Binûn

Âl-i İmrân — 4. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأنه كان يتفقدها عند تقدير حاجتها إلى الطعام بما تفيده كلمة {كلما} من التكرار، فيجد الكفيل الحق قد عاجلها برزق من غيب بما هو ﷾ المتولي لإنباتها ليكون نباتها من غيب رزقه فتصلح لنفخ روحه ومستودع كلمته، ولا يلحقها بعد الإعاذة ما فيه مس من الشيطان الرجيم الذي أعاذها الله ﷾ منه بكثرة الاختلاط في موجودات الأرزاق، فكان من حفظها أن تولى الله ﷾ أرزاقها من غيب إلا ما يطيبه من باد، وليكون حسن نباتها من أحسن رزق الله ﷾ كما يقال: من غذي بطعام قوم غذي بقلوبهم ومن غذي بقلوبهم آل إلى منقلبهم، وكانت هي مثل ما كفلها كافلها ظاهراً كفلته باطناً حين أبدى الله ﷾ له من أمره ما لم يكن قبل بداً له، فكان لمريم عليها الصلاة والسلام توطئة في رزقها لما يكون كماله في حملها فيكون رزقها بالكلمة ابتداء ليكون حملها بالكلمة، فعند ذلك طلب زكريا ﵇ نحو ما عاين لها من أن يرزقه الولد في غير إبّانه كما رزق مريم الرزق في غير أوانه، وفي

Ve {كلما} “Her ne zaman” kelimesinin ifade ettiği tekrar gereğince, yiyeceğe ihtiyacı olacağını tahmin ettiği vakitlerde onu yokladığını; böylece Hakiki Kefil'in, onu yetiştirmeyi bizzat üstlenmesi hasebiyle gayb aleminden bir rızıkla ona yetiştirmiş olduğunu görürdü. Ta ki onun yetişmesi gayb rızkından olsun da ruhunun üflenmesine ve kelimesinin emanet edilmesine elverişli hale gelsin; Allah Azze ve Celle'nin onu sığındırdığı kovulmuş şeytandan, rızık olarak bulunan maddelerle aşırı karışma yoluyla bulaşacak hiçbir şey sığınmadan sonra ona ilişmesin. Onu korumanın bir tecellisi olarak Allah Azze ve Celle, açığa çıkanlardan güzelleştirdikleri müstesna, onun rızıklarını gaybtan bizzat üstlendi. Ta ki onun güzel yetişmesi, Allah Azze ve Celle'nin en güzel rızkından olsun. Nitekim şöyle denir: 'Bir kavmin yiyeceği ile beslenen kimse, onların kalpleriyle beslenmiş olur; kim de onların kalpleriyle beslenirse onların varacağı yere döner.' Kendisine bakan kimse zahiren onun bakımını üstlendiği gibi, Allah Azze ve Celle daha önce kendisine açılmamış olan bir işi ona açtığında, Meryem de batınen onun bakımını üstlenmiş oldu. Meryem aleyhisselâm için rızkındaki bu durum, hamileliğindeki kemale bir mukaddime idi; ta ki hamileliği kelime ile olacağı gibi, rızkı da başlangıçta kelime ile olsun. İşte o vakit Zekeriyyâ aleyhisselâm, Meryem'e vakitsiz rızık verildiği gibi kendisine de vakti geçtikten sonra bir çocuk rızıklandırması hususunda Meryem'de bizzat müşahede ettiğinin benzerini talep etti. Ve

تعيين محلها بالمحراب ما يليح معنى ما ذكر من رجوليتها باطناً من حيث إن محل النساء أن يتأخرن فأبدى الله ﷾ في محلها ذكر المحراب إشارة بكمالها، والمحراب صدر البيت المتخذ للعبادة، ويف لزومها لمحرابها في وقت تناول الرزق إعلام بأن الحبيس والمعتكف بيته محرابه ومحرابه بيته، بخلاف من له متسع في الأرض ومحل من غير بيت الله، إنما المساجد بيوت أهل الله المنقطعين إليه، فهو محلهم في صلاتهم ومحلهم في تناول أرزاقهم، ففيه إشعار بحضورها، وحضور أهل العكوف حضور سواء في صلاتهم وطعامهم، ولذلك أنمى حال العبد عند ربه بما هو عليه في حال تناول طعامه وشرابه، فأهل الله سواء محياهم ومماتهم وأكلهم وصلاتهم، من غفل عند طعامه قلبه لم يستطع أن يحضر في صلاته قلبه، ومن حضر عند طعامه قلبه لم يغب في صلاته قلبه، وفي ذكر الرزق شائعاً إشعار بأنها أنواع من أرزاق من حيث إنه لو اختص يخص به ما هو أخص من هذا الاسم - انتهى.

onun mekanının mihrap olarak belirlenmesinde, kadınların mekanının geri planda kalmak olması hasebiyle, onun batınen rical makamında olduğuna dair zikredilen manaya bir işaret vardır. Bu sebeple Allah Azze ve Celle, onun kemaline işaret etmek üzere mekanını 'mihrap' olarak zikretmiştir. Mihrap, evin ibadet için ayrılmış baş köşesidir. Rızkı aldığı vakitte mihrabına bağlı kalmasında ise, inzivaya çekilen ve itikaf edenin evinin mihrabı, mihrabının da evi olduğuna dair bir bildirim vardır. Yeryüzünde geniş imkanı ve Allah'ın evinden başka mekanı olan kimse ise böyle değildir. Mescitler ancak Allah'a yönelip O'na bağlanan Allah ehlinin evleridir; mescitler hem namazlarındaki mekanları hem de rızıklarını aldıkları mekanlarıdır. Bunda onun huzur haline bir işaret vardır; itikaf ehlinin huzuru ise hem namazlarında hem de yemeklerinde eşittir. Bu sebeple kulun Rabbi katındaki derecesi, yeme ve içme anındaki haliyle gelişir. Allah ehlinin hayatları da ölümleri de, yemeleri de namazları da birdir; yemeği esnasında kalbi gafil olan kimse, namazında kalbini huzura erdiremez. Yemeği esnasında kalbi hazır olan kimsenin ise, namazında kalbi gaybette kalmaz. Rızkın belirsiz (nekre) olarak zikredilmesinde, bu isimden daha hususi olan bir şey kastedilseydi onunla tahsis edileceği cihetiyle, bunların çeşitli rızıklar olduğuna bir işaret vardır - [sözü bitti].

ولما كان كأنه قيل: فما كان يقول لها إذا رأى ذلك؟ قيل:

Sanki: 'Bunu gördüğünde ona ne derdi?' denilmiş gibi şöyle buyruldu:

كان كلما وجد ذلك، أو: لما تكرر وجدانه لذلك {قال يا مريم أنّى} أي من أين {لك هذا} قال الحرالي: كلمة أنى تشعر باستغرابه وجود ذلك الرزق من وجوه مختلفة: من جهة الزمان أنه ليس زمانه، ومن جهة المكان أنه ليس مكانه، ومن جهة الكيف ووصوله إليها أنه ليس حاله، وفي ذكر الضمير في قوله: {قالت هو من عند الله} إيذان بنظرها إلى مجموع حقيقة ذلك الرزق لا إلى أعيانه، فهو إنباء عن رؤية قلب، لا عن نظر عين لأن هو كلمة إضمار جامعة لكل ما تفصلت صورة مما اتحد مضمره، ولما لم يكن من معهود ما أظهرته حكمته سبحانه مما يجريه على معالجات أيدي الخلق قالت {من عند الله} ذي الجلال والإكرام، لأن ما خرج من معهود معالجة الحكمة فهو من عنده، وما كان مستغرباً فيما هو من عنده فهو من لدنه، فهي ثلاث رتب: رتبة لدنية، ورتبة عندية، ورتبة حكمية عادية؛ فكان هذا وسط الثلاث - كما قال تعالى:

Bunu her bulduğunda veya bunu bulması tekrarlandığında {قال يا مريم أنّى} “dedi ki: Ey Meryem! Nereden” yani nereden {لك هذا} “sana bu?” Harallî dedi ki: 'Ennâ' kelimesi, o rızkın bulunmasını muhtelif yönlerden garipsemesini hissettirir: Zaman bakımından kendi mevsimi olmaması, mekan bakımından kendi yeri olmaması, keyfiyet ve ona ulaşması bakımından da alışılageldik bir hal olmaması yönüyledir. {قالت هو من عند الله} “Dedi ki: O, Allah katındandır” kavlindeki zamirin zikredilmesinde, onun o rızkın tek tek fertlerine değil, hakikatinin bütününe baktığına dair bir bildirim vardır; zira bu, gözün bakışından değil, kalbin rüyetinden bir haberdir. Çünkü 'hüve' (o) zamiri, zamiri bir olan şeylerin suretleri ne kadar tafsilatlı olursa olsun hepsini toplayan bir zamir kelimesidir. Bu rızık, Sübhânehu'nun hikmetinin mahlukatın ellerinin aracılığıyla yürüttüğü alışılagelmiş yollardan olmadığı için [Meryem]: {من عند الله} “Allah katındandır”, yani Celâl ve İkrâm sahibi olan Allah'tandır, dedi. Çünkü hikmetin alışılagelmiş aracılığından çıkan her şey O'nun katındandır (ındindendir); O'nun katından olan şeylerin içinde garip sayılanlar ise doğrudan O'nun lütfundandır (ledünnündendir). Bunlar üç mertebedir: Ledünnî mertebe, ındî mertebe ve hikmet gereği olan adet mertebesi. Bu ise şu ayette buyrulduğu gibi bu üçünün ortası idi:

{آتيناه رحمة من عندنا وعلمناه من لدنه علماً} [الكهف: ٦٥] حيث كان مستغرباً عند أهل الخصوص كما قال: {أخرقتها لتغرق أهلها لقد جئت شيئاً إمراً} [الكهف: ٧١] والإمر العجب، ولعلو رتبته عن الرتبة العادية جرى النبأ عنه مضافاً إلى الاسم العظيم الذي هو مسمى الأسماء كلها من حيث لم يكن {من عند ربي} لما في ذكر اسم الربوبية من إشعار بمادة أو قريب منها أو ما كان من نحوها كما قال {هذا من فضل ربي} [النمل: ٤٠] لما كان من عادته المكنة على الملوك، وكان ممكناً فيما أحاط به موجود الأركان الأربعة - انتهى.

{آتيناه رحمة من عندنا وعلمناه من لدنه علماً} “Ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik.” [Kehf: 65]. Nitekim bu durum, [Hz. Musa gibi] seçkin zatlar nezdinde dahi yadırganmıştı; nitekim şöyle demişti: {أخرقتها لتغرق أهلها لقد جئت شيئاً إمراً} “İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Doğrusu çok şaşılacak bir iş yaptın!” [Kehf: 71]. İmr (إمر), hayret verici/şaşılacak şey demektir. Onun derecesi alışılagelmiş mertebenin çok üstünde olduğu için, ona dair haber, bütün isimlerin müsemması olan o en yüce isme (Allah lafzına) izafe edilerek gelmiştir; zira rubûbiyet isminin anılmasında maddeye veya ona yakın yahut benzeri bir şeye dair bir hissettirme bulunduğundan {من عند ربي} [Rabbimin katından] denilmemiştir; nitekim {هذا من فضل ربي} “Bu Rabbimin lütfundandır” [Neml: 40] buyurmuştur. Çünkü onun (Hz. Süleyman'ın) hâli hükümdarlara üstünlük sağlamaktı ve dört unsurun kapsadığı varlıklar üzerinde muktedirdi. -[Alıntı] bitti.-

ولما أخبرت بخرقه ﷾ لها العادة عللت ذلك بقولها مؤكدة تنبيهاً على أن ذلك ليس في قدرة ملوك الدنيا: {إن الله} أي الذي له الإحاطة الكلية. قال الحرالي: في تجديد الاسم العظيم في النبأ إشعار باتساع النبأ وإيذان وإلاحة بأن ذلك يكون لك ولمن شاء الله كما هو لي بما شاء الله، من حيث لم يكن أنه فيكون مليحاً لاختصاص ما بها، ويؤيده عموم قولها: {يرزق من يشاء} وقولها: {بغير حساب *} يشعر بأنه عطاء متصل، فلا يتحدد ولا يتعدد، فهو رزق لا متعقب عليه، لأن كل محسوب في الإبداء

Allah Azze ve Celle'nin kendisi için adeti yardığını haber verince, bunun dünya hükümdarlarının kudretinde olmadığına dikkat çekmek üzere pekiştirerek şöyle gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani mutlak kuşatıcılığı olan zat. Harallî dedi ki: Haberde yüce ismin yenilenmesinde, haberin genişliğine bir hissettirme, bu durumun bana Allah'ın dilediği şekilde olduğu gibi sana ve Allah'ın dilediği kimselere de olabileceğine dair bir bildirim ve işaret vardır; zira [‘şüphesiz o’ anlamında] 'innehû' şeklinde gelmemiştir, öyle olsaydı kendisine ait bir hususiyete işaret ederdi. Onun: {يرزق من يشاء} “dilediğine rızık verir” kavlinin umumiliği ve: {بغير حساب *} “hesapsızca.” sözü de bunu destekler. Bu ifade, onun kesintisiz bir ihsan olduğunu, sınırlandırılamayacağını ve sayıya gelmeyeceğini hissettirir; dolayısıyla arkasından sorgulanamayacak bir rızıktır. Çünkü başlangıçta hesaba katılan her şey,

محاسب عليه في الإعادة، فكان في الرزق بغير حساب من علاج الحكمة بشرى برفع الحساب عنهم في المعاد وكفالة بالشكر عنه، لأن أعظم الشكر لرزق الله ﷾ معرفة العبد بأنه من الله تعالى، إنما يشكر رزق الله من أخذه من الله ﷾ انتهى.

dönüşte de hesaba çekilir. Dolayısıyla hikmet tecellisi olan hesapsız rızıkta, ahirette onlardan hesabın kaldırılacağına dair bir müjde ve bu rızkın şükrünü eda etmeye bir kefalet vardır. Çünkü Allah Azze ve Celle'nin rızkına karşı en büyük şükür, kulun onun Allah Teâlâ'dan olduğunu bilmesidir; Allah'ın rızkına ancak onu Allah Azze ve Celle'den alan kimse şükreder - [sözü bitti].

ولما كان كأنه قيل: فما قال زكريا حينئذ؟ قيل: {هنالك} أي في ذلك الوقت وذلك المكان العظيمي المقدار {دعا زكريا ربه} تذكراً لما عودهم الله ﷾ به من الإكرام، فظهرت عليه كرامات هذه الكفالة، قال الحرالي: لما أشهده الله ﷾ أنه يخرق عادته لمن شاء بكلمته في حق كفيلته في الظاهر، الكافلة له في هذا المعنى، دعا ربه الذي عوده بالإحسان أن يرزقه ولداً في غير إبانه كما رزق مريم رزقاً في غير زمانه فوجب دعاؤه - انتهى. {قال رب} أي الذي عودني بإحسانه {هب لي من لدنك} قال الحرالي: طلب عليه من باطن الأمر كما قال ﷾:

Sanki: 'Zekeriyyâ o zaman ne dedi?' denilmiş gibi şöyle buyruldu: {هنالك} “Orada” yani o vakitte ve o kadri yüce mekanda {دعا زكريا ربه} “Zekeriyyâ Rabbine dua etti”; Allah Azze ve Celle'nin kendilerini alıştırdığı ikramı hatırlayarak [dua etti] ve bu kefaletin kerametleri onda zahir oldu. Harallî dedi ki: Allah Azze ve Celle, zahirde kendi kefaleti altında bulunan, bu manada ise batınen kendisine kefil olan Meryem hakkında, dilediği kimse için kelimesiyle adetini yardığını ona bizzat gösterince; kendisini ihsana alıştırmış olan Rabbine, Meryem'i mevsimi dışında bir rızıkla rızıklandırdığı gibi kendisini de vakti dışında bir çocukla rızıklandırması için dua etti, böylece duası vacip oldu - [sözü bitti]. {قال رب} “Dedi ki: Rabbim!” yani beni ihsanına alıştırmış olan [Rabbim]! {هب لي من لدنك} “bana katından lütfet”. Harallî dedi ki: Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunda olduğu gibi, işin batınından talep etti:

{وعلمناه من لدنا علماً} [الكهف: ٦٥] ، وكما قال فيه {وحناناً من لدنا} [مريم: ١٣] ، لأن كل ما كان من لدن فهو أبطن من عند {ذرية} فيه إشعار بكثرة ونسل باق، فأجيب بولد فرد لما كان زمان انتهاء في ظهور كلمة الروح وبأنه لا ينسل فكان يحيي حصوراً لغلبة الروحانية على إنسانيته - انتهى. {طيبة} أي مطيعة لك لأن ذلك طلبة أهل الخصوص، ثم علل إدلاله على المقام الأعظم بالسؤال بقوله: {إنك سميع الدعاء} أي مريده ومجيبه لأن من شأن من يسمع - ولم يمنع - أن يجب إذا كان قادراً كاملاً، وقد ثبتت القدرة بالربوبية الكاملة التي لا تحصل إلا من الحي القيوم، بخلاف الأصنام ونحوها مما عبد فإنها لا تسمع، ولو سمعت لم تقدر على الإجابة إلى ما تسأل فيه لأنها مربوبة. قال الحرالي: أعلم الداعي بما لله ﷾ من الإجاة، والقرب «وسيلة في قبول» دعائه - انتهى.

{وعلمناه من لدنا علماً} “ve ona katımızdan bir ilim öğretmiştik” [Kehf: 65] ayetinde ve yine onun hakkında buyurulan {وحناناً من لدنا} “ve katımızdan bir şefkat” [Meryem: 13] ayetinde olduğu gibi. Çünkü “ledün” (katından) olan her şey, “ınd” (yanından/nezdinden) olandan daha bâtınîdir (derin ve gizlidir). [Ayette geçen] {ذرية} “nesil” [kelimesinde] çokluğa ve devam eden bir nesle işaret vardır. Fakat Ruh kelimesinin zuhurunun bitiş zamanı olması ve neslinin devam etmeyecek bulunması sebebiyle ona tek bir çocukla icabet edildi; bu yüzden Yahyâ, ruhaniliğinin insanlığına baskın gelmesi sebebiyle kadınlara yaklaşmayan (hasûr) biri oldu -alıntı bitti-. {طيبة} “temiz [bir nesil]” yani sana itaatkâr; zira bu, havassın (seçkin kulların) talebidir. Sonra duayla o en yüce makama yönelişini/nazlanışını şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنك سميع الدعاء} “Şüphesiz sen duayı işitensin”, yani onu dileyen ve icabet edensin. Çünkü işiten -ve engellenmeyen- kimsenin şanı, mutlak kudret sahibi olduğunda icabet etmektir. Kudret ise ancak el-Hayy ve el-Kayyûm olandan hâsıl olan tam rubûbiyetle sabittir; tapınılan putlar ve benzerlerinin aksine. Zira onlar işitmezler, işitseler dahi kendilerinden istenen şeye icabet etmeye güç yetiremezler; çünkü onlar terbiye edilen/yaratılan (merbûb) varlıklardır. Harallî şöyle demiştir: [Bu ifadeyle] dua edene, icabet hususunda Allah azze ve celle’ye ait olan vasfı ve [O’na olan] yakınlığın duanın kabulünde «bir vesile» olduğunu bildirdi -alıntı bitti-.

ولما كان الله ﷾ عند ظن عبده به سمع دعاءه كما قال {فنادته} أي فتسبب عن دعائه وحسن رجائه أن نادته {الملائكة}

Allah Azze ve Celle kulunun zannı üzere olduğundan, buyurduğu gibi onun duasını işitti: {فنادته} “Bunun üzerine ona seslendi” yani duasının ve güzel ümidinin bir neticesi olarak ona seslendi: {الملائكة} “melekler”.

يعني هذا النوع، لا كلهم بل ناداه البعض، وكان متهيئاً بما آتاه الله ﷾ من المفضل لمناداة الكل، كما هو شأن أهل الكمال من الرسل {وهو قائم يصلي في المحراب} وهو موضع محاربة العابد للشيطان، وهو أشرف الأماكن لذلك. قال الحرالي: فيه إشعار بسرعة إجابته ولزومه معتكفه وقنوته في قيامه وأن الغالب على صلاته القيام لأن الصلاة قيام، وسجود يقابله، وركوع متوسط، فذكرت صلاته بالقيام إشعاراً بأن حكم القيام غالب عليها - انتهى. ثم استأنف في قراءة حمزة وابن عامر بالكسر لجواب من كأنه قال: بأي شيء نادته الملائكة؟ قوله: {أن الله يبشرك} قال الحرالي: فذكر الاسم الأعظم المحيط معناه بجميع معاني الأسماء، ولم يقل إن ربك لما كان أمر إجابته من وراء الحكمة العادية؛ وفي قوله: {بيحيى} مسمى بصيغة الدوام - مع أنه كما قيل: قتل - إشعار بوفاء حقيقة الروحانية الحياتية فيه دائماً، لا يطرقه طارق موت الظاهر حيث قتل شهيداً - انتهى. {مصدقاً بكلمة} أي نبي خلق بالكلمة

Yani meleklerin hepsi değil, bu türden bir kısmı ona seslendi. O ise, peygamberlerden kemal ehlinin şanı olduğu üzere, Allah Azze ve Celle'nin kendisine verdiği üstünlük sebebiyle hepsinin nidasına muhatap olmaya hazır idi: {وهو قائم يصلي في المحراب} “O, mabette durmuş namaz kılarken”. Mihrap, ibadet edenin şeytanla savaştığı yerdir ve bunun için en şerefli mekandır. Harallî dedi ki: 'Bunda, duasına icabetin süratine, itikaf yerine ve kıyamındaki kunutuna devamlılığına ve namazında kıyamın galip olduğuna işaret vardır. Çünkü namaz; kıyam, onun karşısındaki secde ve aralarındaki rükudan ibarettir. Namazının kıyam ile zikredilmesi, kıyam hükmünün namazına galip geldiğini hissettirmek içindir' - [sözü bitti]. Sonra Hamza ve İbn Âmir'in kesreli kıraatinde [İnna], sanki: 'Melekler ona ne ile seslendi?' diyen kimsenin cevabı olarak söze yeniden başlandı: {أن الله يبشرك} “Allah seni müjdeliyor”. Harallî dedi ki: 'Manası bütün isimlerin manalarını kuşatan İsm-i A'zam'ı zikretti; icabet emri alışılagelmiş hikmetin ötesinde olduğu için [Rabbin müjdeliyor anlamında] ‘inne rabbeke’ demedi. {بيحيى} “Yahyâ ile” kavlinde devamlılık kalıbıyla isimlendirilmesinde -denildiği gibi öldürülmüş olmasına rağmen- şehit olarak öldürüldüğü için zahiri ölüm arızasının kendisine ilişmediği, hayati ruhaniyet hakikatinin onda daima eksiksiz bulunduğuna bir işaret vardır' - [sözü bitti]. {مصدقاً بكلمة} “bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” yani kelime ile yaratılmış bir peygamberi [doğrulayıcı],

لا بالمعالجة العادية، يرسله الله ﷾ إلى عباده فيكذبه أكثرهم ويصدقه هو، وإطلاق الكلمة عليه من إطلاق السبب على المسبب.

alışılagelmiş yollarla değil; Allah Azze ve Celle onu kullarına gönderir, onların çoğu onu yalanlar, o ise onu tasdik eder. Ona 'kelime' denilmesi, sebebin müsebbebe (sonuca) ıtlak edilmesi kabilindendir.

قال الحرالي: فكان عيسى ﵊ كلمة الله ﷾، ويحيى مصدقه بما هو منه كمال كلمته حتى أنهما في سماء واحدة، ففي قوله: {من الله} إشعار بإحاطته في ذات الكلمة - انتهى. {وسيداً وحصوراً} أي فلا يتزين بزينة لأنه بالغ الحبس لنفسه والتضييق لعيها في المنع من النكاح. قال في القاموس: والحصور من لا يأتي النساء وهو قادر على ذلك، أو الممنوع منهن، أو من لا يشتهيهن ولا يقربهن، والمجبوب - والهَيوب المحجم عن الشيء. وقال الحرالي: وهو من الحصر وهو المنع عما شأن الشيء أن يكون مستعملاً فيه - انتهى {ونبياً}

Harallî dedi ki: İsa aleyhisselâm Allah Azze ve Celle'nin kelimesi idi; Yahyâ da onun kelimesinin kemali olması cihetiyle onu tasdik eden idi, hatta onlar aynı semadadırlar. {من الله} “Allah'tan gelen” kavlinde, kelimenin zatındaki kuşatıcılığına bir işaret vardır - [sözü bitti]. {وسيداً وحصوراً} “bir efendi ve kadınlardan uzak duran” yani hiçbir süsle süslenmez; çünkü o, nefsi menetmede ve evlenmekten alıkoyma hususunda ona darlık vermede son dereceye ulaşmıştır. el-Kâmûs'ta şöyle denir: 'Hasûr; güç yetirdiği halde kadınlara yaklaşmayan veya onlardan alıkonulan yahut kadınları arzulamayan ve onlara yaklaşmayan kimsedir; ayrıca hayaları kesilmiş kimse ve bir şeyden çekinip geri duran kimsedir.' Harallî ise şöyle demiştir: 'Bu kelime, bir şeyin mutat olarak kullanılmasından alıkonulması demek olan 'hasr' kökündendir' - [sözü bitti]. {ونبياً} “ve bir peygamber olarak”.

ولما كان النبي لا يكون إلا صالحاً لم يعطف بل قال: {من الصالحين *} إعلاماً بمزية رتبة الصلاح واحترازاً من المتنبيين، فكأنه قيل: فما قال حين أجابه ربه ﷾؟ فقيل: {قال} يستثبت بذلك ما يزيده طمأنينة ويقيناً وسكينة {رب} أي أيها المحسن إلي.

Peygamber ancak salih olacağı için atıf yapmayıp bilakis: {من الصالحين *} “salihlerden.” buyurdu; bu, salah rütbesinin faziletini bildirmek ve peygamberlik taslayanlardan sakındırmak içindir. Sanki: 'Rabbi Azze ve Celle ona icabet ettiğinde ne dedi?' denilmiş gibi şöyle buyruldu: {قال} “Dedi ki”; bununla mutmainliğini, yakinini ve sekinetini artıracak şekilde durumu pekiştirmek isteyerek: {رب} “Rabbim!” yani ey bana ihsanda bulunan!

ولما كان مطلوبه ولداً يقوم مقامه فيما هو فيه من النبوة التي لا يطيقها إلا الذكور الأقويا الكلمة، وكانت العادة قاضية بأن ولد الشيخ يكون ضعيفاً لا سيما إن كان حرثه مع الطعن في السن في أصله غير قابل للزرع أحب أن يصرح له بمطلوبه فقال: {أنّى} أي كيف ومن أين {يكون لي} وعبر بما تدور مادته على الغلبة والقوة زيادة في الكشف فقال: {غلام} وفي تعبيره به في سياق الحصور دليل على أنه في غاية ما يكون من صحة الجسم وقوته اللازم منه شدة الداعية إلى النكاح، وهو مع ذلك يمنع نفسه منه منعاً زائداً على الحد، لما عنده من غلبة لاشهود اللازم منه الإقبال على العبادة بكليته والإعراض عن كل ما يشغل عنها جملة لا سيما النكاح،

Talebi, ancak güçlü ve metin erkeklerin güç yetirebileceği peygamberlik hususunda kendi yerine geçecek bir çocuk olduğundan ve adet de yaşlı bir adamın çocuğunun zayıf olacağını, bilhassa yaşı ilerlemişken tarlasının aslında ekime elverişli olmaması durumunda bunun böyle olacağını iktiza ettiğinden; talebini açıkça ifade etmek isteyip şöyle dedi: {أنّى} “Nasıl” yani nasıl ve nereden {يكون لي} “benim olabilir”. Durumu daha da açığa kavuşturmak için kökü galebe ve kuvvete dayanan bir kelimeyle ifade ederek: {غلام} “bir oğul” dedi. 'Hasûr' bağlamında bu kelimeyle ifade etmesi, onun beden sıhhati ve kuvvetinin en üst derecesinde olduğuna delildir ki bu da evlenmeye olan şiddetli arzuyu gerektirir. O ise bununla birlikte, kendisindeki şuhud galebesi sebebiyle nefsini haddinden fazla bundan meneder; bu şuhud galebesi de bütünüyle ibadete yönelmeyi ve başta evlilik olmak üzere ibadetten alıkoyan her şeyden tamamen yüz çevirmeyi gerektirir;

بحيث يظن أنه لا إرب له فيه، وهذا الموافق للتعبير الأول للحصور في القاموس، وهو الذي ينبغي ألا يعرج على غيره لأنه بناء مبالغة من متعد، ولأنه أمدح له ﷺ، ومهما دار الشيء على صفة الكمال في الأنبياء ﵈ وجب أن لا يعدل عنه، وما ورد - كما يأتي إن شاء الله تعالى في سورة مريم ﵍ أن النبي ﷺ قال:

Öyle ki onda evliliğe hiçbir ihtiyaç olmadığı zannedilir. Bu da Kâmûs'taki 'hasûr' için verilen ilk anlama uygundur ve başkasına itibar edilmemesi gereken mana da budur; çünkü müteaddi fiilden mübalağa kalıbıdır ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için daha çok övgü ifade eder. Bir mesele peygamberler aleyhimüsselâm hakkında kemal sıfatı etrafında döndüğünde, ondan sapmamak vaciptir. Meryem aleyhasselâm suresinde inşâallâhu teâlâ geleceği üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in:

«ذكره مثل هذه القذاة» فقد ضعفوه، وعلى تقدير صحته فيكون ذلك إخباراً عن أنه لما أعرض عنه رأساً ضعف ما معه لذلك، فهو إخبار عن آخر أمره الذي أدت إليه عزيمته، والآية مشيرة إلى ما اقتضته خلقته وغريزته وإن كان الجمع لكمال الوجود الإنساني بالنكاح أكمل كما وقع لنبينا ﷺ ويقع لعيسى ﵇ بعد نزوله {وقد} أي والحال أنه قد {بلغني الكبر} إلى حد لا يولد فيه عادة {وامرأتى عاقر} قال الحرالي: من العقر وهو البلوغ إلى حد انقطاع النسل هرماً - انتهى؛ كذا قال، وآية سورة مريم تدل على أن المعنى أنها لم تزل عقيماً، وعليه يدل كلام أهل اللغة، قال في القاموس في الراء: العقرة وتضم: العقم، وقد

«Onun uzvu şu çöp kadardır» buyurduğu şeklinde rivayet edilen hadisi zayıf saymışlardır. Sıhhati farz edilse bile bu, ondan tamamen yüz çevirdiği için beraberindeki şeyin zayıfladığını haber vermektir; dolayısıyla bu, azminin kendisini ulaştırdığı son halini haber vermektedir. Ayet ise hilkatinin ve fıtratının gerektirdiği şeye işaret etmektedir; her ne kadar insanî varlığın kemali için evlilikle birleştirmek, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'de vuku bulduğu ve nüzulünden sonra İsa aleyhisselâm'da vuku bulacağı gibi daha kâmil olsa da. {وقد} “halbuki” yani şu halde ki {بلغني الكبر} “bana ihtiyarlık ulaştı” adet olarak çocuk sahibi olunamayacak bir sınıra kadar; {وامرأتى عاقر} “ve karım da kısırdır”. Harallî dedi ki: '[Âkır], ihtiyarlık sebebiyle neslin kesilme sınırına ulaşmak demek olan 'akr' kökündendir' - [sözü bitti]. O böyle demiştir; ancak Meryem suresindeki ayet, mananın onun ezelden beri kısır olduğu yönünde olduğuna delalet eder, lügat ehlinin kelamı da buna delildir. el-Kâmûs'ta 'râ' harfinde şöyle denir: 'el-Akratu ve damme ile el-Ukratu: Kısırlık demektir. Kadın 'ukırat' şeklinde meçhul olarak kullanılırsa kısırdır. 'Racülün âkır ve akîr': Çocuğu olmayan adam demektir. Hemze gibi 'el-ukaratü' ise: Kadının doğurmaması için taşıdığı boncuktur.' 'Mîm' harfinde ise şöyle der: 'Damme ile el-Ukmu: Rahimde meydana gelen ve çocuğu kabul etmeyen bir çöküntüdür; 'ukimet' denir. 'Rahimun akîm', 'imraetün akîm' ve 'racülün akîm': Çocuğu olmayan demektir.' İki imam Ebû Abdillâh el-Kazzâz 'Dîvân'ında ve Abdülhak 'Vâ'î'sinde şöyle demişlerdir: 'Ayn'ın dammesi ve kaf'ın sükûnu ile 'el-Ukr', kadınlardan 'âkır'ın masdarıdır; o da hiçbir hastalık ve yaşlılık olmaksızın hamile kalmayan kadındır.'

عُقرت كعُنى فهي عاقر، ورجل عاقر وعقير: لا يولد له ولد، والعُقَرة كهمزة: خرزة تحملها المرأة لئلا تلد، وقال في الميم: العقم بالضم: هزمة تقع في الرحم فلا تقبل الولد، عقمت كفرح ونصر وكرم وعُنى، ورحم عقيم وامرأة عقيم ورجل عقيم: لا يولد له، وقال الإمامان أبو عبد الله القزاز في ديوانه وعبد الحق في واعيه: والعقر بضم العين وسكون القاف مصدر العاقر من النساء وهي التي لا تحمل من غير داء ولا كبر، يقال: الإمام أبو غالب «ابن التياني» في كتابه الموعب صاحب [تلقيح] العين: العقر مصدر العاقر من النساء وهي التي لا تحمل من غير داء ولا كبر، لكن خلقة، ثم قال وتعقرت: إذا ولدت ثم أمسكت - والله الموفق.

İmam Ebû Gâlib İbnü't-Teyyânî, Telkîhu'l-Ayn sahibi olarak el-Mû'ab adlı kitabında şöyle der: ''el-Ukr', kadınlardan 'âkır'ın masdarıdır; o da hastalık ve yaşlılık sebebiyle değil, hilkaten hamile kalmayan kadındır.' Sonra: 'Bir kere doğurup sonra kesildiğinde taakkaret denir' demiştir - Muvaffak kılan Allah'tır.

ثم وصل به قوله: {قال كذلك} أي مثل هذا الفعل الجليل البعيد الرتبة. ولما كان استنباؤه عن القوة والكمال لا عن الخلق عبر سبحانه في تعليل ذلك بالفعل بخلاف ما يأتي في قصة مريم ﵍ فقال: {الله يفعل ما يشاء *} لأنه المحيط بكل شيء قدرة وعلماً فكأنه قيل: قد قرت عينه فا قال؟ قيل {قال} إرادة تعجيل البشرى وتحقيق السراء: {رب اجعل لي آية} أي علامة أعلم بها ذلك {قال آيتك ألا تكلم الناس} أي لا تقدر على أن تكلمهم بكلام دنيوي {ثلاثة أيام} .

Sonra buna şu buyruğunu bağladı: {قال كذلك} “Dedi ki: İşte böyledir” yani bu yüce ve mertebesi pek uzak olan fiil gibidir. Onun haber sorması yaratma hakkında değil, kuvvet ve kemal hakkında olduğundan; Sübhânehu bunun gerekçesinde Meryem aleyhasselâm kıssasında gelecek olanın aksine fiille ifade ederek şöyle buyurdu: {الله يفعل ما يشاء *} “Allah dilediğini yapar.” Çünkü O, kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatandır. Sanki: 'Gözü aydın oldu, peki ne dedi?' denilmiş gibi şöyle buyruldu: {قال} “Dedi ki”; müjdeyi çabuklaştırmak ve sevinci tahakkuk ettirmek arzusuyla: {رب اجعل لي آية} “Rabbim! Bana bir işaret ver” yani bununla durumu bileceğim bir alamet ver. {قال آيتك ألا تكلم الناس} “Buyurdu ki: Senin alametin, insanlarla konuşamamandır” yani dünya kelamıyla onlarla konuşmaya güç yetirememendir; {ثلاثة أيام} “üç gün”.

ولما كان الكلام يطلق على الفعل مجازاً استثنى منه قوله: {إلا رمزاً} لتخلص هذه المدة للذكر شكراً على النعمة فاحمد ربك على ذلك. قال الحرالي: والرمز تلطف في الإفهام بإشارة تحرك طرف كاليد واللحظ والشفتين ونحوها، والغمز أشد منه باليد ونحوها - انتهى. فعدم الكلام مع صحة آلته دليل إيجاد المتكلم مع

Kelam mecazen fiile de ıtlak edildiğinden, ondan şu buyruğunu istisna etti: {إلا رمزاً} “ancak işaretle [olabilir]”; ta ki bu süre, nimete şükür olarak zikre tahsis edilsin; öyleyse bundan dolayı Rabbine hamdet. Harallî dedi ki: 'Remz, el, bakış, dudaklar ve benzeri bir uzvu hareket ettiren işaretle anlatmada letafet göstermektir; gamz ise el ve benzeriyle bundan daha şiddetlidir' - [sözü bitti]. Aletin sağlamlığıyla birlikte konuşmanın olmaması, aletin

ضعف آلته إلى حد لا يتكون عنها عادة، ولما كان الأتم في القدرة أن يحبس عن كلام دون آخر قال: {واذكر ربك} أي بالحمد وهو أن تثبت له الإحاطة بكل كمال {كثيراًً} في الأيام التي منعت فيها من كلام الناس خصوصاً، وفي سائر أوقاتك عموماً {وسبح} أي أوقع التسبيح لمطلق الخليل ربك بأن تنفي عنه كل نقص {بالعشي} وقال الحرالي: من العشو وأصل معناه: إيقاد نار على علم لمقصد هدى أو قرى ومأوى على حال وهن، فسمي به عشي النهار لأنه وقت فعل ذلك، ويتأكد معناه في العشاء، ومنه سمي الطعام: العشاء {والإبكار *} وأصله المبادرة لأول الشيء، ومنه التبكير وهو السرعة، والباكورة وهو أول ما يبدو من الثمر، فالإبكار اقتطاف زهرة النهار وهو أوله - انتهى.

adet olarak kendisinden [çocuk] meydana gelmeyecek derecedeki zayıflığına rağmen konuşanın var edilmesine bir delildir. Kudrette en mükemmel olan şey, bir kelamdan alıkonulurken diğerinden alıkonulmamak olduğundan şöyle buyurdu: {واذكر ربك} “Rabbini zikret” yani hamd ile [zikret] ki bu da O'nun her türlü kemali kuşattığını ispat etmendir; {كثيراًً} “çokça” bilhassa insanlarla konuşmaktan menedildiğin günlerde ve genel olarak bütün vakitlerinde; {وسبح} “ve tesbih et” yani O'ndan her türlü noksanlığı nefyederek mutlak dost olan Rabbini tenzih et; {بالعشي} “akşam”. Harallî dedi ki: ''el-Aşv' kökündendir; asıl manası: Zayıflık ve dermansızlık halinde bir hidayet, ziyafet veya sığınak maksadıyla bir işaret üzerine ateş yakmaktır. Bu fiilin işlendiği vakit olduğu için gündüzün akşamına bu isim verilmiştir; bu mana yatsı vaktinde daha da pekişir. Akşam yemeğine 'el-aşâ' denmesi de bundandır; {والإبكار *} “ve sabahleyin.” Aslı bir şeyin ilkine yönelmektir; erken davranmak demek olan 'tebkîr' ve meyvenin ilk belireni demek olan 'bâkûre' bundandır. Dolayısıyla ibkâr, gündüzün çiçeğini devşirmektir ki o da başlangıcıdır' - [sözü bitti].

ولما فرغ مما للكافل بعد ما نوه بأمر المكفولة بياناً لاستجابة الدعاء من أمها لها أعاد الإشارة بذكرها والإعلام بعلي قدرها فقال عاطفاً على ما تقديره: هذا ما للكافل فاذكره لهم فإنهم لا يشكون معه في نبوتك: {و} اذكر {إذ قالت الملائكة} وعبر بالجمع والمراد جبريل وحده ﵊ كما في سورة مريم عليها

Annesinin ona yaptığı duanın kabul edildiğini beyan sadedinde bakımı üstlenilenin durumunu yücelttikten sonra, bakımı üstlenene ait hususları bitirince; onu zikretmeye ve kadrinin yüceliğini bildirmeye yeniden işaret ederek, takdiri 'İşte bakımı üstlenene ait olan budur; bunu onlara zikret, zira bununla birlikte senin peygamberliğinden şüphe etmezler' şeklinde olan söze atıfla şöyle buyurdu: {و} “Ve” [hatırla] {إذ قالت الملائكة} “hani melekler demişti”. Çoğul olarak ifade edilmiştir; fakat Meryem aleyhasselâm suresinde olduğu gibi

السلام لتهيئها لخطاب كل منهم كما مضى {يا مريم إن الله} أي الذي له الأمر كله {اصطفاك} أي اختارك في نفسك، لا بالنظر إلى شيء آخر عما يشين بعض من هو في نفسه خيار {وطهرك} أي عن كل دنس {واصطفاك} أي اصطفاء خاصاً {على نساء العالمين *} فمن هذا الاصطفاء والله ﷾ أعلم كما قال الحرالي: أن خلصت من الاصطفاء الأول العبراني إلى اصطفاء على عربي حتى أنكحت من محمد ﷺ النبي العربي؛ قال ﷺ لخديجة ﵂: «أما شعرت أن الله ﷾ زوجني معك مريم بنت عمران» - انتهى.

murat sadece Cebrail aleyhisselâm'dır; bu da daha önce geçtiği üzere onun meleklerin her birinin hitabına muhatap olmaya hazır bulunmasından dolayıdır: {يا مريم إن الله} “Ey Meryem! Şüphesiz Allah” yani bütün emir kendisine ait olan [Allah]; {اصطفاك} “seni seçti” yani bizzat kendisinde hayırlı olan bazılarının ayıplayacağı şeylerden uzak olarak, başka bir şeye bakılmaksızın seni bizzat kendinde seçti; {وطهرك} “ve seni temizledi” yani her türlü kirden; {وااصطفاك} “ve seni seçti” yani hususi bir seçişle {على نساء العالمين *} “alemlerin kadınlarına üstün kıldı.” Harallî'nin dediği gibi, Allah Azze ve Celle en doğrusunu bilir ya, bu seçkin kılınıştan biri de şudur: İlk İbrani seçilmişliğinden, Arap olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile nikahlanıncaya kadar üstün bir Arap seçilmişliğine arındırıldı. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem Hatice radıyallâhu anhâ'ya şöyle buyurmuştur: «Farkında mısın, Allah Azze ve Celle beni İmran kızı Meryem ile de seninle birlikte nikahladı» - [sözü bitti].

ولما أخبرها ﷾ بما اختصها به أمرها بالشكر فقال: {يا مريم اقنتي} أي أخلصي أفعالك للعبادة {لربك} الذي عودك الإحسان بأن رباك هذه التربية.

Allah Azze ve Celle onu ne ile mümtaz kıldığını haber verince, ona şükretmeyi emrederek şöyle buyurdu: {يا مريم اقنتي} “Ey Meryem! Divan dur” yani amellerini ibadet için ihlaslı kıl; {لربك} “Rabbin için” seni bu güzel terbiye ile terbiye ederek sana ihsanı adet edinen [Rabbin için].

ولما قدم الإخلاص الذي هو روح العبادة أتبعه أشرفها فقال: {واسجدي} فإن أقرب ما يكون العبد من ربه وهو ساجد. قال الحرالي: وكان من اختصاص هذا الاصطفاء العلي - أي الثاني - ما اختصها من الخطاب بالركوع الذي لحقت به بهذه الأمة الراكعة التي أطلعها الله ﷾ من سر عظمته التي هي إزاره

İbadetin ruhu olan ihlası öne alınca, ardından ibadetin en şereflisini getirerek şöyle buyurdu: {واسجدي} “ve secde et”; zira kulun Rabbine en yakın olduğu an secde halidir. Harallî dedi ki: 'Bu yüce -yani ikinci- seçkinliğin hususiyetlerinden biri de; Allah Azze ve Celle'nin kendi izarı olan azamet sırrından,

على ما لم يطلع عليه أحداً ممن سواها في قوله: {واركعي مع الراكعين *} كما قال لبني إسرائيل عند الأمر بالملة المحمدية {واركعوا مع الراكعين} [البقرة: ٤٣]- إلى ما يقع من كمال ما بشرت به حيث يكلم الناس كهلاً في خاتمة اليوم المحمدي، ويكمل له الوجود الإنساني حيث يتزوج ويولد له - كما ذكر، ولك كله فيما يشعر به ميم التمام في ابتداء الاسم وانتهائه، وفيما بين التمامين من كريم التربية لها ما يشعر به الراء من تولي الحق لها في تربيتها ورزقها، وما تشعر به الياء من كمالها الذي اختصت على عالمها - انتهى.

başkalarından hiçbir kimseye bildirmediği şeyleri bildirdiği bu rükû eden ümmete katıldığı şu buyruktaki rükû hitabıyla ona tahsis edilen husustur: {واركعي مع الراكعين *} “rükû edenlerle birlikte rükû et.” Nitekim Muhammedî milleti emrettiği sırada İsrailoğullarına da: {واركعوا مع الراكعين} “Rükû edenlerle birlikte rükû edin” [Bakara: 43] buyurmuştur. Bu, zikredildiği üzere Muhammedî günün nihayetinde insanlarla olgunluk çağında konuşması ve evlenip çocuğu olarak insani varlığının kemale ermesi hususunda müjdelendiği kemalin gerçekleşmesine kadar uzanır. Bütün bunlar, ismin başında ve sonundaki kemal bildiren 'mîm' harfinin hissettirdiği şeylerdedir; iki kemal arasında ise Hakk'ın onun terbiyesini ve rızkını üstlenmesinden 'râ' harfinin hissettirdiği kerim terbiye ve alemine karşı üstün kılındığı kemalinden 'yâ' harfinin hissettirdiği hususlar vardır' - [sözü bitti].

والمراد باتباع قصتها لما مضى التنبيه على انخراطها في سلك ما مضى من أمر آدم ويحيى إفصاحاً، وإبراهيم في ابنية إلاحة في خرق العادة فيهم، وأن تخصيصها بالإنكار أو التعجب والتنازع مع الإقرار بأمرهم ليس من أفعال العقلاء؛ والظاهر أن المراد بالسجود في هذا المقام ظاهره وبالركوع الصلاة نفسها، فكأنه قيل: واسجدي مصلية

Kıssasının geçmişe bağlanmasından murat; kendisindeki adet dışı haller hususunda açıkça Âdem ve Yahyâ'nın, işareten de İbrahim'in iki oğlunun geçen durumlarının zincirine dahil olduğuna dikkat çekmektir. Onların durumunu ikrar ederken Meryem'i inkara, taaccübe ve münakaşaya tahsis etmek akıllıların işi değildir. Zahir olan şudur ki, bu makamda secdeden murat zahiridir; rükudan murat ise bizzat namazdır. Sanki şöyle denilmiştir: Namaz kılarak secde et,

ولتكن صلاتك مع المصلين أي في جماعة، فإنك في عداد الرجال لما خصصت به من الكمال، ولم يقل: مع الراكعات، لأن الاقتداء بالرجال أفضل وأشرف وأكمل، وإنما قلت هذا لأني تتبعت التوراة فلم أره ذكر فيها الركوع في صلاة إبراهيم ﵇ ولا من بعده من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام ولا أتباعهم إلا في موضع واحد لا يحسن جعله فيه على ظاهره، ورأيته ذكر الصلاة فيها على ثلاثة أنحاء: الأول إطلاق لفظها من غير بيان كيفية، والثاني إطلاق لفظ السجود مجرداً، والثالث إطلاقه مقروناً بركوع أو جثو أو خرور على الوجه ونحو ذلك؛ ففي السفر الأول منها في قصة إبراهيم ﵊ حين ماتت زوجته سارة رضي الله تعالى وسأل بني حاث أهل تلك الأرض أن يعطوه مكاناً يدفنها فيه فأجابوه: فقام إبراهيم فسجد لشعب الأرض بني حاث وكلمهم؛ وفيه في قصة ربانية قال: وسجد على الأرض وقال: يا رب - فذكر دعاء ثم قال: وصلى إبراهيم بين يدي الرب؛ وفيه في قصة عبد لإبراهيم ﵊ أنه ذهب إلى بلاد حران يخطب لإسحاق ﵇ امرأة فظفر بقصده: فجثا الرجل - أي عبد إبراهيم - على الأرض

ve namazın namaz kılanlarla birlikte olsun; yani cemaatle olsun. Zira sen, mazhar kılındığın kemal sebebiyle erkekler zümresindensin; 'rükû eden kadınlarla birlikte' demedi, çünkü erkeklere iktida etmek daha faziletli, daha şerefli ve daha kâmildir. Bunu söylememin sebebi şudur: Ben Tevrat'ı baştan sona inceledim; onda İbrahim aleyhisselâm'ın, ondan sonraki peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm'ın ve onlara tabi olanların namazında rükunun zikredildiğini, zahiri üzere bırakılması uygun olmayan tek bir yer müstesna, görmedim. Onda namazın üç şekilde zikredildiğini gördüm: Birincisi, keyfiyeti açıklanmaksızın lafzının mutlak olarak kullanılması; ikincisi, secde lafzının yalın olarak kullanılması; üçüncüsü ise rükû, diz çökme veya yüzüstü kapanma ve benzeri şeylerle birlikte kullanılmasıdır. Tevrat'ın birinci سفر (bölümünde), eşi Sâre radıyallâhu teâlâ anhâ vefat ettiğinde ve o toprakların ahalisi olan Hethoğullarından onu defnedeceği bir yer vermelerini istediğinde, onların da icabet etmesi üzerine İbrahim aleyhisselâm'ın kıssasında şöyle geçer: 'İbrahim kalktı ve o toprakların kavmi olan Hethoğullarına secde etti ve onlarla konuştu.' Yine orada rabbânî bir kıssada şöyle der: 'Yere secde etti ve: Ey Rab! dedi -bir dua zikretti, sonra şöyle dedi:- Ve İbrahim Rabbin huzurunda namaz kıldı.' Yine orada İbrahim aleyhisselâm'ın kölesinin kıssasında; İshak aleyhisselâm'a bir kadın istemek üzere Harran diyarına gidip maksadına ulaştığında şöyle geçer: 'Adam -yani İbrahim'in kölesi- yere diz çöktü,

فسجد للرب وقال: تبارك الله رب سيدي إبراهيم؛ وفيه لما أجابه أهل المرأة: فلما سمع غلام إبراهيم كلامهم سجد على الأرض قدام المرأة، وفيه عند لقاء عيصو لآخيه يعقوب ﵊: فدنت الأمان وأولادهما فسجدوا - أي لعيصوا، ودنت ليا وولدها فسجدوا؛ فلما كان أخيراً دنت راحيل ويوسف فسجدوا؛ وفيه في قصة يوسف ﵇: ودنا إخوته فخروا له سجداً وقالوا له: ها نحن لك عبيد؛ وفي السفر الثاني عند قدوم موسى ﵊ إلى بني إسرائيل وإخباره لهم بإرسال الله ﷾ له وإظهاره لهم الآيات: فآمن الشعب وسمعوا أن الرب قد ذكر بني إسرائيل وأبصر إلى خضوعهم وجثا الشعب وسجدوا للرب؛ وفيه في خروجهم من مصر: فركع الشعب كله ساجداً لله ﷾؛ وفيه: فاستعجل موسى فخر على وجهه على الأرض ساجداً؛ وفيه في

Rabbe secde etti ve: Efendim İbrahim'in Rabbi olan Allah mübarektir, dedi.' Yine orada kadının ailesi ona olumlu cevap verdiğinde şöyle geçer: 'İbrahim'in uşağı onların sözünü işitince, kadının önünde yere secde etti.' Yine orada Îsâ'nın kardeşi Yakub aleyhisselâm ile karşılaşmasında şöyle geçer: 'Cariyeler ve çocukları yaklaştılar ve secde ettiler -yani Îsâ'ya-; Lea ve çocuğu yaklaştı ve secde ettiler; en sonunda da Râhil ve Yûsuf yaklaşıp secde ettiler.' Yine orada Yûsuf aleyhisselâm kıssasında şöyle geçer: 'Kardeşleri yaklaştılar ve ona secde ederek kapandılar ve ona: İşte biz senin köleleriniz, dediler.' İkinci سفر (bölümde), Mûsâ aleyhisselâm'ın İsrailoğullarına gelip Allah Azze ve Celle'nin kendisini gönderdiğini haber vermesi ve onlara ayetleri göstermesi esnasında şöyle geçer: 'Kavim iman etti ve Rabbin İsrailoğullarını andığını ve onların boyun eğişlerini gördüğünü işittiler; kavim diz çöktü ve Rabbe secde ettiler.' Yine orada Mısır'dan çıkışlarında şöyle geçer: 'Bütün kavim Allah Azze ve Celle'ye secde ederek rükû etti.' Yine orada: 'Mûsâ acele etti ve secde ederek yüzüstü yere kapandı.' Yine orada,

تلقي موسى ﵇ لختنه شعيب ﵉ إذ جاءه يهنئه بما أنعم الله عليه بعد غرق فرعون: فخرج موسى يتلقى ختنه وسجد له وقبله وسأل كل منهما عن سلامة صاحبه؛ وفيه: وقال الله ﷾ لموسى ﵊ عند ما بشره بقتل الكنعانيين وغيرهم من سكان بلاد القدس: لا تسجدوا لآلهتهم ولا تعبدوها ولا تفعلوا كأفعالهم - بل كبهم كباً على وجوههم وكسر أصنامهم - واعبدوا الرب إلهكم، وفي أوائل السفر الثالث في ذكر ظهور مجد الرب لهم في قبة الزمان التي كانوا يصلون إليها على حياة موسى ﵊: وعاين ذلك جميع الشعب وحمدوا الله ﷾ وخر الشعب كله على وجهه، وفي الرابع عندما هم بنو إسرائيل بالرجوع إلى مصر تضجراً من حالهم: فخر موسى وهارون ﵉ على وجوههما ساجدين بين يدي جماعة بني إسرائيل كلها؛ وفيه: وكلم الرب موسى وهارون وقال لهما: تنحيا عن هذه الجماعة لأني مهلكها، فخرا ساجدين على وجوههما؛ وفيه عندما تذمروا عليه من أجل العطش: فجاء موسى وهارون من عند الجماعة إلى باب قبة الزمان

Mûsâ aleyhisselâm'ın kayınpederi Şuayb aleyhimesselâm'ı, Firavun'un boğulmasından sonra Allah'ın kendisine ihsan ettiği nimetleri tebrik etmek üzere geldiğinde karşılaması hususunda şöyle geçer: 'Mûsâ kayınpederini karşılamaya çıktı, ona secde etti, onu öptü ve her biri diğerinin hal hatırını sordu.' Yine orada: 'Allah Azze ve Celle, Kenanlıları ve Kudüs diyarının diğer sakinlerini öldürmeyi müjdelediğinde Mûsâ aleyhisselâm'a şöyle buyurdu: Onların ilahlarına secde etmeyin, onlara ibadet etmeyin ve onların yaptıklarını yapmayın; bilakis onları yüzüstü devirin ve putlarını kırın; ve İlahınız olan Rabbe ibadet edin.' Üçüncü سفر (bölümün) başlarında, Mûsâ aleyhisselâm'ın hayatında yönelerek namaz kıldıkları Buluşma Çadırı'nda Rabbin celalinin kendilerine zuhuru zikrinde şöyle geçer: 'Bütün kavim bunu müşahede etti, Allah Azze ve Celle'ye hamdettiler ve bütün kavim yüzüstü kapandı.' Dördüncü سفر (bölümde), İsrailoğulları durumlarından bıkıp Mısır'a dönmeye niyetlendiklerinde şöyle geçer: 'Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm bütün İsrailoğulları cemaatinin önünde secde ederek yüzüstü kapandılar.' Yine orada: 'Rab Mûsâ ve Hârûn ile konuştu ve onlara: Bu cemaatten uzaklaşın, çünkü ben onları helak edeceğim, dedi; onlar da yüzüstü secdeye kapandılar.' Yine orada susuzluk sebebiyle ona söylendiklerinde şöyle geçer: 'Mûsâ ve Hârûn cemaatin yanından Buluşma Çadırı'nın kapısına geldiler,

فخرا على وجوههما فظهر لهما مجد الرب - فذكر قصة ضرب الحجر بالعصا وانفجار الماء؛ وفيه في قصة بلعام بن باعور حين رأى ملكاً في طريقه فجثا على وجهه ساجداً.

yüzüstü kapandılar ve Rabbin celali onlara zuhur etti -asâ ile taşa vurma ve suyun fışkırması kıssasını zikretti-.' Yine orada Bel'am b. Bâûrâ kıssasında, yolunda bir melek gördüğünde yüzüstü secde ederek diz çöktüğü zikredilir.

وأما إطلاق لفظ الصلاة فقال في آخر لاسفر الثاني: وكان إذا خرج موسى ﵊ إلى قبة الزمان كان جميع الشعب يقفون ويستعد كل امرىء منهم على باب خيمته، وينظرون إلى موسى ﵊ من خلفه حتى يدخل إلى القبة، وإذا دخل موسى القبة كان ينزل عمود السحاب فيقف على باب القبة، ويكلم موسى وكان جميع الشعب ينظرون إلى عمود السحاب واقفاً على باب القبة وكان يقف جميع الشعب ويصلي كل امرىء منهم على باب خيمته؛ وفيه: وعمل سطلاً من نحاس فنصبه عند منظر النسوة اللاتي يأتين فيصلين على باب قبة الأمد.

Namaz lafzının mutlak kullanımına gelince; ikinci سفر (bölümün) sonunda şöyle der: 'Mûsâ aleyhisselâm Buluşma Çadırı'na çıktığı zaman bütün kavim ayağa kalkar, her adam çadırının kapısında hazır durur ve Mûsâ aleyhisselâm çadıra girinceye kadar onun arkasından bakardı. Mûsâ çadıra girdiğinde bulut sütunu iner, çadırın kapısında durur ve Mûsâ ile konuşurdu. Bütün kavim bulut sütununun çadırın kapısında durduğunu görürdü; bütün kavim ayağa kalkar ve her adam çadırının kapısında namaz kılardı.' Yine orada: 'Bakırdan bir leğen yaptı ve onu, gelip Buluşma Çadırı'nın kapısında namaz kılan kadınların göreceği yere koydu.'

وكل ما فيها من ذكر الصلاة فهكذا يطلق لفظه غير مقرون بما يرشد إلى كيفية، فلا فائدة في سرده؛ وهذا القبة أمر الله سبحانه

Ondaki namaz zikrine dair her şey, keyfiyete kılavuzluk edecek bir şeyle kayıtlanmaksızın bu şekilde mutlak geçer; dolayısıyla onu tek tek saymanın bir faydası yoktur. Bu çadırı Allah Sübhânehu

وتعالى موسى ﵊ باتخاذها مظهر المجد وأن يجعلها كهيئة الغمام الذي ظهر له مجده تعالى فيه في جبل طور سيناء، وهي من غرائب الدهر في الارتفاع والسعة والهيئة، ففيها من الخشب والبيوت والتوابيت والأعمدة والجواهر وصفائح الذهب والفضة والنحاس والسرداقات والستور من الحرير والأرجوان والكتاب والأطناب وغير ذلك مما يكل عنه الوصف، وكله بنص نم الله ﷾ على الطول والعرض والوزن والمحل بحيث إنه كان فيها من صفائح الذهب ومساميره ونحوها تسعة وعشرون قنطاراً وأربعمائة وثلاثون مثقالاً بمثقال القدس، ومن الفضة مائة قنطار وألف وسبعمائة وسبعون مثقالاً، ومن النحاس سبعون قنطاراً وألفان وأربعمائة مثقال؛ وكانت هذه القبة تنصب في مكان من الأرض وينزل بنو لاوي سبط موسى ﵊ وهارون حولها يخدمونها بين يدي هارون ﵊ وبنيه، ومن دنا منها من غيرهم احترق، وينزل أسباط بني إسرائيل حول بني لاوي، لكل سبط منزلة لا يتعداها من شرقها وغربها وجنوبها وشمالها، كل ذلك بأمر من الله ﷾ لموسى ﵊؛ وكان

ve Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a celalin tezahür yeri olarak edinmesini ve onu Tûr-i Sînâ dağında Teâlâ'nın celalinin kendisine onda tecelli ettiği bulut heyetinde kılmasını emretmiştir. O, yüksekliği, genişliği ve heyeti bakımından devrin harikalarındandır. Onda ağaçlar, odalar, sandıklar, sütunlar, mücevherler, altın, gümüş ve bakır levhalar, çadırlar, ipek, erguvan, keten ve iplerden perdeler ve vasfından aciz kalınacak daha nice şeyler vardır. Bunların tamamı Allah Azze ve Celle'den uzunluğu, genişliği, ağırlığı ve yeri belirlenmiş bir metin iledir; öyle ki onda bulunan altın levhalar, çiviler ve benzerleri Kudüs dirhemiyle yirmi dokuz kantar ve dört yüz otuz miskal; gümüşten yüz kantar ve bin yedi yüz yetmiş miskal; bakırdan ise yetmiş kantar ve iki bin dört yüz miskal idi. Bu çadır yeryüzünde bir mekana kurulur; Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm'ın kabilesi olan Lâvioğulları onun etrafına konaklar, Hârûn aleyhisselâm ve oğullarının huzurunda ona hizmet ederlerdi; onlardan başkası ona yaklaştığında yanardı. İsrailoğullarının diğer kabileleri de Lâvioğullarının etrafına konaklarlardı; doğusundan, batısından, güneyinden ve kuzeyinden her kabilenin aşamayacağı bir menzili vardı. Bütün bunlar Allah Azze ve Celle'nin Mûsâ aleyhisselâm'a olan emriyle idi. Ve

السحاب يغشاها بالنهار، وكان النار تضيء عليها بالليل وتزهر، فما دام السحاب مجللاً لها فهم مقيمون، فإذا ارتفع عنها كان إذناً في سفرهم.

gündüzleri onu bulut kaplar, geceleri ise üzerinde ateş parıldayıp ışık saçardı. Bulut onu örttüğü müddetçe onlar ikamet ederler, üzerlerinden kalktığı zaman ise bu onların yola çıkmasına izin olurdu.

فالذي فهمته من هذه الأماكن وغيرها أن الصلاة عندهم تطلق على الدعاء وعلى فعل هو مجرد السجود، فإن ذكر معه ما يدل على وضع الوجه على الأرض فذاك حينئذٍ يسمى صلاة، وإلاّ كان المراد به مطلق الانحناء للتعظيم، وذلك موافق للغة، قال في القاموس: سجد: خضع؛ والخضوع التطأمن، وأما المكان الذي فيه ذكر الركوع فالظاهر أن معناه: فصلى الشعب كله ساجداً لله ﷾، لأن الركوع في اللغة يطلق على معان منها الصلاة، يقال: ركع - أي صلى، وركع - إذا انحنى كبواً، والراكع من يكبو على وجهه، ولا يصح حمل الركوع على ظاهره، لأنه لا يمكن في حال السجود، وإن ارتكب فيه تأويل لم يكن بأولى مما ذكرته في الركوع - والله ﷾ أعلم، واحتججت باللغة لأن مترجم النسخة التي وقعت لي في عداد البلغاء، يعرف ذلك من تأمل مواقع ترجمته لها، على أني سألت عن صلاة اليهود الآن فأخبرت أنه ليس فيها ركوع، ثم رأيت البغوي

Bu yerlerden ve diğerlerinden anladığım şudur ki: Onlarda namaz lafzı duaya ve sırf secdeden ibaret olan bir fiile ıtlak olunur. Eğer onunla birlikte yüzün yere koyulmasına delalet eden bir şey zikredilirse işte o zaman namaz olarak isimlendirilir; aksi takdirde bundan murat tazim için mutlak eğilmektir. Bu da lügate uygundur. el-Kâmûs'ta şöyle der: 'Secede: Boyun eğdi demektir; boyun eğmek ise alçalmaktır.' Rükunun zikredildiği yere gelince, zahir olan şudur ki bunun manası: 'Bütün kavim Allah Azze ve Celle'ye secde ederek namaz kıldı' demektir. Çünkü lügatte rükû, biri namaz olmak üzere çeşitli manalara ıtlak edilir; 'rakaa' yani namaz kıldı ve 'rakaa' yüzüstü eğildi denir; 'râki' ise yüzüstü kapanan kimsedir. Rükuyu zahiri manasına hamletmek sahih olmaz, çünkü secde halinde bu mümkün değildir. Bu hususta bir tevil yapılacak olsa bile, rükû hakkında zikrettiğimden daha evla olmaz -en doğrusunu Allah Azze ve Celle bilir-. Lügatle delil getirmemin sebebi, elime geçen nüshanın müterciminin beliğler zümresinden olmasıdır; onun tercümesindeki yerleri tefekkür eden kimse bunu anlar. Kaldı ki ben şu andaki Yahudilerin namazını sordum, onda rükunun bulunmadığı bana haber verildi. Sonra Begavî'nin de,

صرح في تفسير قوله ﷾: {واركعوا مع الراكعين} [البقرة: ٤٣] بأن صلاتهم لا ركوع فيها، وكذا بان عطية وغيرهما.

Allah Azze ve Celle'nin: {واركعوا مع الراكعين} “Rükû edenlerle birlikte rükû edin” [Bakara: 43] kavlinin tefsirinde onların namazında rükû olmadığını açıkça ifade ettiğini gördüm; İbn Atıyye ve başkaları da böyledir.

ولما كان المقصود من ذكر هذه الآيات بيان الخوارق التي كانت لآل عمران من زكريا ويحيى وعيسى وأمه عليهم الصلاة والسلام للمجادلة بالحق في أمر عيسى ﵊، وبيان أن ما أشكل عليهم من أمره ليس خارجاً عن إشكال الخوارق في آله، وكان الرد على كل طائفة بما تعتقد أولى وجب ذكر ذلك من الأناجيل الأربعة الموجودة الآن بين أظهر النصارى: ذكر قصة يحيى ﵊ في حمله وولادته ونبوته وما اتفق في ذلك من الخوارق من الأناجيل وقد مزجت بي ألفاظها فجعلتها شيئاً واحداً على وجه ألم بعضه بأول أمر المسيح ﵊؛ قال مترجمها في أول إنجيل لوقا: كان في أيام هيرودس ملك اليهودية كاهن، أي حبر إمام، اسمه زكريا من خدمة آل أبيا، وامرأته من بنات هارون واسمها اليصابات، وكانا كلاهما تقيين قدام الله سائرين ي

Bu ayetlerin zikredilmesinden maksat; İsa aleyhisselâm'ın meselesinde hak ile mücadele etmek üzere Zekeriyyâ, Yahyâ, İsa ve annesi aleyhimüssalâtü vesselâm'dan oluşan Âl-i İmrân'ın mazhar olduğu harikulade halleri beyan etmek ve onların durumundan kendilerine müşkül gelen şeyin aile fertlerindeki harikuladeliklerin müşküllüğünden hariç olmadığını açıklamak olduğundan ve her fırkaya inandığı şeyle cevap vermek daha evla bulunduğundan; şu anda Hristiyanların ellerinde bulunan dört İncil'den bunu zikretmek vacip oldu: Yahyâ aleyhisselâm'ın hamileliği, doğumu, peygamberliği ve bu hususta vuku bulan harikulade hallerin İncillerden zikri; bunların lafızlarını birbirine mezcedip bir kısmı Mesih aleyhisselâm'ın ilk durumuna temas edecek şekilde tek bir metin haline getirdim. Luka İncili'nin başında mütercimi şöyle demiştir: 'Yahudiye kralı Hirodes günlerinde, Aviya bölüğünün hizmetinden Zekeriyyâ adında bir kâhin, yani önder bir bilgin vardı. Karısı da Hârûn'un kızlarındandı ve adı Elizabet idi. Her ikisi de Allah katında takva sahibi olup Rabbin bütün emirlerinde ve haklarında kusursuzca yürümekte idiler.

جميع وصاياه وحقوق الرب بغير عيب، ولم يكن لهما ولد لأن اليصابات كانت عاقراً، وكانا كلاهما قد طعنا في أيامهما، فبينما هو يكهن في أيام ترتيب خدمته أمام الله كعادة الكهنوت إذ بلغته نوبة وضع البخور فجاء ليبخر، فدخل إلى هيكل الله وجميع الشعب يصلون خارجاً في وقت البخور، فتراءى له ملاك الرب قائماً عن يمين مذبح البخور، فلما رآه زكريا اضطرب ووقع عليه خوف فقال له الملاك: لا تخف يا زكريا! قد سمعت طلبتك، وأمرأتك اليصابات تلد ابناً، ويدعي اسمه يوحنا، ويكون لك فرح وتهلل، وكثير يفرحون بمولده، يوكون عظيماً قدام الرب، لا يشرب خمراً ولا سكراً، ويمتلىء من روح القدس وهو في بطن أمه، ويعيد كثيراً من بني إسرائيل إلى إلههم، وهو يتقدم أمامه بالروح وبقوة ألياء، ويقبل بقلوب الآباء على الأبناء والعصاة إلى علم الأبرار، ويُعد للرب شعباً مستقيماً، فقال زكريا للملاك: كيف أعلم هذا وأنا شيخ وامرأتي قد طعنت في أيامها؟ فأجاب الملاك وقال: أنا جبريل الواقف

Çocukları yoktu; çünkü Elizabet kısırdı ve her ikisinin de yaşı hayli ilerlemişti. Kâhinlik adeti gereğince Allah'ın huzurunda hizmet sırası günlerinde kâhinlik görevini ifa ederken buhur yakma sırası ona geldi ve buhur yakmak üzere girdi. Buhur vaktinde bütün kavim dışarıda dua ederken, o Allah'ın mabedine girdi. Buhur sunağının sağında duran Rabbin bir meleği ona göründü. Zekeriyyâ onu görünce ürperdi ve üzerine bir korku düştü. Melek ona dedi ki: Korkma ey Zekeriyyâ! Duan işitildi; karın Elizabet sana bir oğul doğuracak ve onun adını Yuhanna koyacaksın. Senin için bir sevinç ve neşe olacak, birçokları da onun doğumuna sevinecekler. Rabbin katında büyük olacak; şarap ve sarhoş edici içki içmeyecek; henüz anasının karnında iken Kutsal Ruh ile dolacak. İsrailoğullarından birçoğunu İlahlarına döndürecek. İlyas'ın ruhu ve gücüyle O'nun önünden gidecek; babaların kalplerini çocuklara, isyankarları da salihlerin anlayışına döndürecek ve Rab için dosdoğru bir kavim hazırlayacak. Zekeriyyâ meleğe: Ben yaşlı bir adamım ve karımın da yaşı ilerlemişken bunu nasıl bileceğim? dedi. Melek cevap verip şöyle dedi: Ben Allah'ın huzurunda duran Cebrail'im;

قدام الله، أرسلت أكلمك بهذا وأبشرك، ومن الآن تكون صامتاً، لا تستطيع أن تتكلم إلى اليوم الذي يكون هذا.

seninle bunları konuşmak ve seni müjdelemek için gönderildim. İşte bundan böyle suskun olacaksın, bunlar gerçekleşeceği güne kadar konuşamayacaksın.'

وكان الشعب منتظرين زكريا متعجبين من إبطائه في الهيكل، فلما خرج لم يقدر يكلمهم، فعلموا أنه قد رأى رؤيا في الهيكل، فكان يشير إليهم، وأقام صامتاً، فلما كملت أيام خدمته مضى إلى بيته، ومن بعد تلك الأيام حملت اليصابات امرأته، وكتمت حملها خمسة أشهر قائلة: هذا ما صنع بي الرب في الأيام التي نظر إليّ فيها لينزع عني العار بين الناس، ولما كانت في الشهر السادس أرسل جبريل ﵊ الملاك من عند الله ﷾ إلى مدينة في الجليل تسمى ناصرة إلى عذراء خطيبة لرجل اسمه يوسف من بيت داود، واسم العذراء مريم، فلما دخل إليها الملاك قال لها: افرحي يا ممتلئة نعمة الرب معك! مباركة أنت في النساء، فلما رأته اضطربت من كلامه وفكرت قائلة ما هذا السلام؟ فقال لها الملاك: لا تخافي يا مريم! فقد ظفرت

'Kavim ise Zekeriyyâ'yı bekliyor ve onun mabette gecikmesine şaşıyordu. Dışarı çıktığında onlarla konuşamadı; böylece mabette bir rüyet gördüğünü anladılar. Onlara işaret ediyordu ve suskun kaldı. Hizmet günleri tamamlanınca evine döndü. O günlerden sonra karısı Elizabet hamile kaldı ve: 'İnsanlar arasındaki ayıbımı kaldırmak için bana lütufla baktığı günlerde Rabbin bana yaptığı işte budur' diyerek hamileliğini beş ay gizledi. Altıncı ayda melek Cebrail aleyhisselâm, Allah Azze ve Celle tarafından Celile'de Nâsıra denilen bir şehre, Davud hanedanından Yûsuf adında bir adamla nişanlı bir bakireye gönderildi; bakirenin adı Meryem idi. Melek onun yanına girince ona: Sevin ey lütufla dolu olan, Rab seninledir! Sen kadınlar arasında mübareksin, dedi. Meryem onu görünce onun sözünden ürperdi ve bu nasıl bir selamdır diye düşündü. Melek ona dedi ki: Korkma ey Meryem! Şüphesiz sen

بنعمة من عند الله ﷾ وأنت تقبلين حبلاً وتلدين ابناً، ويدعى اسمه يسوع، هذا يكون عظيماً، وابن العذراء يدعى، ويعطيه الرب الإله كرسي داود أبيه، ويملك على بيت يعقوب إلى الأبد، ولا يكون لملكه انقضاء، فقالت مريم للملاك: كيف يكون هذا ولا أعرف رجلاً؟ فأجاب الملاك وقال لها: روح القدس يحل عليك وقوة العلي تقبلك، فإنه ليس عند الله ﷾ أمر عسير، فقالت مريم: هانذا عبدة الرب فيكون فيّ كقولك، وانصرف عنها الملاك، فقامت مريم في تلك الأيام ومضت مسرعة إلى عين كرم إلى مدينة يهودا، ودخلت إلى بيت زكريا فسلمت على اليصابات، فلما سمعت اليصابات صوت سلام مريم تحرك الطفل في بطنها، فامتلأت اليصابات من روح القدس وصرخت بصوت عظيم وقالت: مباركة أنت في النساء! ومباركة ثمرة بطنك! من أين لي هذا أن يأتي أمر ربي إليّ، منذ وقع صوت سلامك في أذني تحرك الطفل بتهليل في بطني، فطوبى للتي آمنت أن يتم لها ما قيل من الرب! فقالت

Allah Azze ve Celle katından bir lütfa nail oldun. Sen hamile kalıp bir oğul doğuracaksın ve onun adını İsa koyacaksın. O büyük olacak ve Bakirenin Oğlu diye çağrılacak; Rab İlah ona babası Davud'un tahtını verecek; Yakub hanedanı üzerinde ebediyen hükümran olacak ve O'nun krallığının sonu gelmeyecektir. Meryem meleğe dedi ki: Ben bir erkek tanımadığım halde bu nasıl olur? Melek cevap verip ona şöyle dedi: Kutsal Ruh senin üzerine inecek ve Yüceler Yücesi'nin kudreti seni kuşatacaktır; zira Allah Azze ve Celle katında hiçbir şey güç değildir. Meryem dedi ki: İşte ben Rabbin kuluyum, bana dediğin gibi olsun. Ve melek onun yanından ayrıldı. O günlerde Meryem kalkıp aceleyle Yahuda şehrine, Ayn-ı Kerim'e gitti; Zekeriyyâ'nın evine girip Elizabet'e selam verdi. Elizabet Meryem'in selamının sesini işitince karnındaki çocuk kımıldadı; Elizabet Kutsal Ruh ile doldu ve yüksek bir sesle haykırıp şöyle dedi: Sen kadınlar arasında mübareksin ve karnının meyvesi de mübarektir! Rabbimin emrinin bana gelmesi bana nereden lütfedildi? Zira senin selamının sesi kulağıma eriştiği anda çocuk karnımda sevinçle kımıldadı. Rabden kendisine söylenen şeylerin tamamlanacağına inanan kadına ne mutlu! Bunun üzerine

مريم: تعظم نفسي بالرب ويتهلل روحي بالله مخلصي لأنه نظر إلى تواضع عبدته، وقدوس اسمه، ورحمته لخائفيه، صنع القوة بذراعه وفرق المستكبرين بفكر قلوبهم، أنزل القادرين عن الكراسي ورفع المتواضعين، أشبع الجياع من الخيرات، فأقامت مريم ﵍ عندها نحواً من ثلاثة أشهر وعادت إلى بيتها.

Meryem dedi ki: Canım Rab ile yücelir ve ruhum Kurtarıcım olan Allah ile sevinir. Çünkü O, kulunun tevazuuna nazar kılmıştır; O'nun adı mukaddestir ve rahmeti Kendisinden korkanlaradır. Pazusuyla kudret göstermiş, kalplerinin kuruntusuyla kibirlenenleri dağıtmıştır. Güçlüleri tahtlarından indirmiş, mütevazı olanları yükseltmiştir. Açları hayırlarla doyurmuştur. Meryem aleyhasselâm onun yanında yaklaşık üç ay kaldı, sonra evine döndü.'

ولما تم زمان اليصابات لتلد ولدت ابناً، فسمع جيرانها وأقاربها أن الرب قد أعظم رحمته معها، ففرحوا لها، فلما كانت في اليوم الثامن جاؤوا ليختنوا الصبي ودعوه باسم أبيه زكريا فأجاب أمه قائلة: لا ولكن ادعوه يوحنا، فقالوا لها: ليس أحد في جنسك يدعى بهذا الاسم، فأشاروا إلى أبيه: ما تريد أن تسميه؟ فاستدعى لوحاً وكتب قائلاً: يوحنا، فتعجب جميعهم، وانفتح فوه قائلاً من ساعته ولسانه، وتكلم وبارك، ووقع خوف عظيم على جميع جيرانهم، وتُحدث بهذا الكلام في جميع تخوم يهودا، وفكر جميع السامعين

Elizabet'in doğurma vakti tamamlanınca bir erkek çocuk doğurdu. Komşuları ve akrabaları, Rabbin ona olan rahmetini ne kadar yücelttiğini işitip onunla birlikte sevindiler. Sekizinci gün olduğunda çocuğu sünnet etmek için geldiler ve ona babası Zekeriyyâ'nın adını vermek istediler. Fakat annesi cevap verip: 'Hayır, bilakis onun adı Yahyâ (Yuhanna) konsun' dedi. Ona: 'Akrabaların arasında bu adla anılan hiç kimse yoktur' dediler. Babasına: 'Ona ne ad vermek istersin?' diye işaret ettiler. O da bir levha isteyip: 'Adı Yahyâ'dır' diye yazdı. Hepsi hayretler içinde kaldı. Tam o anda Zekeriyyâ'nın ağzı ve dili açıldı; konuşup [Allah'ı] övmeye başladı. Bütün komşularını büyük bir korku kapladı ve bu sözler bütün Yahudiye diyarında konuşulur oldu. Bunu işitenlerin hepsi

في قلوبهم قائلين: ماذا ترى يكون من هذا الصبي! ويد الرب كانت معه، فامتلأ زكريا أبوه من روح القدس وبدأ قائلاً: تبارك الرب إله إسرائيل الذي اطلع وصنع نجاة لشعبه وأقام لنا قرن خلاص من بيت داود فتاه كالذي تكلم على أفواه أنبيائه القديسين من الأبد، خلاص من أعدائنا ومن يدي كل مبغضاً، صنع رحمة مع آبائنا، وذكر عهدة القديس: القسم الذي عهد به لإبراهيم أبينا ليعطينا الخلاص بلا خوف من يدي أعدائنا لنخدمه بالبر والعدل قدامه في كل أيام حياتنا، وأنت ايها الصبي نبي العلاء تدعى، وتنطلق قدام وجه الرب لتصلح طريقة ليعطي علم الخلاص لشعبه لمغفرة الخطايا بتحنن ورحمة، إلهنا الذي افتقدنا شرق من العلو ليضيء للجالس في الظلمة وظلال الموت لتستقيم سبل أرجلنا للسلامة.

kalplerinde derin derin düşünüp: 'Acaba bu çocuk ne olacak?' dediler. Nitekim Rabbin eli onunla beraberdi. Babası Zekeriyyâ Kutsal Ruh ile doldu ve şöyle diyerek [peygamberlik etmeye] başladı: 'İsrail'in Rabbi ve İlahı olan Allah mübarektir! Çünkü O, kavmine nazar edip onlar için bir kurtuluş hazırladı; ezelden beri mukaddes peygamberlerinin ağzıyla bildirdiği gibi kulu Davud'un hanedanından bize bir kurtuluş boynuzu yükseltti. Bu, düşmanlarımızdan ve bizden nefret edenlerin hepsinin elinden bir kurtuluştur. Atalarımıza merhamet gösterdi ve mukaddes ahdini hatırladı: Düşmanlarımızın elinden korkusuzca kurtulup hayatımızın bütün günlerinde O'nun huzurunda takva ve doğrulukla O'na kulluk etmemiz için atamız İbrahim'e ettiği yemini [hatırladı]. Sen de ey çocuk! Yüceler Yücesi'nin peygamberi olarak çağrılacaksın; Rabbin yollarını hazırlamak, O'nun kavmine günahlarının bağışlanmasıyla kurtuluş bilgisini ulaştırmak üzere O'nun önünden gideceksin. Bu, İlahımızın şefkat ve merhameti sayesindedir; O'nun sayesinde Yücelerden Doğan Güneş bizi ziyaret etti ki, karanlıkta ve ölümün gölgesinde oturanları aydınlatsın ve ayaklarımızı esenlik yoluna yöneltsin.'

فأما الصبي فكان يشب ويتقوى بالروح وأقام في البرية إلى يوم ظهوره لإسرائيل، وفي سنة خمس عشرة من ولاية طيباريوس قيصر وفيلاطوس النبطي على اليهودية وهيرودس رئيس الجليل، وفيلفوس أخوه على ربع الصورية وكورة أبطرحيون وأوساسوس رئيس على ربع الإيليا، وحنان وقيافا رؤساء الكهنة، حلت كلمة الله ﷾ على يوحنا بن زكريا في البرية فجاء إلى كل البلاد المحيطة بالأردن يكرز بمعمودية التوبة لمغفرة الخطايا - كا هو مكتوب في سفر كلام أشعيا النبي - قائلاً: صوت صارخ في البرية: أعدوا طريق الرب فاصنعوا سبله مستقيمة، جميع الأودية تمتلىء وجميع الجبال والآكام تتضع، ويصير الوعر سهلاً والخشنة إلى طريق سهلة، ويعاين كل ذي جسد خلاص الله ﷾؛

Çocuk ise büyüyor, ruhta güçleniyordu ve İsrail'e görüneceği güne kadar çöllerde kaldı. Tiberius Sezar'ın hükümdarlığının on beşinci yılında, Yahudiye valisi Pontius Pilatus, Celile bölgesi yöneticisi Hirodes, kardeşi Filipus İturea ve Trahonitis bölgesi yöneticisi, Lisanias Abilene bölgesi yöneticisi, Hânân ve Kayafa başkâhin iken; Allah Azze ve Celle'nin kelamı çölde Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'ya geldi. O da Ürdün havzasındaki bütün bölgeye gidip, Yeşaya Peygamber'in sözler kitabında yazılı olduğu gibi günahların bağışlanması için tövbe vaftizini vaaz ederek şöyle diyordu: 'Çölde haykıranın sesidir bu: Rabbin yolunu hazırlayın, O'nun patikalarını düz edin! Bütün vadiler doldurulacak, bütün dağlar ve tepeler alçaltılacak; eğri yollar doğrultulacak, engebeli yerler düz bir yola dönüşecek; ve bütün beden sahipleri Allah Azze ve Celle'nin kurtuluşunu görecektir.'

وفي إنجيل متّى: وفي تلك الأيام جاء يوحنا المعمدان يكرز في برية يهودا ويقول: توبوا فقد اقترب ملكوت السماوات - هذا هو الذي في أشعيا النبي: إذ يقول صوت صارخ، وقال مرقس: مكتوب في أشعيا النبي: هوذا أنا مرسل ملاكي أمام وجهك ليسهل طريقك قدامك، ثم استنعى صوت صارخ في البرية: أعدوا طريق الرب وسهلوا سبله، وكان لباس يوحنا وبر الإبل، ومنطقته جلداً على حقويه، وكان طعامه الجراد وعسل البر، حينئذٍ خرجوا إليه من يروشليم، وكل اليهودية وجميع كور الأردن، وكان يعمدهم في نهر الأردن معترفين بخطاياهم؛ وفي مرقس: كان يوحنا يعمد في القفر ويكرز بمعمودية التوبة لغفران الخطايا، وكان يخرج إليه جميع

Matta İncili'nde [şöyle geçer]: 'O günlerde Vaftizci Yahyâ, Yahudiye çölünde ortaya çıkıp vaaz ederek şöyle diyordu: Tövbe edin, zira Göklerin Melekûtu yaklaşmıştır! Yeşaya Peygamber'in: Çölde haykıranın sesi, diye bahsettiği kişi işte budur.' Markos ise şöyle der: 'Yeşaya Peygamber'de şöyle yazılıdır: İşte senin önünden yolunu düzeltsin diye habercimi gönderiyorum. Çölde haykıranın sesi: Rabbin yolunu hazırlayın, O'nun patikalarını düz edin!' Yahyâ'nın giysisi deve tüyünden, belindeki kemer ise deridendi; yiyeceği de çekirge ile yaban balıydı. O vakit Kudüs'ten, bütün Yahudiye'den ve Ürdün'ün bütün yörelerinden insanlar onun yanına çıkıp geldiler; günahlarını itiraf ederek Ürdün Nehri'nde onun tarafından vaftiz ediliyorlardı. Markos'ta [şöyle geçer]: 'Yahyâ çölde vaftiz ediyor, günahların bağışlanması için tövbe vaftizini vaaz ediyordu. Bütün

كور يهودا وكل يروشليم فيعمدهم في نهر الأردن معترفين بخطاياهم فقال للجمع الذين يأتون إليه ويعتمدون منه: يا ثمرة الأفاعي! وفي متى: فلما رأى كثيراً من الفريسيين والزنادقة يأتون إلى معموديته قال لهم: يا أولاد الأفاعي - ثم اتفق هو ولوقا - من دلكم على الهرب من الغضب الآتي؟ اعملوا الآن ثماراً تليق بالتوبة ولا تقولوا في نفوسكم: إن أبانا إبراهيم، أقول لكم: إن الله ﷾ قادر أن يقيم من هذه الحجارة أولاداً لإبراهيم ها هوذا الفأس موضوع على أصول الشجر، وكل شجرة لا تثمر ثمرة طيبة تقطع وتلقى في النار، فسأله الجموع، ماذا نصنع؟ أجاب وقال لهم: من له ثوبان فليعط من ليس له، ومن له طعام فليصنع مثل ذلك، فأتى العشارون ليعتمدوا منه فقالوا: ماذا نصنع يا معلم؟ فقال لهم: لا تفعلوا أكثر مما أمرتم به، وسأله أيضاً الجند قائلين: ماذان نصنع نحن أيضاً؟ فقال لهم: لا تعيبوا أحداً ولا تظلموا أحداً، واكتفوا بأرزاقكم.

Yahudiye yöresi ve bütün Kudüs halkı onun yanına çıkıyor, günahlarını itiraf ederek Ürdün Nehri'nde onun tarafından vaftiz ediliyorlardı.' Yahyâ, yanına gelip kendisinden vaftiz olmak isteyen kalabalıklara: 'Ey engerekler soyu!' dedi. Matta'da [şöyle geçer]: 'Ferisilerden ve Sadukilerden birçoğunun vaftiz olmak üzere geldiğini görünce onlara şöyle dedi: Ey engerekler soyu! —Sonra Matta ve Luka ittifak ederler— Gelecek olan gazaptan kaçmanız için sizi kim uyardı? Öyleyse tövbeye layık meyveler verin ve içinizden: Bizim atamız İbrahim'dir, demeyin! Zira size derim ki, Allah Azze ve Celle şu taşlardan bile İbrahim'e evlatlar çıkarmaya kâdirdir. İşte balta şimdiden ağaçların köküne dayanmıştır; iyi meyve vermeyen her ağaç kesilip ateşe atılır.' Kalabalıklar ona: 'Öyleyse biz ne yapalım?' diye sordular. O da cevap verip onlara dedi ki: 'İki mintanı olan, hiç olmayana versin; yiyeceği olan da aynı şekilde yapsın.' Vergi görevlileri de vaftiz olmak için gelip: 'Öğretmenimiz, biz ne yapalım?' dediler. Onlara: 'Size emredilenden fazlasını almayın' dedi. Askerler de ona: 'Peki biz ne yapalım?' diye sordular. Onlara da: 'Kimseye haksızlık etmeyin, kimseye iftira atmayın ve aldığınız ücretle yetinin' dedi.

وإن جميع الشعب فكروا في قلوبهم وظنوا أن يوحنا المسيح، أجابهم يوحنا أجمعين وقال لهم: أما أنا فأعمدكم بالماء للتوبة، وسيأتي الذي هو أقوى من الذي لا أستحق أن أحل سيور حذائه؛ وقال متى: لا أستحق أن أحمل حذاءه؛ وقال مرقس: وكان يبشر قائلاً: الذي يأتي بعدي أوقى مني، لست أهلاً - أعني لحل سيور حذائه، أنا أعمدكم بالماء وهو يعمدكم بروح القدس والنار، الذي بيده المرفش، ينقي به الذرة، ويجمع القمح إلى أهرائه، ويحرق التبن بناء لا تطفأ، ولا يخبز الشعب، ويبشرهم بأشياء كثيرة؛ وفي إنجيل يوحنا: كان إنسان أرسل من الله، اسمه يوحنا، جاء للشهادة للنور الذي هو نور الحق الذي يضيء لكل إنسان،

Bütün halk kalplerinde derin düşüncelere dalmış, Yahyâ'nın Mesih olabileceğini sanıyordu. Yahyâ onların hepsine birden cevap verip şöyle dedi: 'Ben sizi tövbe için suyla vaftiz ediyorum; fakat benden sonra benden daha güçlü olan biri geliyor ki, ben O'nun çarıklarının bağını çözmeye bile layık değilim.' Matta'da: 'O'nun çarıklarını taşımaya layık değilim' der. Markos'ta ise: 'O şöyle müjdeliyordu: Benden sonra benden daha güçlü olan geliyor, O'nun çarıklarının bağını çözmeye bile layık değilim. Ben sizi suyla vaftiz ediyorum, O ise sizi Kutsal Ruh'la ve ateşle vaftiz edecektir. O'nun yabası elindedir; harmanını tertemiz temizleyecek, buğdayını ambarına toplayacak, samanı ise sönmez bir ateşle yakacaktır.' Yahyâ halka başka birçok şeyle de öğüt verip onları müjdeliyordu. Yuhanna İncili'nde ise [şöyle geçer]: 'Allah tarafından gönderilmiş Yahyâ adında bir adam vardı. O, her insanı aydınlatan gerçek ışık olan Işığa tanıklık etmek üzere geldi.

الآتي إلى العالم، إلى خاصته، جاء وخاصته لم تقبله، فأما الذين قبلوه فأعطاهم سلطاناً، والكلمة صارت جسداً، وحل فينا، ورأينا مجده مجداً مثل الوحيد الممتلىء نعمة، وحقاً يوحنا شهد من أجله وصرخ وقال: هذا الذي قلت إنه يأتي بعدي كان قبلي، لأنه أقدم مني، ومن امتلائه نحن بأجمعنا أخذنا نعمة من أجل أن الناموس بموسى أعطى، والنعمة والحق أوحيا بيسوع المسيح الذي لم يره أحد قط، الابن الوحيد.

Dünyaya gelen, kendi yurduna geldi, fakat O'nun kendi halkı O'nu kabul etmedi. Ancak O'nu kabul edenlerin hepsine yetki verdi. Ve Kelam beden olup aramızda yaşadı; biz de O'nun yüceliğini, lütuf ve hakikatle dolu olan Biricik Oğul'un yüceliği olarak gördük. Yahyâ O'na tanıklık etti ve haykırarak şöyle dedi: Benden sonra gelen benden öncedir; çünkü O benden daha önce vardı, dediğim zat işte budur. O'nun doluluğundan hepimiz lütuf üzerine lütuf aldık. Çünkü Kutsal Yasa Musa aracılığıyla verildi; lütuf ve hakikat ise hiç kimsenin hiçbir zaman görmediği, Biricik Oğul olan İsa Mesih aracılığıyla bildirilmiştir.'

هذه شهادة يوحنا إذا أرسل إليه اليهود من يروشليم كهنة ولاويين - أي ناساً من أولاد لاوي - ليسألوه: من أنت، فاعترف وأقر أني لست المسيح، فسألوه: فمن ألياء؟ فقال: لست أنا النبي، قال: كلا! فقالوا له: فمن أنت لنرد الجواب إلى الذين أرسلونا، ماذا تقول عن نفسك؟ قال: أنا الصوت الصارخ في البرية: سهلوا طريق الرب - كما قال أشعيا النبي. فأما أولئك الذين أرسلوا فكانوا من الفريسيين فقالوا: ما بالك تعمد إن كنت لست المسيح ولا ألياء ولا النبي؟ أجابهم يوحنا: أنا أعمدكم بالماء، وفي وسطكم قائم ذاك الذي ليستم تعرفونه،

Yahudiler Kudüs'ten kendisine: 'Sen kimsin?' diye sormak üzere kâhinler ve Levililer —yani Levi soyundan adamlar— gönderdiklerinde Yahyâ'nın tanıklığı şöyle oldu: İtiraf edip açıkça söyledi: 'Ben Mesih değilim.' Onlar da: 'Öyleyse kimsin? İlyas mısın?' diye sordular. O: 'Değilim' dedi. 'O beklenen peygamber misin?' dediler. 'Hayır!' dedi. Bunun üzerine ona: 'Öyleyse sen kimsin? Bizi gönderenlere bir cevap verelim; kendin hakkında ne diyorsun?' dediler. O da: 'Yeşaya Peygamber'in dediği gibi: Rabbin yolunu düz edin, diye çölde haykıranın sesiyim' dedi. Gönderilenler ise Ferisilerdendi. Ona: 'Mademki sen Mesih, İlyas yahut o Peygamber değilsin, öyleyse niçin vaftiz ediyorsun?' dediler. Yahyâ onlara cevap verdi: 'Ben suyla vaftiz ediyorum; fakat aranızda sizin tanımadığınız biri duruyor,

الذي يأتي بعدي وهو أقوى مني، وهو قبلى كان، ذاك الذي لست مستحقاً أن أحل سيور حذائه. هذا كان في بيت عنيا في عبر الأردن حيث كان يوحنا يعمد. قال لوقا: فأما هيرودس رئيس الربع فكان يوحنا يبكته من أجل هيروديا امرأة أخيه فيلفوس ولأجل الشر الذي كان هيرودس يفعله، وزاد على ذلك أنه طرح يوحنا في السجن؛ وقال مرقس وقد ذكر آيات أظهرها المسيح: وسمع هيرودس الملك وقال: إن يوحنا المعمدان قام من الأموات، ومن أجل تلك القوات يعمل، وقال آخرون: إنه ألياء، وآخرون: إنه نبي كواحد من الأنبياء، فلما سمع هيرودس قال: أنا قطعت رأس يوحنا؛ وفي متى: وفي ذلك الزمان سمع هيرودس رئيس الربع خبر يسوع فقال لغلمانه: هذا هو يوحنا المعمدان، وهو قام من الأموات، من أجل هذه القوات يعمل، وكان هيرودس قد

Benden sonra gelen, benden daha güçlü olan ve benden önce var olmuş olandır; O'nun çarıklarının bağını çözmeye bile layık değilim.' Bunlar, Ürdün'ün öte yakasında, Yahyâ'nın vaftiz ettiği Beytanya'da oldu. Luka der ki: 'Fakat bölge yöneticisi Hirodes, kardeşi Filipus'un karısı Hirodiya yüzünden ve yaptığı bütün kötülükler sebebiyle Yahyâ tarafından azarlanınca, bütün bunlara bir de Yahyâ'yı zindana atma cürmünü ekledi.' Markos ise Mesih'in gösterdiği mucizeleri andıktan sonra şöyle der: 'Kral Hirodes bunu işitti ve: Vaftizci Yahyâ ölümden dirildi, mucizeleri meydana getiren güçler bu yüzden onda çalışıyor, dedi. Başkaları: O İlyas'tır, diyor; diğerleri de: Eski peygamberlerden biri gibi bir peygamberdir, diyordu. Hirodes bunu işitince: Başını kestirdiğim Yahyâ dirilmiş! dedi.' Matta'da ise [şöyle geçer]: 'O vakit bölge yöneticisi Hirodes, İsa hakkındaki haberleri işitince adamlarına: Bu Vaftizci Yahyâ'dır; o ölümden dirildi, bu mucizevi güçler bu yüzden onda işliyor, dedi. Zira Hirodes,

أمسك يوحنا وشده وجعله في السجن، وقال مرقس: وحبسه من أجل هيروديا امرأة فيلفوس، لأنه كان قد تزوجها وقال له يوحنا: ما يحل لك أن تأخذ امرأة أخيك، وكانت هيروديا حنقة عليه تريد قتله، ولم تقتله لأن هيرودس كان يخاف من يوحنا، لأنه يعلم أنه رجل صديق قديس ويحفظه ويسمع منه كثيراً بشهوة، وكان في يوم من الزمان وافى هيرودس مولود، فصنع وليمة لعظمائه ورؤسائه ومقدمي الجليل، ودخلت ابنة هيروديا فرقصت، فوافق ذلك هيرودس وجلساءه، فقال الملك للصبية: سلي ما أردت فأعطيك! وحلف لها أني أعطيك ما سألت ولو كان نصف ملكي، فخرجت وقالت لأمها: أي شيء أسأله؟ فقالت: رأس يوحنا المعمدان، فرجعت للوقت بسرعة إلى الملك وسألت رأس يوحنا على طبق، فحزن الملك، ومن أجل اليمين والمنكبين لم ير منعها،

Yahyâ'yı yakalatıp bağlatmış ve zindana attırmıştı.' Markos şöyle der: 'Kardeşi Filipus'un karısı Hirodiya yüzünden onu hapsettirmişti. Çünkü onunla evlenmişti ve Yahyâ ona: Kardeşinin karısını alman sana helal değildir, diyordu. Hirodiya ise ona kin besliyor ve onu öldürtmek istiyordu; fakat öldürtemiyordu. Çünkü Hirodes, Yahyâ'nın doğru ve mukaddes bir adam olduğunu bildiğinden ondan çekiniyor, onu koruyor ve onun sözlerini istekle dinliyordu. Günün birinde Hirodes'in doğum günü geldi; ileri gelenleri, komutanları ve Celile'nin önde gelenleri için bir ziyafet verdi. Hirodiya'nın kızı içeri girip dans etti; bu durum Hirodes'in ve davetlilerinin hoşuna gitti. Bunun üzerine kral genç kıza: Ne dilersen benden iste, sana vereyim! dedi ve ona: Ne dilersen, krallığımın yarısı bile olsa sana vereceğim, diye yemin etti. Kız dışarı çıkıp annesine: Ne isteyeyim? dedi. Annesi: Vaftizci Yahyâ'nın başını, dedi. Kız derhal aceleyle kralın yanına dönüp bir tepsi içinde Yahyâ'nın başını istedi. Kral çok üzüldü; fakat ettiği yeminler ve sofradakiler yüzünden kızı geri çevirmek istemedi.

فأنفذ سيافاً من ساعته وأمر أن يؤتى برأسه في طبق، فمضى وقطع رأسه في الحبس وجاء به في طبق وأعطاه للصبية، فأخذته الصبية ودفعته لأمها؛ وسمع تلاميذه فجاؤوا ورفعوا جثته وجعلوها في قبر؛ قال متى: وجاء تلاميذه فأخذوا جسده ودفنوه وأتوا فأخبروا يسوع فلما سمع يسوع مضى من هناك في سفينة إلى البرية مفرداً، فسمع الجمع فتبعوه ماشين من المدن، فلما خرج أبصر جمعاً كثيراً فتحنن عليهم وأبرأ اعلاّءهم ومرضاهم انتهى.

Hemen bir cellat gönderip onun başının bir tepsi içinde getirilmesini emretti. Cellat gidip zindanda onun başını kesti, bir tepsi içinde getirip kıza verdi; kız da onu annesine götürdü. Yahyâ'nın öğrencileri bunu işitince gelip cesedini aldılar ve bir kabre koydular.' Matta der ki: 'Öğrencileri gelip cesedi aldılar, defnettiler; sonra gidip İsa'ya haber verdiler. İsa bunu işitince oradan bir tekneyle tek başına ıssız bir yere çekildi. Halk bunu işitince şehirlerden yaya olarak O'nun ardından gitti. İsa karaya çıkınca büyük bir kalabalık gördü, onlara acıdı ve aralarındaki hastaları ile dertlileri iyileştirdi.' [İncil alıntıları] bitti.

ولما أتى نبينا ﷺ بهذه الأخبار الغريبة المحررة العجيبة التي لا يعرفها على وجهها إلا الحذاق من علماء بني إسرائيل كان من حق سامعها أن يتنبه من غفلته ويستيقظ من رقدته، لأنها منبهة بنفسها للمنصف الفطن على أن الآتي بها - والسامع خبير بأنه لم يخالط عالماً قط - صادقاً لا مرية في صدقه في كل ما يدعيه عن الله ﷾، وكان من حق من يتنبه أن يبادر إلى الإذعان فيصرح بالإيمان، فلما لم يفعلوا التفت إلى تنبيه الغبي وتبكيت

Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem, İsrailoğulları âlimlerinin en mahirlerinden başkasının hakkıyla bilemeyeceği bu garip, incelikli ve hayret verici haberleri getirince, bunu işiten kimseye düşen şey, gafletinden uyanmak ve uykusundan silkünmekti. Çünkü bu haberler, aklı başında ve insaflı bir kimseye, bunları getiren zâtın —ki dinleyen kimse onun hiçbir âlimle oturup kalkmadığını pek iyi bilmektedir— Allah Azze ve Celle adına iddia ettiği her şeyde şüphe götürmez derecede dosdoğru olduğuna bizzat dikkat çekmektedir. Uyarılan kimseye düşen görev ise derhal boyun eğip imanını açıkça ilan etmekti. Onlar bunu yapmayınca, [Cenâb-ı Hak] ahmak kimseyi uyarmaya ve inatçı

العتي فقال: {ذلك} أي الخطاب العلي المقام الصادق المرام البديع النظام {من أنباء الغيب نوحيه} أي نجدد إيحاءه في أمثاله {إليك} في كل حين فما كنت لديهم في هذا الذي ذكرناه لك يوماً على هذا التحرير مع الإعجاز في البلاغة ويجوز أن تكون الجملة حالاً تقديرها: {و} الحال أنك {ما كنت} ولما كان هذا مع كونه من أبطن السر هو من أخفى العلم عبر فيه بلدي لما هو في أعلى رتب الغرابة كما تقدم في قوله: {هو من عند الله} وكررها زيادة في تعظيمه وتنبيهاً على أنه مما يستغرب جداً حتى عند أهل الاصطفاء فقال: {لديهم} قال الحرالي: لدى هي عند حاضرة لرفعة ذلك الشيء الذي ينبأ به عنه - انتهى. {إذ يلقون} لأجل القرعة - {أقلامهم} قال الحرالي: جمع قلم، وهو مظهر الآثار المنبئة عما وراءها من الاعتبار - انتهى {أيهم}

serkeşi susturmaya yönelerek şöyle buyurdu: {ذَٰلِكَ} “İşte bu” yani yüce makam sahibi, dosdoğru gayeli ve eşsiz bir düzene sahip bu hitap; {مِنْ أَنۢبَاءِ ٱلْغَيْبِ نُوحِيهِ} “gayb haberlerindendir, onu sana vahyediyoruz” yani benzerlerindeki vahyi her an {إِلَيْكَ} “sana” tazeliyoruz. Sen, belagatteki bu mucizelikle beraber bu incelikli tahrir üzere sana zikrettiğimiz şu hadiselerin cereyan ettiği gün onların yanında değildin. Bu cümlenin hâl cümlesi olması da caizdir ki takdiri şöyledir: [Ve] sen onların yanında {وَمَا كُنتَ} “değildin”. Bu haber, sırların en derini olmakla beraber aynı zamanda ilmin en gizlilerinden olduğu için, daha önce {هُوَ مِنْ عِندِ ٱللَّهِ} { “O, Allah katındandır” } ayetinde geçtiği gibi, garipliğin en üst mertebesinde olan hususları ifade etmek üzere “ledeyhim” lafzıyla ifade buyrulmuştur. Onu daha da yüceltmek ve seçkin kimselerin nezdinde dahi son derece hayret verici bir durum olduğuna dikkat çekmek amacıyla bunu tekrarlayarak {لَدَيْهِمْ} “onların yanında” buyurmuştur. el-Harrâlî şöyle der: 'Leda (لدى), kendisinden haber verilen o şeyin yüceliğinden ötürü hazır bulunma ifade eden «katında/yanında» manasındadır' —alıntı bitti—. Kura çekmek maksadıyla {إِذْ يُلْقُونَ} “attıkları vakit”, {أَقْلَٰمَهُمْ} “kalemlerini”. el-Harrâlî şöyle der: 'Kalem kelimesinin çoğuludur; o da ardındaki ibret verici şeyleri haber veren izleri ortaya çıkaran vasıtadır' —alıntı bitti—. {أَيُّهُمْ}

أي يستهمون أيهم {يكفل مريم} أي يحضنها ويربيها تنافساً في أمرها لما شرفها الله تعالى به {وما كنت لديهم إذ} أي حين {يختصمون *} أي في ذلك حتى نقصّ مثل هذه الأخبار على هذا الوجه السديد - يعني أنه لا وجه لك إلى علم ذلك إلا بالكون معهم إذ ذاك، أو أخذ ذلك عن أهل الكتاب، أو بوحي منا؛ ومن الواضح الجلي أن بعد نسبتك إلى التعلم من البشر كبعد نسبتك إلى الحضور بينهم في ذلك الوقت، لشهرتك بالنشأة أمياً مباعداً للعلم والعلماء حتى ما يتفاخر به قومك من السجع ومعاناة الصوغ لفنون الكلام على الوجوه الفائقة، فانحصر إخبارك بذلك في الوحي منا، وجعل هذا التنبيه في نحو وسط هذا القصص ليكون السامع على ذكر مما مضى ويلقي السمع وهو شهيد لما بقي، وجعله بعد الافتتاح بقصة مريم ﵍ تنبيهاً على عظم شأنها وأنها المقصودة بالذات للرد على وفد نصارى نجران، وكأنه أتبع التنبيه ما كان في أول

yani hangisi kura kazanacak da {يَكْفُلُ مَرْيَمَ} “Meryem'i himayesine alacak” yani Allah Teâlâ'nın onu şereflendirmesinden ötürü onun bakımını üstlenme hususunda yarışacak diye kura çekerlerken; {وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ} “ve sen onların yanında değildin o vakit” yani o esnada {يَخْتَصِمُونَ} “tartışırlarken.” Ta ki bu haberleri bu derece isabetli bir surette anlatabilesin! Yani senin bunu bilmenin o sırada onların yanında bizzat bulunmaktan veya bunu Ehl-i Kitap'tan almaktan yahut da Bizden gelen bir vahiyden başka hiçbir yolu yoktur. Senin insanlardan bir şey öğrenmiş olma ihtimalin, o vakit onların arasında bizzat bulunmuş olma ihtimalin kadar imkânsız ve uzaktır; zira senin ümmi olarak yetiştiğin, ilimden ve âlimlerden uzak durduğun, hatta kavminin övündüğü seci sanatından ve sözü üstün üsluplarla dizme meşgalesinden dahi beri olduğun herkesçe bilinmektedir. Dolayısıyla senin bunu haber vermen yalnızca Bizden gelen bir vahye münhasır kalmıştır. Bu uyarının bu kıssaların tam ortasına yerleştirilmesi, dinleyenin geçmiş olanları aklında tutması ve geriye kalanları da şahit olarak can kulağıyla dinlemesi içindir. Bu uyarının Meryem aleyhasselâm'ın kıssasına girişten hemen sonra yapılması ise, onun şanının yüceliğine ve Necran Hristiyanları heyetine verilecek cevapta asıl hedefin o olduğuna dikkat çekmek içindir. Sanki bu uyarıyı, kıssanın başında yer alan

القصة من اقتراعهم بالأقلام واختصامهم في كفالتها لخفائه إلا على خواص أهل الكتاب، هذا مع ما في مناسبة الأقلام للبشارة بمن يعلمه الكتاب، واستمر في إكمال المقال على ذلك الأسلوب الحكيم حتى تمت الحجة واستقامت المحجة فقال تعالى مبدلاً من إذ الأولى إيذاناً بأن ما بينهما اعتراض لما نبه عليه من شريف الأغراض: {إذ قالت الملائكة يا مريم} ولما كانت هذه السورة سورة التوحيد المقتضي للتفرد بالعظمة عبر بما صدرت به من اسم الذات الجامع لجميع الصفات فقال: {إن الله} أي الملك الأعظم الذي لا كفوء له، فلا راد لأمره {يبشرك} وكرر هذا الاسم الشريف في هذا المقام زيادة في إيضاح هذا المرام بخلاف ما يأتي في سورة مريم ﵍، وقوله: {بكلمة} أي مبتدئة {منه} من غير واسطة أب هو من تسمية المسبب باسم السبب، والتعبير بها أوفق لمقصود السورة وأنفى لما يدعيه المجادلون في أمره، ثم بين أنه ليس المراد بالكلمة حقيقتها، بل ما يكون عنها ويكون فعالاًَ بها فقال مذكراً للضمير: {اسمه} أي الذي يتميز به عمن سواه مجموع ثلاثة أشياء:

kalemlerle kura çekmeleri ve Meryem'in himayesi hususunda tartışmaları hadisesine bağlamıştır; zira bu durum Ehl-i Kitap'ın havas tabakası dışındakilere kapalı bir bilgidir. Bununla birlikte kalemler zikrinin, kendisine Kitap öğretilecek olan zatın müjdesiyle olan münasebeti de ortadadır. [Cenâb-ı Hak], delil kemale erip dosdoğru yol apaçık ortaya çıkıncaya kadar sözü bu hikmetli üslup üzere tamamlamayı sürdürdü ve birinci “iz” (إذ) lafzından bedel yaparak, aradaki ifadenin dikkat çekilen yüce maksatlardan ötürü bir itiraz (ara cümle) olduğunu bildirmek üzere şöyle buyurdu: {إِذْ قَالَتِ ٱلْمَلَٰٓئِكَةُ يَٰمَرْيَمُ} “Hani melekler demişti ki: Ey Meryem!” Bu sure, azamette teferrüdü gerektiren tevhid suresi olduğu için, surenin başında yer alan ve bütün sıfatları kendisinde toplayan Zat ismiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {إِنَّ ٱللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani dengi ve benzeri olmayan, emrine karşı durulamayan o Yüce Hükümran, {يُبَشِّرُكِ} “seni müjdeliyor”. Meryem aleyhasselâm suresinde gelecek olanın aksine, bu yüce maksadı daha da pekiştirmek için bu şerefli isim bu makamda tekrar edilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: {بِكَلِمَةٍ} “bir kelime ile”, {مِّنْهُ} “Kendisinden [gelen]” buyruğu, yani bir baba vasıtası olmaksızın doğrudan Kendisinden başlayan bir kelime ile demektir ki bu, müsebbibin sebep ismiyle adlandırılması kabilindendir. Bu ifade, surenin maksadına daha uygun olup onun durumu hakkında tartışanların iddialarını bertaraf etmede daha kesindir. Ardından kelimeden maksadın kelimenin bizzat kendisi olmayıp, ondan meydana gelen ve onunla varlık bulan bir şahsiyet olduğunu zamiri müzekker kılarak şöyle açıkladı: {ٱسْمُهُ} “onun adı” yani onu başkalarından ayıran ismi şu üç şeyin toplamıdır:

{المسيح} أصل هذا الوصف أنه كان في شريعتهم: من مسحه الإمام بدهن القدس كان طاهراً متأهلاً للملك والعلم والمزايا الفاضلة مباركاً، فدل ﷾ على أن عيسى ﵊ ملازم للبركة الناشئة عن المسح وإن لم يُمسَح؛ وأما وصف الدجال بذلك فإما أن يكون لما كان هلاكه على يد عيسى ﵊ وصف بوصفه - من باب التسمية بالضد، وإما أن يكون إشارة إلى أنه ملازم للنجاسة فهو بحيث لا ينفك - ولو مسح - عن الاحتياج إلى التطهير بالمسح من الدهن الذي يمسح به المذنبون ومن كان به برص ونحوه فيبرأ - والله ﷾ أعلم.

{ٱلْمَسِيحُ} “Mesih”. Bu vasfın aslı şudur: Onların şeriatında, imam kimi mukaddes yağ ile meshederse o kimse tertemiz olur, krallığa, ilme, üstün meziyetlere layık ve mübarek sayılırdı. Allah Azze ve Celle, İsa aleyhisselâm'ın bizzat meshedilmese bile meshten doğan berekete daima mazhar olduğunu göstermiştir. Deccâl'in bu vasıfla nitelenmesine gelince; bu ya onun helakinin İsa aleyhisselâm'ın eliyle olmasından ötürü zıddıyla isimlendirme kabilinden onun vasfıyla anılmasıdır, yahut da Deccâl'in necasetten asla ayrılmadığına, günahkârların ve abraş vb. hastalıklara yakalanıp şifa bulanların meshedildiği yağ ile meshedilse bile mesih yoluyla temizlenmeye daima muhtaç olduğuna bir işarettir. Doğrusunu Allah Azze ve Celle bilir.

ولما وصفه بهذا الوصف الشريف ذكر اسمه فقال {عيسى} وبين أنه يكون منها وحدها من غير ذكر بقوله موضع ابنك: {ابن مريم} وذلك أنفى لما ضل به من ضل في أمره، وأوضح في تقرير مقصود السورة وفي تفخيم هذا الذكر بجعله نفس الكلمة وبإبهامه أولاً ثم تفسيره، وقوله: {اسمه} تعظيم لقدره وبيان لفضله

Onu bu şerefli vasıfla niteleyince asıl adını zikredip {عِيسَى} “İsa” buyurdu. 'Senin oğlun' demek yerine {ٱبْنُ مَرْيَمَ} “Meryem oğlu” buyurarak onun bir erkek olmaksızın yalnızca kendisinden meydana geleceğini beyan etti. Bu ifade, onun durumu hakkında sapan kimselerin sapıklığını bertaraf etmede daha kesin, surenin maksadını ortaya koymada daha açık ve onu bizzat kelimenin kendisi kılarak, önce kapalı bırakıp sonra açıklayarak bu zikri yüceltmede daha tesirlidir. Cenâb-ı Hakk'ın: {ٱسْمُهُ} “onun adı” buyurması, onun kadrini yüceltmek ve

على يحيى ﵉ حيث لم يجعل له في البشارة به مثل هذا الذكر، ثم أتم لها البشارة بأوصاف جعلها أحوالاً دالة على أنه يظهر اتصافه بها حال الولادة تحقيقاً لظهور أثر الكلمة عليه فقال: {وجيهاً} قال الحرالي: صيغة مبالغة مما منه الوجاهة، وأصل معناه الوجه وهو الملاحظ المحترم بعلو ظاهر فيه - انتهى. {في الدنيا} ولما كان ذلك قد لا يلازم الوجاهة بعد الموت قال: {والآخرة} ولما كانت الوجاهة ثمَّ مختلفة ذكر أعلاها عاطفاً بالواو إشارة إلى تمكنه في الصفات فقال: {ومن المقربين *} أي عند الله.

Yahyâ aleyhisselâm'a olan üstünlüğünü beyan etmek içindir; zira Yahyâ müjdelenirken kendisi için böyle bir zikir yapılmamıştı. Sonra, kelimenin eserinin onun üzerinde zuhur edeceğini pekiştirmek üzere, doğumu anında bu niteliklerle muttasıf olarak tezahür edeceğini gösteren hâl lafızlarıyla ona olan müjdeyi tamamlayıp şöyle buyurdu: {وَجِيهًا} “itibarlı [biri olarak]”. el-Harrâlî şöyle der: 'Vecahet (saygınlık) kökünden mübalağa sığasıdır; asıl manası ise «yüz» (vech) olup, kendisinde zahir olan bir yücelikle saygı duyulan ve itibar edilen kimsedir' —alıntı bitti—. {فِى ٱلدُّنْيَا} “dünyada”. Bu durumun ölümden sonraki itibarla birlikte bulunmayabileceği ihtimaline binaen: {وَٱلْءَاخِرَةِ} “ve ahirette” buyurdu. Oradaki itibar dereceleri farklı farklı olduğu için, onun bu sıfatlardaki köklülüğüne işaret etmek üzere 'vav' ile atfederek en yücesini zikretti ve şöyle buyurdu: {وَمِنَ ٱلْمُقَرَّبِينَ} “ve [Allah'a] yakın kılınanlardandır.” yani Allah katında.

ولما كان ذلك قد لا يقتضي خرق العادات قال: {ويكلم الناس} أي من كلمه من جميع هذا النوع، بأي لسان كان كلمه، حال كونه {في المهد} قال الحرالي: هو موطن الهدوء والسكون للمتحسس اللطيف الذي يكون بذلك السكون والهدو قوامه - انتهى.

Bu durum adetlerin olağanüstü bir şekilde yarılmasını gerektirmeyebileceği için şöyle buyurdu: {وَيُكَلِّمُ ٱلنَّاسَ} “İnsanlarla konuşacak” yani bu türden kendisiyle kim konuşursa, hangi dille olursa olsun onunla konuşacaktır; {فِى ٱلْمَهْدِ} “beşikteyken” olduğu hâlde. el-Harrâlî şöyle der: 'Mehd (beşik); varlığı o sükûnet ve dinginlikle kaim olan narin ve hassas yavru için huzur ve sükûn mekânıdır' —alıntı bitti—.

وبشرها بطول حياتها بقوله: {وكهلاً} أي بعد نزوله من السماء في خاتمة اليوم المحمدي، ويكون كلامه في الحالتين كلام الأنبياء من غير تفاوت.

Ve {وَكَهْلًا} “ve yetişkinken de” buyruğuyla —yani Muhammedî dönemin sonunda semadan inişinden sonra— onun ömrünün uzun olacağını müjdeledi. Her iki hâlde de onun konuşması, hiçbir fark olmaksızın peygamberlerin konuşması gibi olacaktır.

قال الحرالي: والكهولة سن من أسنان أرابيع الإنسان، وتحقيق حده أنه الربع الثالث الموتر لشفع متقدم سنيه من الصبا والشباب فهو خير عمره، يكون فيمن عمره ألف شهر - بضع وثمانون سنة - من حد نيف وأربعين إلى بضع وستين، إذا قسم الأرباع لكل ربع إحدى وعشرون سنة صباً، وإحدى وعشرون شباباً، وإحدى وعشرون كهولة، وإحدى وعشرون شيوخة، فذلك بضع وثمانون سنة - انتهى. وهذا تحقيق ما اختلف من كلام أهل اللغة، وقريب منه قول الإمام أبي منصور عبد الملك بن أحمد الثعالبي في الباب الرابع عشر من كتابه فقه اللغة: ثم ما ادم بين الثلاثين والأربعين فهو شاب، ثم كهل إلى أن يستوفي الستين؛ ويقال: شاب الرجل، ثم شمط، ثم شاخ، ثم كبر - انتهى. والكهل - قال أهل اللغة - مأخوذ من: اكتهل النبات - إذا تم طوله قبل أن يهيج، وكلام الفقهاء لا يخالفه، فإن مبناه العرف، فالنص على كهولته إشارة لأمه بأنه ممنوع من أعدائه إذا قصدوه، وتنبيه على أن دعواهم لصلبه كاذبة.

el-Harrâlî şöyle der: 'Kehûlet (yetişkinlik/kemal yaşı), insanın ömrünün dörtte birlik dönemlerinden biridir. Sınırının tahkiki şudur: O, çocukluk ve gençlikten ibaret önceki çift dönemi tek kılan üçüncü çeyrektir ve ömrün en hayırlı kısmıdır. Ömrü bin ay —seksen küsur yıl— olan bir kimsede bu çağ, kırk küsurdan altmış küsura kadar olan sınırdır. Çeyrekler paylaştırıldığında her çeyrek için yirmi bir yıl çocukluk, yirmi bir yıl gençlik, yirmi bir yıl kehûlet (olgunluk) ve yirmi bir yıl yaşlılık düşer ki bu da seksen küsur yıl eder' —alıntı bitti—. Dil ehlinin ihtilaflı açıklamalarının tahkiki budur. İmam Ebû Mansûr Abdülmelik b. Muhammed es-Seâlibî'nin Fıkhu'l-Luga adlı kitabının on dördüncü babındaki şu sözü de buna yakındır: 'Otuz ile kırk yaş arasındaki kimse gençtir; sonra altmışını dolduruncaya kadar kâhil (yetişkin) sayılır. Kişi önce gençleşti (şâbbe), sonra saçına ak düştü (şemita), sonra yaşlandı (şâha), sonra iyice ihtiyarladı (kebira) denir' —alıntı bitti—. Dil ehli şöyle der: Kehl lafzı, bitkinin kurumadan önce tam boyuna ulaşmasını ifade eden 'iktehele'n-nebât' sözünden alınmıştır. Fakihlerin sözleri de buna aykırı değildir; zira onların dayanağı örftür. Dolayısıyla onun yetişkinliğinin açıkça belirtilmesi, annesine, düşmanları ona kastettiğinde onun korunacağına bir işaret ve onların onu çarmıha gerdikleri iddiasının yalan olduğuna bir uyarıdır.

ولما كانت رتبة الصلاح في غاية العظمة قال مشيراً إلى علو مقدارها: {ومن الصالحين *} ومعلماً بأنها محيطة بأمره، شاملة لآخر عمره، كما كانت مقارنة لأوله، وكأنها لما سمعت ذلك امتلأت تعجباً فاستخفها ذلك إلى الاستعجال بالسؤال قبل إكمال المقال بأن {قالت رب} أيها المحسن إلى {أنّى} أي من أين وكيف {يكون لي} ولما كان استبعادها لمطلق الحبل، لا بقيد كونه ذكراً كما في قصة زكريا ﵇ قالت {ولد} وقالت: {ولم يمسسني بشر} لفهمها ذلك من نسبته إليها فقط. قال الحرالي: والبشر هو اسم المشهود من الآدمي في جملته بمنزلة الوجه في أعلى قامته، من معنى البشرة، وهو ظاهر لاجلد انتهى (ولعل هذا الكلام خطر لها ولم تلفظ به فعلم الملك ﵇ أنه شغل فكرها فأجابها عنه لتفريغ الفهم بأن {قال كذلك} أي مثل هذا الفعل العظيم الشأن العالم الرتبة يكون ما بشرتك به) ولما كان استبعادها لمطلق التكوين من

Salâh mertebesi son derece yüce olduğu için, onun kadrinin yüceliğine işaret ederek: {وَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ} “ve salihlerdendir.” buyurdu. Bu vasfın onun bütün işini kuşattığını, ömrünün başında olduğu gibi sonunda da onunla beraber olduğunu bildirdi. Meryem bunu işitince hayretle doldu; bu hayret onu, söz tamamlanmadan önce aceleyle soru sormaya sevk etti ve {قَالَتْ رَبِّ} “Dedi ki: Rabbim!” yani ey bana ihsanda bulunan! {أَنَّىٰ} “Nasıl” yani nereden ve nasıl {يَكُونُ لِى} “benim için olur?” Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın kıssasındaki gibi çocuğun erkek olması kaydıyla değil, bizzat hamile kalmayı imkânsız gördüğü için: {وَلَدٌ} “bir çocuk” dedi. Çocuğun sadece kendisine nispet edilmesinden bunu anladığı için de: {وَلَمْ يَمْسَسْنِى بَشَرٌ} “bana hiçbir insan dokunmamışken?” dedi. el-Harrâlî şöyle der: 'Beşer, insanın bedeninde görünen kısmın adıdır; boyunun en üstündeki yüz ne ise o da odur. Derinin dış yüzeyi demek olan beşere lafzından gelir' —alıntı bitti—. (Belki de bu söz Meryem'in aklından geçti de bunu telaffuz etmedi; Melek aleyhisselâm onun zihninin bununla meşgul olduğunu anlayınca zihnini rahatlatmak için ona cevap verip {قَالَ كَذَٰلِكِ} “[Melek] dedi ki: İşte öyle!” yani sana müjdelediğim şey, şanı yüce ve mertebesi yüksek olan işte bu fiil gibi gerçekleşecektir). Meryem hiçbir sebep olmaksızın doğrudan

غير سبب أصلاً عبر في تعليل ذلك بالخلق فقال: {الله} أي الملك الأعظم الذي لا اعتراض عليه {يخلق} أي يقدر ويصنع ويخترع {ما يشاء} فعبر بالخلق إشارة إلى أن العجب فيه لا في مطلق الفعل كما في يحيى ﵇ من جعل الشيخ كالشاب، ثم علل ذلك بما بين سهولته فقال: {اذا قضى أمراً} أي جل أو قل {فإنما يقول له كن فيكون *} بياناً للكلمة، فلما أجابها عما شغل قلبها من العجب فتفرغ الفهم أخذ في إكمال المقال بقوله عطفاً علي {ويكلم الناس} بالياء كما قبله في قراءة نافع وعاصم، وبالنون في قراءة الباقين نظراً إلى العظمة إظهاراً لعظمة العلم: {ويعلمه} أو يكون مستأنفاً فيعطف على ما تقديره: فنخلقه كذلك ونعلمه {الكتاب} أي الكتابة أو جنس الكتاب فيشمل ذلك معرفة الكتاب وحفظه وفهمه وغير ذلك من أمره {والحكمة} أي العلوم الإلهية

yoktan var edilmeyi uzak gördüğü için, bunun gerekçesini açıklamada 'halk' (yaratma) kelimesini kullanarak şöyle buyurdu: {ٱللَّهُ} “Allah” yani Kendisine hiçbir itiraz yapılamayan o Yüce Hükümran, {يَخْلُقُ} “yaratır” yani takdir eder, var eder ve icat eder, {مَا يَشَآءُ} “dilediğini”. Zekeriyyâ aleyhisselâm'da yaşlı bir kimsenin genç gibi kılınmasında olduğu gibi mutlak fiilde değil, asıl hayretin bu yaratmada olduğuna işaret etmek için 'yaratma' lafzıyla ifade etti. Sonra bunun ne kadar kolay olduğunu beyan eden gerekçeyi zikrederek şöyle buyurdu: {إِذَا قَضَىٰٓ أَمْرًا} “Bir işe hükmettiği zaman” yani o iş ister büyük ister küçük olsun, {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ} “ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir.” Bu, 'kelime'nin beyanıdır. Melek, Meryem'in kalbini meşgul eden hayreti giderip zihni rahatlayınca, Nâfi ve Âsım kıraatinde öncesine uygun olarak 'ye' ile, diğer kıraatlerde ise ilmin azametini izhar etmek maksadıyla azamete işaret eden 'nûn' ile okunan {وَيُكَلِّمُ ٱلنَّاسَ} buyruğuna atfederek sözünü tamamlamaya yöneldi: {وَيُعَلِّمُهُ} “Ve ona öğretecek”. Yahut bu cümle müste'nefe (yeni bir başlangıç) olup takdiri: 'Onu böylece yaratırız ve ona öğretiriz' şeklinde olan ifadeye matuftur; {ٱلْكِتَٰبَ} “Kitabı” yani yazmayı veya kitap cinsini; böylece kitabı tanımayı, ezberlemeyi, anlamayı ve onunla ilgili diğer hususları kapsar; {وَٱلْحِكْمَةَ} “ve hikmeti” yani ilahi ilimleri [öğretecektir].

لتفيده تهذيب الأخلاق فيفيض عليه قول الحق وفعله على أحكم الوجوه بحيث لا يقدر أحد على نقض شيء مما يبرمه.

Ta ki bu ilimler ona ahlak güzelliği kazandırsın; böylece hak söz ve doğru fiil, hiç kimsenin sağlamlaştırdığı bir şeyi bozamayacağı en muhkem surette ondan sadır olsun.

ولما وصفه بالعلوم النظرية والعملية فصار متأهلاً لأسرار الكتب الإلهية قال: {والتوراة} أي التي تعرفينها {والإنجيل *} بإنزاله عليه تالياً لهما، وتأخيره في الذكر الشرط فيقتضي اتصاف كل مقضي بهذه الأوصاف كلها.

Onu nazari ve ameli ilimlerle niteleyip ilahi kitapların sırlarına ehil kılınca şöyle buyurdu: {وَٱلتَّوْرَىٰةَ} “ve Tevrat'ı” yani senin bildiğin Tevrat'ı, {وَٱلْإِنجِيلَ} “ve İncil'i [öğretecektir].” Bunları okuyup tilavet etmesi için ona indirmek suretiyle. Zikrin ertelenmesi bir şart olup takdir edilen her şeyin bütün bu vasıflarla muttasıf olmasını iktiza eder.

ولما ذكر الكتاب المنزل عليه حسن ذكر الرسالة فقال بعد ما أفاد عظمتها بجعله ما مضى مقدمات لها: {ورسولاً} عطفاً على «تالياً» المقدر، أو ينصب بتقدير: يجعله {إلى بني إسراءيل} أي بالإنجيل. ولما كان ذكر الرسالة موجباً لتوقع الآية دلالة على صحتها، وكان من شأن الرسول مخاطبة المرسل إليهم وإقباله بجميع رسالته عليهم اتبعه ببيان الرسالة مقروناً بحرف التوقع فقال: {أني} أي ذاكراً أني {قد جئتكم بآية من ربكم} أي الذي طال إحسانه إليكم، ثم أبدل من «آية» {إني أخلق لكم} أي لأجل تربيتكم بصنائع الله

Ona indirilen Kitabı zikredince, risaleti anmak pek güzel oldu. Geçmiş hususları risaletin mukaddimeleri kılarak onun azametini bildirdikten sonra şöyle buyurdu: {وَرَسُولًا} “Ve bir elçi olarak” —takdir edilen 'tilavet edici olarak' lafzına matuftur yahut 'onu kılacaktır' takdiriyle mansuptur— {إِلَىٰ بَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ} “İsrailoğullarına” yani İncil ile [gönderecektir]. Risaletin zikredilmesi, onun doğruluğuna delalet edecek bir mucizenin (ayetin) beklenmesini gerektirdiğinden ve elçinin şanı da kendisine gönderilenlere hitap edip bütün risaletiyle onlara yönelmek olduğundan, bunu beklenti harfiyle birleştirerek risaletin beyanıyla devam ettirdi ve şöyle buyurdu: {أَنِّى} “Şüphesiz ben” yani şunu bildirerek: {قَدْ جِئْتُكُم بِـَٔايَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ} “size Rabbinizden bir ayet (mucize) ile geldim” yani size ihsanı kesintisiz süren Rabbinizden. Sonra 'ayet' lafzından bedel yaparak: {أَنِّىٓ أَخْلُقُ لَكُم} “Ben sizin için yaratıyorum” yani Allah'ın sanatlarıyla sizi terbiye etmek için,

{من الطين} قال الحرالي: هو متخمر الماء والتراب حيث يصير متهيئاً لقبول وقع الصورة فيه {كهيئة} وهي كيفية وضع أعضاء الصورة بعضها من بعض التي يدركها ظاهر الحس - انتهى وهي الصورة المتهيئة لما يراد منها {الطير} ثم ذكر احتياجه في إحيائه إلى معالجة بقوله معقباً للتصوير: {فأنفخ} قال الحرالي: من النفخ، وهو إرسال الهواء من منبعثه بقوة انتهى. {فيه} أي في ذلك الذي هو مثل الهيئة {فيكون طيراً} أي طائراً بالفعل - كما في قراءة نافع، وذكر المعالجة لئلا يتوهم أنه خالق حقيقة، ثم أكد ذلك إزالة لجميع الشبه بقوله: {بإذن الله} أي بتمكين الملك الأعظم الذي له جميع صفات الكمال، له روح كامل لحمله في الهواء تذكيراً بخلق آدم ﵇ من تراب، وإشارة إلى أن هذا أعجب من خلق آدمي من أنثى فقط فلا تهلكوا في ذلك.

{مِّنَ ٱلطِّينِ} “çamurdan”. el-Harrâlî şöyle der: 'Çamur (tîn), su ile toprağın yoğrulup suretin tesirini kabul etmeye elverişli hâle gelmesidir' —alıntı bitti—. {كَهَيْـَٔةِ} “biçiminde”; heyet, sureti oluşturan azaların zahir duyu organlarıyla algılanan birbiriyle olan konumudur —alıntı bitti—. Yani kendisinden murat edilen şeye elverişli hâle getirilmiş suret demektir; {ٱلطَّيْرِ} “kuş [biçiminde]”. Sonra şekil vermenin hemen ardından onun diriltilmesinde bir işleme muhtaç olduğunu belirterek şöyle buyurdu: {فَأَنفُخُ} “ona üflerim”. el-Harrâlî şöyle der: 'Nefh (üflemek), havanın çıktığı yerden kuvvetle fırlatılmasıdır' —alıntı bitti—. {فِيهِ} “onun içine” yani o heyet gibi olan şeyin içine; {فَيَكُونُ طَيْرًۢا} “böylece o bir kuş oluverir” —Nâfi kıraatinde olduğu gibi— yani fiilen uçan bir kuş olur. Hakiki bir yaratıcı zannedilmesin diye bu işlem zikredilmiştir. Sonra bütün şüpheleri izale etmek üzere bunu pekiştirerek şöyle buyurdu: {بِإِذْنِ ٱللَّهِ} “Allah'ın izniyle.” Yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan o Yüce Hükümran'ın imkân vermesiyle; Âdem aleyhisselâm'ın topraktan yaratılışını hatırlatmak ve bunun yalnızca bir dişiden bir insan yaratmaktan daha hayret verici olduğuna işaret etmek üzere, havada uçabilmesi için ona tam bir ruh verilir; ta ki bu hususta helake sürüklenmeyesiniz.

ولما ذكر ما يشبه أمر آدم ﵇ أتبعه علاج أجساد أولاده بما يردها إلى معتادها بما يعجز أهل زمانه، وكان الغلب عليهم الطب وبدأ بأجزائها فقال: {وأبرىء} قال الحرالي: من الإبراء

Âdem aleyhisselâm'ın durumuna benzeyen bu hususu zikredince, kendi döneminin insanlarını aciz bırakacak şekilde —ki onların en üstün oldukları alan tıptı— onun evlatlarının bedenlerini mutad hallerine döndürecek tedaviyi buna ekledi ve beden uzuvlarıyla başlayarak şöyle buyurdu: {وَأُبْرِئُ} “ve iyileştiririm”. el-Harrâlî şöyle der: 'İbrâ (iyileştirmek) kökünden gelir;

وهو تمام التخلص من الداء، والداء ما يوهن القوى ويغير الأفعال العامة للطبع والاختيار - انتهى.

o da hastalıktan tamamen kurtulmaktır. Hastalık (dâ') ise güçleri zayıflatan, tabiatın ve iradenin genel işleyişini değiştiren şeydir' —alıntı bitti—.

{الأكمه والأبرص} بإيجاد ما فقد منها من الروح المعنوي؛ والكمه - قال الحرالي - ذهاب البصر في أصل معناه: تلمع الشيء بلمع خلاف ما هو عليه، ومنه براص الأرض - لبقع لا نبت فيها، ومنه البريص في معنى البصيص، فما تلمع من الجلد على غير حاله فهو لذلك برص وقال الحرالي: البرص عبارة عن سور مزاج يحصل بسببه تكرج، أي فساد بلغم يضعف القوة المغيرة عن إحالته إلى لون الجسد - انتهى.

{ٱلْأَكْمَهَ وَٱلْأَبْرَصَ} “anadan doğma körü ve alacalıyı”. Onlardan kaybolan manevi ruhu var etmek suretiyle [iyileştiririm]. Kemeh (körlük) —el-Harrâlî'nin dediğine göre— görme yetisinin gitmesidir. Asıl manası itibarıyla bir şeyin kendi durumunun hilafına parlamasıdır. Bitki bitmeyen yerlere 'berâsu'l-ard' denmesi ve parıltı manasındaki 'barîs' kelimesi de bundandır. Deride olağan dışı şekilde parlayan her şey bu sebeple 'baras' (alaca) sayılmıştır. el-Harrâlî şöyle der: 'Baras, kendisi sebebiyle kokuşma/bozulma meydana gelen kötü bir mizaçtan ibarettir; yani dönüştürücü kuvveti onu beden rengine çevirmekten aciz bırakan bir balgam fesadıdır' —alıntı bitti—.

ولما فرغ من رد الأرواح إلى جزاء الجسم أتبعه رد الروح الكامل في جميعه المحقق لأمر البعث المصور له بإخراجه من عالم الغيب إلى عالم الشهادة في بعض الآدميين فقال: {وأحي الموتى} أي برد أرواحهم إلى أشباحهم، بعضهم بالفعل وبعضهم بالقوة، لأن الذي أقدرني على البعض قادر على ذلك في الكل، وقد أعطاني قوة ذلك،

Ruhları bedenin cüzlerine döndürmeyi tamamlayınca, bazı insanlarda gayb âleminden şehadet âlemine çıkararak diriliş hakikatini somutlaştıran ve onu gerçekleştiren tam ruhun bedenin bütününe döndürülmesini buna ekleyerek şöyle buyurdu: {وَأُحْىِ ٱلْمَوْتَىٰ} “ve ölüleri diriltirim” yani ruhlarını bedenlerine döndürmek suretiyle; bazısını fiilen, bazısını da bilkuvve diriltirim. Zira bir kısmına beni muktedir kılan Zât, hepsine de muktedirdir ve bana bunun gücünü vermiştir.

وهذا كما نقل القضاعي أن الحسن قال: «أتى رجل رسول الله ﷺ فذكر أنه طرح بنيّة له في وادي كذا، فمضى معه إلى الوادي وناداها باسمها: يا فلانة! أجيبي بإذن الله ﷾! فخرجت وهي تقول: لبيك وسعديك! فقال لها: إن أبويك قد أسلما فإن أحببت أردك إليهما، فقالت: لا حاجة لي بهما، وجدت الله خيراً لي منهما» وقد تقدم في البقرة عند {أرني كيف تحيي الموتى} [البقرة: ٢٦٠] ما ينفع هنا، وقصة قتادة ابن دعامة في رده ﷺ عينه بعد أن أصابها سهم فسالت على خده، فصارت أحسن من أختها شهيرة، وقصة أويس القرني رحمه الله تعالى في إبراه الله ﷾ له من البرص ببرّه لأمه كذلك.

Nitekim bu durum, el-Kudâî'nin Hasan'dan naklettiği şu rivayet gibidir: 'Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kız çocuğunu falan vadiye attığını anlattı. Allah Resulü onunla birlikte vadiye gitti ve kıza adıyla seslendi: «Ey falan! Allah Azze ve Celle'nin izniyle cevap ver!» Kız: «Lebbeyk ve sa'deyk!» diyerek çıktı. Allah Resulü ona: «Annen baban Müslüman oldu; istersen seni onlara geri döndüreyim» buyurdu. Kız: «Benim onlara ihtiyacım yok; Allah'ı benim için onlardan daha hayırlı buldum» dedi.' Bakara suresinde {أَرِنِى كَيْفَ تُحْىِ ٱلْمَوْتَىٰ} [Bakara: 260] ayetinde buraya faydalı olacak açıklamalar geçmişti. Katâde b. Nu'mân'ın, gözüne bir ok isabet edip yanağına aktıktan sonra Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu yerine iade etmesi ve o gözün diğerinden daha güzel hâle gelmesi kıssası meşhurdur. Veysel Karanî rahmetullâhi aleyh'in annesine olan iyiliği sebebiyle Allah Azze ve Celle'nin onu alaca hastalığından kurtarması kıssası da böyledir.

ولما كان ذلك من أمر الإحياء الذي هو من خواص الإلهية وأبطن آيات الملكوتيه ربما أورث لبساً في أمر الإله تبرأ منه ورده إلى من هو له، مزيلاً للبس وموضحاً للأمر فقال مكرراً لما قدمه في مثله معبراً بما يدل على عظمه: {بإذن الله} أي بعلمه وتمكينه،

Ölüleri diriltme işi ilahlığın en has özelliklerinden ve melekûtun en derin ayetlerinden olduğu için ilahlık konusunda bir karışıklığa yol açabilirdi. Bu sebeple İsa aleyhisselâm bundan beri olduğunu bildirip onu gerçek sahibine havale etti; karışıklığı giderip meseleyi açıklığa kavuşturmak üzere daha önce benzerinde zikrettiği ifadeyi O'nun azametini gösteren bir lafızla tekrarlayarak şöyle dedi: {بِإِذْنِ ٱللَّهِ} “Allah'ın izniyle.” Yani O'nun ilmi ve imkân vermesiyle.

ثم أتبعه ما هو من جنسه في الإخراج من عالم الغيب إلى عالم الشهادة فقال: {وأنبئكم} أي من الأخبار الجليلة من عالم الغيب {بما تأكلون} أي مما لم أشاهده، بل تقطعون بأني كنت غائباً عنه {وما تدخرون} ولما كان مسكن الإنسان أعز البيوت عنده وأخفى لما يريد أن يخفيه قال: {في بيوتكم} قال الحرالي: من الادخار: افتعال من الدخرة، قلب حرفاه الدال لتوسط الدال بين تطرفهما في متقابلي حالهما؛ والدخرة ما اعتنى بالتمسك به عدة لما شأنه أن يحتاج إليه فيه، فما كان لصلاح خاصة الماسك فهو ادخار، وما كانت لتكسب فيما يكون من القوام فهو احتكار - انتهى.

Sonra gayb âleminden şehadet âlemine çıkarma hususunda bu cinsten olan diğer bir şeyi buna ekleyerek şöyle buyurdu: {وَأُنَبِّئُكُم} “Ve size haber veririm” yani gayb âleminden yüce haberlerle, {بِمَا تَأْكُلُونَ} “yediklerinizi” yani bizzat görmediğim, aksine benim orada bulunmadığımı kesin olarak bildiğiniz şeyleri, {وَمَا تَدَّخِرُونَ} “ve biriktirdiklerinizi”. İnsanın kendi evi onun en kıymetli yeri ve gizlemek istediği şeyi en iyi saklayan mekânı olduğu için: {فِى بُيُوتِكُمْ} “evlerinizde” buyurdu. el-Harrâlî şöyle der: 'İddihâr (biriktirmek), duhretun kökünden iftiâl babındandır. Duhre, ihtiyaç duyulacak an için saklanmasına özen gösterilen şeydir. Saklayanın kendi ihtiyacını gidermek için yaptığı şey iddihâr (biriktirme), geçim vesilesi olan mallarda kazanç sağlamak amacıyla saklamak ise ihtikâr (stokçuluk/karaborsacılık)tır' —alıntı bitti—.

ولما ذكرهذه الخوارق نبه على أمرها بقوله: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم {لآية لكم} أي أيها المشاهدون على أني عبد الله ومصطفاه، فلا تهلكوا في تكويني من أنثى فقط فتطروني، فإني لم أعمل شيئاً منها إلا ناسباً له إلى الله ﷾ وصانعاً فيه ما يؤذن بالحاجة المنافية للإلهية ولو بالدعاء، وأفرد كاف الخطاب أولاً لكون ما عده ظاهراً لكل أحد على انفراده أنه آية لجميع المرسل إليهم، وكذا

Bu olağanüstü halleri zikredince: {إِنَّ فِى ذَٰلِكَ} “Şüphesiz bunda” yani bu muazzam işte, {لَـَٔايَةً لَّكُمْ} “sizin için elbette bir ayet (kesin bir delil) vardır” buyruğuyla onların durumuna dikkat çekti. Yani ey bu mucizeleri bizzat müşahede edenler! Benim Allah'ın kulu ve seçkini olduğuma dair bir delil vardır; sakın yalnızca bir dişiden yaratılmış olmam hususunda haddi aşıp hakkımda aşırı iddialarda bulunarak helak olmayın! Zira ben bu mucizelerin hiçbirini Allah Azze ve Celle'ye isnat etmeksizin ve en azından dua yoluyla bile olsa ilahlığa aykırı olan muhtaçlığı hissettiren bir tavır takınmaksızın yapmadım. Muhatap 'kâf' zamirini önce tekil getirdi; zira saydığı şeyler tek tek her bir kimse için zahir olup gönderilenlerin hepsi için açık bir mucizedir. Aynı şekilde

جمع ثانياً قطعاً لتعنت من قد يقول: إنها لا تدل إلا باجتماع أنظار جميعهم - لو جمع الأول، وإنها ليست آية لكلهم بل لواحد منهم - لو وحد في الثاني، ولما كانت الآيات لا تنفع مع المعاندات قال: {إن كنتم مؤمنين *} أي مذعنين بأن الله ﷾ قادر على ما يريد، وأهلاً لتصديق ما ينبغي التصديق به.

ikincisinde çoğul getirdi; ta ki birinci çoğul yapılsaydı 'Bu ancak hepsinin görüşlerinin birleşmesiyle delil olur' diyebilecek veya ikincisi tekil yapılsaydı 'Bu herkes için değil, sadece bir kişi için delildir' diyebilecek inatçıların itirazlarını kesmek içindir. Ayetler inatlaşmalar karşısında fayda vermeyeceği için şöyle buyurdu: {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} “eğer inanan kimseler iseniz.” Yani Allah Azze ve Celle'nin dilediği her şeye kâdir olduğuna boyun eğen ve tasdik edilmesi gerekeni tasdik etmeye ehil kimselerseniz.

ولما كان ترجمة {إني قد جئتكم} آتياً إليكم بآية كذا، مصدقاً بها لما أتيت به، عطف على الحال المقدر منه تأكيداً لأنه عبد الله قوله: {ومصدقاً لما بين يدي} أي كان قبل إتياني إليكم {من التوراة} أي المنزلة على أخي موسى ﵊، لأن القبلية تقتضي العدم الذي هو صفة المخلوق؛ أو يعطف على {بآية} إذا جعلنا الباء للحال، لا للتعدية، أي وجئتكم مصحوباً بآية ومصدقاً.

{إِنِّى قَدْ جِئْتُكُم} “Ben size geldim” ifadesinin manası; 'size şu ayetle gelmiş ve getirdiğim şeyi onunla tasdik edici olarak gelmiş bulunuyorum' demek olduğundan, Allah'ın kulu olduğunu pekiştirmek üzere takdir edilen hâle matuf olarak: {وَمُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَىَّ} “Ve benden öncekini tasdik edici olarak [geldim]” yani size gelmemden önce var olanı, {مِنَ ٱلتَّوْرَىٰةِ} “Tevrat'tan” yani kardeşim Musa aleyhisselâm'a indirileni [tasdik edici olarak]. Zira öncelik, yaratılmışın sıfatı olan yokluğu iktiza eder. Yahut ba harfini tadiye için değil hâl için kabul edersek {بِـَٔايَةٍ} lafzına matuftur; yani 'size bir ayetle birlikte ve tasdik edici olarak geldim' demektir.

ولما ذكر التوراة أتبعها ما يدل على أنه ليس كمن بينه وبين موسى من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام في إقرارها كلها على

Tevrat'ı zikredince, onun Musa ile kendisi arasındaki peygamberler —aleyhimüssalâtü vesselâm— gibi Tevrat'ın tamamını olduğu gibi

ما هي عليه وتحديد أمرها على ما كان زمن موسى ﵊ بل هو مع تصديقها ينسخ بعضها فقال: {ولأحل} أي صدقتها لأحثكم على العمل بها ولأحل {لكم بعض الذي حرم عليكم} أي فيها تخفيفاً عليكم {وجئتكم} اية ليس مكرراً لتأكيد: {أني قد جئتكم بآية من ربكم أني أخلق لكم من الطين} على ما توهم، بل المعنى - والله ﷾ أعلم - أن عيسى ﵊ لما أتاهم بهذه الخوارف التي من جملتها إحياء الموتى، وكان من المقرر عندهم - كما ورد في الأحاديث الصحيحة - التحذير من الدجال، وكان من المعلوم من حاله أنه يأتي بخوارق، منها إحياء ميت ويدعى الإلهية، كان من الجائز أن يكون ذلك سبباً لشبهة تعرض لبعض الناس، فختم هذا الدليل على رسالته بما هو البرهان الأعظم على عبوديته، وذلك مطابقته لما دعا إليه الأنبياء والمرسلون كلهم من إخلاص العبادة لله ﷾ فقال: وجئتكم {بآية} أي عظيمة خارقة للعادة {من} عند {ربكم} أي المحسن إليكم بعد التفرد بخلقكم، وهي أجل الأمارات وأدلها على صدقي في رسالتي، هو عدم تهمتي بوقوع شبهة في عبوديتي.

bırakıp hükmünü Musa aleyhisselâm zamanındaki gibi sınırlayan biri olmadığını, aksine onu tasdik etmekle beraber bazı hükümlerini neshedeceğini bildiren şu ifadeyi ekledi: {وَلِأُحِلَّ} “ve helal kılmak için” yani onunla amel etmeye sizi teşvik etmek ve helal kılmak için tasdik ettim, {لَكُم بَعْضَ ٱلَّذِى حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} “size haram kılınanların bir kısmını” yani bir hafifletme olarak. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَجِئْتُكُم بِـَٔايَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ} “Ve size Rabbinizden bir ayetle geldim” buyruğu, zannedildiği gibi: {أَنِّى قَدْ جِئْتُكُم بِـَٔايَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ أَنِّىٓ أَخْلُقُ لَكُم مِّنَ ٱلطِّينِ} ayetinin pekiştirilmesi için yapılmış bir tekrar değildir. Bilakis mana —doğrusunu Allah Azze ve Celle bilir— şudur: İsa aleyhisselâm aralarında ölüleri diriltmenin de bulunduğu bu olağanüstü mucizeleri onlara gösterdiğinde ve sahih hadislerde bildirildiği üzere Deccâl'den sakındırma onların nezdinde yerleşik bir bilgi olup, onun da ölü diriltme gibi olağanüstü işler yaparak ilahlık iddia edeceği bilindiğinden, bu durumun bazı insanlarda bir şüpheye yol açması mümkündü. Bu sebeple risaletine dair bu delili, kulluğunun en büyük burhanı olan hususla mühürledi; o da bütün peygamber ve resullerin davet ettiği ibadeti yalnızca Allah Azze ve Celle'ye halis kılma esasıyla tam bir uyum içinde olmasıdır. Şöyle dedi: Ve ben size {بِـَٔايَةٍ} “bir ayetle” yani adetleri yaran muazzam bir delille, {مِّن رَّبِّكُمْ} “Rabbinizden” yani sizi yaratmada teferrüd ettikten sonra size ihsanda bulunan Rabbiniz katından [geldim]. Bu ise benim peygamberliğimin doğruluğuna en yüce ve en açık delildir ki o da kulluğum hakkında bir şüpheye düşülme ithamından uzak olmamdır.

ولما تقرر بذكر الآية مرة بعد مرة مع ما أفادته من تأسيس التفصيل لأنواع الآيات تأكيد رسالته تلطيفاً لطباعهم الكثيفة، فينقطع منها ما كانت ألفته في الأزمان المتطاولة من العوائد الباطلة سبب عن ذلك ما يصرح بعبوديته أيضاً فقال مبادراً للإشارة إلى أن الأدب مع المحسن آكد والخوف منه أحق وأوجب لئلا يقطع إحسانه ويبدل امتنانه {فاتقوا الله} أي الذي له الأمر كله {وأطيعون *} أي في قبولها فإن التقوى مستلزمة لطاعة الرسول.

Ayetin tekrar tekrar zikredilmesiyle ve ayet çeşitlerinin detaylandırılmasıyla, kaba tabiatlarını yumuşatmak ve uzun asırlar boyunca alıştıkları batıl adetleri kesip atmak üzere onun risaleti pekişince, buna kulluğunu da açıkça ilan eden hükmü bağladı. İhsanda bulunana karşı edebin daha kuvvetli ve O'ndan korkmanın ihsanını kesmemesi ve nimetini değiştirmemesi için daha hak ve vacip olduğuna aceleyle işaret ederek şöyle buyurdu: {فَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ} “Artık Allah'tan korkun” yani bütün emir ve yetki Kendisine ait olan Allah'tan, {وَأَطِيعُونِ} “ve bana itaat edin.” Yani onu kabul etme hususunda bana uyun; zira takva, Resul'e itaati zorunlu kılar.

ولما كان كأنه قيل: ما تلك الآية التي سميتها «آية» بعد ما جئت به من الأشياء الباهرة قال: {إن الله} الجامع لصفات الكمال {ربي وربكم} أي خالقنا ومربينا، أنا وأنتم في ذلك شرع واحد، وقراءة من فتح {إن} أظهر في المراد {فاعبدوه هذا} أي الذي دعوتكم إليه {صراط مستقيم *} أنا وأنتم فيه سواء، لا أدعوكم

Sanki: 'Getirdiğin o göz kamaştırıcı şeylerden sonra «ayet» diye isimlendirdiğin o mucize nedir?' denilmiş gibi şöyle buyurdu: {إِنَّ ٱللَّهَ} “Şüphesiz Allah” —bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan— {رَبِّى وَرَبُّكُمْ} “benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir” yani yaratıcımız ve terbiyecimizdir; ben ve siz bu hususta eşit birer kuluz. 'İnne' lafzını üstün ('enne') okuyanların kıraati murat edilen manayı daha açık göstermektedir: {فَٱعْبُدُوهُ} “Öyleyse O'na kulluk edin.” {هَٰذَا} “İşte bu” yani sizi kendisine davet ettiğim şey, {صِرَٰطٌ مُّسْتَقِيمٌ} “dosdoğru bir yoldur.” Ben ve siz onda eşitiz. Sizi

إلى شيء إلا كنت أول فاعل له، ولا أدعي أني إله ولا أدعو إلى عبادة غير الله تعالى كما يدعي الدجال ويغره من الكذبة الذين تظهر الخوارق على أيديهم امتحاناً من الله ﷾ لعباده فيجعلونها سبباً للعلو في الأرض والترفع على الناس، وجاء بالتحذير منهم وتزييف أحوالهم الأنبياء، وإلى هذا يرشد قول عيسى ﵇ فيما سيأتي عن إنجيل يوحنا أن من يتكلم من عنده إنما يطلب المجد لنفسه، فأما الذي يطلب مجد الذي أرسله فهو صادق وليس فيه ظلم؛ وإلى مثل ذلك أرشدت التوراة فإنه جعل العلامة على صدق الصادق وكذب الكاذب الدعوة، فمن كانت دعوته إلى الله ﷾ وجب تصديقه، من كذبه هلك، ومن دعا إلى غيره وجب تكذيبه، ومن صدقه هلك؛ قال في السفر الخامس منها: وإذا دخلتم الأرض التي يعطيكم الله ربكم فلا تعملوا مثل أعمال تلك الشعوب، ولا يوجد فيكم من يقبر ابنه أو ابنته في النار نذراً للأصنام، ولا من يطلب تعليم العرافين، ولا من يأخذ بالعين، ولا يوجد فيكم

ancak kendim ilk yapan olduğum şeye davet ederim; ne ilah olduğumu iddia ederim ne de Deccâl'in ve ellerinde olağanüstü haller zuhur eden diğer yalancıların Allah Azze ve Celle'nin kullarını imtihan etmesi sebebiyle iddia ettiği gibi Allah Teâlâ'dan başkasına kulluğa çağırırım. Onlar bu harikaları yeryüzünde böbürlenmeye ve insanlara karşı üstünlük taslamaya vesile kılarlar. Bütün peygamberler onlardan sakındırmış ve durumlarının batıl olduğunu bildirmiştir. İsa aleyhisselâm'ın Yuhanna İncili'nden nakledilecek şu sözü de buna işaret etmektedir: 'Kendiliğinden konuşan kişi kendi yüceliğini arar; fakat kendisini Gönderen'in yüceliğini arayan kişi doğrudur ve onda haksızlık yoktur.' Tevrat da benzer bir esasa yönlendirmiştir; zira o, doğru söyleyenin doğruluğunun ve yalancının yalancılığının alametini yapılan davet kılmıştır: Kimin daveti Allah Azze ve Celle'ye ise onu tasdik etmek vaciptir, onu yalanlayan helak olur; kim de başkasına davet ederse onu yalanlamak vaciptir, onu tasdik eden helak olur. Tevrat'ın beşinci seferinde şöyle der: 'Rabbiniz Allah'ın size vereceği ülkeye girdiğinizde, o kavimlerin yaptığı iğrençlikleri yapmayı öğrenmeyin. Aranızda putlara adak olarak oğlunu veya kızını ateşten geçiren, falcılık yapan, büyücü, muskacı bulunmasın;

من يتطير طيرة، ولا ساحر، ولا من يرقى رقية، ولا من ينطلق إلى العرافين والقافة فيطلب إليهم ويسألهم عن الموتى، لأن كل من يعمل هذه الأعمال هو نجس بين يدي الله ربكم، ومن أجل هذه النجاسة يهلك الله هذه الشعوب من بين أيديكم؛ ولكن كونوا متواضعين مخبتين أما الله ربكم، لأن هذه الشعوب التي ترثونها كانت تطيع العرافين والمنجمين، فأما أنتم فليس هكذا يعطيكم الله ربكم، بل يقيم لكم نبياً من إخوتكم مثلي، فأطيعوا ذلك النبي كما أطعتم الله ربكم في حوريب يوم الجماعة وقلتم: لا نسمع صوت الله ربنا ولا نعاين هذه النار العظيمة لئلا نموت، فقال الرب: ما أحسن ما تكلموا! سأقيم لهم نبياً من إخوتهم مثلك وأجري قولي فيه ويقول لهم ما آمره به، والرجل الذي لا يقبل

Uğursuzluk sayan, sihirbaz, afsuncu, ölülere danışan, medyumlara ve kâhinlere gidip onlara başvuran ve ölülere soru soran kimse bulunmasın. Çünkü bu işleri yapan herkes Rabbiniz Allah'ın önünde murdardır ve bu murdarlık yüzünden Allah bu kavimleri sizin önünüzden kovup helak edecektir. Fakat siz Rabbiniz Allah'ın önünde kusursuz ve itaatkâr olun. Çünkü mülklerini alacağınız bu milletler falcıları ve yıldız bilimcileri dinlerler; fakat Rabbiniz Allah size böyle yapmanıza izin vermemiştir. Bilakis sizin için kardeşlerinizin arasından benim gibi bir peygamber çıkaracaktır; o peygambere itaat edin. Tıpkı Horeb'de toplanma gününde Rabbiniz Allah'a itaat ettiğiniz ve: Rabbimiz Allah'ın sesini bir daha işitmeyelim, bu büyük ateşi de görmeyelim ki ölmeyelim, dediğiniz gibi. Rab de: Söyledikleri sözler ne kadar güzel! Onlar için kardeşlerinin arasından senin gibi bir peygamber çıkaracağım, sözlerimi onun ağzına koyacağım ve o, kendilerine emrettiğim her şeyi onlara bildirecektir. Benim adıma konuşacak o peygamberin sözünü kabul etmeyen adamdan

قول النبي الذي يتكلم باسمي أنا أنتقم منه، فأما النبي الذي يتكلم ويتجرأ باسمي ويقول ما لم آمره أن يقوله ويتكلم بأسماء الآلهة الأخرى ليقتل ذلك النبي، وإن قلتم في قلوبكم: كيف لنا أن نعرف القول الذي لم يقله الرب، إذا تكلم ذلك النبي باسم الرب فلم يكمل قوله: ولم يتم فلذلك القول لم يقله الرب ولكن تكلم ذلك النبي جراءة وصفاقة وجه، فلا تخافوه ولا تفزعوا منه؛ وقال قبل ذلك بقليل: وإذا أهلك الله الشعوب التي تنطلقون إليها وأبادهم م نبين أيديكم وورثتموهم وسكنتم أرضهم، احفظوا، لا تتبعوا آلهتهم من بعد ما يهلكهم الله من بين أيديكم، ولا تسألوا عن آلهتهم ولا تقولوا: كيف كانت هذه الشعوب تعبد آلهتها حتى نفعل نحن مثل فعلها؟ ولا تفعلوا مثل فعالها أمام الله ربكم، لأنهم عملوا بكل ما أبغض الله وأحرقوا بنيهم وبناتهم لآلهتهم، ولكن القول الذي آمركم به إياه احفظوا وبه اعملوا! لا تزيدوا ولا تنقصوا منه شيئاً

Ben bizzat intikam alacağım. Ancak söylemesini emretmediğim bir sözü Benim adıma küstahça söylemeye kalkan veya başka ilahların adıyla konuşan o peygamber öldürülecektir. Kalbinizde: Rabbin söylemediği bir sözü nasıl bileceğiz? derseniz; o peygamber Rabbin adıyla konuştuğunda sözü gerçekleşmez ve tamamlanmazsa, işte o sözü Rab söylememiştir; o peygamber onu küstahça ve yüzsüzce söylemiştir, ondan korkmayın ve ürkmeyin.' Bundan az önce de şöyle demiştir: 'Gideceğiniz o kavimleri Allah helak edip önünüzden silip süpürdüğünde, onların mülkünü alıp topraklarına yerleştiğinizde sakının! Allah onları önünüzden yok ettikten sonra onların ilahlarının ardına düşmeyin, onların ilahlarını soruşturup: Bu kavimler ilahlarına nasıl kulluk ediyorlardı ki biz de öyle yapalım? demeyin. Rabbiniz Allah'ın huzurunda onların yaptıkları gibi yapmayın; çünkü onlar Allah'ın nefret ettiği her şeyi yapmışlar, oğullarını ve kızlarını ilahları için ateşte yakmışlardır. Fakat size emrettiğim sözü tutun ve onunla amel edin! Ona ne bir şey ekleyin ne de ondan bir şey eksiltin!

فإن قام بينكم نبي أو من يفسر أحلاماً وعمل آية أو عجيبة ويقول: اقبلوا بنا نعبد الآلهة الأخرى التي لا تعرفونها ونتبعها - لا يقبل قول ذلك النبي وصاحب الأحلام، لأنه إنما يريد، أن يجربكم ليعلم هل تحبون الله ربكم، احفظوا وصاياه واتقوا واسمعوا قوله واعبدوه والحقوا به، فأما ذلك النبي وذلك الذي تحلّم الأحلام فليقتل، لأنه نطق بإثم أمام الله ربكم الذي أخرجكم من أرض مصر وخلصكم من العبودية فأراد أن يضلكم عن الطريق الذي أمركم الله ربكم أن تسيروا فيه، واستأصلوا الشر من بينكم، وإن شوقك أخوك ابن أمك وأبيك أو ابنتك أو حليلتك أو صديقك ويقول لك: هلم بنا نتبع الآلهة الأخرى التي لم تعرفها أنت ولا آباؤك من آلهة الشعوب التي حولكم - القريبة منكم والبعيدة - ومن أقطار الأرض إلى أقصاها - لا تقبل قوله ولا تطعه ولا تشفق عليه ولا ترحمه ولا تلتمّ عليه ولا تتعطف عليه، ولكن اقتله قتلاً، وابدأ به

Aranızda bir peygamber veya rüya yorumcusu çıkar da bir mucize veya olağanüstü bir alamet gösterir ve: Gelin, tanımadığınız başka ilahlara kulluk edelim ve onların peşinden gidelim, derse; o peygamberin veya rüya sahibinin sözünü dinlemeyin! Çünkü Rabbiniz Allah'ı sevip sevmediğinizi bilmek için sizi denemektedir. O'nun buyruklarını tutun, O'ndan korkun, sözünü dinleyin, O'na kulluk edin ve O'na bağlanın. O peygambere ve o rüya sahibine gelince, o öldürülecektir; çünkü sizi Mısır diyarından çıkaran ve sizi kölelikten kurtaran Rabbiniz Allah'ın huzurunda kötülük söylemiş, Rabbiniz Allah'ın yürümenizi emrettiği yoldan sizi saptırmak istemiştir. Kötülüğü aranızdan söküp atın! Öz kardeşin, oğlun, kızın, bağrına bastığın eşin veya can dostun seni ayartıp: Haydi gidelim, gerek senin gerek atalarının tanımadığı —ister yakınınızda ister uzağınızda, dünyanın bir ucundan öbür ucuna kadar çevrenizde bulunan kavimlerin ilahlarından olan— başka ilahlara kulluk edelim, derse; onun sözünü kabul etme, ona itaat etme, ona acıma, onu esirgeme, onu koruma ve ona merhamet gösterme! Bilakis onu kesinlikle öldür; onu öldürmek için ilk taşı sen at,

أنت قتلاً، ثم يبدأ به جميع الشعوب، وارجموه بالحجارة وليمت، لأنه أراد أن يضلك عن عبادة الله ربك الذي أخرجك من أرض مصر وخلصك من العبودية، ويسمع بذلك جميع بني إسرائيل، ويفزعون فلا يعودوا أن يعملوا مثل هذا العمل السوء بينكم، وإذا سمعتم أن في قرية من القرى التي أعطاكم الله قوماً قد ارتكبوا خطيئة وأضلوا أهل قريتهم وقالوا لهم: ننطلق فنعبد آلهة أخرى لم تعرفوها، ابحثوا نعماً وسلوا حسناً، إن كان القول الذي بلغكم يقيناً وفعلت هذه النجاسة في تلك القرية اقتلوا أهل تلك القرية بالسيف، واقتلوا كل من فيها من النساء والصبيان والبهائم بالسيف، واجمعوا جميع نهبها خارج القرية وأحرقوا القرية بالنار وأحرقوا كل نهبها أما الله ربكم، وتصير القرية تلاً خراباً إلى الأبد ولا تبنى أيضاً، ولا يلصق بأيديكم من خرابها شيء ليصرف الرب غضبه عنكم ويعطف عليكم ويفيض رحمته عليكم ويجيبكم ويرحمكم ويكثركم كما قال لآبائكم؛ هذا إن أنتم سمعتم قول الله ربكم، وحفظتم وصاياه التي أمرتكم بها اليوم، وعملتم الحسنات أمام الله ربكم، فإذا فعلتم هذا صرتم لله ربكم، لا تأثموا

sonra bütün halk taşlasın. Onu taşlayarak öldürün; zira o, seni Mısır diyarından çıkaran ve kölelikten kurtaran Rabbin Allah'a kulluktan saptırmak istedi. Bütün İsrail bunu işitip korksun ve aranızda bir daha böyle bir kötülük işlemesin. Allah'ın size verdiği şehirlerden birinde bazı adamların günah işleyip şehir halkını saptırarak: Tanımadığınız başka ilahlara gidelim, kulluk edelim, dediklerini işitirseniz; iyice araştırın, güzelce soruşturun. Eğer size ulaşan haber kesinleşir ve o şehirde bu murdarlığın yapıldığı sabit olursa, o şehrin halkını kılıçtan geçirin; oradaki kadınları, çocukları ve hayvanları kılıçtan geçirin. Şehrin bütün ganimetini meydanda toplayın; şehri ve içindeki bütün malları Rabbiniz Allah'ın huzurunda bütünüyle ateşe verin. O şehir ebediyen bir virane tepe olarak kalsın ve bir daha inşa edilmesin. O viraneden elinize hiçbir şey yapışmasın; ta ki Rab öfkesini sizden çevirsin, size merhamet etsin, rahmetini üzerinize yağdırsın, size icabet etsin, size acısın ve atalarınıza söylediği gibi sizi çoğaltsın. Bütün bunlar, Rabbiniz Allah'ın sözünü dinler, bugün size emrettiğim emirlerini tutar ve Rabbiniz Allah'ın huzurunda iyi ameller işlerseniz geçerlidir. Bunu yaptığınız takdirde Rabbiniz Allah'a ait olursunuz; günah işlemeyin,

ولا تصيروا شبه الوحش ولا تخدشوا وجوهكم وبين أعينكم على الميت، لأنكم شعب طاهر لله ربكم، وإياكم اختار الله ربكم أن تكونوا له شعباً حبيباً أفضل من جميع شعوب الأمم - انتهى.

Vahşi hayvanlar gibi olmayın, ölü için yüzünüzü ve gözlerinizin arasını tırmalamayın. Çünkü siz Rabbiniz Allah'a adanmış mukaddes bir kavimsiniz; Rabbiniz Allah, bütün milletlerin arasından Kendisine has ve sevgili bir kavim olasınız diye sizi seçti.' [Tevrat'tan alıntı] bitti.

فقد تبين من هذا كله أن عيسى ﵊ مصدق للتوراة في الدعاء إلى توحيد الله ﷾ وأن الآية الكبرى على صدق النبي الحق اختصاصه الله تعالى بالدعوة وتسويته بين نفسه وجميع من يدعوه في الإقبال عليه والتعبد له والتخشع لديه، وأن الآية على كذب الكاذب دعاؤه إلى غير الله؛ وفي ذلك وأمثاله مما سيأتي عن الإنجيل في سورة النساء تحذير من الدجال وأمثاله، فثبت أن المراد بالآية في هذه الآية ما قدمته من الإخبار بأن الله ﷾ رب الكل والأمر بعبادته، وهذا كما يأتي من أمر الله ﷾ لنبينا ﷺ في قوله تعالى: {قل يا أهل الكتاب تعالوا إلى كلمة سواء بيننا وبينكم} [آل عمران: ٦٤] إلى قوله: {ولا يتخذ بعضنا بعضاً أرباباً من دون الله} [آل عمران: ٦٤] .

Bütün bunlardan açıkça anlaşıldı ki, İsa aleyhisselâm Allah Azze ve Celle'nin birliğine davet etme hususunda Tevrat'ı tasdik etmektedir. Hak peygamberin doğruluğunun en büyük delili; davetini yalnızca Allah Teâlâ'ya has kılması, O'na yönelme, O'na ibadet etme ve O'nun huzurunda boyun eğme konusunda kendisi ile davet ettiği kimseleri eşit tutmasıdır. Yalancının yalanının delili ise Allah'tan başkasına davet etmesidir. Bunda ve Nisâ suresinde İncil'den gelecek benzer hususlarda Deccâl ve benzerlerinden sakındırma vardır. Dolayısıyla bu ayette geçen 'ayet'ten muradın; daha önce arz ettiğim gibi Allah Azze ve Celle'nin herkesin Rabbi olduğunu haber vermek ve O'na ibadeti emretmek olduğu kesinleşmiştir. Bu durum, Cenâb-ı Hakk'ın Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu buyruğunda emrettiği gibidir: {قُلْ يَٰٓأَهْلَ ٱلْكِتَٰبِ تَعَالَوْا۟ إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَآءٍۭ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} “De ki: Ey Kitap Ehli! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin:” [Âl-i İmrân: 64] ayetinden {وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِّن دُونِ ٱللَّهِ} “...ve birbirimizi Allah'tan başka rabler edinmeyelim.” [Âl-i İmrân: 64] buyruğuna kadar olan kısım.

ولما ختم ﷾ هذه البشارة بالآية القاطعة القويمة الجامعة، وكان قوله: في أول السورة {يصوركم في الأرحام كيف يشاء} وقوله هنا {يخلق ما يشاء} مغنياً عن ذكر حملها، طواه وأرشد السياق حتماً إلى أن التقدير: فصدق الله فيما قال لها، فحملت به من غير ذكر فولدته - على ما قال ﷾ وجيهاً وكلم الناس في المهد وبعده، وعلمه الكتاب والحكمة وأرسله إلى بني إسرائيل، فأتم لهم الدلائل ونفى الشبه على ما أمره به الذي أرسله ﷾ وعلموا أنه ناسخ لا مقرر، فتابعه قوم وخالفه آخرون فغطوا جميع الآيات وأعرضوا عن الهدى والبينات، ونصبوا له الأشراك والحبائل وبغوه الدواهي والغوائل، فضلوا على علم وظهر منهم الكفر البين واعوجوا عن الصراط المستقيم عطف عليه قوله مسلياً لهذا النبي الكريم ﷺ: {فلما أحس} قال الحرالي: من الإحساس وهو منال الأمر بادراً إلى العلم والشعور الوجداني - انتهى {عيسى منهم الكفر} أي علمه علم من شاهد الشيء بالحس ورأى مكرهم على ذلك يتزايد وعنادهم يتكاثر

Allah celle celâluhû bu müjdeyi kesin, dosdoğru ve toparlayıcı ayetle mühürleyince ve surenin başındaki: {يصوركم في الأرحام كيف يشاء} “Rahimlerde sizi dilediği gibi şekillendiren O’dur” sözü ile buradaki {يخلق ما يشاء} “Dilediğini yaratır” sözü, onun [Meryem'in] hamile kalışının zikredilmesine ihtiyaç bırakmayınca, [Allah] onu zikretmeyip dürdü ve [sözün] akışı kesin olarak takdirin şöyle olduğunu gösterdi: [Meryem], Allah'ın kendisine söylediği hususta O'nu tasdik etti. Bir erkek [teması] olmaksızın ona hamile kaldı ve Allah celle celâluhû'nun buyurduğu gibi onu şerefli/itibarlı olarak doğurdu; beşikte ve sonrasında insanlarla konuştu; [Allah] ona Kitabı ve hikmeti öğretti, onu İsrailoğullarına elçi olarak gönderdi; o da kendisini gönderen [Allah] celle celâluhû'nun emrettiği üzere onlara delilleri tamamladı ve şüpheleri giderdi. Onlar onun [önceki şeriatı] nesheden (hükmünü kaldıran) biri olduğunu, takrir eden (aynen bırakan) olmadığını anladılar. Bunun üzerine bir topluluk ona uydu, diğerleri ise ona muhalefet edip bütün ayetleri örttüler, hidayetten ve apaçık delillerden yüz çevirdiler; ona tuzaklar ve kapanlar kurdular, onun için felaketler ve pusular arzuladılar. Böylece bile bile saptılar, kendilerinden açık bir inkâr ortaya çıktı ve dosdoğru yoldan eğrildiler. [İşte bunun üzerine Allah] bu kerim Peygamber’i sallallâhu aleyhi ve sellem teselli ederek şu sözünü buna atfetti: {فلما أحس} “Hissettiği zaman”. Harallî şöyle demiştir: İhsas (إحساس) kökünden gelir; bu da bir işi ilk anda ilme ve vicdani bir duyguya eriştirmektir -[alıntı] bitti-. {عيسى منهم الكفر} “İsa onlardan inkârı [hissettiği zaman]”; yani onun inkârlarını bilmesi, bir şeyi duyu organıyla müşahede edenin bilmesi gibi oldu ve buna rağmen onların hilelerinin arttığını, inatlarının çoğaldığını gördü.

بعد أن علم كفرهم علماً لا مرية فيه، فاستغاث بالأنصار وعلم أن منجنون الحرب قد دار، فعزم على إلحاقهم دار البوار {قال من أنصاري} .

Onların inkârını hiçbir şüpheye yer bırakmayacak bir kesinlikle bildikten sonra yardımcılardan imdat istedi, savaş çarkının dönmeye başladığını anladı ve onları helak yurduna ulaştırmaya azmederek: {قَالَ مَنْ أَنصَارِىٓ} “Kim benim yardımcılarımdır? dedi.”

ولما كان المقصود ثبات الأنصار معه إلى أن يتم أمره عبر عن ذلك بصلة دلت على تضمين هذه الكلمة كلمة توافق الصلة فقال: {إلى} أي سائرين أو واصلين معي بنصرهم إلى {الله} أي الملك الأعظم {قال الحواريون} قال الحرالي: جمع حواري وهو المستخلص نفسه في نصرة من تحق نصرته بما كان من إيثاره على نفسه بصفاء وإخلاص لا كدر فيه ولا شوب - انتهى.

Maksat, yardımcıların onun işi tamamlanıncaya kadar yanında sebat etmeleri olunca, bunu bu kelimenin söz konusu harf-i cerre uygun bir anlam içerdiğine (tazmin) delalet eden bir harf-i cer ile ifade ederek şöyle dedi: {إِلَى ٱللَّهِ} “Allah'a giden yolda” yani yardımlarıyla benimle birlikte En Yüce Hükümran olan Allah'a doğru yürüyenler veya O'na ulaşanlar kimlerdir? {قَالَ ٱلْحَوَارِيُّونَ} “Havariler dediler ki:” el-Harrâlî şöyle der: 'Havariyyûn (الحواريون); havarinin çoğuludur. O da, yardım edilmeyi hak eden kimseye, onu hiçbir bulanıklık ve şaibe barındırmayan bir duruluk ve ihlasla nefsine tercih ederek yardım etmekte nefsini arındıran kimsedir' —alıntı bitti.

وهو مصروف لأن ياءه عارضة {نحن أنصار الله} أي الذي أرسلك وأقدرك على ما تأتي به من الآيات، فهو المحيط بكل شيء عزة وعلماً، ثم صححوا النصرة وحققوا بأن عللوا بقولهم: {آمنا بالله} أي على ما له من صفات الكمال، ثم أكدوا ذلك بقولهم مخاطبين لعيسى ﵊ رسولهم أكمل الخق إذ ذاك: {واشهد بأنا مسلمون *} أي منقادون لجميع ما تأمرنا به كما هو حق من آمن لتكون

Bu kelime munsarıftır (tamlama/tenvin alır), zira ya harfi arızidir. {نَحْنُ أَنصَارُ ٱللَّهِ} “Biz Allah'ın yardımcılarıyız” yani seni gönderen ve getirdiğin mucizelere sana güç yetiren Allah'ın [yardımcılarıyız]. Zira O, izzet ve ilim bakımından her şeyi kuşatandır. Sonra şu gerekçeli sözleriyle yardımı tashih edip hakikate erdirdiler: {ءَامَنَّا بِٱللَّهِ} “Allah'a iman ettik” yani O'nun sahip olduğu kemal sıfatlarına [inandık]. Ardından o vakit mahlukatın en kâmili olan peygamberleri İsa aleyhisselam'a hitap ederek bunu pekiştirdiler: {وَٱشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} “ve şahit ol ki biz muhakkak teslim olmuş kimseleriz.” Yani iman edene düşen bir vazife olarak bize emrettiğin her şeye boyun eğenleriz.

شهادتك علينا أجدر لثباتنا ولتشهد لنا بها يوم القيامة.

[Bunu söylediler ki] senin bizim aleyhimize olan şahitliğin sebatımız için daha kuvvetli olsun ve kıyamet gününde bizim lehimize bununla şahitlik edesin.

ثم لما خاطبوا الرسول أدباً ترقوا إلى المرسل في خطابهم إعظاماً للأمر وزيادة في التأكيد فقالوا مسقطين لأداة النداء استحضاراً لعظمته بالقرب لمزيد القدرة وترجي منزلة أهل الحب: {ربنا آمنا بما أنزلت} أي على ألسنة رسلك كلهم {واتبعنا الرسول} الآتي إلينا بذلك معتقدين رسالته منك وعبوديته لك {فاكتبنا} لتقبّلك شهادتنا واعتدادك بها {مع الشاهدين *} أي الذين قدمت أنهم شهدوا لك بالوحدانية مع الملائكة، ولعله عقب ذلك بقوله: {ومكروا} المعطوف على قوله: {قال من أنصاري إلى الله} بالإضمار الصالح لشمول كل من تقدم له ذكر إشارة إلى أن التمالؤ عليه يصح أن ينسب إلى المجموع من حيث هو مجموع، أما مكر اليهود فمشهور، وأما الحواريون الاثنا عشر فنقض أحدهم وهو الذي تولى

Sonra edep gereği elçiye hitap ettikten sonra, meseleyi yüceltmek ve teyidi artırmak maksadıyla hitaplarında Gönderen'e yükseldiler ve kudretin fazlalığı sebebiyle O'nun yakınlığıyla azametini hatıra getirerek ve muhabbet ehlinin derecesini umarak nida edatını hazfedip şöyle dediler: {رَبَّنَآ ءَامَنَّا بِمَآ أَنزَلْتَ} “Rabbimiz! İndirdiğine iman ettik” yani bütün peygamberlerinin dilleriyle [indirdiğine], {وَٱتَّبَعْنَا ٱلرَّسُولَ} “ve Peygamber'e uyduk” yani bunu bize getiren, senin tarafından peygamberliğini ve sana kulluğunu ikrar ettiğimiz elçiye uyduk; {فَٱكْتُبْنَا} “bizi yaz” şahitliğimizi kabul etmen ve onu muteber sayman için, {مَعَ ٱلشَّٰهِدِينَ} “şahitlerle beraber.” Yani meleklerle birlikte senin birliğine şahitlik ettiklerini daha önce zikrettiğin kimselerle beraber [yaz]. Belki de daha önce anılan herkesi kapsayabilen bir zamirle {قَالَ مَنْ أَنصَارِىٓ إِلَى ٱللَّهِ} buyruğuna atfedilen {وَمَكَرُوا۟} “Tuzak kurdular” buyruğunun hemen bunun ardından gelmesi, ona karşı birleşmenin bir bütün olarak topluluğa nispet edilmesinin caiz olduğuna işaret etmektedir. Yahudilerin tuzağı ise meşhurdur; on iki havariye gelince, onlardan biri ahdini bozdu ki o da

كبر الأمر وجر اليهود إليه ودلهم عليه - كما يأتي بيانه إن شاء الله تعالى في سورة النساء، وترتيب المكر على الشرط يفهم أنهم لما علموا إحساسه بفكرهم خافوا غائلته فأعملوا الحيلة في قتله. والمكر - قال الحرالي - إعمال الخديعة والاحتيال في هدم بناء ظاهر كالدنيا، والكيد أعمال الخدعة والاحتيال في هدم بناء باطن كالتدين والتخلق وغير ذلك، فكان المكر خديعة حس والكيد خديعة معنى - انتهى. ثم إن مكرهم تلاشى واضمحل بقوله: {ومكر الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً.

işin elebaşılığını üstlenen, Yahudileri onun üzerine çeken ve yerini onlara gösteren kimsedir; bu, Nisa suresinde inşallah açıklanacaktır. Tuzağın şarta bağlanması şunu hissettirir: Onlar İsa'nın kendi niyetlerini hissettiğini anlayınca, onun kendilerine bir zarar vermesinden korkup onu öldürmek için hileye başvurdular. Mekr (مكر) —el-Harrâlî der ki— dünya gibi zahir bir yapıyı yıkmak için hile ve desiseyi devreye sokmaktır; keyd (كيد) ise dindarlık ve ahlak gibi batın bir yapıyı yıkmak için hile ve desiseyi işletmektir; dolayısıyla mekr hissi bir aldatma, keyd ise manevi bir aldatmadır —alıntı bitti. Sonra şu buyrukla onların tuzakları dağılıp yok oldu: {وَمَكَرَ ٱللَّهُ} “Allah da tuzak kurdu” yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan Allah.

ولما كان المقام لزيادة العظمة أظهر ولم يضمر لئلا يفهم الإضمار خصوصاً من جهة ما فقال: {والله} أي والحال أنه الذي له هذا الاسم الشريف فلم يشاركه فيه أحد بوجه {خير الماكرين *} بإرادته تأخير حربه لهم إلى وقت قضاه في الأزل فأمضاه وذلك عند مجيء الدجال بجيش اليهود فيكون أنصاره الذين سألهم ربه هذه الأمة تشريفاً لهم، ثم بين ما فعله بهم من القضاء الذي هو على صورة المكر في كونه أذى يخفى على المقصود به بأنه رفعه إليه وشبه ذلك عليهم

Makam azameti artırma makamı olduğundan, zamir kullanılmayıp açık isim zikredildi; ta ki zamirden herhangi bir şekilde bir tahsis anlaşılmasın. Şöyle buyurdu: {وَٱللَّهُ} “Ve Allah” yani bu şerefli ismin tek sahibi olup bu isimde hiçbir veçhile ortağı bulunmayan Allah, {خَيْرُ ٱلْمَٰكِرِينَ} “tuzak kuranların en hayırlısıdır.” Onlara karşı savaşını ezelde takdir edip infaz ettiği bir vakte erteleme iradesiyle [en hayırlısıdır]. Bu da Deccal'in Yahudi ordusuyla geleceği vakittir; o zaman Rabbinden istediği yardımcıları, onlara bir şeref olmak üzere bu ümmet olacaktır. Sonra, kastedilen kişiye gizli kalan bir eziyet olması yönüyle tuzağa benzeyen o takdirle onlara ne yaptığını açıkladı; zira O, İsa'yı Kendi katına yükseltti ve bu durumu onlara benzer gösterdi.

حتى ظنوا أنهم صلبوه وإنما صلبوا أحدهم، ويقال: إنه الذي دلهم، وأما هو ﵊ فصانه عنده بعد رفعه إلى محل أوليائه وموطن قدسه لينزله في آخر الزمان لاستئصالهم بعد أن ضرب عليهم الذلة بعد قصدهم له بالأذى الذى طلبوا به العز إلى آخر الدهر فكان تدميرهم في تدبيرهم، وذلك أخفى الكيد فقال تعالى مخبراً عن ذلك على وجه مبشر له بأنه عاصمه من أن يقتلوه ومميته حتف أنفه: {إذ} أي مكر حين {قال الله} أي ما له من التفرد بصفات الكمال {يا عيسى إني متوفيك} وعبر عن ذلك بطريق الكناية الإيمائية فإن عصمته من قتل الكفار ملزومة للموت حتف الأنف، وأما قول الزمخشري: أي مستوفى أجلك ومعناه: إني عاصمك من أن يقتلك الكفار، ومؤخرك إلى أجل كتبته لك، ومميتك حتف أنفك لا قتلاً بأيديهم - ليكون كناية تلويحية عن العصمة من القتل لأنها ملزومة لتأخيره إلى الأجل المكتوب والتأخير ملزوم للموت حتف الأنف - فلا ينبغي الاغترار به لأنه مبني على مذهب الاعتزال من أن القاتل

Öyle ki onu çarmıha gerdiklerini sandılar; oysa onlar sadece içlerinden birini çarmıha gerdiler; onun da İsa'nın yerini gösteren kişi olduğu söylenir. Kendisine gelince —aleyhisselam— Allah, onu dostlarının makamına ve kudsiyet yurduna yükselttikten sonra Kendi katında korudu; ta ki ahir zamanda, İsa'ya izzet aramak amacıyla yaptıkları eziyet kastından sonra üzerlerine kıyamete kadar zillet vurulmuş olan o kimseleri kökünden kazımak üzere onu indirsin. Böylece onların helaki kendi planlarının içinde oldu ki bu da tuzağın en gizlisidir. Yüce Allah, onu öldürmelerinden koruyacağını ve kendi eceliyle vefat ettireceğini müjdeleyici bir tarzda bunu haber vererek şöyle buyurdu: {إِذْ} “Hani o vakit” yani şu zamanda tuzak kurdu: {قَالَ ٱللَّهُ} “Allah demişti” yani kemal sıfatlarında teklik sahibi olan Allah: {يَٰعِيسَىٰٓ إِنِّى مُتَوَفِّيكَ} “Ey İsa! Şüphesiz seni vefat ettirecek olan Benim.” Bunu ima yoluyla kinaye tarzında ifade etti; zira kâfirlerin öldürmesinden korunmak, eceliyle ölmeyi gerektirir. Zemahşerî'nin: 'Yani senin ecelini tastamam tamamlayıcıyım; anlamı da şudur: Seni kâfirlerin öldürmesinden koruyacağım, senin için yazdığım ecele kadar seni erteleyeceğim ve onların elleriyle öldürülerek değil, kendi ecelinle canını alacağım' şeklindeki sözüne —bu durumun öldürülmekten korunmaktan kinaye olması için, zira bu korunma yazılmış olan ecele kadar ertelenmeyi, erteleme de eceliyle ölmeyi gerektirir— aldanmamak gerekir; çünkü bu görüş, katilin