالنفس في نفاستها بإرادتها وما تنشأ لها عليه من أحوالها وأفعالها ودعواها في ملكها ومُلكها، فمتى نفست فتملكت ملكاً أو تشرفت مُلكاً خرجت عن إسلامها حتى ينالها سلب القهر منه وإلزام الذل عنه، وبلمح من هذا المعنى اتصلت الآية التي بعدها بختم هذه الآية وناظرت رأس آية ذكر الإسلام، فإنما هو مسلم لله وذو نفس متملك على الله حتى يسلبه الله في العقبى أو يذله في الدنيا، فشمل هذا الوفاء لكل نفس أهل الكتاب وغيرهم، وعم الوفاء لكل من يعمه الجمع، كذلك خطاب القرآن يبدأ بخصوص فيختم بعموم، ويبدأ بعموم فيثنيه تفصيل - انتهى.
yüzünü Allah'a teslim etmiş olması sebebiyledir. Bundan dolayı Kur'an'ın bütün tehditleri; iradesiyle nefisleşmesi, ahvali, fiilleri, mülkiyeti ve hâkimiyeti konusundaki iddiaları sebebiyle bizzat nefse has kılınmıştır. Nefis ne zaman arzuya kapılıp bir mülk edinir veya bir hâkimiyetle şereflenirse, O'ndan gelecek bir kahırla soyulup alınma ve O'ndan gelecek bir zillete mecbur kılınma durumu kendisine ulaşıncaya dek İslam'ından çıkmış olur. Bu manaya bir işaretle, bir sonraki ayet bu ayetin sonuna bağlanmış ve İslam'ın zikredildiği ayetin başı ile örtüşmüştür; zira kul ya Allah'a teslim olandır ya da Allah katında nefsaniyetle mülk iddia edendir ki nihayetinde Allah ahirette onu soyup alır veya dünyada zelil kılar. Böylece her nefse bu karşılığın tastamam verilmesi, Ehl-i Kitap'ı ve başkalarını kapsamış; toplanmanın kapsadığı herkes için karşılığın tastamam verilmesi umumi olmuştur. Nitekim Kur'an'ın hitabı bazen hususi başlayıp umumi biter, bazen de umumi başlayıp ardından detaylandırılır' - [sözü bitti].
ولما كان هذا الجزاء شاملاً للخير والشر قال: {ما} أي جزاء ما {كسبت} فأتى به مخففاً ليشمل المباشرة بكسب أو اكتساب، وأنث الفعل مع جواز التذكير مراعاة للفظ كل إشارة إلى الإحاطة بالأفعال ولو كانت في غاية الحقارة، وراعى معنى «كل» للوفاء بالمعنى مع موافقة الفواصل {وهم لا يظلمون *} أي لا يقع عليهم ظلم
Bu karşılık hayrı da şerri de kapsadığından dolayı şöyle buyurdu: {ما} yani karşılığı, {كسبت} “kazandığı şeylerin”; bizzat veya dolaylı kazanımı kapsasın diye hafif (kesb) kalıbında getirdi. Müzekker kılınması caiz olduğu halde, en ufak hakirlik derecesinde bile olsa fiilleri kuşattığına işaret etmek üzere 'küll' lafzına riayetle fiili müennes kıldı; anlamı tastamam vermekle birlikte ayet sonu uyumunu da (fasılaları) gözeterek 'küll' kelimesinin manasına riayet etti: {وهم لا يظلمون *} “ve onlara asla haksızlık edilmez.”; yani onlara hiçbir zulüm vuku bulmaz,
بزيادة ولا نقص، ولا يتوقعونه.
ne [cezalarında] bir artırma ne de [mükafatlarında] bir eksiltme yapılır ve onlar bunu beklemezler de.