Binûn

Âl-i İmrân — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما أخبر تعالى أن الكفار سيغلبون وأنه ليس لهم من ناصرين كان حالهم مقتضياً لأن يقولوا: كيف ونحن أكثر من الحصى وأشد شكائم من ليوث الشرى، فكيف نغلب؟ أم كيف لا ينصر بعضنا بعضاً وفينا الملوك والأمراء والأكابر والرؤساء ومناوونا القليل الضعفاء، أهل الأرض الغبراء، وأولو البأساء والضراء، فقال تعالى لينتبه الراقدون من فرش الغفلات المتقلبون في فلوات البلادات من تلهيهم بما رأوا وسمعوا من نزع الملك من أقوى الناس وإعطائه لأضعفهم فيعلموا أن الذي من شأنه أن يفعل ذلك مع بعض أعدائه جدير بأن يفعل أضعافه لأوليائه: {قل اللهم} قال الحرالي: ولما كان هذا الأمر نبوة ثم خلافة ثم ملكاً فانتظم بما تقدم من أول السورة أمر النبوة في التنزيل والإنزال، وأمر الخلافة في ذكر الراسخين

Allah Teâlâ kafirlerin mağlup edileceğini ve onların hiçbir yardımcısı bulunmadığını haber verince, onların halleri şöyle demelerini iktiza ediyordu: 'Nasıl olur? Biz çakıl taşlarından daha çok ve Şerâ ormanının aslanlarından daha zorluyuz; nasıl yeniliriz? Yahut içimizde krallar, emirler, ileri gelenler ve reisler varken, hasımlarımız ise şu tozlu toprağın ehli, darlık ve sıkıntı sahibi az ve zayıf kimselerken nasıl birbirimize yardım edemeyiz?' Bunun üzerine Allah Teâlâ, mülkün insanların en güçlüsünden sökülüp alınıp en zayıfına verildiğini görüp işiterek eğlenen, gaflet döşeklerinde uyuyan ve ahmaklık çöllerinde bocalayan kimseler uyansınlar da, düşmanlarının bir kısmına böyle muamele etmeyi şan edinmiş olan Zat'ın dostlarına bunun katbekatını yapmaya layık olduğunu bilsinler diye şöyle buyurdu: {قل اللهم} “De ki: Ey Allahım!”; Harallî dedi ki: 'Bu mesele önce nübüvvet, sonra hilafet, sonra da mülk olduğu için; surenin başından itibaren geçen tenzil ve inzaldeki nübüvvet meselesi ile ilimde rüsuh sahibi olanların zikrindeki hilafet meselesi intizam kazandı ki onlar şöyle derler:

في العلم الذين يقولون:

{ربنا لا تزغ قلوبنا بعد إذ هديتنا} “Rabbimiz! Bizi doğru yola ilettikten sonra kalplerimizi eğriltme” [Âl-i İmrân: 8].

{ربنا لا تزغ قلوبنا بعد إذ هديتنا} [آل عمران: ٨] ، وكانت من هجيري أبي بكر رضي الله تعالى عنه، يقنت بها في وتر صلاة النهار في آخر ركعة من المغرب - انتظم برؤوس تلك المعاني ذكر الملك الذي آتى الله هذه الأمة، وخص به من لاق به الملك، كما خص بالخلافة من صلحت له الخلافة، كما تعين للنبوة الخاتمة من لا يحملها سواه - انتهى؛ فقال: {قل} أي يا محمد أو يا من آمن بنا مخاطباً لإلهك مسمعاً لهم ومعرضاً عنهم ومنبهاً لهم من سكرات غفلاتهم في إقبالهم على ملوك لا شيء في أيديهم، وإعراضهم عن هذا الملك الأعظم الذي بيده كل شيء. قال الحرالي: لعلو منزل هذه السورة كثر الإقبال فيها بالخطاب على النبي ﷺ وجعل القائل لما كانت المجاورة معه، لأن منزل القرآن ما كان منه لإصلاح ما بين الخلق وربهم يجيء الخطاب فيه من الله ﷾ إليهم مواجهة حتى ينتهي إلى الإعراض عند إباء من يأبى منهم، وما كان لإصلاح ما بين الأمة ونبيها يجري الله الخطاب فيه على لسانه من حيث توجههم بالمجاورة إليه، فإذا قالوا قولاً

Bu dua Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın dilinden düşürmediği bir vird idi; gündüz namazının vitrinde, akşamın son rekâtında bununla kunut yapardı. Bu temel manalarla, Allah'ın bu ümmete verdiği ve son peygamberlik kendisinden başkasına nasip olmayacak Zat ile belirlendiği, hilafet de ancak kendisine layık olana tahsis edildiği gibi mülkün de ancak kendisine yaraşana tahsis edildiği zikri intizam buldu' - [sözü bitti]. Şöyle buyurdu: {قل} “De ki”; yani ey Muhammed veya ey bize iman eden kişi! İlahına hitap ederek, onlara duyurarak, onlardan yüz çevirerek ve ellerinde hiçbir şey olmayan krallara yönelip her şey elinde olan bu en yüce Hükümdar'dan yüz çevirmelerindeki gaflet sarhoşluğundan onları uyandırarak [de ki]. Harallî dedi ki: 'Bu surenin mertebesinin yüceliğinden dolayı, surede Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik hitap çokça yer almış ve kendisiyle hemhal olunduğu için söyleyen o kılınmıştır. Çünkü Kur'an'ın inişinde yaratılanlar ile Rableri arasını ıslah etmeye dair olan hususlarda hitap, Allah Azze ve Celle'den doğrudan onlara gelir; ta ki onlardan yüz çevirenlerin diretmesiyle yüz çevirme noktasına varıncaya dek. Ümmet ile Peygamberi arasını ıslah etmeye dair olan hususlarda ise Allah, onların Peygamber'e yönelmeleri cihetiyle hitabı onun dili üzere icra eder. Onlar bir söz söylediklerinde

يقصدونه به قال الله ﷿: قل لهم، ولكون القرآن متلواً ثبتت فيه كلمة قل - انتهى. {اللهم مالك الملك} أي لا يملك شيئاً منه غيرك. قال الحرالي: فأقنعه ﷺ ملك ربه، فمن كان منه ومن آله وخلفائه وصحابته يكون من إسلامه وجهه لربه إسلام الملك كله الذي منه شرف الدنيا لله، فلذلك لم يكن ﷺ يتظاهر بالملك ولا يأخذه مآخذه، لأنه كان نبياً عبداً، لا نبياً ملكاً، فأسلم الملك لله، كذلك خلفاؤه أسلموا الملك لله فلبسوا الخلقان والمرقعات واقتصروا على شظف العيش، ولانوا في الحق، وحملوا جفاء الغريب، واتبعوا اثره في العبودية، فأسلموا الملك لله ﷾، ولم ينازعوه شيئاً منه، حمل عمر رضي الله تعالى عنه قربة على ظهره في زمن خلافته حتى سكبها في دار امرآة من الأنصار في أقصى المدينة، فلما جاء الله بزمن الملك واستوفيت أيام الخلافة عقب وفاء زمان النبوة أظهر الله ﷾ الملك في أمة محمد ﷺ، وكما خصص بالنبوة والإمامة بيت محمد وآل

onunla kendisini kastettiklerinde, Allah Azze ve Celle: 'Onlara de ki' buyurur. Kur'an tilavet olunan bir kelam olduğu için de 'De ki' kelimesi onda sabit kalmıştır' - [sözü bitti]. {اللهم مالك الملك} “Ey mülkün maliki olan Allahım!”; yani O'ndan başka hiçbir kimse mülkten hiçbir şeye malik değildir. Harallî dedi ki: 'Rabbinin mülkü O'na sallallâhu aleyhi ve sellem yetti. O'ndan, ailesinden, halifelerinden ve ashabından olan kimsenin yüzünü Rabbine teslim etmesi; dünya şerefinin de dahil olduğu bütün mülkü Allah'a teslim etmekle olur. Bundan dolayı o sallallâhu aleyhi ve sellem krallık taslamaz, kralların tavrını takınmazdı; çünkü o kral bir peygamber değil, kul bir peygamberdi ve mülkü Allah'a teslim etmişti. Aynı şekilde halifeleri de mülkü Allah'a teslim ettiler; eski ve yamalı elbiseler giydiler, maişetin darlığına kanaat ettiler, hak hususunda yumuşak davrandılar, yabancının kabalığına katlandılar ve kullukta onun izinden gittiler. Mülkü Allah Azze ve Celle'ye teslim ettiler ve bu hususta O'nunla hiçbir çekişmeye girmediler. Ömer radıyallâhu anh halifeliği döneminde sırtında bir kırba taşıyıp Medine'nin en ucundaki Ensar'dan bir kadının evine boşalttı. Allah mülk zamanını getirip nübüvvet zamanının tamamlanmasının ardından hilafet günleri de sona erince, Allah Azze ve Celle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinde mülkü (saltanatı) izhar etti. Nübüvvet ve imameti Muhammed'in evine ve âline,

محمد ﷺ وخصص بالخلافة فقراء المهاجرين خصص بالملك الطلقاء الذين كانوا عتقاء الله ورسوله، لينال كل من رحمة الله وفضله، التي ولى جميعها نبيه ﷺ كلَّ طائفة على قدر قربهم منه، حتى اختص بالتقدم قريشاً ما كانت، ثم العرب ما كانت إلى ما صار له الأمر بعد الملك من سلطنة وتجبر إلى ما يصير إليه من دجل كل ذلك مخول لمن يخوله بحسب القرب والبعد منه {تؤتي الملك من تشآء} في الإيتاء إشعار بأنه تنوبل من الله من غير قوة وغلبة ولا مطاولة فيه وفي التعبير بمن العامة للعقلاء إشعار بمنال الملك من لم يكن من أهله وأخص الناس بالبعد منه العرب، ففيه إشعار بأن الله ينول ملك فارس والروم العرب كما وقع منه ما وقع، وينتهي منه ما بقي إلى من نال الملك بسببها وعن الاستناد إليها من سائر الأمم الذين دخلوا في هذه الأمة من قبائل الأعاجم وصنوف أهل الأقطار حتى ينتهي الأمر إلى أن يسلب الله الملك جميع أهل الأرض، فيعيده إلى إمام العرب الخاتم

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in âline tahsis ettiği ve hilafeti Muhacirlerin fakirlerine tahsis ettiği gibi; mülkü de Allah'ın ve Resulünün azatlıları olan Tulekā'ya tahsis etti; ta ki Allah'ın, hepsini Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e tevdi ettiği rahmet ve lütfundan her zümre O'na yakınlıkları nispetinde nasiplensin. Hatta Kureyş var olduğu sürece öne geçirilmeye tahsis edildi, sonra var oldukları sürece Araplar öne geçirildi; ta ki mülkten sonra işin vardığı saltanat ve zorbalığa ve varacağı deccallığa varıncaya kadar. Bütün bunlar, O'na yakınlık ve uzaklık derecesine göre yetki verilen kimseye bahşedilmiştir. {تؤتي الملك من تشآء} “Mülkü dilediğine verirsin”; 'verme' (îtâ) ifadesinde, bunun bir güç, galebe ve çekişme olmaksızın Allah'tan bir lütuf olduğuna işaret vardır. Akıl sahipleri için umumi olan 'men' (kimse) ifadesinde ise mülke ehil olmayan kimsenin bile ona nail olabileceğine işaret vardır ki mülkten uzaklık bakımından insanların en başında Araplar geliyordu. Dolayısıyla bunda, vuku bulduğu üzere Allah'ın Fars ve Rum mülkünü Araplara nasip edeceğine ve bundan geriye kalanın da onlar vesilesiyle ve onlara istinat ederek bu ümmete dahil olan Acem kabileleri ve diğer ülke halklarından mülke nail olanlara geçeceğine işaret vardır; ta ki iş Allah'ın mülkü yeryüzündeki bütün insanlardan çekip almasına ve onu Arapların imamı olan son zata geri vermesine kadar sürsün.

للهداية من ذريته ختمه ﷺ للنبوة من ذرية آدم، ويؤتيهم من المكنة، كما قال ﷺ:

O sallallâhu aleyhi ve sellem'in Âdemoğulları içinden nübüvveti sonlandırması gibi, o zat da onun zürriyetinden hidayeti sonlandıracaktır; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu gibi onlara öyle bir imkan ve kudret verir:

«لو شاء أحدهم أن يسير من المشرق إلى المغرب في خطوة لفعل» ومع ذلك فليسوا من الدنيا وليست الدنيا منهم، فيؤتيهم الله ملكاً من ملكه - ظاهر هداية من هداه، شأفة عن سره الذي يستعلن به في خاتمة يوم الدنيا ليتصل بظهوره ملك يوم الدين، والملك التلبس بشرف الدنيا والاستئثار بخيرها؛ قال أبو بكر لعمر رضي الله تعالى عنهما في وصيته: إذا جنيت فلتهجر يدك فاك حتى يشبع من جنيت له، فإن نازعتك نفسك في مشاركتهم فشاركهم غير مستأثر عليهم، وإياك والذخيرة! فإن الذخيرة تهلك دين الإمام وتسفك دمه، فالملك التباس بشرف الدنيا واستئثار بخيرها واتخاذ ذخيرة منها.

«Onlardan biri dilese tek bir adımda doğudan batıya yürürdü.» Bununla birlikte onlar dünyadan değildir, dünya da onlardan değildir. Allah onlara Kendi mülkünden bir mülk verir ki bu, hidayete erdirdiği kimsenin zahir hidayetidir; dünya gününün nihayetinde açığa vuracağı sırrından bir köktür; ta ki onun zahir olmasıyla din gününün mülküne kavuşsun. Mülk; dünya şerefine bürünmek ve onun hayrını tekeline almaktır. Ebû Bekir, Ömer radıyallâhu anhümâ'ya vasiyetinde şöyle demiştir: 'Bir şey devşirdiğinde, kendisi için devşirdiğin kimse doyunca adek elin ağzından uzak dursun. Şayet nefsin onlara ortak olma konusunda seninle çekişirse, onlara karşı payını ayırıp üstünlük taslamadan ortak ol. Mal yığmaktan (zahireden) sakın! Zira mal yığmak imamın dinini helak eder ve kanını döker.' İşte mülk; dünya şerefine bürünmek, onun hayrını tekeline almak ve ondan zahire edinmektir.

لما أرادوا أن يغيروا على عمر رضي الله تعالى عنه زيه عند إقباله على بيت المقدس نبذ زيهم وقال: إنا قوم أعزنا الله بالإسلام! فلن نلتمس العزة بغيره. فمن التمس الشرف بجاه الدنيا فهو ملك بقدر ما يلتمس من شرفها قل ذلك الحظ أو جل، وهو به من أتباع

Beytülmakdis'e vardığında Ömer radıyallâhu anh'ın kılığını değiştirmek istediklerinde onların kılığını reddetti ve şöyle dedi: 'Biz öyle bir topluluğuz ki Allah bizi İslam ile aziz kıldı! Artık izzeti O'ndan başkasında aramayız.' Kim dünya makamıyla şeref ararsa, o şereften aradığı miktar nispetinde -ister az ister çok olsun- bir kral sayılır ve bu haliyle o,

ملوك الدنيا، وكذلك من التمس الاستئثار بخيرها واتخذ الذخيرة منها، كل ينال من الملك ويكون من شيعة الملوك بحسب ما ينال ويحب من ذلك حتى ينتهي إلى حشره مع الصنف الذي يميل إليه، فمن تذلل وتقلل وتوكل بعث مع الأنبياء والمرسلين والخلفاء، كما أن من تشرف بالدنيا واستأثر وادخر منها حشر مع الملوك والسلاطين؛ جلس عمر رضي الله تعالى عنه يوماً وسلمان وكعب وجماعة رضي الله تعالى عنهم فقال: أخبروني أخليفة أنا أم ملك؟ فقال له سلمان ﵁: يا أمير المؤمنين! إن جبيت درهماً من هذا المال فوضعته في غيره حقه فأنت ملك، وإن لم تضعه إلا في حقه فأنت خليفة، فقال كعب: رحم الله تعالى! ما ظننت أن أحداً يعرف الفرق بين الخليفة والملك غيري، فالتزام مرارة العدل وإيثار الغير خلافة وتشيع في سبيلها، ومنال حلاوة الاستئثار بالعاجلة شرفها ومالها ملك وتحيز لتباعه - انتهى.

dünya krallarının tabiilerindendir. Aynı şekilde kim dünyanın hayrını tekeline almayı ister ve ondan hazine edinirse, herkes bundan elde ettiği ve sevdiği pay nispetinde mülkten nasiplenir ve kralların fırkasından olur; ta ki meyil ettiği zümre ile haşrolununcaya kadar. Kim alçakgönüllü olur, aza kanaat eder ve tevekkül ederse peygamberler, resuller ve halifelerle birlikte diriltilir; kim de dünyayla şereflenir, onu tekeline alır ve biriktirirse krallar ve sultanlarla birlikte haşrolunur. Bir gün Ömer radıyallâhu anh, Selmân, Kâ'b ve bir grup sahabe radıyallâhu anhüm ile otururken: 'Bana haber verin, ben bir halife miyim yoksa bir kral mı?' dedi. Selmân radıyallâhu anh ona: 'Ey Müminlerin Emiri! Eğer bu maldan bir dirhem toplar da onu hak etmeyene verirsen sen bir kralsın; şayet onu ancak hakkına verirsen sen bir halifesin' dedi. Kâ'b da: 'Allah Teâlâ rahmet eylesin! Halife ile kral arasındaki farkı benden başka kimsenin bildiğini sanmazdım' dedi. Adaletin acılığına katlanmak ve başkasını kendine tercih etmek hilafettir ve onun yolunda gitmektir; peşin olan dünyanın tatlılığını, şerefini ve malını tekeline almak ise mülktür ve onun taraftarlarına dahil olmaktır' - [sözü bitti].

وفي تقديم الإيتاء على

Mülkü vermenin (îtâ),

النزع إشارة إلى أن الداعي ينبغي أن يبدأ بالترغيب {وتنزع} قال الحرالي: من النزع، وهو الأخذ بشدة وبطش - انتهى. {الملك ممن تشآء} وفيه إشارة إلى إن الدعاء باللين إن لم يجدِ ثني بالترهيب، وعلى هذا المنوال أبرز قوله: {وتعز من تشآء} أي إعزازه {وتذل من تشآء} أي إذلاله، وهو كما قال: «إن رحمتي سبقت غضبي» قال الحرالي: وفي كلمة النزع بما ينبىء عنه من البطش والقوة ما يناسب معنى الإيتاء، فهو إيتاء للعرب ونزع من العجم، كما ورد أن كسرى رأى في منامه أنه يقال له: سلم ما بيدك لصاحب الهراوة، فنزع مُلكَ المولك من الأكاسرة والقياصرة وخوّله قريشاً ومن قام بأمرها وانتحل الملك باسمها من صنوف الأمم غرباً وشرقاً وجنوباً وشمالاً، إلى ما يتم به الأمر في الختم، والعز - والله ﷾ أعلم - عزة الله ﷾: لأهله ولآل نبيه ﷺ والأنصار والصلحاء من صحابته وعشيرته وأبنائهم وذرياتهم الذين سلبهم الله ملك الدنيا فحلاهم بعز الآخرة وبعزة الدين كما قال

çekip almaktan (nez') önce zikredilmesinde, davetçinin söze rağbet ettirerek başlaması gerektiğine işaret vardır. {وتنزع} Harallî dedi ki: 'Nez' kökündendir; o da şiddet ve zor kullanarak almaktır' - [sözü bitti]. {الملك ممن تشآء} “Mülkü dilediğinden de çeker alırsın”; bunda yumuşaklıkla yapılan davet fayda vermediğinde korkutmaya başvurulacağına işaret vardır. Bu minval üzere şu buyruğunu ortaya koydu: {وتعز من تشآء} “Dilediğini aziz kılarsın”; yani onu yüceltirsin, {وتذل من تشآء} “dilediğini de zelil edersin.”; yani onu alçaltırsın. Bu da: «Şüphesiz rahmetim gazabımı geçmiştir» buyruğu gibidir. Harallî dedi ki: 'Nez' kelimesinde ifade ettiği zor ve kuvvet bakımından îtâ (verme) manasına uygun bir yön vardır; nitekim bu Araplara bir îtâ (verme), Acemlerden ise bir nez'dir (çekip almadır). Rivayet edildiği üzere Kisrâ rüyasında kendisine: 'Elindekini asâ sahibine teslim et' dendiğini görmüştür. Böylece kralların mülkünü Kisrâlardan ve Kayserlerden çekip aldı; onu Kureyş'e, onun emrini ayakta tutanlara ve batıda, doğuda, güneyde ve kuzeyde onun adına mülk iddiasında bulunan muhtelif milletlere bahşetti; ta ki iş nihai sona varsın. İzzet ise -Allah Azze ve Celle en doğrusunu bilir- Allah Azze ve Celle'nin şu izzetidir: O'nun ehli, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in âli, Ensar, ashabından salihler, aşireti, oğulları ve zürriyetleri içindir ki Allah dünya mülkünü onlardan soyup almış, fakat onları ahiret izzetiyle ve din izzetiyle süslemiştir;

سبحانه وتعالى: {ولله العزة ولرسوله وللمؤمنين} [المنافقون: ٨] ليكون في الخطاب إنباء بشرى لهم أنه أتاهم من العز بالدين ما هو خير من الشرف بملك الدنيا {من كان يريد العزة فلله العزة جميعاً} [فاطر: ١٠] فالملوك وإن تشرفوا بملك الدنيا فليس لهم من عزة الدين شيء، أعزهم الله ﷾ بالدين، تخدمهم الأحرار وتتوطد لهم الأمصار، لا يجدون وحشة، ولا يحصرون في محل، ولا تسقط لهم حرمة حيث ما حلوا وحيث ما كانوا استتروا أو اشتهروا، والمتلبسون بالملك لا يخدمهم إلا من استرقوه قهراً، يملكون تصنع الخلق ولا يملكون محاب قلوبهم، محصورون في أقطار ممالكهم، لا يخرجون عنها ولا ينتقلون منها حتى يمنعهم من كمال الدين، فلا ينصرفون في الأرض ولا يضربون فيها، حتى يمتنع ملوك من الحج مخافة نيل الذل في غير موطن الملك، والله ﷿ يقول: «إن عبداً أصححت له جسمه، وأوسعت عليه في رزقه، يقيم خمسة أعوام لا يفد على المحروم»

nitekim Sübhânehu ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ولله العزة ولرسوله وللمؤمنين} “Halbuki izzet Allah'ın, Resulünün ve müminlerindir” [Münâfikûn: 8]. Ta ki bu hitapta, kendilerine dünya mülkünün şerefinden daha hayırlı olan din izzetinin verildiğine dair bir müjde bulunsun: {من كان يريد العزة فلله العزة جميعاً} “Kim izzet istiyorsa, bilsin ki izzet bütünüyle Allah'ındır” [Fâtır: 10]. Krallar dünya mülküyle şereflenseler bile din izzetinden hiçbir nasipleri yoktur. Allah Azze ve Celle müminleri din ile aziz kılmıştır; hür insanlar onlara hizmet eder, beldeler onlar için boyun eğer; hiçbir yalnızlık hissetmezler, hiçbir mekanda kısıtlanmazlar ve nereye konarlarsa konsunlar, nerede bulunurlarsa bulunsunlar, ister gizlensinler ister meşhur olsunlar hürmetleri asla zail olmaz. Mülke bürünenlere ise ancak zorla köleleştirdikleri kimseler hizmet eder; onlar insanların yapmacık tavırlarına sahip olurlar ama kalplerindeki sevgilere sahip olamazlar; krallıklarının sınırları içinde hapsolmuşlardır, oradan dışarı çıkamaz ve ayrılamazlar; öyle ki bu durum onları dinin kemalinden alıkoyar; yeryüzünde serbestçe dolaşamaz ve seyahat edemezler. Hatta bazı krallar, mülklerinin bulunmadığı yerde zillete uğrama korkusuyla hacca gitmekten bile geri dururlar. Halbuki Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: «Bedenine sıhhat verdiğim ve rızkını genişlettiğim bir kul, üzerinden beş yıl geçip de Bana gelmezse o gerçekten mahrumdur.»

فالملوك مملوكون بما ملكوا، وأعزاء الله ممكنون فيما إليه وجهوا، لا يصدهم عن تكملة أمر الدين وإصلاح أمر الآخرة صادّ، ولا يردهم عنه راد لخروجهم من سجن الملك إلى سعة العز بعزة الله سبحان وتعالى، فقارض الله أهل بيت نبيه ﷺ ورضي عنهم، ولم يرضه للملك بعز الإمامة ورفعة الولاية والاستيلاء على محاب القلوب فاسترعاهم الله قلوب العالمين بما استرعى الملوك بعض حواس المستخدمين والمستتبعين، والذل مقابل ذلك العزة، فإذا كان ذلك العز عزاً دينياً ربانياً عوضاً عن سلب الملك كان هذا الذل - والله تعالى أعلم - ذل أهل الدنيا في دنياهم الذي ألزمهم ﷾ إياه بما أذلتهم أنفسهم، فاستعملتهم في شواتها وأذلهم أتباعهم فتوسلوا بهم إلى قضاء أغراضهم في أهوائهم، ويستذلهم من يظلمونه بما ينتصفون منهم، وينالهم من ذل تضييع الدين، ويبدو على وجوههم من ظلمة الظلم ما يشهد ذلهم فيه أبصار العارفين - انتهى.

Krallar sahip oldukları şeylerin kölesidirler; Allah'ın aziz kıldığı kimseler ise yöneltildikleri hususta muktedir kılınmışlardır. Din işini kemale erdirmekten ve ahiret işini ıslah etmekten onları hiçbir engelleyici alıkoyamaz ve hiçbir geri çevirici döndüremez; çünkü onlar mülk zindanından Allah Sübhânehu ve Teâlâ'nın izzetiyle izzet bulmanın genişliğine çıkmışlardır. Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ehl-i beytine güzel bir karşılık verdi ve onlardan razı oldu; onları mülke layık görmeyip imamet izzetine, velayet yüceliğine ve kalplerdeki sevgilere hükmetmeye layık gördü. Kralların, hizmetçilerin ve tebaanın bazı duyularına hükmetmesine karşılık Allah onları bütün alemlerin kalplerine çoban kıldı. Zillet ise bu izzetin mukabilidir. Eğer o izzet, mülkün soyulup alınmasına bedel kılınan Rabbani ve dini bir izzet ise; bu zillet de -Allah Teâlâ en doğrusunu bilir- dünya ehlinin dünyalarındaki zilletidir ki nefisleri onları zelil kıldığı için Allah Azze ve Celle bu zilleti onlara zorunlu kılmıştır; nefisleri onları arzularında kullanmış, tabileri de onları zelil edip kendi hevalarındaki gayelerine ulaşmak için onları vesile kılmışlardır. Zulmettikleri kimseler de haklarını alarak onları zelil kılarlar; ayrıca dini zayi etmenin zilleti onlara ulaşır ve yüzlerinde zulmün öyle bir karanlığı belirir ki ariflerin basiretleri bundaki zilletlerine şahitlik eder' - [sözü bitti].

ولعل نصارى نجران أشد قصداً بهذا الخطاب، فإنهم خافوا أن ينزع منه ملوك الروم ما خولوهم فيه من الدنيا إن أخبروا بما يعلمون من أمر هذا النبي

Bu hitapla en çok kastedilenler belki de Necrân Hristiyanlarıdır; zira onlar, bu ümmi Peygamber

الأمي ﷺ.

sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumuna dair bildiklerini haber verirlerse, Rum krallarının kendilerine bağışladığı dünyalıkları ellerinden çekip almasından korkmuşlardı.

ولما تقرر أنه مالك لما تقدم أنتج أن له التصرف المطلق فعبر عنه بقوله: {بيدك} أي وحدك {الخير} ولم يذكر الشر تعليماً لعباده الأدب في خطابه، وترغيباً لهم في الإقبال عليه والإعراض عما سواه، لان العادة جارية بأن الناس أسرع شيء إلى معطي النوال وباذل الأموال، وتنبيهاً على أن الشر أهل للإعراض عن كل شيء من أمره حتى عن مجرد ذكره وإخطاره بالبال، مع أن الاقتصار على الخير يملك الخير كله مستلزم لمثل ذلك في الشر، لأنهما ضدان، كل منهما مساوٍ لنقيض الآخر، فإثبات أحدهما نفي للآخر ونفيه إثبات للآخر، فلا يعطى الخير إلا وقد نفي الشر، ولا ينزع الخير إلا وقد وضع الشر - والله ﷾ أعلم. ولما أفهم أن الشر بيده كما أعلم أن الخير بيده وخاص به قرر ذلك على وجه أعم بقوله معللاً: {إنك على كل شيء قدير *}

Daha önce geçen şeylerin Maliki olduğu sabit olunca, mutlak tasarrufun O'na ait olduğu neticesi doğdu ve bunu şu buyruğuyla ifade etti: {بيدك} “Senin elindedir”; yani yalnızca Senin elindedir, {الخير} “hayır”. Kullarına Kendisine hitap ederken edebi öğretmek ve onları Kendisine yönelmeye, O'ndan başkasından yüz çevirmeye teşvik etmek için şerri zikretmedi. Çünkü adet olduğu üzere insanlar, ihsanda bulunan ve malları cömertçe dağıtan kimseye en hızlı koşan varlıklardır. Ayrıca şerrin, O'nun emrindeki hiçbir şeye layık olmadığına, hatta hatıra getirilmesinden ve sadece zikredilmesinden bile yüz çevrilmesi gerektiğine dikkat çekmek içindir. Bununla birlikte hayrın zikriyle yetinilip bütün hayra malik olunması, şerde de aynı durumun bulunmasını gerektirir; çünkü ikisi zıttır ve her biri diğerinin çelişiğine eşittir. Birinin ispatı diğerinin nefyi, birinin nefyi de diğerinin ispatıdır; dolayısıyla şer nefyedilmedikçe hayır verilmez ve hayır çekip alınmadıkça şer konulmaz -Allah Azze ve Celle en doğrusunu bilir-. Şerrin de Kendi elinde olduğunu, hayrın Kendi elinde ve Kendisine mahsus olduğunu bildirdiği gibi hissettirince, illet bildirerek daha umumi bir veçhile bunu pekiştirdi: {إنك على كل شيء قدير *} “Şüphesiz Sen her şeye hakkıyla güç yetirensin.”

فلما ثبتت خصوصيته ﷾ بصفة القدرة على الوجه

O'nun Azze ve Celle en umumi veçhile kudret sıfatıyla

الأعم ذكر بعض ما تحت ذلك مما لم يدخل شيء منه تحت قدرة غيره فقال: - وقال الحرالي: ولما كانت هذه الآية متضمنة تقلبات نفسانية في العالم القائم الآدمي اتصل بها ذكر تقلبات في العالم الدائر ليؤخذ لكل منها اعتبار من الآخر. ولما ظهر في هذه الآية افتراق النزع والإيتاء والإعزاز والإذلال أبدى في الآية التالية توالج بعضها في بعض ليؤذن بولوج العز في الذل والذل في العز، والإيتاء في النزع والنزع في الإيتاء، وتوالج المفترقات والمتقابلات بعضها في بعض، ولما كانت هذه السورة متضمنة لبيان الإحكام والتشابه في منزل الكتاب بحكم الفرقان أظهر تعالى في آياتها ما أحكم وبين في خلقه وأمره وما التبس وأولج في خلقه وأمره، فكان من محكم آية في الكائن القائم الآدمي ما تضمنه إيتاء الملك ونزعه والإعزاز والإذلال، وكان من الاشتباه إيلاج العز في الذل وإيلاج الذل في العز، فلما صرح بالإحكام ببيان الطرفين في الكائن القائم الآدمي، وضمن الخطاب اشتباهه في ذكر العز والذل صرح به في آية الكون الدائر، فذكر آية الآفاق وهو الليل والنهار بما يعاين فيها من التوالج حيث ظهر ذلك فيها وخفي في توالج أحوال الكائن القائم، لأن الإحكام والاشتباه

özel kılındığı sabit olunca, hiçbir şeyi O'ndan başkasının kudretine girmeyen bu kabilden bazı hususları zikretti ve şöyle buyurdu: Harallî dedi ki: 'Bu ayet ayakta duran insan âlemindeki nefis hallerinin dönüşümlerini ihtiva edince, her birinden diğeri için bir ibret alınsın diye buna dönen felek âlemindeki dönüşümlerin zikri bağlandı. Bu ayette çekip alma (nez') ile verme (îtâ), aziz kılma ile zelil kılma arasındaki ayrılık belirginleşince; bir sonraki ayette izzetin zillete, zilletin izzete, vermenin çekip almaya, çekip almanın vermeye girdirilmesini; ayrışan ve zıt olan şeylerin birbirine iç içe geçişini bildirmek üzere bunların birbirine girdirildiğini gösterdi. Bu sure Furkan hükmüyle indirilen Kitap'taki muhkem ve müteşabihin açıklamasını ihtiva ettiğinden, Allah Teâlâ onun ayetlerinde yaratmasında ve emrinde muhkem kılıp beyan ettiği şeyleri de, yaratmasında ve emrinde birbirine bürüyüp iç içe geçirdiği şeyleri de izhar etti. Ayakta duran insani varlıktaki muhkem ayetlerden biri; mülkün verilmesi, çekip alınması, aziz kılınması ve zelil kılınmasının kapsadığı hususlardı. Müteşabih olanlardan biri ise izzetin zillete girdirilmesi ve zilletin izzete girdirilmesiydi. Ayakta duran insani varlıkta iki tarafı beyan ederek muhkemi açıkça belirtip hitapta izzet ve zillet zikriyle müteşabihini ima edince; bunu dönen kevni varlık ayetinde açıkça ortaya koydu ve ufukların ayeti olan gece ile gündüzü zikretti. Zira bunlardaki iç içe geçiş bizzat müşahede edilmektedir; bu durum onlarda zahir olmuş, ayakta duran varlığın hallerinin iç içe geçişinde ise gizli kalmıştır. Çünkü muhkemlik ve müteşabihlik

متراد بين الآيتين: آية الكائن القائم الآدمي وآية الكون الدائر العرشي، فما وقع اشتباهه في أحدهما ظهر إحكامه في الآخر فقال ﷾: {تولج} من الولوج، وهو الدخول في الشيء الساتر لجملة الداخل {الَّيل في النهار} فيه تفصيل من مضاء قدرته، فهو ﷾ يجعل كل واحد من المتقابلين بطانة للآخر والجاً فيه على وجه لا يصل إليه منال العقول لما في المعقول من افتراق المتقابلات، فكان في القدرة إيلاج المتقابلات بعضها في بعض وإيداع بعضها في بعض على وجه لا يتكيف بمعقول ولا ينال بفكر - انتهى. {وتولج النهار في الَّيل} أي تدخل كلاً منهما في الآخر بعد ظهوره حتى يذهب فيه فيخفى ولا يبقى له أثر. قال الحرالي: ولما جعل المتعاقبين من الليل والنهار متوالجين جعل المتباطنين من الحي والميت مخرجين، فما ظهر فيه الموت بطنت فيه الحياة، وما ظهرت فيه الحياة بطن فيه الموت؛ انتهى. فقال ﷾: {وتخرج الحي} أي من النبات والحيوان {من الميت} منهما {وتخرج الميت} منهما {من الحي} منهما كذلك.

İki ayet [delil] arasında bir paralellik vardır: Ayakta duran varlık olan insan ayeti ile dönen arşî kâinat ayeti. Birinde kapalılık meydana gelen husus, diğerinde muhkem olarak ortaya çıkmıştır. Nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {تولج} “Sokarsın” [Bu kelime] vülûc (الولوج) kökündendir; o da giren şeyin tamamını örten bir şeyin içine girmektir. {الَّيل في النهار} “geceyi gündüzün içine” Bunda O'nun kudretinin nüfuz ediciliğine dair bir tafsilat vardır. Zira [Allah] Teâlâ, birbirine zıt olan iki şeyin her birini diğerine bir astar kılar ve akılda zıtların ayrılığı ilkesi bulunduğundan akılların erişemeyeceği bir şekilde [birini diğerine] sokar. Dolayısıyla zıt olan şeylerin birbirinin içine sokulması ve birbirine tevdi edilmesi, akılla nitelenemeyecek ve düşünceyle ulaşılamayacak bir şekilde kudret dahilindedir -[sözü] bitti-. {وتولج النهار في الَّيل} “Gündüzü de gecenin içine sokarsın” Yani her birini, zuhurundan sonra diğerinin içine girecek, onda kaybolup gizlenecek ve hiçbir eseri kalmayacak şekilde girdirirsin. el-Harâlî şöyle demiştir: Birbirini takip eden gece ile gündüzü birbiri içine giren kıldığı zaman, birbirinin içinde saklı olan diri ile ölüyü de çıkarılan kıldı; öyle ki kendisinde ölüm zahir olanda hayat gizlenmiş, kendisinde hayat zahir olanda ise ölüm gizlenmiştir; -[sözü] bitti-. Nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وتخرج الحي} “Diriyi çıkarırsın” yani bitkiden ve hayvandan {من الميت} “ölüden” bunlardan [ölü olandan] {وتخرج الميت} “ölüyü de çıkarırsın” bunlardan [ölü olanı] {من الحي} “diriden” aynı şekilde bunların dirisinden.

قال الحرالي: فهذه سنة الله وتعالى وحكمته في الكائن القائم وفي الكون الدائر، فأما في الكون الدائر فبإخراج حي الشجر والنجم من موات البذر والعجم، وبظهوره في العيان كان أحكم في البيان مما يقع في الكائن القائم، كذلك الكائن القائم يخرج الحي المؤمن الموقن من الميت الكافر الجاهل

Harallî dedi ki: 'İşte bu, Allah Teâlâ'nın ayakta duran varlıktaki ve dönen kevniyattaki sünneti ve hikmetidir. Dönen kevniyattaki sünnetine gelince; diri olan ağaç ve bitkiyi ölü tohumdan ve çekirdekten çıkarmasıyladır. Bunun gözle görülür şekilde zahir olması, ayakta duran varlıkta vuku bulan şeye kıyasla beyan bakımından daha muhkemdir. Aynı şekilde ayakta duran varlıkta da ölü olan inkârcı ve cahilden diri olan mümin ve yakîn ehlini çıkarır;

{وما كان استغفار إبراهيم لأبيه إلا عن موعده وعدها إياه فلما تبين له أنه عدو لله تبرأ منه} [التوبة: ١٤] ويخرج الكافر الآبي من المؤمن الراحم {يا نوح إنه ليس من أهلك} [هود: ٤٦] أظهر ﷾ بذلك وجوه الإحكام والاشتباه في آيتي خلقه ليكون ذلك آية على ما في أمره، وليشف ذلك عما يظهر من أمر علمه وقدرته على من شاء من عباده كما أظهر في ملائكته وأنيبائه، وكما خصص بما شاء من إظهار عظيم أمره في المثلين الأعظمين: مثل آدم وعيسى عليهما الصلاة والسلام، فأنزلت هذه السورة لبيان الأمر فيما اشتبه على من التبس عليه أمر عيسى ﵊،

{وما كان استغفار إبراهيم لأبيه إلا عن موعده وعدها إياه فلما تبين له أنه عدو لله تبرأ منه} “İbrahim'in babası için bağışlanma dilemesi, sırf ona vermiş olduğu bir sözden dolayı idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca, ondan uzaklaştı” [Tevbe: 114]. Merhamet sahibi müminden de yüz çeviren kâfiri çıkarır: {يا نوح إنه ليس من أهلك} “Ey Nûh! O asla senin ailenden değildir” [Hûd: 46]. Allah Azze ve Celle yaratışının iki ayetindeki muhkem ve müteşabih yönleri böylece izhar etti ki emrindeki duruma bir ayet (delil) olsun; meleklerinde ve peygamberlerinde izhar ettiği gibi, kullarından dilediği kimse üzerinde ilminin ve kudretinin emrinden açığa çıkan şeyleri aydınlatsın; en büyük iki misalde yani Âdem ve İsa aleyhimesselâm misalinde yüce emrini göstermekten dilediğini tahsis ettiği gibi. Nitekim bu sure, İsa aleyhisselâm'ın durumu kendisine kapalı gelen kimseye bu meseledeki müteşabihi açıklamak için indirilmiştir.

فهو تعالى أظهر من موات الإنسانية ما شاء من الإحياء بإذنه، وأظهر في آدم ﵊ ما شاء من علمه حين علم آدم الأسماء كلها كذلك أظهر في عيسى ﵊ ما شاء من قدرته كما أظهر في الخلق ما شاء من ملكه، فملك من شاء ونزع الملك ممن شاء، وأعز من شاء وأذل من شاء، وأظهر بالنهار ما شاء وطمس بالليل ما شاء، وأولج المتقابلين بعضهما في بعض وأخرج المتباطنين بعضهما من بعض - انتهى.

O Teâlâ, insanlığın ölü halinden Kendi izniyle dilediği hayatı izhar etmiş; Âdem'e bütün isimleri öğrettiğinde Âdem aleyhisselâm'da ilminden dilediğini izhar ettiği gibi, İsa aleyhisselâm'da da kudretinden dilediğini izhar etmiştir; nitekim mahlukatta da mülkünden dilediğini izhar etmiştir: Dilediğine mülk vermiş, dilediğinden mülkü çekip almış, dilediğini aziz kılmış, dilediğini zelil kılmış, gündüz ile dilediğini açığa çıkarmış, gece ile dilediğini örtüp silmiş, zıt olan iki şeyi birbirine girdirmiş ve birbirinin içinde gizlenen iki şeyi birbirinden çıkarmıştır' - [sözü bitti].

ولما بدأ الآية ﷾ مما يقتضي الترغيب بما هو محط أحوال الأنفس من الملك وأنواع الخير ختمها بمثل ذلك مما لا يقوم الملك ولا يطيب العيش إلا به فقال: {وترزق من تشاء} قوياً كان أو ضعيفاً {بغير حساب *} أي تعطيه عطاء واسعاً جداً متصلاً من غير تضييق ولا عسر، كما فعل بأول هذه الأمة على ما كانوا فيه من القلة والضعف حيث أباد بهم الأكاسرة والقياصرة وآتاهم كنوزهم وأخدمهم أبناءهم وأحلهم ديارهم. وقال الحرالي: ولما ذكر ﷾ هذا الإحكام والاشتباه في أمر العلية من الخلق أهل شرف الملك وأهل عزة الدين ختم الخطاب بأمر الرزق الذي هو

Allah Azze ve Celle ayete, mülk ve çeşitli hayırlar gibi nefislerin hallerinin odak noktası olan şeylerle rağbet ettirmeyi iktiza eden hususlarla başlayınca; ayeti, kendisi olmadan mülkün ayakta duramayacağı ve yaşantının tat vermeyeceği benzeri bir hususla bitirdi ve şöyle buyurdu: {وترزق من تشاء} “ve dilediğine rızık verirsin”; güçlü olsun zayıf olsun, {بغير حساب *} “hesapsızca.”; yani ona hiçbir daraltma ve güçlük olmaksızın pek geniş ve kesintisiz bir bağışta bulunursun; nitekim Kisrâları ve Kayserleri kendileri vasıtasıyla helak ettiği, onların hazinelerini kendilerine verdiği, onların çocuklarını kendilerine hizmetçi kıldığı ve yurtlarına onları yerleştirdiği bu ümmetin ilklerine, içinde bulundukları azlık ve zayıflığa rağmen böyle yapmıştır. Harallî dedi ki: 'Allah Azze ve Celle mülk şerefi ehli ve din izzeti ehli olan mahlukatın ileri gelenleri hakkındaki bu muhkemlik ve müteşabihliği zikredince hitabı,

تتمة الخلق، وفيه من الإحكام والاشتباه نحو ما في الإيتاء والنزع ولما فيه من الوزن والإيتاء بقدر ختم بأعزيه وهو الإرزاق الذي لا يقع على وزن ولا يكون بحساب، وفيه إشعار بالإرزاق الختمي الذي يكون في آخر اليوم المحمدي للذين يؤتيهم الله ﷾ ما شاء من ملكه وعزه وسعة رزقه بغير حساب، فكما ختم الملك لبني إسرائيل بملك سليمان ﵊ في قوله ﷾ {هذا عطاؤنا فامنن أو أمسك بغير حساب} [ص: ٣٩] كذلك يختم لهذه الأمة بأن يرزقهم بغير حساب حين تلقي الأرض بركاتها وتتطهر من فتنتها، فتقع المكنة في ختم اليوم المحمدي بالهداية والهدنة كما انقضت لبني إسرائيل بالملك والقوة - انتهى.

yaratılışın tamamlayıcısı olan rızık meselesiyle noktaladı. Rızıkta da îtâ (verme) ve nez' (çekip alma) meselesindeki gibi bir muhkemlik ve müteşabihlik vardır. Rızıkta bir ölçü ve miktara göre verme bulunduğundan dolayı, rızkın en üstün olanıyla yani hiçbir ölçüye girmeyen ve hesapla olmayan rızıklandırmayla ayeti bitirdi. Bunda, Allah Azze ve Celle'nin mülkünden, izzetinden ve rızkının genişliğinden dilediği şeyi hesapsızca vereceği kimseler için Muhammedî günün sonunda gerçekleşecek nihai rızıklandırmaya bir işaret vardır. Nitekim İsrailoğullarına mülk, Süleyman aleyhisselâm'ın mülküyle nihayete erdirilerek Allah Azze ve Celle'nin: {هذا عطاؤنا فامنن أو أمسك بغير حساب} “İşte bu bizim bağışımızdır; artık ister hesapsızca ver, ister tut” [Sâd: 39] buyruğuyla belirtildiği gibi; yeryüzü bereketlerini dışarı attığında ve fitnesinden arındığında bu ümmet için de nihayet hesapsızca rızıklandırılmalarıyla son bulacaktır; böylece Muhammedî günün nihayetinde imkân ve kudret, hidayet ve sükûnetle gerçekleşecektir; tıpkı İsrailoğulları için mülk ve kuvvetle sona erdiği gibi' - [sözü bitti].

ولما بان بهذه الآية أن لا شيء في يد غيره، واقتضى ذلك قصر الهمم عليه، وكان نصارى نجران إنما داموا على موالاة ملوك الروم لمحض الدنيا مع العلم ببطلان ما هم عليه حذر المؤمنين من مداناة مثل ذلك مع كونهم مؤمنين كما وقع لحاطب بن أبي بلتعة رضي الله تعالى عنه مما قص في سورة الممتحنة إشارة إلى أنه لا تجتمع

Bu ayetle O'ndan başkasının elinde hiçbir şey olmadığı açığa çıkıp bu durum gayretleri sadece O'na hasretmeyi iktiza edince, ve Necrân Hristiyanları da üzerinde bulundukları şeyin batıl olduğunu bilmelerine rağmen sırf dünya menfaati için Rum krallarını dost edinmeyi sürdürdüklerinden; müminlerin de -mümin olmalarına rağmen- Mümtehine Suresi'nde kıssası anlatılan Hâtıb b. Ebî Beltea radıyallâhu anh'ın başına gelenler gibi böylesi bir duruma yaklaşmalarından sakındırdı. Bu da,

موالاة المؤمنين وموالاة الكافرين في قلب إلا أوشكت إحداهما أن تغلب على الأخرى فتنزعها، فقال تعالى منبهاً على ذلك كله سائقاً مساق النتيجة لما قبله - وقال الحرالي: ولما كان مضمون هاتين الآيتين بشرى لخصوص هذه الأمة وعمومها بالعز والملك وختم الرزق الذي لا حساب فيه كان من الحق أن تظهر على المبشرين عزة البشرى فلا يتولوا غيره، ولما قبض ما بأيدي الخلق إليه في إيتاء الملك ونزعه والإعزاز والإذلال، وأظهر إحاطة قدرته على كل شيء وإقامة امتحانه بما أولج وأخرج، وأنبأ عن إطلاق حد العد عن أرزاقه فسد على النفس الأبواب التي منها تتوهم الحاجة إلى الخلق؛ نهي المؤمنين الذين كانت لهم عادة بمباطنة بعض كفرة أهل الكتاب وغيرهم من المشركين ومن شمله وصف الكفر أن يجروا على عادتهم في موالاتهم ومصافاتهم والحديث معهم، لأن المؤمنين يفاوضونهم بصفاء، والكافرون يتسمعون ويأخذون منهم بدغل ونفاق عليهم كما قال تعالى

bir kalpte müminleri dost edinmek ile kâfirleri dost edinmenin bir arada bulunamayacağına, aksi takdirde birinin diğerine galip gelip onu söküp atmasının yakın olduğuna işaret etmektedir. Allah Teâlâ bütün bunlara dikkat çekerek ve öncekilerin bir neticesi olarak şöyle buyurdu: Harallî dedi ki: 'Bu iki ayetin muhtevası bu ümmetin özeline ve geneline izzet, mülk ve hesapsız nihai rızık konusunda bir müjde olunca; müjdelenen kimselerin üzerinde müjdenin izzetinin belirmesi ve O'ndan başkasını dost edinmemeleri hak oldu. Mülkü verme, çekip alma, aziz kılma ve zelil kılma konusunda mahlukatın elindekileri Kendi kabzasına alınca; her şeye gücünün yettiğini, iç içe geçirdiği ve dışarı çıkardığı şeylerle imtihanını ikame ettiğini izhar edince ve rızıklarından sayma sınırını kaldırdığını bildirince; nefsin mahlukata muhtaç olduğunu vehmedebileceği bütün kapıları kapattı. Ehl-i Kitap'tan bazı kâfirlerle, diğer müşriklerle ve kâfirlik vasfının kapsadığı kimselerle içli dışlı olmayı adet edinmiş müminleri; onları dost edinme, onlara samimiyet besleme ve onlarla dertleşme hususunda bu adetlerini sürdürmekten nehyetti. Çünkü müminler onlarla samimiyetle müzakere ederken, kâfirler ise hıyanet ve nifakla dinleyip onlardan laf alırlar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

{هاأنتم أولاء تحبونهم ولا يحبونكم} [آل عمران: ١١٩] فنهاهم الله سبحانه وتعالى عما غاب عنهم خبرته وطيته فقال تعالى:

{هاأنتم أولاء تحبونهم ولا يحبونكم} “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler” [Âl-i İmrân: 119]. Böylece Allah Sübhânehu ve Teâlâ iç yüzünden ve niyetinden haberdar olmadıkları şeyden onları nehyedip şöyle buyurdu:

{لا يتخذ المؤمنون} أي الراسخون في الإيمان وعبر في أضدادهم بالوصف لئلا يتوهم ذلك في كل من تلبس بكفر في وقت ما فقال: {الكافرين أولياء} ونبه بقوله: {من دون المؤمنين} على أن ولاية أوليائه من ولايته، وأن المنهي عنه إنما هو الولاية التي قد توهن الركون إلى المؤمنين لأن في ذلك - كما قال الحرالي - تبعيد القريب وتقريب البعيد، والمؤمن أولى بالمؤمن كما قال ﵊: «المؤمن للمؤمن كالبنيان يشد بعضه بعضاً» فأقواهم له ركن، وضعيفهم مستند لذلك الركن القوي، فإذا والاه قوى به مما يباطنه ويصافيه، وإذا اتخذ الكافر ولياً من دون مؤمنه القوي ربما تداعى ضعفه في إيمانهم إلى ما ينازعه فيه من ملابسة أحوال الكافرين، كما أنهم لما أصاخوا إليهم إصاخة أوقعوا بينهم سباب الجاهلية كما في قوله تعالى {يا أيها الذين آمنوا إن تطيعوا فريقاً من الذين أوتوا الكتاب يردوكم بعد إيمانكم كافرين} [آل عمران: ١٠٠] وكما قال ﷾: {يا أيها الذين آمنوا إن تطيعوا الذين كفروا يردوكم على أعقابكم فتنقلبوا خاسرين} [آل عمران: ١٤٩] ، ولم يمنع ﷾ من صلة أرحام من لهم من الكافرين، ولا من خلطتهم في أمر الدنيا فيما يجري مجرى المعاملة من البيع والشرى

{لا يتخذ المؤمنون} “Müminler edinmesinler”; yani imanda rüsuh sahibi olanlar; onların zıtları hakkında ise herhangi bir zamanda küfre bulaşan herkes hakkında bu durum vehmedilmesin diye vasıf ile ifade ederek şöyle buyurdu: {الكافرين أولياء} “kâfirleri dost”. {من دون المؤمنين} “müminleri bırakıp da” buyruğuyla dostlarını dost edinmenin Kendisini dost edinmekten olduğuna ve nehyedilen şeyin ancak müminlere dayanıp güvenmeyi zayıflatabilecek bir dostluk olduğuna dikkat çekti. Çünkü bunda -Harallî'nin dediği gibi- yakını uzaklaştırmak ve uzağı yakınlaştırmak vardır; halbuki mümin mümine daha yakındır. Nitekim o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Müminin mümine bağlılığı, parçaları birbirini sımsıkı kenetleyen bir bina gibidir.» Onların en güçlüsü onun için bir dayanaktır; zayıfları ise o güçlü dayanağa istinat eder. Dolayısıyla onu dost edindiğinde, içli dışlı olduğu ve samimiyet beslediği şeyle onunla güçlenir. Güçlü mümini bırakıp da kâfiri dost edindiğinde ise, onların imanlarındaki zayıflığı kâfirlerin hallerine bürünmek hususunda kendisiyle çekiştiği şeye davetiye çıkarabilir; nitekim onlara kulak verdiklerinde aralarına cahiliye sövgüsünü sokmuşlardı. Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: {يا أيها الذين آمنوا إن تطيعوا فريقاً من الذين أوتوا الكتاب يردوكم بعد إيمانكم كافرين} “Ey iman edenler! Kendilerine Kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi yeniden kâfirliğe döndürürler” [Âl-i İmrân: 100]; ve Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunda olduğu gibi: {يا أيها الذين آمنوا إن تطيعوا الذين كفروا يردوكم على أعقابكم فتنقلbوا خاسرين} “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere uyarsanız, sizi ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye döndürürler de hüsrana uğrayanlara dönersiniz” [Âl-i İmrân: 149]. Allah Azze ve Celle; dinde din ehlini dost edinsinler ve kâfirlerden kendileriyle savaşmayanlara iyilik yapmalarında bir sakınca olmasın diye kâfirlerden olan akrabalarıyla sıla-i rahim yapmaktan,

والأخذ والعطاء وغير ذلك ليوالوا في الدين أهل الدين، ولا يضرهم أن يباروا من لم يحاربهم من الكافرين - انتهى.

alım-satım, alma-verme ve benzeri muameleler kabilinden olan dünya işlerinde onlarla bir arada bulunmaktan men etmemiştir' - [sözü bitti].

ولما كان التقدير: فمن تولاهم وكل إليهم وكان في عدادهم، لأنه ليس من الراسخين في صفة الإيمان عطف عليه ترهيباً لمن قد تتقاصر همته فيرضى بمنزلة ما دون الرسوخ قوله: {ومن يفعل ذلك} أي هذا الأمر البعيد من أفعال ذوي الهمم الذي يكون به في عداد الأعداء بعد هذا البيان ومع رفع هذا الحجاب الذي كان مسدولاً على أكثر الخلق {فليس من الله} أي الذي بيده كل شيء فلا كفوء له {في شيء} قال الحرالي: ففي إفهامه أن من تمسك بولاية المؤمنين فهو من الله في شيء بما هو متمسك بعنان من هو له وسيلة إلى الله ﷾ من الذين إذا رؤوا ذكر الله - انتهى.

Takdir: 'Kim onları dost edinirse onlara havale edilir ve iman vasfında rüsuh sahibi olmadığı için onların zümresinden olur' şeklinde olunca; gayreti kısalıp da rüsuhun altındaki bir mertebeye razı olabilecek kimseyi korkutmak üzere şu buyruğunu buna atfetti: {ومن يفعل ذلك} “Kim bunu yaparsa”; yani gayret sahiplerinin fiillerinden uzak olan ve bu açıklamadan sonra, mahlukatın çoğuna örtülmüş olan bu perde kalkmışken kendisini düşmanların safına sokacak olan bu işi yaparsa, {فليس من الله} “Allah'tan hiçbir şey üzere değildir”; yani her şey elinde olan ve hiçbir dengi bulunmayan Allah katında, {في شيء} “hiçbir şey [beklemesin]”. Harallî dedi ki: 'Bunun anlatımında şu vardır: Kim müminlerin velayetine tutunursa, görüldüklerinde Allah'ın hatırlandığı kimselerden olup kendisi için Allah Azze ve Celle'ye bir vesile teşkil eden zatın dizginine tutunmuş olması sebebiyle Allah'tan bir şey üzeredir' - [sözü bitti].

ولما كان من الناس القوي والضعيف والشديد واللين نظر إلى أهل الضعف ﷾ فوسع لهم بقوله: {إلا أن تتقوا منهم تقاة} أي إلا أن تخافوا منهم أمراً خطراً مجزوماً به، لا كما خافه نصارى نجران وتوهمه حاطب، فحينئذ يباح إظهار الموالاة

İnsanlardan güçlüsü, zayıfı, serti ve yumuşağı bulunduğu için Allah Azze ve Celle zayıf olanlara nazar etti ve şu buyruğuyla onlara ruhsat tanıdı: {إلا أن تتقوا منهم تقاة} “ancak onlardan sakınarak korunmanız müstesnadır.”; yani Necrân Hristiyanlarının korktuğu ve Hâtıb'ın vehmettiği gibi değil de onlardan kesinleşmiş tehlikeli bir durumdan korkmanız hali müstesnadır; işte o vakit dostluk gösterisinde bulunmak mubah kılınır.

وإن كانت درجة من تصلب في مكاشرتهم وتعزز لمكابرتهم ومكاثرتهم، وإن قطع أعظم فإياكم أن تركنوا إليهم! فإن الله ﷾ يحذركم إقبالكم على عدوه، فإن ذلك موجب لإعراضه عنكم {ويحذركم الله} أي الملك الأعظم {نفسه} فإنه عالم بما تفعلونه. وهو الحكم في الدنيا كما ترون من إذلاله العزيز وإعزازه الذليل، وهذا المحذر منه وهو نفسه ﷾ كما قال الحرالي - مجموع أسماء تعاليه المقابلة بأسماء أوصافهم التي مجموعها أنفسهم. وموجود النفس ما تنفس، وإن كانت أنفس الخلق تنفس على ما دونها إلى حد مستطاعها، فكان ما حذره الله من نفسه أولى وأحق بالنفاسة في تعالي أوصافه وأسمائه أن تنفس على من يغنيه فلا يستغني، ويكفيه فلا يكتفي ويريه مصارف سد خلاته وحاجاته فلا ينصرف إليها ولا يتوجه نحوها، فهو ﷾ يعذب من تعرف له بنفسه فلم يعرفه أشد من عذاب من يتعرف له بآياته فلا يعتبر بها، بما أن كل ما أبداه من نفسه بلا واسطة فهو أعظم مما أبداه بالواسطة من نعيم وعذاب، فلا أعظم من نعيم من تعرف له بنفسه فعرفه، ولا أشد من عذاب من تعرف له بنفسه فأنكره - انتهى.

Onlara karşı sert duran, büyüklenmelerine ve çokluklarına karşı izzet gösteren kimsenin derecesi -parça parça edilse bile- daha yüce olsa da, sakın onlara meyletmeyin! Çünkü Allah Azze ve Celle, düşmanına yönelmenizden sizi sakındırmaktadır; zira bu durum O'nun sizden yüz çevirmesini iktiza eder. {ويحذركم الله} “Allah sizi sakındırır”; yani en yüce Hükümdar, {نفسه} “Kendisinden”; çünkü O, ne yaptığınızı bilmektedir. O, azizi zelil kıldığını ve zelili aziz kıldığını gördüğünüz gibi dünyada da hüküm sahibidir. Sakındırılan bu Zat, yani O'nun Azze ve Celle bizzat Kendisi -Harallî'nin dediği gibi- onların toplamı nefisleri olan vasıf isimlerine mukabil gelen yücelik isimlerinin mecmuudur. Nefsin varlığı arzu ettiği şeylerdir; mahlukatın nefisleri güçlerinin yettiği sınıra kadar altındakilere arzu duysa da, Allah'ın Kendi zatından sakındırdığı şey; yüce vasıflarında ve isimlerinde, Kendisi onu zengin kıldığı halde yetinmeyen, kâfi geldiği halde yetinmeyen, ihtiyaçlarını ve yokluklarını gidereceği kapıları gösterdiği halde oralara yönelmeyip yüz çeviren kimseye arzu duyulmaması hususunda kıymete (nefâsete) daha layık ve daha haklıdır. Dolayısıyla O Azze ve Celle, Kendisini bizzat tanıttığı halde O'nu tanımayan kimseye; Kendisini ayetleriyle tanıttığı halde ibret almayan kimsenin azabından daha şiddetli bir azap verir. Çünkü O'nun vasıtasız olarak Kendi zatından izhar ettiği nimet ve azaba dair her şey, vasıtayla izhar ettiğinden daha büyüktür. Nitekim Kendisini bizzat tanıttığı ve O'nu tanıyan kimsenin nimetinden daha büyüğü olmadığı gibi; Kendisini bizzat tanıttığı halde O'nu inkâr eden kimsenin azabından daha şiddetlisi de yoktur' - [sözü bitti].

ولما كانت مصائب الدنيا قد تستهان قال ﷾ عاطفاً على نحو ما تقديره: فمن الله المبدأ: - وقال الحرالي: ولما كان الزائل أبداً مؤذناً بترك الاعتماد عليه أقام تعالى على المتمسك بما دونه حجة بزواله، فلا يستطيع الثبات عليه عند ما تناله الإزالة والإذهاب، ويصير الأمر كله لله، فأعلم أن المصير المطلق إلى الله ﷾، فنم تعرف إليه فعرفه نال أعظم النعيم، ومن تعرف إليه فأنكره نال أشد الجحيم - انتهى؛ فقال -: {وإلى الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {المصير *} أي وإن طال إملاؤه لمن أعرض عنه فيوشك أن ينتقم منه.

Dünya musibetleri bazen hafife alınabildiği için, Allah Azze ve Celle takdiri 'Başlangıç Allah'tandır' şeklinde olan ifadeye atfederek şöyle buyurdu: Harallî dedi ki: 'Yok olup giden şey daima kendisine güvenilmemesi gerektiğini bildirdiğinden; Allah Teâlâ, O'ndan başkasına tutunan kimseye onun yok olup gitmesiyle delil ikame etmiştir. Dolayısıyla o şey yok edilip giderildiğinde ve bütün iş Allah'a kaldığında onun üzerinde sebat edemez. Böylece mutlak dönüşün Allah Azze ve Celle'ye olduğunu bildirdi; kim O'na yönelip O'nu tanırsa en büyük nimete erer, kim de O'na yönelip O'nu inkâr ederse cehennemin en şiddetlisini bulur' - [sözü bitti]. Şöyle buyurdu: {وإلى الله} “Ve dönüş yalnız Allah'adır”; yani tam bir kuşatıcılığa sahip olan Zat'adır, {المصير *} “varış yeri.”; yani Kendisinden yüz çeviren kimseye mühlet vermesi uzasa bile, çok geçmeden ondan intikam alacaktır.

ولما كانت الموالاة بالباطن المنهي عنها مطلقاً ودائماً قد تفعل ويدعى نفيها لخفائها أمره ﷺ بتحذيرهم من موالاة أعدائه على وجه النفاق أو غيره فقال: - وقال الحرالي: ولما كان حقيقة ما نهى عنه في الولاية والتقاة أمراً باطناً يترتب عليه فعل ظاهر فوقع التحذير فيه على الفعل كرر فيه التحذير على ما وراء الفعل مما في الصدور ونبه فيه على منال العلم خفية، فإنه قد يترك الشيء فعلاً ولا تترك النفس الغية صغواً ونزوعاً إليه في أوقات، وكرر في ختمه التحذير ليتثنى التحذيران ترقياً من الظاهر في الفعل إلى باطن الحماية في العلم خفية، فإنه قد يترك الشيء فعلاً

Mutlak ve daimi olarak nehyedilen batıni dostluk bazen yapılıp gizliliğinden ötürü de inkâr edilebildiği için; o Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem, nifak veya başka bir suretle düşmanlarını dost edinmekten onları sakındırmasını emretti ve şöyle buyurdu: Harallî dedi ki: 'Velayet ve takiyye konusunda nehyettiği şeyin hakikati, üzerine zahiri bir fiil terettüp eden batıni bir iş olduğundan ve sakındırma da fiil üzerine vuku bulduğundan; fiilin ötesinde sadırlarda bulunan şeyler hususunda sakındırmayı tekrarladı ve gizlilikteki ilmin erişimine dikkat çekti. Zira insan bir şeyi fiilen terk edebilir de azgın nefis kimi vakitlerde ona meyil ve temayül göstermeyi terk etmeyebilir. Sonunda sakındırmayı tekrarladı ki iki sakındırma; fiildeki zahirden, gizlilikteki ilimde olan batıni himayeye doğru yükselerek tekerrür etsin. Zira insan bir şeyi fiilen terk edebilir de

ولا تترك النفس الغية صغواً ونزوعاً إليه في أوقات، وكرر في ختمه التحذير ليتثنى التحذيران ترقياً من الظاهر في الفعل إلى باطن الحماية في العلم كما تثنى الأمران في الظاهر والباطن، وكان في إجراء هذا الخطاب على لسان النبي ﷺ حجة عليهم بما أنه بشر مثلهم يلزمهم الاقتداء به فيما لم يبادروا إلى أخذه من الله في خطابه الذي عرض به نحوهم؛ انتهى. فقال تعالى -: {قل إن تخفوا} أي يا أيها المؤمنون {ما في صدوركم أو تبدوه يعلمه الله} أي المحيط قدرة وعلماً، ثم قال عاطفاً على جملة الشرط التي هي مقول القول إرادة التعميم: {ويعلم ما} أي جميع ما {في السموات} ولما كان الإنسان مطبوعاً على ظن أنه إذا أخفي شيئاً في نفسه لا يعلمه غيره أكد بإعادة الموصول فقال: {وما} أي وجميع ما {في الأرض} ظاهراً كان أو باطناً.

azgın nefis kimi vakitlerde ona meyil ve temayül göstermeyi terk etmeyebilir. İki husus zahirde ve batında tekrarlandığı gibi, sonunda sakındırmayı tekrarladı ki iki sakındırma; fiildeki zahirden ilimdeki batıni himayeye doğru yükselerek tekerrür etsin. Bu hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dili üzerinden icra edilmesinde onlar aleyhine bir hüccet vardır; zira o da kendileri gibi bir beşer olup, Allah'ın onlara yönelttiği hitabından hemen almaya koşmadıkları hususlarda ona tabi olmaları gerekmektedir' - [sözü bitti]. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قل إن تخفوا} “De ki: Gizleseniz de”; yani ey müminler, {ما في صدوركم أو تبدوه يعلمه الله} “göğüslerinizdekini yahut onu açığa vursanız da Allah onu bilir.”; yani kudret ve ilimle kuşatan Allah. Sonra umumilik iradesiyle sözün içeriği olan şart cümlesine atfederek şöyle buyurdu: {ويعلم ما} “ve O bilir”; yani hepsini, {في السموات} “göklerde olanları”. İnsan, nefsinde bir şey gizlediğinde onu başkasının bilmeyeceği zannı üzere yaratıldığından, ismi mevsûlü iade ederek pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {وما} “ve olanları da”; yani hepsini, {في الأرض} “yerde”; ister zahir ister batın olsun.

ولما كان ذو العلم لا يكمل إلا بالقدرة، وكان يلزم من تمام العلم شمول القدرة - كما سيأتي إن شاء الله تعالى برهانه في سورة طه - كان التقدير: فالله بكل شيء عليم، فعطف عليه قوله: {والله} أي بما له

İlim sahibi ancak kudretle kemale ereceğinden ve ilmin tam olmasından kudretin şümulü gerekeceğinden -Tâhâ Suresi'nde inşâallâhu teâlâ bunun delili gelecektir- takdir: 'Allah her şeyi hakkıyla bilendir' şeklinde oldu; ardından şu buyruğunu buna atfetti: {والله} “Allah”; yani sahip olduğu

من صفات الكمال {على كل شيء قدير *} ومن نمط ذلك قوله ﷾: {إن الله لا يخفى عليه شيء في الأرض ولا في السماء} [آل عمران: ٥] مع ذكر التصوير كيف يشاء والختم بوصفي العزة والحكمة، وقد دل ﷾ بالتفرد بصفتي العلم والقدرة على التفرد بالألوهية.

kemal sıfatlarıyla, {على كل شيء قدير *} “her şeye hakkıyla güç yetirendir.” Bu kabilden biri de O'nun Azze ve Celle şu buyruğudur: {إن الله لا يخفى عليه شيء في الأرض ولا في السماء} “Şüphesiz yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz” [Âl-i İmrân: 5]; burada dilediği gibi şekil vermenin zikri ile izzet ve hikmet sıfatlarıyla bitirilmesi yer almaktadır. O Azze ve Celle, ilim ve kudret sıfatlarında tek olmakla uluhiyette de tek olduğuna delalet etmiştir.

ولما تم الوصف بالعلم والقدرة بعد التحذير من سطواته ذكر يوم المصير المحذر منه، المحصى فيه كل كبير وصغير، المعامل فيه كل عامل بما يليق به، الذي يتم فيه انكشاف الأوصاف لكل ذكي وغبي فقال تعالى: {يوم} وهو معمول لعامل من معنى «يحذر» {تجد كل نفس} والذي يرشد إلى تعيين تقدير هذا العامل - إذا جعل العامل مقدراً - قوله ﷾ {ويحذركم الله نفسه} [آل عمران: ٢٨] سابقاً لها ولا حقاً، ويجوز أن يكون بدلاً من يوم في قوله

O'nun satvetlerinden sakındırıldıktan sonra ilim ve kudretle tavsif tamamlanınca, sakındırılan o dönüş gününü zikretti; o gün her büyük ve küçük sayılır, her amel eden layık olduğu muameleyi görür ve her zeki ile ahmak için vasıfların inkişafı tamamlanır. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {يوم} “O gün”; bu, 'sakındırır' manasındaki bir amilin ma'mûlüdür (mef'ûlüdür). Bu amilin takdirinin belirlenmesine -amil mukadder kılındığında- işaret eden husus, O'nun Azze ve Celle öncesinde ve sonrasında geçen {ويحذركم الله نفسه} “Allah sizi Kendisinden sakındırır” [Âl-i İmrân: 28] buyruğudur. Şuradaki 'yevm' kelimesinden bedel olması da caizdir:

{ليوم لا ريب فيه} [آل عمران: ٩] وتكون فتحته للبناء لإضافته إلى الجملة - والله ﷾ أعلم، والمراد بالنفس - والله ﷾ أعلم - المكلفة {ما عملت من خير محضراً} أي لا نقص فيه ولا زيادة، بأمر القاهر القادر على كل شيء {وما عملت من سوء} حاضراً ملازماً، فما عملت من خير

{ليوم لا ريب فيه} “hakkında hiçbir şüphe olmayan bir gün için” [Âl-i İmrân: 9]; fethası ise cümleye izafe edildiğinden dolayı mebni olmasındandır -Allah Azze ve Celle en doğrusunu bilir-. Nefis ile kastedilen -Allah Azze ve Celle en doğrusunu bilir- mükellef olandır: {تجد كل نفس} “her nefis bulur”, {ما عملت من خير محضراً} “hayır olarak ne işlemişse onu karşısında hazır”; yani her şeye gücü yeten o Kahhâr Zat'ın emriyle onda ne bir eksiltme ne de bir artırma vardır. {وما عملت من سوء} “kötülük olarak ne işlemişse”; onu da hazır ve yanı başında bulur. Hayır olarak ne işlemişse,

تود أنها لا تفارقه ولا ينقص منه شيء [وما عملت من سوء {تود} أي تحب حباً شديداً {ولو أن بينها وبينه} أي ذلك العمل السوء {أمداً} أي زماناً. قال الحرالي: وأصله مقدار ما يستوفي جهد الفرس من الجري، فهو مقدار ما يستوفي ظهور ما في التقدير إلى وفاء كيانه {بعيداً} من البعد، وهو منقطع الوصلة في حس أو معنى - انتهى. فالآية من الاحتباك: ذكر إحضار الخير دلالة على حضور السوء، وود بعد السوء دلالة على ود لزوم الخير.

ondan hiç ayrılmamayı ve ondan hiçbir şeyin eksilmemesini temenni eder. Kötülük olarak ne işlemişse: {تود} “arzu eder”; yani şiddetle ister, {ولو أن بينها وبينه} “onunla kendi arasında keşke olsa diye”; yani o kötü ameliyle arasında, {أمداً} “bir mesafe”; yani bir zaman. Harallî dedi ki: 'Aslı, atın koşudaki olanca gayretini tükettiği mesafe miktarıdır; yani takdirde olanın varlığının tamamlanmasına kadar ortaya çıkışını tükettiği miktardır'. {بعيداً} “uzak”; uzaklık (bu'd) kökündendir ki o da hissi veya manevi olarak irtibatın kesilmesidir' - [sözü bitti]. Ayette ihtibak sanatı vardır: Hayrın hazır kılınışının zikredilmesi kötülüğün de hazır bulunmasına delalet eder; kötülükten uzak durma arzusu ise hayrın ayrılmaması arzusuna delalet eder.

ولما ذكر هول ذلك اليوم كان كأنه قال: فاتقوه فإن الله يحذركموه {ويحذركم الله} أي الذي له العظمة التي لا يحاط بها {نفسه} فالله ﷾ منتقم ممن تعدى طوره ونسي أنه عبد، قال الحرالي: أن تكون لكم أنفس فتجد ما عملت، ويلزمها وطأة هذه المؤاخذة، بل الذي ينبغي أن يبرىء العبد من نفسه تبرئته من أن يكون له إرادة، وأن يلاحظ علم الله وقدرته في كلية ظاهره وباطنه وظاهر الكون وباطنه - انتهى.

O günün dehşetini zikredince, sanki şöyle buyurmuş gibi oldu: 'Ondan sakının! Zira Allah sizi ondan sakındırmaktadır.' {ويحذركم الله} “Allah sizi sakındırır”; yani ihata edilemez azamete sahip olan Allah, {نفسه} “Kendisinden.”; Allah Azze ve Celle haddini aşan ve kul olduğunu unutan kimseden intikam alıcıdır. Harallî dedi ki: 'Sizin nefisleriniz olsun da yaptıklarını bulsun ve bu hesaba çekilmenin ağırlığı ona binsin diye değil; bilakis kula gereken şey, kendisinin bir iradesi bulunmasından nefsini beri kılması ve zahirinin ve batınının, kevnin zahirinin ve batınının bütününde Allah'ın ilmini ve kudretini müşahede etmesidir' - [sözü bitti].

ولما كان تكرير التحذير قد ينفر بين أن تحذيره للاستعطاف،

Sakındırmanın tekrarlanması nefret ettirebileceği için, sakındırmasının şefkat ve merhametten kaynaklandığını açıkladı;

فإنه بنصب الأدلة وبعث الدعاة والترغيب في الطاعة والترهيب من المعصية المسبب عنه سعادة الدارين، فهو من رأفته بالمحذرين فقال بانياً على ما تقديره: ويعدكم الله ﷾ فضله ويبشركم به لرأفته بكم: {والله} أي والحال أن الذي له وحده الجلال والإكرام {رؤوف بالعباد *} قال الحرالي: فكان هذا التحذير الخاتم ابتدائياً، والتحذير السابق انتهائياً، فكان هذا رأفة سابقة، وكان الأول الذي ترتب على الفعل تحذيراً لاحقاً متصلاً بالمصير إلى الله، وهذا الخاتم مبتدأً بالرأفة من الله.

zira bu; deliller koymak, davetçiler göndermek, itaate rağbet ettirip her iki cihan saadetine vesile olan günahtan korkutmak iledir. Dolayısıyla bu, sakındırılanlara karşı O'nun re'fetindendir (şefkatindendir). Takdiri: 'Ve Allah Azze ve Celle size olan şefkatinden ötürü lütfunu vadeder ve sizi onunla müjdeler' şeklinde olan ifadeye bina ederek şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah”; yani celâl ve ikram yalnız Kendisine ait olan Zat, {رؤوف بالعباد *} “kullarına çok şefkatlidir.” Harallî dedi ki: 'Bu son sakındırma başlangıç kabilinden, önceki sakındırma ise sonuç kabilindendi. Dolayısıyla bu, önceden gelen bir şefkattir; fiil üzerine terettüp eden ilki ise Allah'a dönüşe bağlanan sonraki bir sakındırmaydı. Bu hatime ise Allah'tan gelen şefkatle başlamıştır.

والرأفة - يقول أهل المعاني - هي أرق الرحمة، والذي يفصح عن المعنى - والله ﷾ أعلم - أنها عطف العاطف على من يجد عنده منه وصلة، فهي رحمة ذي الصلة بالراحم، فنم تحقق أن الأمر لله ﷾ وجد رفقه وفضله ورحمته عليه لما برىء من دعوى شيء من نسبة الخير إلى نفسه، فأحبه لذلك، قيل لأعرابي: إنك تموت وتبعث وترجع إلى الله؟ فقال: أتهددونني بمن لم أر الخير قط إلا منه فلذلك إذا تحقق العبد ذلك من ربه أحبه بما وحّده وبما وجده

Re'fet -mana ehli der ki- rahmetin en ince olanıdır. Manayı açıkça ortaya koyan husus ise -Allah Azze ve Celle en doğrusunu bilir- şefkat edenin, kendisinden bir bağ bulduğu kimseye merhamet göstermesidir; dolayısıyla o, rahmet edene bağı olan kimsenin gördüğü rahmettir. Kim işin Allah Azze ve Celle'ye ait olduğunu hakikatiyle bilirse, hayrı nefsine nispet etme iddiasından beri olduğunda O'nun lütfunu, fazlını ve rahmetini üzerinde bulur ve bundan dolayı O'nu sever. Bir bedeviye: 'Sen öleceksin, diriltileceksin ve Allah'a döndürüleceksin [ne yapacaksın]?' denildi. O da: 'Beni, kendisinden hiçbir zaman hayırdan başka bir şey görmediğim Zat ile mi korkutuyorsunuz?' dedi. İşte bundan dolayı kul Rabbinden bunu hakikatiyle bildiğinde, O'nu birlemesiyle ve O'nu peşin olanda (dünyada) bulmasıyla O'nu sever;

في العاجلة فحماه أن يجد عمل نفسه في الآجلة - انتهى.

böylece O da kulunu gelecekte (ahirette) nefsinin amelini bulmaktan korur' - [sözü bitti].

وقد علم أن الآية من الاحتباك: التحذير أولاً دال على الوعد بالخير ثانياً، والرأفة ثانياً دالة على الانتقام أولاً - والله ﷾ الموفق.

Ayetin ihtibak sanatına dahil olduğu bilinmiştir: İlk olarak sakındırma, ikinci olarak hayır vaadine delalet eder; ikinci olarak şefkat ise ilk olarak intikama delalet eder -muvaffak kılan Allah Azze ve Celle'dir-.

ولما فطمهم ﷾ عن موالاة الكفار ظاهراً وباطناً بما اقتضى القصر على موالاة أهل الله لنفيه من تولي الكفر عن أن يكون في شيء من الله، وكان الإنسان ربما وإلى الكافر وهو يدعي محبة الله ﷾، وختم برأفته ﷾ بعباده، وكانت الرأفة قد تكون عن المحبة الموجبة للقرب، فكان الإخبار بها ربما دعا إلى الاتكال، ووقع لأجله الاشتباه في الحزبين، جعل لذلك ﷾ علامه فقال: - وقال الحرالي: لما كان أعظم ما يترامى إليه مقامات السالكين إلى الله ﷾ القاصدين إليه من مبدإ حال الذكر الذي هو منتهى المقامات العشر المترتبة في قوله ﷾ {إن المسلمين} محبة الله ﷾ بما أن المحبة وصلة خفية يعرف الحاس بها كنهها، أقام ﷾ الحجة على المترامين لدعوى القرب من الله والادعاء في أصل ما يصل إليه القول من محبته بما

Allah Azze ve Celle, onları kâfirlere zahiren ve batınen dostluk beslemekten vazgeçirip küfre dostluk besleyen kimsenin Allah'tan hiçbir şey üzere olmadığını belirtmek suretiyle dostluğu sadece Allah ehline hasretmeyi gerektirince ve insan bazen Allah Azze ve Celle'nin sevgisini iddia ettiği halde kâfire dostluk gösterebildiği için; ve [önceki ayet] O'nun Azze ve Celle kullarına olan şefkatiyle son bulup şefkat de yakınlığı gerektiren sevgiden kaynaklanabildiği için bunun haber verilmesi bazen gevşekliğe sevk edebilir ve bu sebeple iki fırka arasında iltibas vaki olabilirdi. Bu yüzden Allah Azze ve Celle buna bir alamet koyup şöyle buyurdu: -Harallî dedi ki: 'Allah Azze ve Celle'nin: {إن المسلمين} ayetinde sıralanan on makamın sonuncusu olan zikir halinin başlangıcından itibaren Allah Azze ve Celle'ye yönelen ve O'na kasteden sâliklerin makamlarının varıp dayandığı en yüce gaye Allah Azze ve Celle'nin sevgisi olunca -ki sevgi, onu hissedenin mahiyetini bilebildiği gizli bir bağdır- Allah Azze ve Celle, Allah'a yakınlık iddiasında bulunan ve O'nun sevgisine dair sözün ulaşabileceği asıl makamı iddia edenlere karşı şu yolla hüccet ikame etti:

أنبأنهم أن من انتهى إلى أن يحب الله ﷾ فليتبع هذا النبي الذي أحبه الله ﷾ فمن اتبعه أحبه الله، فقامت بذلك الحجة على كل قاصد وسالك ومتقرب، فإن نهاية الخلق أن يحبوا الله، وعناية الحق أن يحب العبد، فرد ﷾ جميع من أحاط به الاصطفاء والاجتباء والاختصاص، ووجههم إلى وجهة الاتباع لحبيبه الذي أحبه، كما قال ﷺ «لو أن موسى بين أظهركم ما وسعه إلا اتباعي» وإذا كان ذلك في موسى ﵊ كان في المنتحلين لملته ألزم بما هم متبعون لمتبعه عندهم، وأصل ذلك أنه ﷺ لما كان في في الأبد وجب أن يكون النهاية في المعاد، فألزم الله ﷾ على الخليقة ممن أحب الله ﷾ أن يتبعوه، وأجرى ذلك على لسان إشعاراً بما فيه من الخير والوصول إلى الله ﷾ من حيث إنه نبي البشرى، وليكون ذلك أكظم لمن أبى اتباعه - انتهى، فقال ﷾: {قل إن كنتم تحبون الله} أي المحيط بصفات الكمال مخلصين في حبه لاعتقاد أنه على غاية الكمال، فإن الكمال محبوب لذاته

Onlara bildirdi ki: Kim Allah Azze ve Celle'yi sevme derecesine ulaşmışsa, Allah Azze ve Celle'nin sevdiği bu Peygamber'e uysun; zira kim ona uyarsa Allah da onu sever. Böylece her kasteden, sâlik ve yakınlaşmak isteyen kimseye karşı hüccet ikame edilmiş oldu. Zira mahlukatın nihayeti Allah'ı sevmektir, Hakk'ın inâyeti ise kulu sevmesidir. Dolayısıyla O Azze ve Celle, kendisini seçkinlik, ihtisas ve yakınlığın kuşattığı herkesi [bu asıldan] çevirip sevgisine mazhar kıldığı sevgilisine ittiba istikametine yöneltti. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Eğer Musa aranızda olsaydı, bana uymaktan başka bir şey yapamazdı.» Bu durum Musa aleyhisselâm için böyle olunca, onun dinine mensup olduğunu iddia edenler için -kendilerince onun tabi olduğuna tabi oldukları cihetle- çok daha bağlayıcıdır. Bunun aslı şudur: O sallallâhu aleyhi ve sellem ebed aleminde mevcut olduğuna göre, ahirette de nihayet olması gerekmiştir. Bu yüzden Allah Azze ve Celle, mahlukattan Allah Azze ve Celle'yi sevenlere ona uymayı farz kıldı ve müjde peygamberi olması hasebiyle onda bulunan hayrı ve Allah Azze ve Celle'ye vuslatı bildirmek ve ona uymaktan kaçınan kimseyi daha çok susturmak için bunu onun dili üzerinden akıttı' - [sözü bitti]. Bunun üzerine Azze ve Celle şöyle buyurdu: {قل إن كنتم تحبون الله} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız”; yani kemal sıfatlarını kuşatmış olan Zat'ı, O'nun nihai kemal üzere olduğuna inandığınızdan dolayı O'nun sevgisinde ihlaslı kimseler iseniz; zira kemal bizatihi sevilir,

{فاتبعوني} قال الحرالي: قد فسر ﷺ ظاهر اتباعه فقال «في البر» وأصل حقيقته الإيمان بالله والإيثار لعباده، والتقوى وهي ملاك الأمر وأصل الخير، وهي إطراح استغناء العبد بشيء من شأنه، لا من مِلك ولا من مُلك ولا من فعل ولا من وصف ولا من ذات حتى يكون عنده كما هو عند ربه في أزله قبل أن يكون موجوداً لنفسه ليكون أمره كله بربه في وجوده كما كان أمره بربه قبل وجوده لنفسه، وقد فسر حق التقاة التي هي غاية التقوى بأن يكون العبد يشكر فلا يكفر، ويذكر فلا ينسى، ويطيع فلا يعصى - انتهى.

{فاتبعوني} “bana uyun ki”. Harallî dedi ki: '[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine tabi olmanın zahirini: «İyilikte» buyurarak tefsir etmiştir. Bunun hakikatinin aslı ise Allah'a iman ve O'nun kullarını [kendine] tercih etmektir. Bir de işin temeli ve hayrın aslı olan takvadır; o da kulun kendi durumundan hiçbir şeyle -ne mülkiyet ne hâkimiyet ne fiil ne vasıf ne de zat bakımından- kendisini müstağni görmeyi terk etmesidir. Ta ki kendisi için var olmadan önce ezelinde Rabbinin katında nasıl idiyse [şimdi de] O'nun katında öyle olsun; böylece kendisi için var olmadan önce bütün işi Rabbiyle olduğu gibi, varlığında da bütün işi Rabbiyle olsun. Takvanın nihayeti olan hakiki takvayı ise kulun nankörlük etmeyip şükretmesi, unutmayıp zikretmesi ve isyan etmeyip itaat etmesi olarak tefsir etmiştir' - [sözü bitti].

قال الإمام: المحبة توجب اإقبال بالكلية على المحبوب والإعراض عن غيره - انتهى. فمن ادعى محبته وخالف سنة رسول الله ﷺ فهو كذاب، وكتاب الله ﷾ يكذبه {يحببكم الله} أي الذي له الأسماء الحسنى والصفات العلى حباً ظهرت أماراته بما أعلم به الفك، فإن الأمر المنجي غاية النجاة إنما هو محبة الله ﷾ للعبد، لا محبة العبد لله، فإنه ربما كانت له حالة

İmam dedi ki: 'Sevgi, bütünüyle sevilene yönelmeyi ve ondan başkasından yüz çevirmeyi gerektirir' - [sözü bitti]. O halde kim O'nun sevgisini iddia edip de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetine muhalefet ederse o bir yalancıdır ve Allah Azze ve Celle'nin Kitabı onu yalanlamaktadır. {يحببكم الله} “Allah da sizi sevsin”; yani en güzel isimlere ve en yüce sıfatlara sahip olan Zat, feleğe bildirilen alametleri açıkça ortaya çıkan bir sevgiyle [sizi sevsin]. Zira nihai anlamda kurtarıcı olan şey kulun Allah'ı sevmesi değil, Allah Azze ve Celle'nin kulu sevmesidir. Çünkü bazen kolda bir hal bulunur da

يظن بها أنه يحب الله والواقع أنه ليس كما ظن لكونه يعمل بما يسخطه ﷾، والأمارة الصحيحة لذلك رد الأمر كله إلى الله، وحينئذ يفعل الله مع العبد فعل المحب من حسن الثناء والإكرام بالثواب. قال الحرالي: فإن من رد الأمانة إلى الله ﷾ أحبه الله فكان سمعه وبصره ويده ورجله، وإذا أحب الله عبداً أراحه وأنقذه من مناله في أن يكون هو يحب الله، فمن أحب الله وله، ومن أحبه الله سكن ي ابتداء عنايته وثبته الله ﷾ انتهى. فقد أشار ﷾ إلى أن الدلالة الناشئة عن الرافة من الإكرام بالنعم من الهداية بالبيان والإبلاغ في الإحسان عامة للمحبوب وغيره، وأن الدليل على المحبة الإلهية هو الاتباع الداعي «اعملوا فكل ميسر لما خلق له فأما من كان من أهل السعادة فييسر لعمل أهل السعادة، وأما من كان من أهل الشقاوة فييسر لعمل أهل الشقاوة» «ما تقرب المتقربون إليّ بمثل أداء ما افترضته عليهم، ولا يزال العبد يتقرب إليّ بالنوافل حتى أحبه» .

bununla Allah'ı sevdiğini zanneder; oysa gerçek durum zannettiği gibi değildir; zira O'nu Azze ve Celle öfkelendiren şeyleri yapmaktadır. Bunun sahih alameti ise bütün işi Allah'a havale etmektir; işte o takdirde Allah kuluna, güzel övgü ve sevapla ikram etmek suretiyle sevenin muamelesini yapar. Harallî dedi ki: 'Kim emaneti Allah Azze ve Celle'ye teslim ederse Allah onu sever ve onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olur. Allah bir kulu sevdiğinde onu rahatlatır ve bizzat kendisinin Allah'ı sevmesi çabasından onu kurtarır. Kim Allah'ı severse kendinden geçer; Allah kimi severse o, O'nun inayetinin başlangıcında sükûna erer ve Allah Azze ve Celle onu sabit kılar' - [sözü bitti]. O Azze ve Celle şuna işaret etmiştir ki: Şefkatten doğan beyanla hidayet ve ihsanda bulunma gibi nimetlerle ikram etme delaleti, sevilen ve sevilmeyen herkes için geneldir; ilahi sevginin delili ise şu hadislerin teşvik ettiği ittibadır: «Çalışın, zira herkes ne için yaratıldıysa ona muvaffak kılınır. Saadet ehlinden olan kimse saadet ehlinin ameline muvaffak kılınır, şekavet ehlinden olan kimse ise şekavet ehlinin ameline muvaffak kılınır.» «Kullarım bana, kendilerine farz kıldığım şeyleri eda etmekten daha sevimli bir şeyle yaklaşmamıştır. Kulum nafilelerle de bana yaklaşmaya devam eder, nihayet onu severim.»

ولما كان الدين شديداً لن يشاده أحد إلا غلبه، لما عليه العبد من العجز والمعبود من عظيم الأمر أتبع ذلك الإعلام بأنه مع

Din çetin olup -kulun acziyeti ve Mabud'un şanının yüceliği sebebiyle- onunla yarışmaya kalkan herkesi mağlup edeceği için, bunun ardından O'nun

إيصال الثواب يرفع العقاب فقال - وقال الحرالي: ولما كان من آية حب الله له ﷺ ما أنزل عليه من قوله: {إنا فتحنا لك فتحاً مبيناً ليغفر لك الله ما تقدم من ذنبك وما تأخر} [الفتح: ١ ٢] أجرى لمن أحبه الله باتباعه حظ منه في قوله -: {ويغفر لكم ذنوبكم} أي مطلقاً، وذنب كل عبد بحسبه، لأن أصل معنى الذنب أدنى مقام العبد، فكل ذي مقام أعلاه حسنته وأدناه ذنبه، ولذلك في كل مقام توبة، حتى تقع التوبة من التوبة فيكمل الوجود والشهود.

sevabı ulaştırmanın yanında cezayı da kaldıracağını bildirmeyi ekleyerek şöyle buyurdu: -Harallî dedi ki: 'Allah'ın ona sallallâhu aleyhi ve sellem olan sevgisinin alametlerinden biri kendisine indirilen şu ayetti: {إنا فتحنا لك فتحاً مبيناً ليغفر لك الله ما تقدم من ذنبك وما تأخر} [el-Feth: 1-2] [“Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik. Ta ki Allah, senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlasın”]. Allah, ona tabi olmak suretiyle Kendisinin sevdiği kimseye de şu kavliyle bundan bir pay nasip etmiştir:- {ويغفر لكم ذنوبكم} “ve günahlarınızı bağışlasın.”; yani mutlak olarak [bağışlasın]. Her kulun günahı kendi mertebesine göredir; zira günahın asıl manası kulun en alt makamıdır. Dolayısıyla her makam sahibinin en üst hali onun hasenesi, en alt hali ise onun günahıdır. Bu yüzden her makamda bir tevbe vardır; ta ki tevbeden de tevbe vaki olup vücud ve şuhud kemale ersin.

ولما كان هذا الأمر من أخص ما يقع، وكان مما دونه مقامات خواص الخلق فيما بين إسلامهم إلى محبتهم لله ﷾ ختم تعالى بما يفهم أحوال ما يرجع إلى من دون هذا الكمال فقال: {والله} أي الذي له الكمال كله {غفور رحيم *} أي لمن لم ينته لرتبة حب الله له بما يقع في أثناء أحواله من موجب المغفرة واستدعاء الرحمة حيث لم يصل إلى المحبة، فمرحوم بعد مغفرة وهو القاصد، ومغفور بعد محبة وهو الواصل - انتهى.

Bu durum vaki olan şeylerin en hassı olup bundan daha aşağısı yaratılmışların seçkinlerinin İslam'a girmelerinden Allah Azze ve Celle sevgisine kadar olan makamları olduğu için, Teâlâ bu kemalin altında kalan kimselerin durumlarına taalluk eden hususları anlatan bir ifadeyle hitabı bitirip şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah”; yani bütün kemal Kendisine ait olan Zat, {غفور رحيم *} “Gafûr'dur (çok bağışlayandır), Rahîm'dir (çok merhamet edendir).”; yani henüz sevgiye ulaşamadığı için halleri esnasında bağışlanmayı gerektiren ve merhameti celbeden durumlar vaki olan ve bu yüzden Allah'ın sevgisi mertebesine ulaşamamış kimseler için [böyledir]. Dolayısıyla bağışlanmadan sonra merhamete eren kimse 'kastedendir' (sâliktir), sevgiden sonra bağışlanan kimse ise 'ulaşandır' (vâsıldır)' - [sözü bitti].

ولما كان الاتباع قد يكون عن غلبة لا عن طاعة بين أنه لا ينفع إلا مع الإذعان فقال - أو يقال: لما كان ﷺ في غاية

İttiba bazen itaatten değil de zorlamadan kaynaklanabileceği için, bunun ancak boyun eğmekle fayda vereceğini açıklamak üzere şöyle buyurdu; -ya da şöyle denir: [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem kullara karşı son derece

الرأفة بالعبادة وكان يعلم أن آحاد الأمة لا يقدرون على كمال اتباعه لما له مع العصمة من الطبع على خصال الكمال كان كأنه قال له ﷾: فإن لم يقدروا على كمال اتباعي؟ فقال: {قل} وقال الحرالي: ولما ذكر تعالى ما تقدم من التحذيرين، في رتبتين أولاهما في الذكر بحاتين من موجب التحذيرين، فكان الاتباع موجب النجاة من التحذير الثاني الباطن الذي مبدؤه الرأفة، وكان الطاعة موجب النجاة من التحذير الأول السابق، فمن أطاع الله روسوله فيما نهى عنه من اتخاذ ولاية الكافرين من دون ولاية المؤمنين سلم من التحذيرالظاهر، ومن اتبع الرسول فأحبه الله سلم من التحذير الباطن، فختم الخطاب بما به بدأ، أو لما كانت رتبة الاتباع عليا وليتها رتبة الائتمار، فهو إما متبع على حب وإما مؤتمر على طاعة، فمن لم يكن من أهل الاتباع فليكن من أهل الطاعة، فكأن الخطاب يفهم: {قل إن كنتم تحبون الله فاتبعوني} [آل عمران: ٣١] ، فإن لم تستطيعوا أن تتبعوني فأطيعوني، انتهى فقال ﷾: {قل أطيعوا الله} أي لما له من صفات

şefkatli olduğu ve ümmet fertlerinin -masumiyetin yanı sıra kemal hasletleriyle donatılmış olması sebebiyle- kendisine tam anlamıyla uymaya güç yetiremeyeceklerini bildiği için, sanki Allah Azze ve Celle'ye: 'Peki bana tam anlamıyla uymaya güç yetiremezlerse?' demiş gibi oldu. Bunun üzerine O da: {قل} “De ki” buyurdu. Harallî dedi ki: 'Teâlâ daha önce geçen iki sakındırmayı iki mertebede zikredince -ki zikirdeki ilkleri bu iki sakındırmanın gereğinden necat bulmadır-, bu durumda ittiba, başlangıcı şefkat olan ikinci ve batıni sakındırmadan kurtuluş sebebi oldu; itaat ise önceki ilk sakındırmadan kurtuluş sebebi oldu. Dolayısıyla kim müminlerin velayeti yerine kâfirlerin velayetini edinmekten nehyedildiği hususta Allah'a ve Resûlüne itaat ederse zahiri sakındırmadan kurtulur; kim de Resûl'e uyup Allah da onu severse batıni sakındırmadan kurtulur. Böylece hitabı ne ile başladıysa onunla bitirdi. Ya da ittiba mertebesi en yüce mertebe olup onun altındaki mertebe emir dinleme mertebesi olduğundan -ki insan ya sevgi üzere tabi olandır veya itaat üzere emir dinleyendir- ittiba ehlinden olamayan kimse bari itaat ehlinden olsun. Sanki hitaptan şu anlaşılmaktadır: {قل إن كنتم تحبون الله فاتبعوني} [Âl-i İmrân: 31] [“De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun”], eğer bana uymaya güç yetiremiyorsanız o halde bana itaat edin' - [sözü bitti]. Bunun üzerine Azze ve Celle şöyle buyurdu: {قل أطيعوا الله} “De ki: Allah'a itaat edin”; yani O'nun sahip olduğu kemal sıfatları

الكمال. ولما قدم أن رضاه في اتباعه ﷺ فدل على أن الطاعتين واحدة قال موحداً للعامل: {والرسول} أي الكامل في الرسلية لما له به ﷾ من مزايا الاتصال، وهو وإن كان اسماً كلياً لكنه كان حين إنزال هذا الخطاب مختصاً بأكمل الخلق محمد بن عبد الله بن عبد المطلب المرسل إلى الخلق كافة على أن طاعته طاعة لجميع الرسل الذين بينوا للناس أمره ﷺ وعليهم أجمعين وسلم. قال الحرالي: فكان إشارة ذلك إلى ما نهوا عنه من التولي إلى ما ينتظم في معنى ذلك، وفيه إشعار بأن الأمر يكون فيه محوطاً بالرحمة من حيث ذكر الرسول فيه بما هو رحمة للعالمين {فإن تولوا} أي عن طاعة خطاب الله والرسول المحفوف باللطف من الله ﷾ والرحمة من رسول الله - انتهى. و {تولوا} يحتمل المضارع والمضي، فكان الأصل في الكلام: {فإن الله} الذي له الغنى المطلق لا يحبكم، أو: لا يحبهم، ولكنه أظهر الوصف المعلم بأن التولي كفر فقال: {لا يحب الكافرين *} قال الحرالي: أفرد لله لما كان وعيداً، إبقاء لرسوله ﷺ في حيز الرحمة.

...kemaldir. [Allah Teâlâ], kendi rızasının ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) uymakta olduğunu öne geçirip bu iki itaatin tek bir şey olduğuna delalet edince, âmili (yüklemi) tekleştirerek şöyle buyurdu: {والرسول} “ve Peygamber'e [itaat edin]”; yani O'nunla (celle celâluhû) olan irtibat üstünlüklerinden ötürü elçilikte kemale ermiş olana. Her ne kadar bu umumi bir isim olsa da, bu hitabın indirildiği esnada yaratılmışların en kâmili olan, bütün mahlûkata gönderilmiş ve kendisine itaat etmenin, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) durumunu insanlara açıklamış olan bütün peygamberlere -onların hepsine salât ve selâm olsun- itaat etmek anlamına geldiği Muhammed b. Abdullah b. Abdilmuttalib'e mahsustu. el-Harrâlî şöyle demiştir: "Bunun işareti, yüz çevirmekten nehyedildikleri şeylerin bu anlamın kapsamına girmesidir. Bunda, Resul'ün âlemlere rahmet olması cihetiyle zikredilmesinden ötürü, emrin rahmetle kuşatılmış olduğuna dair bir hissettirme vardır: {فإن تولوا} “Eğer yüz çevirirlerse”, yani Allah'ın ve Resul'ün, Allah'tan (celle celâluhû) bir lütuf ve Allah'ın Resulü'nden bir rahmetle kuşatılmış olan hitabına itaatten [yüz çevirirlerse] -ikame bitti-." {تولوا} fiili hem muzari (geniş/şimdiki zaman) hem de mazi (geçmiş zaman) olma ihtimali taşır. Kelamın aslı şöyle olmalıydı: {فإن الله} "Şüphesiz mutlak zenginlik sahibi olan Allah sizi sevmez" veya "onları sevmez". Fakat O, yüz çevirmenin küfür olduğunu bildiren vasfı açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {لا يحب الكافرين *} “[Bilsinler ki] Allah kâfirleri sevmez.” el-Harrâlî şöyle demiştir: "Bu bir tehdit olduğunda, Resulü'nü (sallallâhu aleyhi ve sellem) rahmet dairesinde tutmak amacıyla [hükmü] yalnızca Allah'a has kıldı."

ولما نفى عمن تولى أن يحبه كان في إشعارة أن هذا الكفر عموم كفر يداخل رتباً من الإيمان من حيث نفي عنه الحب فنفي منه ما يناله العفو أو المغفرة والرحمة ونحو ذلك بحسب رتب تناقص الكفر، لأنه كفر دون كفر، ومن فيه كفر فهو غير مستوفي اتباع الرسول بما أنه الماحي الذي يمحو الله به الكفر، وإنما يحب الله من اتبع رسوله، فعاد الختم في الخطاب إلى إشعار من معنى أوله وفي إلاحته أن حب الله للعبد بحسب توحيده، فكلما كان أكمل توحيداً كان أحب، وما سقط عن رتبة أدنى التوحيد الذي هو محل الأمر بطاعة الله ﷾ ورسوله ﷺ كان كفراً بحسب ما يغطى على تلك الرتبة من التوحيد، لأن هذه السورة سورة إلهية إيمانية حبية توحيدية، فخطابها مخصوص بما يجري في حكم ذلك من الإيمان والكفر والمحكم والمتشابه وكشف غطاء الأعين ورفع حجب القلوب - انتهى.

Yüz çeviren kimseden sevgisini nefyedince, bu ifadede şu küfrün imanın mertebelerine sirayet eden umumi bir küfür olduğuna bir işaret bulunmaktaydı; zira ondan sevgi nefyedilince, küfrün azalma derecelerine göre affa, mağfirete ve rahmete nail olacağı hususlar da ondan nefyedilmiş olur. Çünkü bu, [büyük] küfrün altındaki bir küfürdür. Kendisinde küfür bulunan kimse ise, Allah'ın kendisiyle küfrü yok ettiği 'silici' olması hasebiyle Resûl'e tam anlamıyla uymamış demektir. Zira Allah ancak Resûlüne uyanı sever. Böylece hitabın sonu, başındaki mananın işaretine ve Allah'ın kulunu sevmesinin onun tevhidi nispetinde olduğuna yönelik remzine geri döndü. Dolayısıyla kul tevhidde ne kadar kâmil olursa o kadar sevilir; Allah Azze ve Celle'ye ve Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem itaat emrinin mahalli olan en alt tevhid mertebesinden düşen her şey ise, tevhidin o mertebesini örttüğü nispette bir küfür olur. Zira bu sure ilahi, imani, muhabbete dayalı ve tevhidi bir suredir; hitabı da imandan, küfürden, muhkemden, müteşabihten, gözlerin perdesinin açılmasından ve kalplerin hicaplarının kaldırılmasından bu hüküm dairesinde cereyan eden şeylere mahsustur' - [sözü bitti].

وقد وضح أن الآية من الاحتباك - فأصل نظمها: فإن تولوا

Ayetin ihtibak sanatına dahil olduğu açıklık kazanmıştır; zira nazmının aslı şöyledir: Eğer yüz çevirirlerse

فإن الله لا يحبهم لكفرانهم، وإن أقبلوا فإن الله يحبهم لإيمانهم، فإن الله لا يحب الكافرين والله يحب المؤمنين - إثبات التولية في الأول يدل على حذف الإقبال من الثاني، إثبات الكراهة في الثاني يدل على حذف مثلها في الأول.

Allah küfürleri sebebiyle onları sevmez; eğer yönelirlerse şüphesiz Allah imanları sebebiyle onları sever. Şüphesiz Allah kâfirleri sevmez, Allah müminleri ise sever. Birincide yüz çevirmenin ispat edilmesi, ikinciden yönelmenin hazfedildiğine delalet eder; ikincide buğzun ispat edilmesi ise birincide benzerinin hazfedildiğine delalet eder.

ولما كان الأصفياء أخص من مطلق الأحباب بين بعض الأصفياء وما أكرمهم به تصديقاً لقوله ﷾ في الحديث القدسي الشريف «فإذا احببته كنت سمعه الذي يسمع به، وبصره الذي يبصر به، ويده التي يبطش بها، ورجله التي يمشي بها» تنبيهاً لوفد نصارى نجران وغيرهم على أنه مثل ما اصطفى لنفسه ديناً اصطفى للتخلق به ناساً يحبونه ويطيعونه ويوالون أولياءه ويعادون أعداءه، وليسوا من صفات الكافرين في شيء فقال - أو يقال: إنه ﷾ لما شبه أفعاله في التشابه وغيره بأقواله وعرف أن الطريق الأقوم رد المتشابه منها إلى الواضح المحكم والالتجاء في كشف المشكل إليه مع الاعتقاد الجازم المستقيم، وبين أن الموقف عن هذا الطريق الأقوم الوقوف مع العرض الدنيوي مع الرئاسة وغيرها وألف الدين مع التعلل فيه

Seçkin kullar, mutlak sevenlerden daha has bir zümre olduğu için, Necran Hristiyanları heyetini ve başkalarını; Kendisi için bir din seçtiği gibi bu dinle ahlaklanmak üzere Kendisini seven, Kendisine itaat eden, O'nun dostlarını dost edinip düşmanlarına düşman olan ve kâfirlerin sıfatlarından hiçbir şeye sahip olmayan birtakım insanları da seçtiğine dikkat çekmek ve Allah Azze ve Celle'nin şerefli kudsî hadisteki: «Onu sevdiğim zaman işittiği kulağı, gördüğü gözü, tuttuğu eli ve yürüdüğü ayağı olurum» sözünü doğrulamak üzere seçkin kullardan bazılarını ve onlara ikram ettiği hususları açıklayarak şöyle buyurdu; -ya da şöyle denir: O Azze ve Celle, fiillerini müteşabihlik ve diğer hususlarda sözlerine benzetip en dosdoğru yolun bu fiillerden müteşabih olanları apaçık muhkem olanlara döndürmek ve kesin, dosdoğru bir inançla birlikte müşkil olanı açığa çıkarmada O'na sığınmak olduğunu bildirince; bu dosdoğru yoldan alıkoyan şeyin riyaset ve benzeri dünyalık metaın yanında durmak ve dinde kuru temennilerle

بالتمني الفارغ، وأنهى ذلك وتوابعه إلى أن ختم بتهديد من تولى عن الحق أخذ في تصوير تصويره في الأرحام كيف شاء بما شوهد من ذلك ولم يشك فيه من أحوال أناس هم من خلص عباده المقبلين على ما يرضيه فقال: أو يقال ولعله أحسن: ولما أخبر ﷾ أن أهل الكتاب ما اختلفوا إلا من بعد ما جاءهم العلم فكفروا بذلك، وألحق به ما تبعه إلى أن ختم بالأمر باتباع الرسول وبأنه لا يحب الكافرين بالتولي عن رسله اشتد تشوف النفس إلى معرفة الرسل الآتين بالعلم الذين توجب مخالفتهم الكفر فبينهم بقوله: وقال الحرالي: لما كان منزل هذه السورة لإظهار المحكم والمتشابه في الخلق والأمر قدم ﷾ بين يدي إبانة متشابه خلق عيسى ﵊ وجه الاصطفاء المتقدم للآدمية ومن منها من الذرية لتظهر معادلة خلق عيسى ﵊ آخراً لمتقدم خلق آدم ﵊ أولاً، حتى يكونا مثلين محيطين بطرفي الكون في علو ورحه ودنو أديم تربته وأنه ﷾ نزل

avunup durmak olduğunu açıklayınca; bunu ve devamını haktan yüz çevireni tehdit ile bitirince, O'nun rızasına yönelen ihlaslı kullarından bazılarının müşahede edilen ve şüphe duyulmayan durumlarıyla rahimlerde dilediği gibi şekil vermesini tasvir etmeye başlayarak şöyle buyurdu; ya da şöyle denir ve belki de en güzeli budur: Allah Azze ve Celle, Ehl-i Kitab'ın ancak kendilerine ilim geldikten sonra ihtilafa düşüp bu yüzden inkâr ettiklerini haber verip ardından gelen hususları da buna ekleyerek Peygamber'e uymayı emretmek ve elçilerinden yüz çevirmek suretiyle kâfir olanları sevmediğini bildirmekle sözü noktalayınca, muhalefet edilmesi küfrü gerektiren ilimle gelmiş elçileri bilmeye nefsin arzusu şiddetlendi; bunun üzerine O da şu buyruğuyla onları açıkladı: Harallî dedi ki: 'Bu surenin indiriliş gayesi yaratılışta ve emirde muhkem ile müteşabihi ortaya koymak olduğundan, O Azze ve Celle İsa aleyhisselâm'ın yaratılışındaki müteşabihliği açıklamadan önce, İsa aleyhisselâm'ın sonraki yaratılışının Adem aleyhisselâm'ın önceki ilk yaratılışına denkliği ortaya çıksın diye insanlığın ve bu zürriyetten olanların önceden seçilmişliğini öne aldı; ta ki her ikisi de ruhunun yüceliğinde ve yeryüzü toprağının yakınlığında varlığın iki ucunu kuşatan iki benzer olsun ve O Azze ve Celle ruhu insan yaratılışına indirmiş olsun. Nitekim şöyle buyurmuştur:

الروح إلى الخلق الآدمي كما قال

ruhu insan yaratılışına indirmiş olsun. Nitekim şöyle buyurmuştur:

{ولو جعلناه ملكاً لجعلناه رجلاً وللبسنا عليهم ما يلبسون} [الأنعام: ٩] وظهر أثر ذلك اللبس بما وقع لأهل الزيغ في عيسى كما أنه رقى الخلق الطيني رتبة رتبة إلى كمال التسوية إلى أن نفخ فيه من روحه، فكان ترقي الآدمي إلى النفخة لتنزل الروح إلى الطينة الإنسانية التي تم بها وجود عيسى ﵊ كما كمل وجود آدم ﵊ بالنفخة.

[“Eğer onu bir melek kılsaydık, yine onu bir adam şeklinde yapardık ve onları yine düşmekte oldukları şüpheye düşürürdük”]. Bu iltibasın eseri, İsa hakkında sapkınlık ehlinin düştüğü durumda ortaya çıkmıştır. Nitekim O, topraktan yaratılan varlığı derece derece tam bir tesviyeye kadar yükseltmiş, nihayet ona Kendi ruhundan üflemiştir. Dolayısıyla insanın bu üflemeye doğru yükselişi, İsa aleyhisselâm'ın varlığının kendisiyle tamamlandığı insanî balçığa ruhun inmesi içindi; tıpkı Âdem aleyhisselâm'ın varlığının üflemeyle kemale erdiği gibi.

ولما كان أصل الإبداء نوراً علياً نزله الحق ﷾ في رتب التطوير والتصيير والجعل إلى أن بدأ عالماً دنياوياً محتوياً على الأركان الأربعة والمواليد الثلاثة، وخفيت نورانيته في موجود أصنافه صفي الله ﷾ من وجود كلية ذلك هذا الخلق الآدمي فكان صفي الله، فأنبأ الخطاب عن تصييره إلى الصفاء بالافتعال؛ انتهى - فقال ﷾: {إن الله} أي بجلاله وعظمته وكماله في إحاطته وقدرته {اصطفى} أي للعلم والرسالة عنه ﷾ إلى خلقه والخلافة له في ملكه {آدم} أباكم الأول الذي لا تشكون في أنه خلقه من تراب، وهو تنبيه لمن غلط في أمر عيسى ﵊ على أن أعظم ما استغربوا من عيسى كونه من

İlk yaratılışın aslı, Hakk Azze ve Celle'nin geliştirme, dönüştürme ve kılma mertebelerinde indirip nihayet dört unsuru ve üç varlık türünü (maden, bitki, hayvan) içeren bir dünya alemi olarak başlattığı yüce bir nur olunca ve onun nuraniyeti mevcut nevilerinde gizlenince; Allah Azze ve Celle bütün bu varlığın içinden şu insan yaratılışını süzüp arıttı ve o, Allah'ın seçkini (safiyyi) oldu. Hitap da 'iftiâl' babı kalıbıyla onun saflığa erdirildiğini bildirdi' - [sözü bitti]. Bunun üzerine Azze ve Celle şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani celali, azameti, kuşatıcılığı ve kudretindeki kemaliyle, {اصطفى} “seçti”; yani Kendisinden Azze ve Celle yaratılmışlarına ulaştırılacak ilim ve elçilik ile mülkünde halifelik için [seçti], {آدم} “Âdem'i”; topraktan yarattığında hiç şüphe etmediğiniz ilk babanızı [seçti]. Bu, İsa aleyhisselâm hakkında hataya düşen kimse için bir uyarıdır; zira İsa konusunda en çok garipsedikleri şey onun bir erkek olmaksızın dünyaya gelmesidir,

غير ذكر، وآدم أغرب حالاً منه بأنه ليس من ذكر ولا أنثى ولا من جنس الأحياء - كما سيأتي ذلك صريحاً بعد هذا التلويح لذي الفهم الصحيح.

oysa Âdem'in durumu ondan daha gariptir; çünkü o ne bir erkekten ne bir dişiden ne de canlılar cinsindendir. Nitekim bu durum, doğru anlayış sahibi için yapılan bu üstü kapalı işaretten sonra açıkça gelecektir.

قال الحرالي: فاصفطاه من كلية مخلوقه الذي أبداه ملكاً وملكوتاً خلقاً وأمراً، وأجرى اسمه من أظهر ظاهره الأرضي وأدنى أدناه، فسماه آدم من أديم الأرض، على صيغة أفعل، التي هي نهاية كمال الآدمية والأديمية. فكان مما أظهر تعالى في اصطفاء آدم ما ذكر جوامعه علي ﵁ في قوله: لما خلق الله ﷾ أبان فضله للملائكة وأراهم ما اختصه به من سابق العلم من حيث علمه عند استنبائه إياه أسماء الأشياء فجعل الله ﷾ آدم محراباً وكعبة وباباً وقبلة، أسجد له الأبرار والروحانيين الأنوار، ثم نبه آدم على مستودعه وكشف له خطر ما ائتمنه عليه بعد أن سماه عند الملائكة إماماً، فكان تنبيهه على خطر أمانته ثمرة اصطفائه - انتهى {ونوحاً} أباكم الثاني الذي أخرجه من بين أبوين شابين على عادتكم المستمرة فيكم. وقال الحرالي: أنبأ تعالى أنه عطف لنوح ﵊ اصطفاء على اصطفاء آدم ترقياً إلى كمال الوجود الآدمي وتعالياً إلى الوجود الروحي العيسوي، فاصطفى نوحاً عليه الصلاة والسلام

Harallî dedi ki: 'Onu, mülk ve melekût, yaratılış ve emir olarak var ettiği bütün yaratılmışlarının içinden seçip arıttı; ismini de onun en belirgin yeryüzü zahirinden ve en alt seviyesinden türeterek yeryüzü toprağından (edîmü'l-ard) hareketle, insanlığın ve topraksılığın nihai kemali olan ef'al vezninde 'Âdem' olarak adlandırdı. Teâlâ'nın Âdem'i seçmesinde açığa vurduğu hususlardan biri de Ali radıyallâhu anh'ın şu sözünde özetlediği husustur: Allah Azze ve Celle Âdem'i yarattığında, eşyanın isimlerini ona sorduğu sırada bildirmesi cihetiyle geçmiş ilimden kendisini has kıldığı şeyi meleklere göstererek onun üstünlüğünü meleklere açıkladı. Böylece Allah Azze ve Celle Âdem'i bir mihrap, kâbe, kapı ve kıble kıldı; iyileri ve nurların ruhanilerini ona secde ettirdi. Sonra meleklerin katında onu imam olarak isimlendirdikten sonra Âdem'e emanetini bildirdi ve ona emanet ettiği şeyin büyüklüğünü açıkladı. İşte emanetinin büyüklüğüne dikkat çekilmesi, onun seçilmesinin semeresiydi' - [sözü bitti]. {ونوحاً} “ve Nûh'u da [seçti]”; aranızda sürüp giden adetiniz üzere genç iki ebeveynden çıkardığı ikinci babanızı [seçti]. Harallî dedi ki: 'Teâlâ, insanî varlığın kemaline yükselmek ve İsevî ruhani varlığa yücelmek üzere Âdem'in seçilmişliğine Nûh aleyhisselâm'ın seçilmişliğini eklediğini bildirdi. Nûh aleyhisselâm'ı, Âdem ile Nûh arasında geçen putlara ve heykellere tapınma olayından sonra şirki çürütüp 'Lâ ilâhe illallah' sözüyle iman kelimesini ikame etmesi cihetiyle Kendi tevhidiyle gönderilen ilk elçi kılmak suretiyle seçti.

بما جعله أول رسول بتوحيده من حيث دحض الشرك وأقام كلمة الإيمان بقول «لا إله إلا الله» ، لما تقدم بين آدم ونوح من عبادة الأصنام والأوثان، فكان هذا الاصطفاء اصطفاء باطناً لذلك الاصطفاء الظاهر فتأكد الاصطفاء وجرى من أهلكته طامة الطوفان مع نوح ﵊ من الذر الآدمي مجرى تخليص الصفاوات من خثارتها، وكما صفي آدم من الكون كله صفي نوحاً ﵇ وولده الناجين معه من مطرح الخلق الآدمي الكافرين الذين لا يلدون إلا فاجراً كفاراً، فلم يكن فيهم ولا في مستودع ذراريهم صفاوة تصلح لمزية الإخلاص الذي اختص بصفوته نوح ﵊

Böylece bu seçilme, o zahiri seçilmenin batıni bir seçilişi oldu ve seçilmişlik pekişti. Nûh aleyhisselâm ile birlikte tufan felaketinin helak ettiği Âdem zürriyeti ise saf cevherlerin posalarından arındırılması mesabesinde oldu. Âdem bütün varlıktan süzülüp arıtıldığı gibi, Nûh aleyhisselâm ve onunla birlikte kurtulan evlatları da ancak günahkâr ve kâfir doğuran insan yaratılışının inkârcı atıklarından süzülüp arıtıldı. Dolayısıyla onların içinde ve zürriyetlerinin soyunda, Nûh aleyhisselâm'ın seçkinliğine has kılınan ihlas faziletine layık bir arılık yoktu.

{وإذا أخذنا من النبيين ميثاقهم ومنك ومن نوح} [الأحزاب: ٧] فكان ميثاق نوح ﵇ ما قام به من كلمة التوحيد ورفض الأصنام والطاغوت التي اتخذها الظلمانيون من ذر آدم، فتصفى بكلمة التوحيد النوارانيون منه، فكان نوح ﵊ ومن نجا معه صفوة زمانه، كما كان آدم صفوة حينه - انتهى.

{وإذا أخذنا من النبيين ميثاقهم ومنك ومن نوح} [el-Ahzâb: 7] [“Hani biz peygamberlerden ahitlerini almıştık; senden de, Nûh'tan da...”]. Nûh aleyhisselâm'ın ahdi, tevhid kelimesini ikame etmesi ve Âdem zürriyetinin karanlık tabiatlılarının edindiği putları ve tağutları reddetmesiydi; böylece onun nurlu zürriyeti tevhid kelimesiyle arındı. Âdem kendi vaktinin seçkini olduğu gibi, Nûh aleyhisselâm ve onunla kurtulanlar da kendi zamanlarının seçkini oldular' - [sözü bitti].

ولما كان أكثر الأنبياء من نسل إبراهيم ﵊ زاد في تعظيمه بقوله: {وآل إبراهيم} أي الذين أود فيهم الخوارق ولا سيما في إخراج الولد من بين شيخين كبيرين لا يولد لمثلهما، وفي ذلك إشارة إلى أن عيسى ﵊ مثلهم لأنه أحدهم، وكذا قوله: {وآل عمران} في قوله: {على العالمين *} إشارة إلى أنه كسائر أقاربه منهم، وأفصح بذلك إفصاحاً جلياً في قوله: {ذرية بعضها من بعض} أي فهم كلهم من بني آدم، لا مزية لبعضهم على بعض في ذلك، لا مزية في شيء من ذلك، وأنتم لا تشكون فيه من شيء من الخصائص مما دون أمد عيسى ﵊، فما لكم لما خص ﷾ آل عمران من بين العالمين بخرق العادة فيهم بإخراج ولد من أنثى فقط من غير ذكر لم تردوا ما لم تعرفوا منه إلى ما تعرفون من الخوارق حتى انجلى لكم واتضح لديكم؟ بل أشكل لعيكم وقامت فيكم قيامتكم بما يفضي إلى الشك في قدرة الإله الذي لا تشكون أن من شك في تمام قدرته كفر.

Peygamberlerin çoğu İbrahim aleyhisselâm'ın neslinden olduğu için: {وآل إبراهيم} “ve İbrahim ailesini” buyurarak onun tazimini artırdı; yani kendilerine harikalar yerleştirilen, bilhassa kendileri gibisinden çocuk doğmayacak derecede yaşlanmış iki ihtiyardan çocuk çıkarılan aileyi [seçti]. Bunda İsa aleyhisselâm'ın da onlardan biri olduğu için tıpkı onlar gibi olduğuna bir işaret vardır. Aynı şekilde: {وآل عمران} “ve İmran ailesini” kavli de: {على العالمين *} “âlemlere üstün kıldı.” ifadesiyle birlikte onun da diğer akrabaları gibi onlardan olduğuna bir işarettir. Bunu: {ذرية بعضها من بعض} “Birbirinden gelme bir zürriyet olarak” buyruğunda pek açık bir şekilde ifade etmiştir; yani onların hepsi Âdem oğullarındandır, bu hususta hiçbirinin diğerine bir üstünlüğü yoktur, bu konuda hiçbir ayrıcalık bulunmamaktadır. Sizler İsa aleyhisselâm'ın dönemine kadar olan hususlardaki özelliklerden hiçbirinde şüphe etmiyorsunuz. O halde Allah Azze ve Celle âlemler arasından İmrân ailesini, bir erkek olmaksızın sadece bir dişiden çocuk çıkarmak suretiyle harikulade bir lütfa has kıldığında, ondan bilmediğiniz şeyi bildiğiniz harikalara döndürüp de mesele sizin için aydınlanıp vuzuha kavuşuncaya kadar bakmadınız da size ne oldu? Bilakis bu durum kafanızı karıştırdı ve içinizde tam kudretinden şüphe edenin kâfir olacağından asla şüphe etmediğiniz İlah'ın kudretinde şüpheye yol açacak şekilde kıyametiniz koptu.

وقال الحرالي: فإثبات هذه الجملة بتشابه وتماثل تتعالى عن نحوه الإلهية، فأبان هذا الخطاب في عيسى ﵊ اصطفاء من جملة هذا الاصطفاء، فكما لم يقع فيمن سواه لبس من أمر ألإلهية فكذلك ينبغي أن لايقع فيه هو أيضاً لبس لمن يتلقن بيان الإحكام والتشابه من الذي أنزل الكتاب محكماً ومتشابهاً وأظهر الخلق بادياً وملتبساً انتهى. وقد عاد ﷾ بهذا الخطاب على أحسن وجه إلى قصة عيسى ﵊ الذي نزلت هذه الآيات كلها في المجادلة في أمره والإخبار عن حمله وولادته وغير ذلك من صفاته التي يتنزه الإله عنها، وكراماته التي لا تكون إلا للقرب، فأخبر أولاً عن حال أمه وأمها وأختها وما اتفق لهن من الخوارق التي تمسك بوقوع مثلها من عيسى ﵇ من كفر برفعه فوق طوره، ثم شرع في قص أمره حتى لم يدع فيه لبساً بوجه.

Harallî dedi ki: 'Bütün bu zümrenin benzerlik ve denklikle sabit kılınması, ilahlığın böylesi şeylerden münezzeh olduğunu gösterir. Bu hitap, İsa aleyhisselâm'ın da bu seçilmişler zümresinden bir fert olduğunu açıkladı. Dolayısıyla ondan başkası hakkında ilahlık konusunda bir iltibas vaki olmadığı gibi, Kitab'ı muhkem ve müteşabih olarak indiren, yaratılışı da apaçık ve iltibaslı olarak ortaya koyan Zat'tan muhkem ile müteşabihin açıklamasını alan kimse için onun hakkında da bir iltibasın vaki olmaması gerekirdi' - [sözü bitti]. Allah Azze ve Celle bu hitap ile, bütün bu ayetlerin durumu hakkında münakaşa etmek, gebeliğini, doğumunu ve İlah'ın münezzeh olduğu diğer sıfatlarını ve ancak yakınlık ehline nasip olan kerametlerini haber vermek üzere indirildiği İsa aleyhisselâm'ın kıssasına en güzel şekilde geri döndü. İlk olarak annesinin, anneannesinin ve teyzesinin durumunu ve İsa aleyhisselâm'dan benzerlerinin vuku bulmasına tutunup onu haddinin üstüne çıkararak kâfir olanların gördüğü o harikaları haber verdi; sonra hiçbir surette şüphe bırakmayacak şekilde onun kıssasını anlatmaya başladı.

وقال الحرالي: في التعبير عن اصطفاء إبراهيم ومن بعده عليهم الصلاة والسلام في إشعار الخطاب اختصاص إبراهيم عليه الصلاة والسلام

Harallî dedi ki: 'İbrahim ve sonrakilerin aleyhimüssalâtü vesselâm seçilişinin ifadesinde, hitabın bildirmesiyle İbrahim aleyhissalâtü vesselâm'ın şu hususiyete sahip olduğu anlaşılır:

بما هو أخص من هذا الاصطفاء من حيث انتظم في سلكه آله لاختصاصه هو بالخلة التي لم يشركه فيها أهل هذا الاصطفاء، فاختص نمط هذا الاصطفاء بآله، وهم - والله ﷾ أعلم - إسحاق ويعقوب والعيص عليهم الصلاة والسلام ومن هو منهم من ذريتهم لأن إسماعيل ﵇ اختص بالوصلة بين إبراهيم الخليل ومحمد الحبيب صلوات الله وسلامه عليهم، فكان مترقى ما هو لهم من وراء هذا الاصطفاء، ولأن إنزال هذا الخطاب لخلق عيسى ﵊، وهو من ولد داود ﵊ فيما يذكر، وداود من سبط لاوي بن إسرائيل عليهم الصلاة والسلام فيما ينسب، فلذلك - والله ﷾ أعلم - جرى هذا الاصطفاء على آله، فظهر من مزية هذا الاصطفاء لآله ما كان من اصطفاء موسى ﵇ بالتكليم وإنزال الكتاب السابق

Bu seçilişten daha has bir özelliğe sahiptir; zira ailesi de bu seçilmişlik ehlinin ortak olmadığı 'hıllet' (dostluk) makamına bizzat kendisinin mazhar olması sebebiyle onun silsilesine dahil olmuştur. Dolayısıyla bu seçilme tarzı onun ailesine has kılındı; onlar da -Allah Azze ve Celle en doğrusunu bilir- İshak, Yakub ve Îs aleyhimüssalâtü vesselâm ile onların zürriyetinden olan kimselerdir. Çünkü İsmail aleyhisselâm, Halil İbrahim ile Habib Muhammed salavâtullâhi ve selâmuhu aleyhim arasındaki vuslat bağı olmaya has kılınmıştır; bu yüzden onların bu seçilmişliğin ötesindeki mertebeleri daha yücedir. Ayrıca bu hitabın indirilişi, rivayet edildiğine göre Davud aleyhisselâm'ın soyundan gelen, Davud da nispet edildiği üzere İsrail oğullarından Levi b. İsrail aleyhimüssalâtü vesselâm'ın sıbtından olan İsa aleyhisselâm'ın yaratılışı hakkındadır. İşte bundan dolayı -Allah Azze ve Celle en doğrusunu bilir- bu seçilme onun ailesi hakkında cereyan etti. Böylece onun ailesi için bu seçilme meziyetinden, Musa aleyhisselâm'ın [Allah ile] konuşma ve önceki Kitab'ın indirilmesiyle seçilmesi ortaya çıktı:

{يا موسى إني اصطفيتك على الناس} [الأعراف: ١٤٤] فكان هذا الاصطفاء استخلاص صفاوة من صفاوة نوح ﵊ المستخلصين من صفاوة آدم ﵊، وآل عمران - والله ﷾ أعلم - مريم وعيسى عليهما الصلاة والسلام ليقع الاصطفاء في نمط يتصل من آدم إلى عيسى عليهما الصلاة

{يا موسى إني اصطفيتك على الناس} [el-A'râf: 144] [“Ey Musa! Şüphesiz ben insanlara üstün kılarak seni seçtim”]. Bu seçilme, Âdem aleyhisselâm'ın safiyetinden süzülen Nûh aleyhisselâm'ın safiyetinden bir safiyet süzüp arıtma idi. İmran ailesi ise -Allah Azze ve Celle en doğrusunu bilir- Âdem'den İsa'ya aleyhimesselâtü

والسلام ليحوزوا طرفي الكون روحاً وسلالة، والعالمون علم الله الذي له الملك، فكما أن الملك لا بد له من علم يعلم به بدوه وظهوره جعل الله ما أبداه من خلقه علماً على ظهور ملكه بين يدي ظهور خلقه في غاية يوم الدين عاماً، وفي يوم الدنيا لمن شاء من أهل اليقين والعيان خاصاً، وأعلى معناه بما ظهر في لفظه من الألف الزائدة على لفظ العلم، فاصطفى ﷾ آدم ﵊ على الموجودين في وقته، وكذلك نوحاً وآل إبراهيم وآل عمران كلاًّ على عالم زمانه، ومن هو بعد في غيب لم تبد صورته في العالم العياني لم يلحقه بعد عند أهل النظر اسم العالم وأشار ﷾ بذكر الذرية من معنى الذرء الذي هو مخصوص بالخلق ليظهر انتظام عيسى ﵊ في سلك الجميع ذرءاًَ، وأنه لا يكون مع الذرء لبس الإلهية، لأن الله ﷾ لم يلد ولم يولد ولم يكن له كفواً أحد، فكان نصب لفظ الذرية تكييفاً لهذا الاصطفاء المستخلص على وجه الذر، وهو الذي يسميه النحاة حالاً - انتهى.

vesselâm kadar uzanan bir çizgide seçilmenin vaki olması, ruh ve soy bakımından varlığın iki ucunu tutmaları için Meryem ve İsa aleyhimesselâtü vesselâm'dır. Âlemler ise, mülk sahibi olan Allah'ın bir alametidir (alemidir). Nasıl ki bir hükümdarın belirmesi ve zuhurunun bilinmesi için mutlaka bir alamet (alem) gerekirse, Allah da var ettiği mahlukatını, din gününün nihayetinde umumi olarak, dünya gününde ise yakîn ve müşahede ehlinden dilediği kimselere hususi olarak mahlukatının zuhurundan önce Kendi mülkünün zuhuruna bir alamet kılmıştır; ilim lafzına ziyade edilen elif harfiyle bu lafızda zahir olan manasını yüceltmiştir. Allah Azze ve Celle, Âdem aleyhisselâm'ı kendi vaktinde bulunanlara üstün kılıp seçti; aynı şekilde Nûh'u, İbrahim ailesini ve İmran ailesini de her birini kendi zamanının âlemine üstün kılarak seçti. Henüz gayb aleminde olup şehadet aleminde sureti belirmemiş olan kimseye ise nazar ehli katında henüz âlem ismi verilmez. Allah Azze ve Celle, yaratmaya has olan 'zer' manasından türeyen zürriyet lafzını zikretmekle İsa aleyhisselâm'ın yaratılış itibariyle hepsinin silsilesine dahil olduğunu ve yaratılmışlıkla birlikte ilahlık iltibasının olamayacağını gösterdi; çünkü Allah Azze ve Celle doğurmamış, doğrulmamış ve hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır. Dolayısıyla zürriyet lafzının mansub kılınması, zürriyet yoluyla süzülen bu seçilmişliğin keyfiyetini belirtmek içindir ki nahivciler buna hal derler' - [sözü bitti].

ولما ذكر ﷾ هؤلاء الذين اصطفاهم، وكان مدار

Allah Azze ve Celle bu seçtiği kimseleri zikredince ve seçme işinin medarı

أمر الاصطفاء على العلم، ومدار ما يقال لهم وفيهم مما يكون كفراً أو إيماناً على السمع ختم ﷾ الآية بقوله عاطفاً على ما تقديره: فالله ﷾ يفعل بإحاطته ما يريد: {والله} أي المحيط قدرة وعلماً {سميع عليم *} إشارة إلى أنه اصطفاهم على تمام العلم بهم ترغيباً في أحوالهم والاقتداء بأفعالهم وأقوالهم.

ilim üzere olup onlara ve onlar hakkında söylenen küfür veya iman kabilinden sözlerin medarı da işitme üzerine kurulu olduğundan; takdiri: 'Allah Azze ve Celle kuşatıcılığıyla dilediğini yapar' şeklinde olan ifadeye matuf olarak ayeti şu buyruğuyla noktaladı: {والله} “Ve Allah”; yani kudreti ve ilmi her şeyi kuşatan Zat, {سميع عليم *} “Semî'dir (hakkıyla işitendir), Alîm'dir (hakkıyla bilendir).” Bu, onların hallerine rağbet ettirmek, fiillerine ve sözlerine iktida edilmesini sağlamak üzere onları haklarındaki tam ilmine binaen seçtiğine bir işarettir.

ولما كان جل المقصود هنا بيان الكرامات في آل عمران لا سيما في الولادة، وكان آدم الممثل به ﵊ قد تقدم بيان أمره في سورة البقرة سورة الكتاب المثمر للعلم، وكذا بيان كثير مما اصطفى به إبراهيم وآله عليهم الصلاة والسلام إذ كان معظم القصد بالكلام لذريته، وكان معظم المقصود من ذكر نوح ﵊ كونه في عمود النسب، وليس في أمر ولادته ما هو خارج عن العادة قال طاوياً لمن قبل: {إذ} أي اذكر جواباً لمن يجادلك في أمرهم ويسألك عن حالهم حين {قالت امرأة عمران} وهي حامل.

Buradaki asıl maksat İmran ailesindeki kerametleri, bilhassa doğum konusundaki kerametleri açıklamak olunca; kendisine benzetilen Âdem aleyhisselâm'ın durumu ilim meyvesi veren Kitap suresi olan Bakara suresinde daha önce açıklanmış olup İbrahim ve ailesinin aleyhimüssalâtü vesselâm kendisiyle seçildiği pek çok husus da -sözden asıl maksat onun zürriyeti olduğu için- orada geçtiğinden; Nûh aleyhisselâm'ın zikrinden asıl maksat ise onun nesep silsilesinde yer alması olup doğumunda alışılmışın dışında bir durum bulunmadığından, öncekileri zikretmeyi bırakıp şöyle buyurdu: {إذ} “Hani”; yani onların durumu hakkında seninle tartışan ve sana onların halini soran kimseye cevap olarak şu vakti hatırla: {قالت امرأة عمران} “İmrân'ın karısı şöyle demişti”; o sırada hamileydi.

وقال الحرالي: لما اكن من ذكر في الاصطفاء إنما ذكر توطئة لأمر عيسى ﵊ اختص التفصيل بأمر عيسى ﵊ دون سائر من ذكر معه، وكان في هذه المناظرة بين الصورتين حظ من التكافؤ من حيث ذكر أمر خلق آدم عليه الصلاة والسلام

Harallî dedi ki: 'Seçilmişlikte zikredilen kimseler ancak İsa aleyhisselâm'ın durumuna bir hazırlık olmak üzere zikredildiğinden, ayrıntılı açıklama diğer zikredilenlere değil, sadece İsa aleyhisselâm'ın meselesine has kılındı. Bu iki suret arasındaki kıyasta bir denklik payı vardı; zira Âdem aleyhissalâtü vesselâm'ın yaratılış meselesi

في سورة البقرة، فذكر خلق المثل المناظر له في السورة المناظرة لسورة البقرة وهي هذه السورة، فعاد توقيت هذا القول إلى غاية هذا الاصطفاء، فأنبأ عن ابتداء ما اختص منه بعيسى ﵊ من قول أم مريم امرأة عمران حين أجرى على لسانها وأخطر بقلبها أن تجعل ما في بطنها نذراً، ففصل ما به ختم من اصفطاء آل عمران، ولذلك عرفت أم مريم في هذا الخطاب بأنها امرأة عمران ليلتئم التفصيل بجملته السابقة {رب إني نذرت لك ما في بطني} وكان نذر الولد شائعاً في بني إسرائيل إلا أنه كان عندهم معهوداً في الذكور لصلاحهم لسدانة بيت الله والقيام به، فأكمل الله ﷾ مريم لما كمل له الرجال - كما قال عليه أفضل الصلاة وأزكى السلام «كمل من الرجال كثير ولم يكمل من النساء إلا أربع» فذكر مريم بنت عمران ﵍، فكان من كمالها خروج والدتها عنها، وكان أصله من الأم التي لها الإشفاق، فكان خروجها أكمل من خروج الولد لأنها لها في زمن الحمل والرضاع والتربية إلى أن يعقل الولد أباه فحينئذ يترقى إلى حزب أبيه، ولذلك - والله ﷾ أعلم - أري إبراهيم عليه الصلاة والسلاح ذبح ولده عند تمييزه، وخرجت امرأة عمران عن حملها وهو في بطنها حين ما هو أعلق بها -

Bakara suresinde zikredilmiş, ona denk olan benzerinin yaratılışı da Bakara suresine denk olan bu surede zikredilmiştir. Dolayısıyla bu sözün vakti bu seçilmişliğin nihayetine raci oldu ve Meryem'in annesi olan İmran'ın hanımının, karnındakini adamayı dili üzerinden akıtıp kalbine ilham ettiği andaki sözünden İsa aleyhisselâm'a has olan durumun başlangıcını bildirdi. Böylece İmran ailesinin seçilişiyle son bulan kısmı tafsilatıyla açıkladı. Bu sebeple Meryem'in annesi bu hitapta, ayrıntı önceki umumi ifadeyle uyumlu olsun diye İmran'ın hanımı olarak tanıtıldı: {رب إني نذرت لك ما في بطني} “Rabbim! Karnımdakini sana adadım”. Çocuğu adamak İsrailoğulları arasında yaygındı; ancak Beytullah'ın hizmetine ve idaresine elverişli olmaları sebebiyle bu onların örfünde erkek çocuklara mahsustu. Erkekler kemale erdiği gibi Allah Azze ve Celle Meryem'i de kemale erdirdi; nitekim aleyhieffadallüssalâti ve ezkettehiyyât: «Erkeklerden pek çok kimse kemale erdi; kadınlardan ise dörtten başkası kemale ermedi» buyurmuş ve İmran kızı Meryem aleyhasselâm'ı zikretmiştir. Onun kemalinden biri de annesinin onu [kendi mülkiyetinden] çıkarmasıydı. Bunun aslı şefkat sahibi olan anneye aittir. Dolayısıyla annenin onu çıkarması, çocuğun çıkmasından daha kâmilcedir; çünkü çocuk, babasını idrak edip babasının tarafına geçinceye kadar hamilelik, emzirme ve terbiye sürecinde anneye aittir. Bundan dolayı -Allah Azze ve Celle en doğrusunu bilir- İbrahim aleyhissalâtü vesselâm'a çocuğunu temyiz çağına geldiğinde kurban etmesi gösterilmiş, İmran'ın hanımı ise karnındaki çocuğunu kendisine en bağlı olduğu bir zamanda [kendi mülkiyetinden] çıkarmıştır' -

انتهى. ونذرته لله تعالى حال كونه {محرراً} أي لا اعتراض ولا حكم لأحد من الخلق عليه، قال الحرالي: والتحرير طلب الحرية، والحرية رفع اليد عن الشيء من كل وجه، وفي الإتيان بصيغة التكثير والتكرير إشعار بمضي العزيمة في قطع الولاية عنه بالكلية لتسلم ولايته لله تعالى - انتهى. {فتقبل مني} ولما كان حسن إجابة المهتوف به الملتجأ إليه على حسب إحاطة سمعه وعلمه عللت سؤالها في التقبل بأن قصرت السمع والعلم عليه سبحانه فقالت: {إنك أنت} أي وحدك {السميع العليم *} فقالت كما قال سلفها إبراهيم وإسماعيل عليهما الصلاة والسلام

[sözü bitti]. Ve onu Allah Teâlâ'ya şu halde adadı: {محرراً} “hür kılınmış olarak”; yani yaratılmışlardan hiç kimsenin onun üzerinde bir itirazı ve hükmü bulunmayacak şekilde. Harallî dedi ki: 'Tahrîr hürriyet talebidir; hürriyet ise bir şeyden elini her bakımdan çekmektir. 'Tef'îl' babından teksir ve tekrir kalıbıyla getirilmesinde, velayetinin sırf Allah Teâlâ'ya kalması için onun üzerindeki velayeti bütünüyle kesme azminin kesinleştiğine bir bildirim vardır' - [sözü bitti]. {فتقبل مني} “Benden kabul buyur.” Kendisine sığınılan ve yalvarılan Zat'ın güzelce icabet etmesi işitmesinin ve ilminin kuşatıcılığı nispetinde olduğu için, kabul talebini işitmeyi ve bilmeyi sadece O Sübhânehu'ya has kılarak gerekçelendirdi ve şöyle dedi: {إنك أنت} “Şüphesiz sen”; yani sadece Sen, {السميع العليم *} “Semî'sin (her şeyi işitensin), Alîm'sin (her şeyi bilensin).” Böylece ataları İbrahim ve İsmail aleyhimesselâtü vesselâm'ın dediği gibi demiş oldu:

{ربنا تقبل منا} [البقرة: ١٢٧] ، أي فلا يسمع أحد قولي مثل سمعك، ولا يعلم أحد نيتي مثل علمك ولا أنا، فإن كان فيهما شيء لا يصلح فتجاوز عنه.

{ربنا تقبل منا} [el-Bakara: 127] [“Rabbimiz! Bizden kabul buyur”]; yani sözümü Senin işitmen gibi kimse işitemez, niyetimi de Senin bilmen gibi kimse bilemez, ben dahi bilemem; eğer ikisinde uygun olmayan bir şey varsa onu bağışla.

ولما أخبر بما اقتضى مضى عزمها قبل الوضع أخبر بتحقيقه بعده فقال: {فلما وضعتها قالت} أي تحسراً ذاكرة وصف الإحسان استمطاراً للامتنان {رب إني وضعتها} قال الحرالي: من الوضع وهو إلقاء الشيء المستثقل {أنثى} هي أدنى زوجي الحيوان المتناكح - انتهى.

Doğumdan önce azminin kesinleşmesini gerektiren hususu haber verince, doğumdan sonra bunun gerçekleştiğini haber vererek şöyle buyurdu: {فلما وضعتها قالت} “Onu doğurunca dedi ki”; yani lütuf yağmuru talep etmek için ihsan vasfını zikredip hayıflanarak: {رب إني وضعتها} “Rabbim! Ben onu doğurdum” dedi. Harallî dedi ki: 'Vaz' (doğurma), ağır gelen bir şeyi bırakmaktır. {أنثى} “bir kız olarak [doğurdum]”; çiftleşen canlı hayvan türünün iki eşinden daha zayıf olanıdır' - [sözü bitti].

ولما كان الإخبار عادة إنما هو لمن لا يعلم الخبر بينت أن أمر الله ﷾ ليس كذلك، لأن المقصود بإخباره ليس مضمون الخبر وإنما هو شيء من لوازمه وهنا التحسر فقالت: {والله} أي الذي له صفات الكمال.

Haber vermek adet olarak ancak haberi bilmeyene yapılacağından, Allah Azze ve Celle'nin durumunun böyle olmadığını açıkladı; zira O'na haber vermekten maksat haberin bizzat kendisi değil, onun gereklerinden biridir ki burada o da hayıflanmaktır. Şöyle dedi: {والله} “Oysa Allah”; yani kemal sıfatlarına sahip olan Zat.

ولما كان المراد التعجيب من هذه المولودة بأنها من خوارق العادات عبرت عنها بما فقالت: {أعلم بما وضعت} وعبرت بالاسم الأعظم موضع ضمير الخطاب إشارة إلى السؤال في أن يهبها من كماله ويرزقها من هيبته وجلاله، وفي قراءة إسكان التاء الذي هو إخبار من الله ﷾ عنها - كما قال الحرالي - إلاحة معنى أن مريم عليها الصلاة والسلام وإن كان ظاهرها الأنوثة ففيها حقيقة المعنى الذي ألحقها بالرجال في الكمال، حتى كانت ممن كمل من النساء لما لا يصل إليه كثير من رجال عالمها، فكان في إشعاره أن الموضوع كان ظاهره ذكراً وحقيقته أنثى.

Bu doğan çocuğun harikulade hallerden olması cihetiyle şaşkınlık uyandırması kastedildiği için, onu 'mâ' lafzıyla ifade ederek şöyle dedi: {أعلم بما وضعت} “onun ne doğurduğunu çok iyi bilmektedir”. Hitap zamiri yerine İsm-i A'zam'ı (Allah lafzını) zikretmesi, O'nun Kendi kemalinden ona bahşetmesi ve heybet ve celalinden onu rızıklandırmasını talep etmeye bir işarettir. Te'nin sükûnu ile olan kıraatte -ki Harallî'nin dediği gibi bu, Allah Azze ve Celle'nin ondan haber vermesidir- şu manaya bir işaret vardır: Meryem aleyhasselâtü vesselâm'ın her ne kadar zahiri dişilik olsa da kendisinde, kemal noktasında onu erkeklere katan hakiki mana mevcuttu; ta ki kendi döneminin erkeklerinden pek çoğunun ulaşamadığı mertebeye ulaşarak kadınlardan kemale erenlerden oldu. Dolayısıyla bu ifadede, doğan şeyin zahirinin kız, hakikatinin ise erkek [hükmünde] olduğuna bir bildirim vardı.

ولما كان مقصودها مع إمضاء نذرها بعد تحقق كونها أنثى التحسر على ما فاتها من الأجر في خدمة البيت المقدس بما يقابل فضل قوة الذكر على الأنثى وصلاحيته للخدمة في كل أحواله قالت: {وليس الذكر}

Kız olduğu anlaşıldıktan sonra adağını yerine getirmekle birlikte maksadı, erkeğin kıza olan güç üstünlüğü ve her halinde hizmete elverişliliği karşılığında Beyt-i Makdis'in hizmetinde kaçırdığı sevaba hayıflanmak olunca şöyle dedi: {وليس الذكر} “Erkek de değildir”

أي الذي هو معتاد للنذر وكنت أحب أن تهبه لي لأفوز بمثل أجره في هذا الفرض في قوته وسلامته من العوارض المانعة من المكث في المسجد ومخالطة القومة {كالأنثى} التي وضعتها، وهي داخلة في عموم النذر بحكم الإطلاق في الضعف وعارض الحيض ونحوه فلا ينقص يا رب أجري بسبب ذلك، ولو قالت: وليست الأنثى كالذكر، لفهم أن مرادها أن نذرها لم يشملها فلا حق للمسجد فيها من جهة الخدمة.

yani adakta bulunulması adet olan ve gücü, mescitte kalmaya ve hizmetlilerle bir arada bulunmaya engel olan arızalardan selameti sebebiyle bu farzda onun ecri gibi bir ecir kazanayım diye bana bahşetmeni istediğim erkek çocuk, {كالأنثى} “o kız gibi [değildir]”; yani zayıflık ve hayız gibi arızalar sebebiyle mutlak adak hükmü gereği adağın geneline dahil olan bu doğurduğum kız gibi değildir. Ey Rabbim, bu sebeple benim ecrim eksilmesin. Şayet: 'Kız da erkek gibi değildir' deseydi, adağının onu kapsamadığı ve hizmet cihetiyle mescidin onda bir hakkı olmadığı murat ettiği anlaşılırdı.

قال الحرالي: وفي إشعار هذا القول تفصل مما تتخوفه أن لا يكون ما وضعته كفافاً لنذرها، لما شهدت من ظاهر أنوثة ما وضعت، فجعلها الله ﷾ لها أكمل مما اشتملت عليه عزيمتها من رتبة الذكورة التي كانت تعهدها، فكانت مريم ﵍ أتم من معهود نذرها مزيد فضل من ربها عليها بعد وفاء حقيقة مقصودها في نذرها - انتهى. ويجوز أن يكون هذا من كلام الله ﷾ كالحالية التي قبله إذا أسكنت التاء، والتقدير: قالت كذا والحال أن الله أعلم منها بما وضعت، والحال أيضاً أنه ليس الذكر الذي أرادته بحكم معتاد النذر كالأنثى التي وهبت لها فدخلت فيه بحكم إطلاقه،

Harallî dedi ki: 'Bu sözün bildirisinde, doğurduğu şeyin zahiren kız olduğunu görünce adağına kâfi gelmeyeceğinden duyduğu endişeden sıyrılma vardır. Allah Azze ve Celle onu, [kadının] azminin kapsadığı ve bildiği erkeklik mertebesinden daha kâmil kıldı. Böylece Meryem aleyhasselâm, adağındaki maksadının hakikati yerine geldikten sonra Rabbinin ona fazladan bir lütfu olarak bilinen adağından daha tam oldu' - [sözü bitti]. Te'nin sakin okunması durumunda bunun da tıpkı kendisinden önceki hal cümlesi gibi Allah Azze ve Celle'nin kelamından olması caizdir. Takdiri şöyledir: O böyle dedi; halbuki Allah onun ne doğurduğunu ondan daha iyi bilmektedir ve yine durum şudur ki, mutlak adak hükmü gereği adak dairesine giren ve kendisine bağışlanan o kız gibi, adak adeti gereğince arzu ettiği o erkek çocuk asla olamaz;

بل هي أعلى، لأن غاية ما تعرفه من المنذورين أن يكون كأنبيائهم المقررين لحكم التوراة، وهذه الأنثى مع ما لها من العلو في نفسها ستكون سبباً في السؤال في نبي هو أعظم أنبيائهم، وتلد صاحب شريعة مستقلة، ثم يكون مقرراً لأعظم الشرائع.

bilakis o kız daha üstündür. Zira adananlar hakkında onun bildiği nihai gaye Tevrat'ın hükmünü uygulayan peygamberleri gibi olmasıdır; oysa bu kız, bizzat kendisindeki yücelikle birlikte, peygamberlerinin en büyüğü olan bir peygamberin istenmesine vesile olacak, müstakil bir şeriat sahibini doğuracak, sonra o çocuk en büyük şeriatı tasdik edip ikame edecektir.

ولما تم ما قالته عند الوضع او قاله الله في تلك الحالة أتم ﷾ الخبر عن بقية كلامها وأنها عدلت عن مظهر الجلالة إلى الخطاب على طريق أهل الحضرة، وأكدت إعلاماً بشدة رغبتها في مضمون كلامها فقال حاكيا: {وإني سميتها مريم} ومعنى هذا الاسم بلسانهم: العابدة. قال الحرالي: فيه إشعار بأن من جاء بشيء أو قربه فحقه أن يجعل له اسماً، ورد أن السقط إذا لم يسم يطالب من حقه أن يسميه فيقول: يا رب! أضاعوني، فكان من تمام أن وضعتها أن تسميها، فيكون إبداؤها لها وضع عين وإظهار اسم، لما في وجود الاسم من كمال الوجود في السمع كما هو في العين، ليقع التقرب والنذر بما هو كامل الوجود عيناً واسماً.

Doğum esnasında kadının söylediği yahut o halde Allah'ın buyurduğu söz tamamlanınca, O Azze ve Celle kadının sözünün devamını haber vermeyi tamamladı; kadının celal makamından huzur ehlinin üslubu üzere doğrudan hitaba geçtiğini ve sözünün muhtevasına olan şiddetli arzusunu bildirmek üzere tekit ettiğini haber vererek naklen şöyle buyurdu: {وإني سميتها مريم} “Ve ben ona Meryem adını verdim.” Bu ismin onların dilindeki manası 'ibadet eden kadın' demektir. Harallî dedi ki: 'Bunda, bir şey getiren veya kurban eden kimsenin ona bir isim vermesinin hakkı olduğuna işaret vardır. Rivayet edildiğine göre düşük çocuk isimlendirilmediğinde hakkını talep ederek: Rabbim! Beni zayi ettiler der. Dolayısıyla onu doğurmasının tamamlayıcısı ona isim vermesiydi; böylece onu var etmesi hem bir şahsı ortaya koyma hem de bir ismi zahir kılma oldu. Çünkü ismin varlığında, gözde olduğu gibi kulakta da varlığın kemali vardır; ta ki yakınlaşma ve adak, hem şahıs hem isim olarak varlığı tam olan bir şeyle gerçekleşsin.'

ولما كانت محررة لله ﷾ كان حقاً أن يجري الله ﷾ إعاذتها قولاً كما هو جاعلها معاذة كوناً من حيث هي له، وما

O, Allah Azze ve Celle için hür kılındığından (adandığından), Allah Azze ve Celle'nin Kendisine ait olması cihetiyle onu varlık planında korunan kıldığı gibi kavlen de sığındırmasını geçerli kılması haktı.

كان في حمى الملك لا يتطرق إليه طريدة فقالت: {وإني أعيذها بك} وفي قوله: {وذريتها} إشعار بما أوتيته من علم بأنها ذات ذرية، فكأنها نطقت عن غيب من أمر الله ﷾ مما لا يعلمه إلا الله، فهو معلمه لمن شاء.

Hükümdarın himayesinde olan kimseye ise hiçbir avcı ilişemez. Kadın şöyle dedi: {وإني أعيذها بك} “Ve şüphesiz ben onu sana sığındırıyorum”. {وذريتها} “zürriyetini de” kavlinde ise onun bir zürriyet sahibi olacağına dair kendisine verilen ilme bir işaret vardır. Sanki o, Allah Azze ve Celle'nin ilminden ancak Allah'ın bildiği ve dilediğine öğrettiği bir gaybı dile getirmiştir.

ولما كان من في حصن الملك وحرزه بجواره بعيداً ممن أحرقه بنار البعد وأهانه بالرجم حققت الإعاذة بقولها: {من الشيطان الرجيم *} وفي هذا التخليص لمريم ﵍ بالإعاذة ولذريتها حظ من التخليص المحمدي لما شق صدره ونبذ حظ الشيطان منه وغسل قلبه بالماء والثلج في البداية الكونية، وبماء زمزم في البداية النبوية عند الانتهاء الكوني، فلذلك كان لمريم ولذريتها بمحمد ﷺ اتصال واصل؛ قال ﷺ: «أنا أولى الناس بعيسى ابن مريم، من أجل أنه ليس بيني وبينه نبي، وبما هو حكم أمامه في خاتمة يومه وقائم من قومه دينه» .

Hükümdarın kalesinde ve O'nun yakınlığının korumasında olan kimse, ayrılık ateşiyle yakan ve taşlanarak zelil edilen kimseden uzak olacağı için kadim sığınmayı şu sözüyle pekiştirdi: {من الشيطان الرجيم *} “kovulmuş şeytandan.” Meryem aleyhasselâm'ın ve zürriyetinin bu sığınma ile arındırılmasında, göğsü yarılıp şeytanın ondaki payı atılan, varlığının başlangıcında kalbi su ve karla, varlığının nihayetindeki nebevî başlangıçta ise zemzem suyu ile yıkanan Muhammedî arınmadan bir nasip vardır. Bu sebeple Meryem'in ve zürriyetinin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile tam bir irtibatı vardı. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben Meryem oğlu İsa'ya insanların en yakınıyım; çünkü benimle onun arasında bir peygamber yoktur ve o, ahir zamanda onun dinini ikame eden ve kavminden öne geçen bir hakemdir.»

ولما أخبر بدعائها أخبر بإجابتها فيه فقال: {فتقبلها} فجاء بصيغة التفعل مطابقة لقولها {فتقبل} ، ففيه إشعار بتدرج وتطور وتكثر، كأنه يشعر بأنها مزيد لها في كل طور تتطور إليه، من حيث لم يكن فاقبل مني فلم تكن إجابته {فقبلها} ، فيكون إعطاء واحداً منقطعاً عن التواصل والتتابع، فلا تزال بركة تحريرها متجدداً لها في نفسها وعائداً بركته على أمها حتى تترقى لى العلو المحمدي فيتكون في أزواجه ومن يتصل به - انتهى.

Onun duasını haber verince, bu duaya icabet edildiğini de haber vererek şöyle buyurdu: {فتقبلها} “Bunun üzerine onu kabul etti”. Kadının: {فتقبل} [“kabul buyur”] sözüne uygun olarak 'tefa''ul' babı kalıbında geldi; bunda kademeli olma, halden hale geçme ve çoğalma bildirimi vardır. Sanki onun dönüştüğü her merhalede kendisine bir ziyadelik olduğuna işaret etmektedir. Zira [kadının sözü] 'benden kabul et' şeklinde olmadığı için O'nun icabeti de: {فقبلها} [sadece 'onu kabul etti'] şeklinde gelmedi; öyle olsaydı devamlılık ve ardışıklıktan kesilmiş tek bir ihsan olurdu. Böylece adanmasının bereketi bizzat kendisinde yenilenmeye ve bereketi annesine dönmeye devam eder; ta ki Muhammedî yüceliğe yükselsin de onun hanımları ve ona bağlananlar arasında yer alsın' - [sözü bitti].

وجاء بالوصف المشعر بالإحسان مضافاً إليها إبلاغاً في المعنى فقال: {ربها} قال الحرالي: وظهر سر الإجابة في قوله ﷾: {بقبول حسن} حيث لم يكن «بتقبل» - جرياً على الأول.

Manadaki belagati artırmak için ona izafe edilmiş olarak ihsanı bildiren vasıfla getirip şöyle buyurdu: {ربها} “Rabbi”. Harallî dedi ki: 'İcabetin sırrı, Allah Azze ve Celle'nin ilkine uygun olarak 'teqabbül' şeklinde değil de: {بقبول حسن} “güzel bir kabulle” kavlinde zahir olmuştur.'

ولما أنبأ القبول عن معنى ما أوليته باطناً أنبأ الإنبات عما أوليته ظاهراً في جسمانيتها، وفي ذكر الفعل من «أفعل» في قوله:

Kabul, onun batınına verilen şeyin manasını haber verince, bitirip yetiştirme de cismaniyetinde zahirine verilen şeyi haber verdi. Şu buyruğundaki 'ef'ale' babından fiilin zikredilmesinde:

{وأنبتها} والاسم من «فعل» في قوله: {نباتاً حسناً} إعلام بكمال الأمرين من إمدادها في النمو الذي هو غيب عن العيون وكمالها في ذاتية النبات الذي هو ظاهر للعين، فكمل في الإنباء والوقوع حسن التأثير وحسن الأثر، فأعرب عن إنباتها ونباتها معنى حسناً - انتهى. فوقع الجواب لأنها عناية من الله ﷾ بها على ما وقع سؤالها فيه، فلقد ضل وافترى من قذفها وبهتها، وكفر وغلا من ادعى في ولدها من الإطراء ما ادعى.

{وأنبتها} “ve onu yetiştirdi” ve: {نباتاً حسناً} “güzel bir bitki gibi” kavlindeki 'fe'al' babından ismin zikredilmesinde; gözlerden gizli olan büyümesindeki desteğin ve göze zahir olan bizzat bitki oluşundaki kemalinin her ikisinin de yetkinliğini bildirme vardır. Böylece hem haber vermede hem de fiilen gerçekleşmede tesirin güzelliği ile eserin güzelliği kemale ermiş ve onun yetiştirilmesi ile yetişmesinden güzel bir mana ifade edilmiştir - [sözü bitti]. İşte bu cevap, kadının duasında talep ettiği şey üzerine Allah Azze ve Celle'nin ona olan inayeti sebebiyle tahakkuk etmiştir. Onu [iffetsizlikle] itham edip iftira atan kimse muhakkak sapmış ve iftira etmiştir; onun çocuğunda aşırı övgüler iddia eden de küfre düşmüş ve haddi aşmıştır.

وقال الحرالي: وقد أنبأ ﷾ في هذه السورة الخاصة بقصة مريم عليها الصلاة والسلام من تقبلها وإنباتها وحسن سيرتها بما نفي اللبس في أمرها وأمر ولدها، لأن المخصوص بمنزل هذه السورة ما هو في بيان رفع اللبس الذي ضل به النصارى، فيذكر في كل سورة ما هو الأليق والأولى بمخصوص منزلها، فلذلك ينقص الخطاب في القصة الواحدة في سورة ما يستوفيه في سورة أخرى لاختلاف مخصوص منزلها، كذلك الحال في القصص المتكررة في القرآن من قصص الأنبياء وما ذكر فيه لمقصد الترغيب والتثبيت والتحذير وغير ذلك من وجوه التنبيه - انتهى، وفيه تصرف.

Harallî dedi ki: Allah Azze ve Celle, Meryem aleyhisselâm'ın kıssasına tahsis edilen bu surede; onun kabul edilişini, yetiştirilişini ve güzel ahlakını haber vererek hem kendisinin hem de çocuğunun durumundaki şüpheyi gidermiştir. Zira bu surenin indirildiği konunun hususiyeti, Hristiyanların kendisiyle saptığı şüphenin bertaraf edilmesini açıklamaktır. Bu sebeple her surede, o surenin indiriliş gayesine en layık ve en uygun olan hususlar zikredilir. İşte bundan dolayı, bir kıssadaki hitap indiriliş gayesinin farklılığı sebebiyle bir surede muhtasar tutulurken diğer bir surede tafsilatlıca verilir. Kur'an'da peygamber kıssalarından tekrar edilen kıssaların ve teşvik, pekiştirme, sakındırma ve diğer ikaz veçheleri maksadıyla zikredilen hususların durumu da böyledir - [sözü bitti, metinde tasarruf vardır].

ولما كان الصغير لا بد له فيما جرت به العادة من كبير يتولى أمره قال: {وكفلها} قال الحرالي: من الكفل وهو حياطة الشيء من جميع جهاته حتى يصير عليه كالفلك الدائر {زكريا} وفي قراءة التشديد إنباء بأن الله ﷾ هو في الحقيقة كفيلها بما هو تقبلها، وفي استخلاص لزكريا من حيث جعله يد وكالة له فيها - انتهى.

Adet olduğu üzere küçük bir kimse için işlerini üstlenecek bir büyüğün bulunması zorunlu olduğundan şöyle buyurdu: {وكفلها} “ve onun bakımını üstlendi”. Harallî dedi ki: [Kefalet], etrafında dönen felek gibi bir şeyi her yönünden kuşatıp korumak anlamına gelen 'kefl' kökündendir; {زكريا} “Zekeriyyâ”. Şeddeli kıraatte [vekeffelehâ], onu kabul buyurması hasebiyle Allah Azze ve Celle'nin hakikatte onun kefili olduğunu bildirme ve bu hususta Zekeriyyâ'yı kendisine bir vekalet eli kılması bakımından onu seçkin kılma vardır - [sözü bitti].

ولما كان من شأن الكفيل القيام بما يعجز عنه المكفول بين ﷾ أن تلك الكفالة إنما كانت جرياً على العوائد وأنه تبين أن تقبل الله لها أغناها عن سواه فقال في جواب من لعله يقول: ما فعل في كفالتها؟ : {كلما} أي كان كلما {دخل عليها زكريا المحراب} أي موضع العبادة. وقال الحرالي: هو صدر البيت ومقدمه الذي لا يكاد يوصل إليه إلا بفضل منه وقوة وجهد حرب {وجد عندها رزقاً} وذلك كما وجد عند خبيب بن عدي الأنصاري رضي الله تعالى عنه قطف العنب - كما سيأتي في آخر المائدة، ومثل ذلك كثير في هذه الأمة، وفي هذه العبارة أي من أولها إلاحة لمعنى حسن كفالته

Kefilin şanı, bakımı altındakinin güç yetiremediği şeyleri yerine getirmek olduğundan; Allah Azze ve Celle bu kefaletin ancak adetlerin akışı gereği olduğunu ve Allah'ın onu kabul etmesinin kendisini başkalarından müstağni kıldığını açıklığa kavuşturarak, 'Onun bakımında ne yaptı?' diyebilecek kimseye cevap sadedinde şöyle buyurdu: {كلما} “Her ne zaman” yani ne vakit {دخل عليها زكريا المحراب} “Zekeriyyâ onun yanına mabede girdiyse” yani ibadet yerine. Harallî dedi ki: [Mihrap], evin baş köşesi ve ön kısmıdır ki oraya ancak bir üstünlük, kuvvet ve çetin bir gayretle ulaşılabilir; {وجد عندها رزقاً} “onun yanında bir rızık buldu”. Bu durum, Mâide suresinin sonunda geleceği üzere Hubeyb b. Adiyy el-Ensârî radıyallâhu teâlâ anh'ın yanında üzüm salkımı bulunması gibidir; bu ümmette de bunun benzeri pek çoktur. Bu ifadede, yani başından itibaren, onun kefaletinin güzelliği manasına bir işaret vardır;