قطع أجل المقتول المكتوب، وكأن القاضي البيضاوي لم يتفطن له فترجم هذه العبارة بما يؤديها؛ ويجوز أن يكون معنى متوفيك: آخذك إليّ من غير أن يصلوا منك إلى محجم دم ولا ما فوقه من عضو ولا نفس فلا تخش مكرهم.
maktulün yazılmış olan ecelini kestiğini savunan Mutezile mezhebine dayanmaktadır. Sanki Kadı Beyzâvî bunun farkına varmamış ve bu ifadeyi onu yansıtacak şekilde aktarmıştır. Müteveffîke (متوفيك) kelimesinin anlamının: 'Sana bir hacamat miktarı kan akıtacak kadar veya bundan daha büyük bir uzva yahut cana zarar veremeyecekleri bir şekilde seni Kendime alıcıyım, dolayısıyla onların tuzaklarından korkma' şeklinde olması da caizdir.
قال في القاموس: أوفى فلاناً حقه: أعطاه وافياً، كوفّاه ووافاه فاستوفاه وتوفاه.
el-Kâmûs'ta şöyle der: 'Evfâ fulânen hakkahu (أوفى فلاناً حقه): Hakkını tastamam verdi demektir; veffâhu (وفّاه) ve vâfâhu (وافاه) da böyledir; o da onu tastamam aldı (istevfâhu / استوفاه ve teveffâhu / توفاه).'
ثم زاد ﷾ في بشارته بالرفعة إلى محل كرامته وموطن ملائكته ومعدن النزاهة عن الأدناس فقال: {ورافعك} وزاد إعظام ذلك بقوله: {إليّ ومطهرك من الذين كفروا} .
Sonra Allah Azze ve Celle keramet makamına, meleklerinin yurduna ve pisliklerden arınmışlık membaına yükseltilme müjdesini artırarak şöyle buyurdu: {وَرَافِعُكَ} “ve seni yükselteceğim” ve şu buyruğuyla bu durumun azametini daha da artırdı: {إِلَىَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟} “katıma ve seni inkâr edenlerden arındıracağım.”
ولما كان لذوي الهمم العوال، أشد التفات إلى ما يكون عليه خلائفهم بعدهم من الأحوال، بشره ﷾ في ذلك بما يسره فقال: {وجاعل الذين اتبعوك} أي ولو بالاسم {فوق الذين كفروا} أي ستروا ما يعرفون من نبوتك بما رأوا من الآيات التي أتيت بها مطابقة لما عندهم من البشائر بك {إلى يوم القيامة} وكذا
Yüce himmet sahiplerinin, kendilerinden sonraki haleflerinin durumlarının ne olacağına karşı son derece büyük bir ilgisi bulunduğundan, Allah Azze ve Celle bu hususta da onu sevindirecek şeylerle müjdeleyip şöyle buyurdu: {وَجَاعِلُ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوكَ} “ve sana uyanları kılacağım” sadece isim olarak dahi olsa, {فَوْقَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟} “inkâr edenlerin üstünde” yani senin peygamberliğine dair bildiklerini, getirdiğin mucizelerin yanlarındaki sana dair müjdelere uygun olduğunu görmelerine rağmen örtenlerin [üstünde kılacağım], {إِلَىٰ يَوْمِ ٱلْقِيَٰمَةِ} “kıyamet gününe kadar.” Gerçekten de böyle
كان، لم يزل من اتسم بالنصرانية حقاً أو باطلاً فوق اليهود، ولا يزالون كذلك إلى أن يعدموا فلا يبقى منهم أحد.
olmuştur; hak veya batıl yolla Hristiyanlık vasfını taşıyan kimseler daima Yahudilerin üstünde olmuşlardır ve yok olup içlerinden hiçbiri kalmayıncaya dek böyle kalmaya devam edeceklerdir.
ولما كان البعث عاماً دل عليه بالالتفات إلى الخطاب فقال تكميلاً لما بشر به من النصرة: {ثم إليّ مرجعكم} أي المؤمن والكافر في الآخرة {فأحكم بينكم فيما كنتم فيه تختلفون *} ثم فصل له الحكم فقال مرهباً لمخالفيه مرغباً لموافقيه، وقدم المخالفين لأن السياق لبيان إذلالهم: {فإما الذين كفروا} أي من الطائفتين {فأعذبهم عذاباً شديداً في الدنيا} بالذل والهوان والقتل والأسر {والآخرة} بالخزي الدائم {وما لهم من ناصرين *} وإن كثر عددهم ولم يقل: وأما الذين اتبعوك - لئلا يلتبس الحال وإن كان من اتبع النبي الأمي فقد اتبعه في بشارته به والأمر باتباعه بل قال: {وأما الذين آمنوا وعموا الصالحات} لأن هذه ترجمة الذين اتبعوه حق الاتباع.
Diriliş umumi olunca, müjdelediği zaferi tamamlamak üzere hitaba iltifat ederek buna işaret etti ve şöyle buyurdu: {ثُمَّ إِلَىَّ مَرْجِعُكُمْ} “Sonra dönüşünüz yalnızca Banadır” yani ahirette mümin ve kâfir herkesin [dönüşü Banadır]; {فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “ihtilaf edegeldiğiniz şeyler hakkında aranızda hüküm vereceğim.” Sonra ona hükmü detaylandırarak muhaliflerini korkutup muvafıklarını teşvik etti; muhalifleri öne aldı zira bağlam onların zelil kılınmasını açıklamaya yöneliktir: {فَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟} “İnkâr edenlere gelince” yani her iki gruptan [inkâr edenlere], {فَأُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فِى ٱلدُّنْيَا} “onlara dünyada şiddetli bir azapla azap edeceğim” zillet, hakaret, öldürülme ve esaretle; {وَٱلْءَاخِرَةِ} “ve ahirette de” ebedi rüsvaylıkla; {وَمَا لَهُم مِّن نَّٰصِرِينَ} “ve onların hiçbir yardımcıları da olmayacaktır.” Sayıları çok olsa bile. Durum karışmasın diye 'Sana uyanlara gelince' demedi —gerçi Ümmî Peygamber'e uyan kimse, İsa'nın onu müjdelemesi ve ona uyulmasını emretmesi hasebiyle İsa'ya da uymuş sayılır— bilakis şöyle buyurdu: {وَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince” çünkü ona hakkıyla uyanların hakiki ifadesi budur.
ولما كان تمام الاعتناء بالأولياء متضمناً لغاية القهر للأعداء أبدى
Dostlara tam olarak ihtimam göstermek düşmanları son derece kahretmeyi de içerdiğinden,
في مظهر العظمة قوله تعظيماً لهم وتحقيراً لأعدائهم: {فيوفيهم أجورهم} أي نحبهم من غير أن نبخسهم منها شيئاً أو نظلم أحداً من الفريقين في شيء فإن الله ﷾ متعال عن ذلك {والله} الذي له الكمال كله {لا يحب الظالمين *} من كانوا، أي لا يفعل معهم فعل المحب، فهو يحبط أعمالهم لبنائها على غير أساس الإيمان، فالآية من الاحتباك، ونظمها على الأصل: فنوفيهم لأنا نحبهم والله يحب المؤمنين، والذين ظلموا نحبط أعمالهم لأنا لا نحبهم والله لا يحب الظالمين؛ فتوفية الأجر أولاً ينفيها ثانياً، وإثبات الكراهة ثانياً يثبت ضدها أولاً، وحقيقة الحال أنه أثبت للمؤمنين لازم المحبة المراد منها في حق الله ﷾ لأنه أسّر،
azamet makamında onları yüceltmek ve düşmanlarını alçaltmak için şu buyruğunu ortaya koydu: {فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ} “onların mükâfatlarını tastamam verecektir.” Yani mükâfatlarından hiçbir şeyi eksiltmeksizin ve iki gruptan hiçbirine hiçbir şeyde haksızlık etmeksizin onları severiz; zira Allah Azze ve Celle bundan münezzehtir. {وَٱللَّهُ} “Ve Allah” ki bütün kemal O'na aittir, {لَا يُحِبُّ ٱلظَّٰلِمِينَ} “zalimleri sevmez.” Kim olurlarsa olsunlar; yani onlara sevenin muamelesini yapmaz, iman temeli üzerine kurulmadığı için amellerini boşa çıkarır. Bu ayette ihtibâk (karşılıklı hazif) sanatı vardır; ifadenin asıl dizilişi şöyledir: 'Biz onları sevdiğimiz için ecirlerini tastamam veririz ve Allah müminleri sever; zulmedenlere gelince, onları sevmediğimiz için amellerini boşa çıkarırız ve Allah zalimleri sevmez.' İlk kısımda ecrin tastamam verilmesi, ikincide bunun nefiy olduğunu gösterir; ikinci kısımda kerahetin ispatı ise birinci kısımda bunun zıddını ispat eder. İşin hakikati şudur ki O, müminler hakkında Allah Azze ve Celle için murat edilen sevginin gereğini ispat etmiştir; çünkü bu daha sevindiricidir;
ولازم المراد من عدمها في الظالمين لأنه أنكأ.
zalimler hakkında ise sevginin yokluğundan murat edilen şeyi ispat etmiştir; çünkü bu daha can yakıcıdır.
ولما أتم ﷾ ما أراد من أمر عيسى ﵊ من ابتداء تكوينه إلى انتهاء رفعه وما كان بعده من أمر أتباعه مشيراً بذلك إلى ما فيه من بدائع الحكم وخزائن العلوم واللطائف المتنزلة على مقادير الهمم على أتقن وجه وأحكمه وأتمه وأخلصه وأسلمه، وختمه بالتنفير من الظلم، وكان الظلم وضع الشيء في غير موضعه، وكان هذا القرآن العظيم قد حاز من حسن الترتيب ورصانة النظم بوضع كل شيء منه لفظاً ومعنى في محله الأليق به المحل الأعلى، لا سيما هذه الآيات التي أتت بالتفصيل من أمر عيسى ﵊، فلم تدع فيه شكاً ولا أبقت شبهة ولا لبساً، أتبع ما تقدم من تفصيل الآيات البينات قوله منبهاً على عظمة هذه الآيات الشاهدات الآتي بها ﷺ بأوضح الصدق بإعجازها في نظمها وفي العلم بمضامينها من غير معلم من البشر كما تقدم نحو ذلك في {ذلك من أنباء الغيب نوحيه إليك} {هود: ٤٩] {ذلك} أي النبأ العظيم والأمر الجسيم الذي لم تكن تعلم شيئاً منه ولا علمه من شبان قومك
Allah Azze ve Celle, İsa aleyhisselam'ın yaratılışının başlangıcından [semaya] yükseltilişinin nihayetine ve sonrasında tabilerinin durumuna kadar onun hakkındaki muradını; himmetlerin derecesine göre inen hikmet harikalarına, ilim hazinelerine ve latif inceliklere işaret ederek en kusursuz, en muhkem, en tam, en halis ve en selim bir surette tamamlayıp zulümden sakındırarak sona erdirince —zulüm de bir şeyi kendi yerinden başka bir yere koymak olduğuna ve bu yüce Kur'an, lafız ve mana bakımından her şeyi en layık ve en yüce yerine koyarak tertibinin güzelliğine ve nazmının sağlamlığına sahip bulunduğuna, bilhassa İsa aleyhisselam'ın durumunu hiçbir şüphe, tereddüt ve kapalılık bırakmayacak şekilde tafsil eden bu ayetler böyle olduğuna göre— apaçık ayetlerin tafsilatının ardından, [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in nazmındaki mucizelikle ve bir beşer öğreticisi olmaksızın ihtiva ettiği ilimle en açık doğruluk üzere getirdiği bu şahit ayetlerin büyüklüğüne dikkat çekerek şu buyruğunu ekledi; nitekim daha önce benzeri {ذَٰلِكَ مِنْ أَنۢبَآءِ ٱلْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ} “İşte bunlar, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir” [Hûd: 49] ayetinde geçmişti: {ذَٰلِكَ} “İşte bu” yani ne senin ne de kavminin gençlerinin hakkında hiçbir şey bilmediği o büyük haber ve pek mühim meseledir,
{نتلوه} أي نتابع قصه بما لنا من العظمة {عليك} وأنت أعظم الخلق حال كونه {من الآيات} أي التي لا إشكال فيها، ويجوز أن يكون خبر اسم الإشارة، {والذكر الحكيم *} إشارة إلى ذلك لأن الحكمة وضع الشيء في أعدل مواضعه وأتقنها، وأشار بأداة البعد تنبيهاً على علو منزلته ورفيع قدره.
{نَتْلُوهُ} “onu sana okuyoruz” yani azametimizle onun kıssasını art arda bildiriyoruz, {عَلَيْكَ} “sana” ki sen mahlukatın en yücesisin, {مِنَ ٱلْءَايَٰتِ} “ayetlerden olarak” yani içinde hiçbir müphemlik bulunmayan ayetlerden [olarak okuyoruz] —bu kısmın işaret isminin haberi olması da caizdir— {وَٱلذِّكْرِ ٱلْحَكِيمِ} “ve hikmet dolu Zikir'den.” Buna işaret edilmiştir çünkü hikmet, bir şeyi en adil ve en sağlam yerine koymaktır. Makamının yüceliğine ve kadrinin yüksekliğine dikkat çekmek için uzaklık edatıyla işaret etmiştir.
ثم أكد ظلمهم وصور حكمته بمثل هذا الفرقان في أمر عيسى ﵊ الكاشف لما في ذلك مما ألبس عليهم فقال: {إن مثل عيسى} أي في كونه من أنثى فقط {عند الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً في إخراجه من غير سبب حكمي عادي {كمثل آدم} في أن كلاًّ منهما أبدع من غير أب، بل أمر آدم أعجب فإنه أوجده من غير أب ولا أم، ولذلك فسر مثله بأنه {خلقه} أي قدره وصوره جسداً من غير جنس البشر، بل {من تراب} فعلمنا أن تفسير مثل عيسى كونه خلقه من جنس البشر من أم فقط بغير أب، فمثل عيسى أقل غرابة من هذه الجهة وإن كان أغرب من حيث إنهم لم يعهدوا مثله، فلذلك كان مثل آدم مثلاً له موضحاً لأنه مع كونه أغرب اشهر (وعبر بالتراب دون الماء والطين والحمأ وغيره كما في
Sonra İsa aleyhisselam hakkında onlara karmaşık gelen hususları açığa çıkaran böyle bir Furkan misaliyle onların zulümlerini pekiştirdi ve Kendi hikmetini tasvir ederek şöyle buyurdu: {إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ} “Şüphesiz İsa'nın misali” yani sadece bir dişiden meydana gelmesi bakımından, {عِندَ ٱللَّهِ} “Allah katında” yani onu alışılagelmiş ilahi bir sebep olmaksızın var etmesi hususunda kudret ve ilimce her şeyi kuşatan Allah katında, {كَمَثَلِ ءَادَمَ} “Âdem'in misali gibidir.” Her ikisinin de bir baba olmaksızın yaratılmış olması bakımından; hatta Âdem'in durumu daha da şaşırtıcıdır, zira onu hem babasız hem de anasız var etmiştir. Bu yüzden onun benzerini şöyle açıkladı: {خَلَقَهُۥ} “onu yarattı” yani onu beşer cinsinden olmayan bir beden olarak takdir edip şekillendirdi, bilakis {مِن تُرَابٍ} “topraktan” [yarattı]. Böylece bildik ki İsa'nın durumunun açıklaması, onun bir baba olmaksızın sadece bir anneden, insan cinsinden yaratılmış olmasıdır. Dolayısıyla İsa'nın misali bu açıdan daha az gariptir; her ne kadar bir benzerini görmemiş olmaları hasebiyle daha garip olsa da. Bu sebeple Âdem'in misali, daha şaşırtıcı olmakla birlikte daha meşhur olduğu için onu açıklayıcı bir misal olmuştur. (Başka yerlerde
غير هذا الموطن، لأن التراب أغلب أجزائه ولأن المقام لإظهار العجب، وإبداع ما أسكنه أنواع الأنوار بالهداية والعلوم الباهرة من التراب الذي هو أكثف الأشياء أغرب كما أن تغليب ظلام الضلال على الشياطين من كونهم من عنصر نير أعجب) .
geçtiği gibi su, çamur ve balçık yerine toprak ile ifade edilmiştir; çünkü toprak onun en baskın cüzüdür ve makam hayreti ortaya koyma makamıdır. Zira hidayet ve parlak ilimlerle çeşit çeşit nurların yerleştirildiği bir varlığın, eşyanın en kesifi olan topraktan icat edilmesi daha gariptir; tıpkı nurani bir unsurdan yaratılmış olmalarına rağmen şeytanlara dalalet karanlığının galebe çalmasının daha şaşırtıcı olması gibi.)
ولما شبه المثل بالمثل علمنا أن مثل عيسى كل ولد نشاهده تولد من أنثى، ومثل آدم كل حيوان نشاهده تولد من تراب، وما شاهده بنو إسرائيل من خلق عيسى ﵊ الطير من الطين فهذا المثل الذي هو كل ما تولد من أنثى مثل ذلك المثل الذي هو كل ما تولد من تراب في أن كلاًّ منهما لم يكن إلا بتكوين الله ﷾، وإلا لكان كل جماع موجباً للولد وكل تراب موجباً لتولد الحيوان منه، فلما كان أكثر الجماع لا يكون منه ولد علمنا أن الإيجاد بين الذكر والأنثى إنما هو بقدرة الله ﷾ وإرادته، ومن إرادته وقدرته كونه من ذكر وأنثى، فلا فرق في ذلك بين أن يريد كونه من أنثى بتسبيب جماع من ذكر يخرق به عادة الجماع فيجعله موجباً للحبل وبين أن يريد كونه من
Bir misal diğer bir misale benzetilince anladık ki İsa'nın misali, bir dişiden doğduğunu müşahede ettiğimiz her çocuktur; Âdem'in misali ise topraktan türediğini müşahede ettiğimiz her canlıdır ve İsrailoğullarının İsa aleyhisselam'ın çamurdan kuşu yaratmasında müşahede ettikleri şeydir. Bir dişiden doğan her varlık olan bu misal, topraktan doğan her varlık olan şu misal gibidir; zira her ikisi de ancak Allah Azze ve Celle'nin var etmesiyle olmuştur. Aksi takdirde her cinsel birleşmenin çocuk doğurması ve her toprağın da kendisinden canlı üremesini gerektirmesi gerekirdi. Cinsel birleşmelerin çoğundan çocuk meydana gelmediği görülünce bildik ki erkek ile dişi arasındaki var ediş ancak Allah Azze ve Celle'nin kudreti ve iradesi iledir. Erkek ve dişiden var olması da O'nun iradesinden ve kudretindendir. Dolayısıyla O'nun bir dişiden, erkeğin cinsel birleşmesini sebep kılarak —ki bununla birleşmenin adetini bozup onu hamileliğe sebep kılar— yaratmayı irade etmesi ile sadece bir
أنثى فقط فيخرق به عادة ما نشاهده الآن من التوليد بين الذكر والأنثى، كما أنا لما علمنا أنه ليس كل تراب يكون منه حيوان علمنا قطعاً أن هذا المتولد من تراب إنما هو بإرادة القادر واختياره لا بشيء آخر، وإلى ذلك أشار يحيى ﵊ بقوله فيما سلف قريباً: إن الله قادر على أن يقيم من الحجارة أولاداً لإبراهيم، أي لأنه ﷾ هو الذي يخلق المسببات فلا فرق حينئذ بين مسبب وسبب، بل كلها في قدرته سواء، وإلى ذلك أشار قوله: {ثم قال له كن} أي بشراً كاملاً روحاً وجسداً، وعبر بصيغة المضارع المقترن بالفاء في {فيكون *} دون الماضي وإن كان المتبادر إلى الذهب أن المعنى عليه حكاية للحال وتصويراً لها إشارة إلى أنه كان مع الأمر من غير تخلف وتنبيهاً على أن هذا هو الشأن دائماً، يتجدد مع كل مراد، لا يتخلف عن مراد الآمر أصلاً - كما تقدم التصريح به في آية
dişiden yaratmayı irade ederek şu anda erkekle dişi arasında gördüğümüz üreme adetini bozması arasında bu bakımdan hiçbir fark yoktur. Tıpkı her topraktan canlı meydana gelmediğini bildiğimizde, topraktan türeyen bu varlığın başka bir şeyle değil, sadece Kâdir olanın iradesi ve seçimiyle olduğunu kesin olarak anladığımız gibi. Yahya aleyhisselam az önce geçen şu sözüyle buna işaret etmiştir: 'Şüphesiz Allah, taşlardan İbrahim'e evlatlar var etmeye kâdirdir.' Yani çünkü sebeplileri yaratan O Allah Azze ve Celle'dir; dolayısıyla o vakit sebep ile sebepli arasında hiçbir fark yoktur, bilakis hepsi O'nun kudretinde eşittir. Şu buyruk da buna işaret etmiştir: {ثُمَّ قَالَ لَهُۥ كُن} “Sonra ona 'Ol!' dedi” yani ruhu ve bedeniyle kâmil bir insan [ol]. Zihne ilk gelen mana geçmiş zaman olsa bile, hâlin hikâyesi ve tasviri olarak {فَيَكُونُ} “o da hemen oluverir” buyruğunda 'fe' harfiyle bitişen muzari (şimdiki/geniş zaman) kalıbı kullanılmıştır; bu da emrin ardından hiçbir gecikme olmaksızın var olduğuna işaret etmek ve bunun her daim böyle olduğuna, her murat edilen şeyle yenilendiğine, Emredenin muradından asla geri kalmadığına dikkat çekmek içindir —tıpkı {إِذَا قَضَىٰٓ أَمْرًا} “Bir işe hükmettiği zaman” [Bakara: 117] ayetinde açıkça geçtiği gibi.
{إذا قضى أمراً} [البقرة: ١١٧] وذلك أغرب مما كان سبب ضلال النصارى الذين يجادل عن معتقدهم وفد نجران، قال ﷾ ذلك إشارة إلى أنهم ظلموا في القياس، وكان العدل أن يقاس في خرقه للعادة بأبي أمه الذي كان يعلم الأسماء كلها وسجد له الملائكة، لا بخالقه ومكونه تعالى عما
Bu durum, Necran heyetinin inançlarını savunduğu Hristiyanların sapma sebebinden daha şaşırtıcıdır. Allah Azze ve Celle bunu, onların kıyasta zulmettiklerine işaret etmek üzere buyurmuştur; zira adalet, harikuladelikte onun bütün isimleri bilen ve meleklerin kendisine secde ettiği anasının babasına (Âdem'e) kıyas edilmesiydi; Yaratanına ve Varedicisine değil. Allah,
يقول الظالمون علواً كبيراً.
zalimlerin söylediklerinden son derece yücedir.
قال الحرالي: جعل ﷾ آدم ﵊ مثلاً مبدؤه السلالة الطينية، وغايته النفخة الأمرية، وكان عيسى عليه الصلاة ولاسلام مثلاً مبدؤه الروحية والكلمة، وغايته التكمل بملابسة السلالة الطينية، حتى قال ﷺ: إنه عند نزوله في خاتمة اليوم المحمدي يتزوج امرأة من بني أسد ويولد له غلام لتكمل به الآدمية في العيسوية كما كملت العيسوية في الآدمية وليكون مثلاً واحداً أعلى جامعاً {وله المثل الأعلى في السماوات والأرض} [الروم: ٢٧]- انتهى.
el-Harrâlî şöyle der: 'Allah Azze ve Celle Âdem aleyhisselam'ı başlangıcı çamur sülalesi, sonu ise emrî üfleme olan bir örnek kıldı. İsa aleyhisselam ise başlangıcı ruhaniyet ve kelime, sonu ise çamur sülalesine karışarak kemale ermek olan bir örnekti. Hatta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'O, Muhammedî günün sonunda indiğinde Benî Esed'den bir kadınla evlenecek ve bir erkek çocuğu doğacaktır; ta ki İsevîlikte Âdemiyet kemale erdiği gibi Âdemiyette de İsevîlik kemale ersin ve tek, yüce, toparlayıcı bir örnek olsun: {وَلَهُ ٱلْمَثَلُ ٱلْأَعْلَىٰ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde en yüce sıfat (misal) O'nundur” [Rûm: 27]'' —alıntı bitti.
ولما ابتدأ القصة بالحق في قوله: {نزل عليك الكتاب بالحق} ختمها بذلك على وجه آكد وأضخم فقال: {الحق} أي الكامل في الثبات كائن {من ربك} أي المحسن إليك بأنه لا يدع لخصم عليك مقالاً، ولما تسبب عما مضى نقلاً وعقلاً الاعتقاد الحق في أمر عيسى ﵊ قال: {فلا تكن من الممترين *} مشيراً بصيغة الافتعال إلى أنه لا يشك فيه بعد هذا إلا من أمعن الفكر في شبه يثيرها وأوهام يزاولها ويستزيرها، وما أحسن ما في سفر الأنبياء
Kıssaya {نَزَّلَ عَلَيْكَ ٱلْكِتَٰبَ بِٱلْحَقِّ} “Sana Kitab'ı hak ile indirdi” buyruğundaki 'hak' ile başlayınca, onu daha tekitli ve daha azametli bir tarzda yine onunla bitirerek şöyle buyurdu: {ٱلْحَقُّ} “Hak” yani sebatı kâmil olan hak, {مِن رَّبِّكَ} “Rabbindendir” yani hasmına aleyhine söyleyecek bir söz bırakmayarak sana ihsanda bulunandandır. Geçmiş naklî ve aklî delillerden İsa aleyhisselam hakkındaki hak inanç netice olarak ortaya çıkınca şöyle buyurdu: {فَلَا تَكُن مِّنَ ٱلْمُمْتَرِينَ} “O halde şüphe edenlerden olma!” İftiâl kalıbıyla şuna işaret etmektedir: Bundan sonra ancak ortaya attığı şüphelerde ve kurcalayıp çağırdığı vehimlerde fikrini derinleştiren kimse onda şüpheye düşer. İsrailoğulları peygamberlerinin kitabında yer alan ve
الإسرائيليين الذي هو بأيدي الطائفتين اليهود ثم النصارى، يتناقلونه معتقدين ما فيه، وأوضحه في خلاف معتقدهم في عيسى ﵊ وموافقة معتقدنا فيه، لكنهم لا يتدبرون، وذلك أنه قال في نبوة أشعيا ﵇: اسمع مني يا يعقوب عبدي وأنت يا إسرائيل الذي انتخبته! أنا الذي خلقتك في الرحم وأعنتك، ثم قال: هكذا يقول: يقول الرب: أنا الذي جبلتك في الرحم وخلصتك وأعنتك، أنا الذي خلقت الكل، وأنا الذي مددت السماء وحدي، وأنا الذي ثبتّ الأرض، أنا الذي أبطل آيات العرافين، وأصير كل تعريفهم جهلاً، وأرد الحكماء إلى خلفهم، وأعرف أعمالهم للناس، وأثبت كلمة عبيدي، وأتمم قول رسلي؛ ثم قال: أنا الرب الذي خلقت هذه الأشياء، الويل للذي يخاصم خالقه ولا يعلم أنه من خزف الطين! لعل الطين يقول للفاخوري: لماذا تصنعني؟ أو لعله يقول له: لست أنا من صنعتك، الويل للذي يقول لأبيه: لماذا ولدتني؟ أو لأمه: لماذا حبلت بي؟ هكذا يقول الرب قدوس
Yahudiler ile Hristiyanlar olmak üzere her iki taifenin elinde bulunan, içindekilere inanarak nesilden nesile aktardıkları şu metin ne kadar güzeldir! Bu metin, onların İsa aleyhisselam hakkındaki inançlarına ne kadar aykırı ve bizim onun hakkındaki inancımıza ne kadar uygundur; fakat onlar düşünüp anlamazlar. Şöyle ki İşaya aleyhisselam'ın peygamberliğinde şöyle denmektedir: 'Beni dinle ey kulum Yakub ve ey seçtiğim İsrail! Seni rahimde yaratan ve sana yardım eden Benim.' Sonra şöyle dedi: 'Rab şöyle buyuruyor: Seni rahimde şekillendiren, kurtaran ve sana yardım eden Benim. Her şeyi yaratan Benim; göğü tek başıma seren Benim; yeri sağlamlaştıran Benim; kâhinlerin alametlerini boşa çıkaran, onların bütün bildirdiklerini cehalete dönüştüren, hikmet sahiplerini gerisin geri çeviren, onların amellerini insanlara bildiren, kullarımın sözünü doğrulayan ve elçilerimin dediğini tamamlayan Benim.' Sonra şöyle dedi: 'Bu şeyleri yaratan Rab Benim. Yaratanıyla çekişen ve kendisinin balçık çömlekten olduğunu bilmeyenin vay haline! Çamur çömlekçiye: 'Beni niçin yapıyorsun?' diyebilir mi? Yahut ona: 'Beni yapan sen değilsin' diyebilir mi? Babasına: 'Beni niçin doğurttun?' veya anasına: 'Bana niçin hamile kaldın?' diyenin vay haline! İsrail'in Kuddûs'u ve
إسرائيل ومخلصه: أنا الذي خلقت السماء ومددتها بيدي وجميع أجنادها، وجعلت فيها الكواكب البهية.
Kurtarıcısı olan Rab şöyle buyuruyor: Göğü ve onun bütün ordularını yaratan, elimle seren ve içine parlak yıldızlar koyan Benim.'
ذكر ما يحتاج إليه المفسرون - ويثمر إن شاء الله ﷾ زيادة الإيقان لكل مسلم - من قصة عيسى ﵇ في ولادته وما يتعلق بهذه السورة من مبدإ أمره ومنتهاه وبعض ما ظهر على يديه من الآيات ولسانه من الحكم المشيرة إلى أنه عبد الله ورسوله وغير ذلك من الأناجيل الأربعة التي في أيدي النصارى اليوم، وقد أدخلت كلام بعضهم في بعض وجمعت ما تفرق من المعاني في سياقاتهم بحيث صار الكل حديثاً واحداً:
Müfessirlerin ihtiyaç duyduğu —ve Allah Azze ve Celle'nin izniyle her Müslümanın yakinini artıracak olan— İsa aleyhisselam'ın doğumu kıssasından, onun meselesinin başlangıcı ve sonuna dair bu sureyle ilgili hususlardan, elinde zahir olan bazı mucizelerden ve onun Allah'ın kulu ve elçisi olduğuna işaret eden dilindeki hikmetlerden günümüz Hristiyanlarının ellerindeki dört İncil'den derlenen kısımların zikri: Bazısının sözünü bazısına dahil ettim ve anlatımlarındaki dağınık manaları tek bir rivayet haline gelecek şekilde topladım:
قال متى - ومعظم السياق له -: كتاب ميلاد يسوع المسيح بن داود بن ابراهيم عليهم الصلاة والسلام، ثم قال: لكل الأجيال من إبراهيم إلى داود أربعة عشر جيلاً، ومن داود إلى زربابل أربعة عشر جيلاً، ومن زربابل إلى المسيح أربعة عشر جيلاً؛ لما خطبت مريم أمه ليوسف قبل أن يفترقا وجدت حبلاً من
Matta —ki metnin çoğu onundur— şöyle dedi: 'İbrahim oğlu Davud oğlu İsa Mesih'in —aleyhimüssalâtü vesselâm— soy kitabı.' Sonra dedi ki: 'İbrahim'den Davud'a kadar bütün nesiller on dört nesildir; Davud'dan Zerubbabil'e kadar on dört nesildir; Zerubbabil'den Mesih'e kadar on dört nesildir. Annesi Meryem, Yusuf'a nişanlandığında, henüz bir araya gelmelerinden önce Kutsal
روح القدس، وكان يوسف خطيبها صديقاً ولم يرد أن ينشرها، وهم بتخليتها سراً، وفيما هو مفكر في هذا إذا ظهر له ملاك الرب في الحلم قائلاً: يا يوسف بن داود! لا تخف أن تأخذ مريم خطيبتك، فإن الذي تلده هو من روح القدس، وستلد ابناً ويدعى اسمه يسوع، وهو يخلص شعبه من خطاياهم، هذا كله كان لكي يتم ما قيل من قبل الرب على لسان النبي القابل: ها هو ذا العذراء تحبل وتلد ابناً، ويدعى اسمه «عمانويل» الذي تفسيره: الله معنا، فقام يوسف من النوم وصنع كما أمره ملاك الرب وأخذ مريم خطيبته ولم يعرفها حتى ولدت ابناه البكر، ودعي اسمه يسوع.
Ruh'tan gebe olduğu anlaşıldı. Nişanlısı Yusuf doğru bir adamdı ve onu rezil etmek istemeyerek gizlice bırakmayı düşündü. O bunları düşünürken Rabbin meleği rüyada ona görünerek şöyle dedi: 'Ey Davud oğlu Yusuf! Nişanlın Meryem'i almaktan korkma; çünkü onda doğacak olan Kutsal Ruh'tandır. Bir oğul doğuracak ve adını İsa koyacaksın; çünkü o, kavmini günahlarından kurtaracaktır.' Bütün bunlar, Rabbin peygamberin diliyle söylediği şu söz yerine gelsin diye oldu: 'İşte bakire kız gebe kalacak ve bir oğul doğuracak; onun adı İmmanuel —anlamı: Allah bizimledir— konulacaktır.' Yusuf uykudan uyandı, Rabbin meleğinin kendisine emrettiği gibi yaptı ve nişanlısı Meryem'i yanına aldı; ilk oğlunu doğuruncaya kadar onu bilmedi ve adını İsa koydu.'
وفي إنجيل لوقا: ولما كان في تلك الأيام - أي أيام ولادة يحيى بن زكريا ﵈ خرج أمر من أوغوسطوس قيصر
Luka İncili'nde ise şöyledir: 'O günlerde —yani Zekeriya oğlu Yahya'nın —aleyhimesselâm— doğum günlerinde— Sezar Avgustus'tan bir emir çıktı;
بأن يكتب جميع المسكونة هذه الكتبة الأولى في ولاية فرسوس على الشام، فمضى جميعهم ليكتتب كل واحد منهم في مدينته، فصعد يوسف أيضاً من الجليل من مدينة الناصرة إلى اليهودية إلى مدينة داود التي تدعى بيت لحم، لأنه كان من بيت داود وقبيلته ليكتتب مع مريم خطيبته وهي حبلى، فبينما هما هناك إذ تمت أيام ولادتها لتلد، فولدت ابنها البكر ولفته وتركته في مزود لأنه لم يكن لهما موضع حيث نزلا، وكان في تلك الكورة رعاة يسهرون لحراسة الليل نوباً على مراعيهم، وإذا ملاك الرب قد وقف بهم ومجد الرب أشرق عليهم، فخافوا خوفاً عظيماً، قال لهم الملاك: لا تخافوا الآن، هو ذا أبشركم بفرح عظيم يكون لكم ولجميع الشعوب، لأنه ولد لكم اليوم مخلص، الذي هو المسيح في مدينة داود، وهذه علامة لكم أنكم تجدون طفلاً ملفوفاً موضوعاً في مزود، وللوقت بغتة تراءى مع الملاك جنود كثيرة سماويون، يسبحون الله ﷾ ويقولون: المجد لله في العلى، وعلى الأرض السلام، وفي الناس المسرة؛ فلما صعد الملائكة إلى السماء قال الرجال الرعاة بعضهم لبعض: امضوا بنا إلى بيت لحم لننظر الكلام الذي أعلمنا به الرب، فجاؤوا مسرعين فوجدوا مريم ويوسف والطفل موضوعاً في
bütün dünyanın yazılması emredildi. Bu ilk nüfus sayımı Kireniyus'un Şam valiliği zamanındaydı. Herkes yazılmak için kendi şehrine gitti. Yusuf da Davud'un evinden ve soyundan olduğu için Celile'den, Nasıra şehrinden Yahudiye'ye, Beytüllahim denilen Davud'un şehrine, gebe olan nişanlısı Meryem ile birlikte yazılmak üzere çıktı. Onlar oradayken Meryem'in doğum günleri tamamlandı ve ilk oğlunu doğurdu; onu kundaklayıp bir yemliğe yatırdı; çünkü konakladıkları yerde onlara yer yoktu. O bölgede, kırlarda nöbetleşe gece sürülerini bekleyen çobanlar vardı. Ansızın Rabbin meleği yanlarında durdu ve Rabbin görkemi çevrelerini aydınlattı; çok korktular. Melek onlara dedi ki: 'Artık korkmayın, işte size ve bütün kavme olacak büyük bir sevinci müjdeliyorum; çünkü bugün size Davud'un şehrinde bir Kurtarıcı doğdu, o da Mesih'tir. Size işaret şudur: Kundaklanmış ve yemlikte yatan bir çocuk bulacaksınız.' O anda meleğin yanında göksel ordulardan büyük bir topluluk belirdi; Allah Azze ve Celle'yi tesbih edip şöyle diyorlardı: 'En yücelerde Allah'a hamd, yeryüzünde esenlik ve insanlara hoşnutluk olsun.' Melekler göğe çekilince çobanlar birbirlerine dediler ki: 'Haydi Beytüllahim'e gidelim de Rabbin bize bildirdiği bu sözü görelim.' Aceleyle geldiler ve Meryem'i, Yusuf'u ve
مزود؛ فلما رأوه علموا أن الكلام الذي قيل لهم عن الصبي حق، وكل من سمع تعجب مما تكلم به الرعاة، وكانت مريم تحفظ هذا الكلام كله وتقيه، ورجع الرعاة يمجدون الله ﷾ ويسبحون على كل ما سمعوا وعاينوا كما قيل لهم.
yemlikte yatan çocuğu buldular. Onu görünce, çocuk hakkında kendilerine söylenen sözün doğru olduğunu anladılar. İşitenlerin hepsi çobanların anlattıklarına şaştılar. Meryem ise bütün bu sözleri koruyor ve üzerinde düşünüyordu. Çobanlar da kendilerine bildirildiği gibi işittikleri ve gördükleri her şey için Allah Azze ve Celle'yi yücelterek ve O'na hamdederek geri döndüler.
ولما تمت ثمانية أيام أتوا به ليختن ودعوا اسمه يسوع كالذي دعاه الملاك قبل أن تحبل به في البطن، فلما كملت أيام تطهيرها - على ما في ناموس موسى - صعدوا به إلى يروشليم ليقيموه للرب، كما هو مكتوب في ناموس الرب أن كل ذكر فاتح رحم أمه يدعى قدوس الرب، ويقرب عنه - كما هو مكتوب في ناموس الرب - زوج
Sekiz gün tamamlanınca onu sünnet etmek için getirdiler ve henüz ana rahmine düşmeden önce meleğin koyduğu gibi adını İsa koydular. Musa'nın şeriatına göre arınma günleri tamamlanınca, onu Rabbe takdim etmek üzere Yeruşalim'e götürdüler; nitekim Rabbin şeriatında: 'Ana rahmini açan her erkek çocuk Rabbe adanmış sayılacaktır' diye yazılmıştır ve Rabbin şeriatında yazıldığı gibi bir çift
يمام أو فرخا حمام؛ وكان إنسان بايروشليم اسمه شمعون، وكان رجلاً باراً تقياً، يرجو عز بني إسرائيل، وروح القدس كان عليه، وكان يوحى إليه من روح القدس أنه لا يموت حتى يعاين المسيح الرب، فأقبل بالروح إلى الهيكل عندما جاؤوا بالطفل يسوع ليصفى عنه كما يجب في الناموس، فحمله على ذراعه وبارك الرب قائلاً: الآن يا سيد! أطلق عبدك بسلام لكلامك، لأن عيني أبصرتك خلاصك الذي أعددت قدام جميع الشعوب، نور استعلن للأمم ومجد لشعبك إسرائيل، وكان يوسف وأمه يتعجبان مما يقال عنه، وباركهما شمعون وقال لمريم أمه: هوذا هذا موضوع لسقوط كثير وقيام كثير من بني إسرائيل. وكانت حنة النبية ابنة فانوئل من سبط أشير قد طعنت في أيامها وأقامت مع
kumru veya iki güvercin yavrusu kurban etmek üzere [götürdüler]. Yeruşalim'de Şimeon adında bir adam vardı; doğru, takva sahibi ve İsrailoğullarının tesellisini bekleyen bir adamdı, Kutsal Ruh onun üzerindeydi. Kutsal Ruh tarafından kendisine, Rab Mesih'i görmeden ölmeyeceği vahyedilmişti. Şeriatın gereği yerine getirilmek üzere çocuk İsa'yı getirdiklerinde Ruh'un yönlendirmesiyle mabede geldi; çocuğu kucağına aldı ve Rabbe şükrederek şöyle dedi: 'Ey Efendim! Artık sözün uyarınca kulunu esenlikle salıver; çünkü gözlerim, bütün halkların önünde hazırladığın kurtuluşunu, milletlere açıklanacak bir nuru ve kavmin İsrail için izzeti gördü.' Yusuf ve annesi çocuk hakkında söylenenlere şaşıyorlardı. Şimeon onları kutsadı ve annesi Meryem'e: 'İşte bu çocuk, İsrailoğullarından birçoğunun düşüşü ve kalkışı için belirlenmiştir' dedi. Aşer kabilesinden Fanuel'in kızı Hanna adında bir peygamber kadın vardı; günleri ilerlemişti,
زوجها سبعة وستين بعد بكوريتها، وترملت أربعة وثمانين عاماً غير مفارقة للهيكل عائدة للصّوم، وللطلبة ليلاً ونهاراً، وفي تلك الساعة جاءت قدامه معترفة لله وكانت تتكلم من أجله عند كل أحد، تترجى خلاص يروشليم، فلما أكملوا كل شيء على ما في ناموس الرب رجعوا إلى الجليل إلى مدينتهم الناصرة، فأما الصبي فكان ينشأ ويتقوى بالروح ويمتلىء بالحكمة، ونعمة الله كانت عليه، وأبواه يمضيان إلى يروشليم في كل سنة في عيد الفصح.
kızlığından sonra kocasıyla yedi yıl yaşamış, seksen dört yıl dul kalmıştı; mabetten ayrılmaz, gece gündüz oruçla ve dualarla ibadet ederdi. Tam o saatte gelip Allah'a şükretti ve Yeruşalim'in kurtuluşunu bekleyen herkese ondan bahsetti. Rabbin şeriatında olan her şeyi tamamlayınca Celile'ye, kendi şehirleri Nasıra'ya döndüler. Çocuk ise büyüyor, ruhça güçleniyor ve hikmetle doluyordu; Allah'ın lütfu onun üzerindeydi. Anne babası da her yıl Fısıh Bayramı'nda Yeruşalim'e giderlerdi.
وقال متى: فلما ولد يسوع في بيت لحم يهودا في أيام هيرودس الملك إذا مجوس وافوا من المشرق إلى يروشليم قائلين: أين هو المولود ملك اليهود لأنا رأينا نجمة في المشرق، ووافينا لنسجد له، فلما سمع هيرودس الملك اضطرب وجمع يروشليم وجمع كل رؤساء الكهنة وكتبة الشعب واتسخبرهم: أين يولد المسيح؟ فقالوا
Matta şöyle dedi: İsa, Kral Hirodes günlerinde Yahudiye'nin Beytüllahim şehrinde doğduğunda, doğudan Yeruşalim'e Mecusiler gelip şöyle dediler: 'Yahudilerin kralı olarak doğan nerede? Çünkü biz onun yıldızını doğuda gördük ve ona secde etmeye geldik.' Kral Hirodes bunu duyunca telaşlandı; bütün Yeruşalim'i, bütün başkâhinleri ve halkın din bilginlerini toplayıp onlara: 'Mesih nerede doğacak?' diye sordu. Onlar da
له: في بيت لجحم أرض يهودا - كما هو مكتوب في النبي: وأنت يا بيت لحم أرض يهودا لست بصغيرة في ملوك يهود، يخرج منك مقدم، الذي يرعى شعب بني إسرائيل.
ona: 'Yahudiye'nin Beytüllahim şehrinde' dediler; 'çünkü peygamberde şöyle yazılmıştır: Ve sen, Yahudiye topraklarındaki Beytüllahim, Yahuda önderleri arasında asla en önemsiz değilsin; çünkü İsrailoğulları kavmimi güdecek olan bir önder senden çıkacaktır.'
حينئذ دعا هيرودس والروم المجوس سراً، وتحقق منهم الزمان الذي ظهر لهم فيه النجم وأرسلهم إلى بيت لحم قائلاً: امضوا فابحثوا عن الصبي باجتهاد، فإذا وجدتموه فأخبروني لآتي أنا وأسجد له، فلما سمعوا من الملك ذهبوا، وإذا النجم الذي رأوه في المشرق يقدمهم حتى جاء ووقف حيث كان الصبي، فلما رأوا النجم فرحوا فرحاً عظيماً جداً، وأتوا إلى البيت فرأوا الصبي، مع مريم أمه، فخروا له سجداً وفتحوا أوعيتهم وقدموا له قرابين ذهباً ولُباناً ومُرّاً، وأنحى إليهم في الحلم أن لا يرجعوا إلى هيردوس، بل يذهبوا في طريق أخرى إلى كورتهم، فلام ذهبوا وإذ ملاك الرب تراءى ليوسف في الحلم قائلاً: قم، خذ الصبي وأمه واهرب إلى أرض مصر وكن هناك حتى أقول لك فإن هيردوس مزمع أن يطلب الصبي ليهلكه، فقام وأخذ الصبي أمه
Bunun üzerine Hirodes ve Romalılar Mecusileri gizlice çağırıp yıldızın kendilerine göründüğü zamanı onlardan tam olarak öğrendi ve onları Beytüllahim'e göndererek: 'Gidin, çocuğu dikkatle araştırın; bulunca bana haber verin ki ben de gelip ona secde edeyim' dedi. Kralı dinledikten sonra yola çıktılar; doğuda gördükleri yıldız önlerinde gidiyordu, nihayet çocuğun bulunduğu yerin üzerine gelip durdu. Yıldızı görünce pek çok sevindiler. Eve girip çocuğu annesi Meryem ile birlikte gördüler; yere kapanıp ona secde ettiler, hazinelerini açıp ona altın, sığla ve mür hediyeleri sundular. Rüyada kendilerine Hirodes'e dönmemeleri vahyedilince başka bir yoldan memleketlerine döndüler. Onlar gittikten sonra Rabbin meleği rüyada Yusuf'a görünerek şöyle dedi: 'Kalk, çocuğu ve annesini al, Mısır'a kaç ve ben sana haber verinceye kadar orada kal; çünkü Hirodes çocuğu yok etmek için arayacaktır.' Yusuf kalktı, geceleyin çocuğu ve annesini
ليلاً، ومضى إلى مصر وكان هناك إلى وفاة هيرودس، لكي يتم ما قيل من قبل الرب بالنبي القابل من مصر: دعوت ابني؛ حينئذ لما رأى هيرودس سخرية المجوس به غضب جداً وأرسل، فقتل كل صبيان بيت لحم وكل تخومها من ابن سنتين فما دون، كنحو الزمان الذي تحقق عنده من المجوس، حينئذ تم ما قيل من أرميا النبي حيث يقول: صوت سمع في الزأمة، بكاء ونوح وعويل كثير، راحيل تبكي على بنيها ولا تريد أن تتعزى لفقدهم؛ فلما مات هيرودس ظهر ملاك الرب ليوسف في الحلم بمصر قائلاً: قم، خذ الصبي وأمه واذهب إلى أرض إسرائيل؛ فما سمع أن أورشلاوش قد ملك على اليهودية عوض هيرودس أبيه خاف أن يذهب إلى هناك، فأخبر في الحلم وذهب إلى حور ناحية الجليل، فأتى وسكن في مدينة تدعى ناصرة لكي يتم ما قيل في الأنبياء: إنه يدعى ناصريا
alarak Mısır'a gitti ve Hirodes'in ölümüne kadar orada kaldı; ta ki Rabbin, peygamber vasıtasıyla söylediği: 'Oğlumu Mısır'dan çağırdım' sözü yerine gelsin. Bunun üzerine Hirodes, Mecusiler tarafından aldatıldığını görünce çok öfkelendi ve adamlar gönderip Mecusilerden öğrendiği vakte göre Beytüllahim'deki ve bütün sınırlarındaki iki yaş ve daha küçük bütün erkek çocukları öldürttü. Böylece Yeremya peygamber aracılığıyla söylenen şu söz yerine geldi: 'Rama'da bir ses işitildi; ağlayış, feryat ve büyük bir figan. Rahel çocukları için ağlıyor, teselli edilmek istemiyor; çünkü onlar artık yok.' Hirodes ölünce Rabbin meleği Mısır'da rüyada Yusuf'a görünerek dedi ki: 'Kalk, çocuğu ve annesini al, İsrail topraklarına git.' Ancak Hirodes'in yerine oğlu Arhelas'ın Yahudiye'de krallık ettiğini duyunca oraya gitmekten korktu; rüyada uyarılınca Celile bölgesine gitti. Gelip Nasıra denilen şehirde yerleşti; ta ki peygamberlerde söylenen: 'Ona Nasıralı denilecektir' sözü yerine gelsin.
وفي إنجيل لوقا: فلما تمت له اثنتا عشرة سنة مضوا إلى يروشليم إلى العيد كالعادة، فلما كملت الأيام ليعودوا تخلف عنهما يسوع في يروشليم ولم تعلم أمه ويوسف، لأنهما كانا يظنان أنه مع السائرين في الطريق، فلما ساروا نحو يوم طلباه عند أقربائهما ومعارفهما فلم يجداه، فرجعا إلى يروشليم يطلبانه، وبعد ثلاثة أيام وجداه في الهيكل جالساً بين العلماء يسمع منهم ويسألهم، وكان كل من يسمعه مبهوتين من علمه وإجابته لهم، فلما أبصراه بهتا، فقالت له أمه: يا بني! ما هذا الذي صنعت بنا؟ إن أباك وأنا كنا نطلبك باجتهاد معذبين، فقال لهما: لم تطلباني؟ أما تعلمان أنه ينبغي أن أكون في الذي لأبي؟ فأما هما فلم يفهما الكلام ونزل معهما وجاء إلى الناصرة وكان يطيعهما، فأما يسوع فكان ينشأ في قامته وفي الحكمة والنعمة عند الله والناس.
Luka İncili'nde ise şöyledir: 'İsa on iki yaşına bastığında, âdet olduğu üzere bayram için Yeruşalim'e gittiler. Bayram günleri bitip de dönerlerken çocuk İsa Yeruşalim'de kaldı; annesi ve Yusuf bunu fark etmediler, zira onun kafiledekilerle birlikte olduğunu sanıyorlardı. Bir günlük yol gittikten sonra onu akrabalar ve tanıdıklar arasında aradılar; bulamayınca onu aramak üzere Yeruşalim'e geri döndüler. Üç gün sonra onu mabette, din bilginlerinin ortasında oturmuş, onları dinlerken ve onlara sorular sorarken buldular. Onu dinleyenlerin hepsi onun aklına ve verdiği cevaplara hayran kalıyordu. Onu görünce şaşırdılar; annesi ona: 'Oğlum, bize neden böyle yaptın? İşte babanla ben keder içinde seni arıyorduk' dedi. O da onlara: 'Beni niçin arıyordunuz? Babamın evinde bulunmam gerektiğini bilmiyor muydunuz?' dedi. Fakat onlar kendisine söylediği bu sözü anlamadılar. İsa onlarla birlikte inip Nasıra'ya geldi ve onlara itaat etti. İsa boyca, hikmetçe ve Allah'ın ve insanların nezdindeki lütufta gelişiyordu.'
قال متى: وفي تلك الأيام جاء يوحنا المعمدان يكرز في برية
Matta şöyle dedi: 'O günlerde Vaftizci Yahya geldi; çölünde vaaz ediyordu
يهودا - إلى آخر ما تقدم آنفاً من بشارة يحيى ﵊ به، ثم قال: حينئذ أتى يسوع من الجليل إلى الأردن ليعتمد من يوحنا، فامتنع يوحنا منه وقال: أنا المحتاج أن أعتمد منك وأنت تأتي إلي، فأجاب يسوع: دع الآن، هكذا يجب لنا أن نكمل كل البر، حينئذ تركه فاعتمد يسوع، وللوقت صعد من الماء فانفتحت له السماوات، ورأى روح الله نازلاً كمثل حمامة جائياً إليه. وقال مرقس: وكان تلك الأيام جاء يسوع من ناصرة الجليل واصطنع في نهر الأردن من يوحنا، فساعة صعد من الماء رأى السماوات قد انشقت، وروح القدس كالحمامة نزلت عليه، وللوقت أخرجه الروح إلى البرية، وأقام بها أربعين يوماً وأربعين ليلة، وهو مع الوحوش، والملائكة تخدمه. وقال متى: وصام أربعين يوماً وأربعين ليلة. وقال لوقا: وكان لما اعتمد جميع الشعب واعتمد يسوع فبينما هو يصلي انفتحت السماء ونزل عليه روح القدس شبه جسد حمامة، وكان قد صار ليسوع ثلاثون سنة وكان يُظنّ أنه ابن يوسف وأن يسوع امتلأ من روح القدس ورجع من الأردن، فانطلق به الروح أربعين يوماً،
Yahudiye...' -az önce Yahya aleyhisselâm'ın onu müjdelemesine dair geçen kısmın sonuna kadar-. Sonra şöyle dedi: 'O vakit İsa, Yahya tarafından vaftiz edilmek üzere Celile'den Şeria'ya geldi. Fakat Yahya ona engel olmak isteyerek: 'Benim senin tarafından vaftiz edilmeye ihtiyacım varken sen mi bana geliyorsun?' dedi. İsa cevap verip: 'Şimdilik bırak, çünkü her doğruluğu böylece tamamlamamız bize gerekir' dedi. Bunun üzerine onu bıraktı ve İsa vaftiz oldu. Vaftiz olur olmaz sudan çıktı; o anda gökler ona açıldı ve Allah'ın Ruhunun bir güvercin gibi inip üzerine geldiğini gördü.' Markos ise şöyle dedi: 'O günlerde İsa Celile'nin Nasıra'sından geldi ve Şeria Nehri'nde Yahya tarafından vaftiz edildi. Sudan çıktığı anda göklerin yarıldığını ve Kutsal Ruh'un bir güvercin gibi üzerine indiğini gördü. Hemen ardından Ruh onu çöle çıkardı; kırk gün kırk gece orada kaldı, yabani hayvanlarla birlikteydi ve melekler ona hizmet ediyordu.' Matta ise: 'Kırk gün kırk gece oruç tuttu' dedi. Luka da şöyle dedi: 'Bütün halk vaftiz olup İsa da vaftiz edildiğinde, o dua ederken gök açıldı ve Kutsal Ruh bedensel bir güvercin görünüşünde onun üzerine indi. İsa yaklaşık otuz yaşlarındaydı ve Yusuf'un oğlu sanılıyordu. İsa Kutsal Ruh ile dolu olarak Şeria'dan döndü; Ruh onu kırk gün boyunca götürdü...'
لم يأكل شيئاً في تلك الأيام؛ ثم قال: ورجع يسوع إلى الجليل بقوة الروح وخرج خبره في كل الكورة، وكان يعلم في مجامعهم ويمجده كل أحد، وجاء إلى الناصرة حيث كان تربى ودخل كعادته إلى مجمعهم يوم السبت، وقام ليقرأ فدفع إليه سفر أشعيا النبي فلما فتح السفر وجد الموضع الذي فيه مكتوب: روح الرب عليّ، من أجل هذا مسحني وأرسلني لأبشر المساكين وأشفي منكسري القلوب وأبشر المأسورين بالتخلية والعميان بالنظر، وأرسل المربوطين بالتخلية، وأبشر بالسنة المقبولة للرب والأيام التي أعطانا إلهنا؛ ثم طوى السفر ودفعه إلى الخادم وجلس، وكل من كان في الجمع كانت عيونهم محدقة إليه، فبدأ يقول لهم: اليوم كمل هذا المكتوب بأسماعكم؛ وفي إنجيل يوحنا: إن يسوع قال: إن كنت أنا أشهد لنفسي فليست شهادتي حقاً، ولكن الذي يشهد لي بها حق، أنتم أرسلتم إليّ يوحنا فشهد لي بالحق، وأما أنا فلست أطلب شهادة من إنسان ولكني
o günlerde hiçbir şey yemedi.' Sonra dedi ki: 'İsa Ruh'un kudretiyle Celile'ye döndü; haberi bütün bölgeye yayıldı. Havralarında öğretiyor ve herkes tarafından övülüyordu. Büyüdüğü Nasıra'ya geldi; âdeti olduğu üzere cumartesi günü havraya girdi ve okumak için ayağa kalktı. Kendisine İşaya peygamberin kitabı verildi; kitabı açtığında şu yazılı olan yeri buldu: 'Rabbin Ruhu üzerimdedir; çünkü O, yoksullara müjdeyi vermem, kalbi kırık olanları iyileştirmem, tutsaklara serbest kalacaklarını ve körlere gözlerinin açılacağını bildirmem, ezilenleri özgürlüğe kavuşturmam ve Rabbin lütuf yılını ve İlahımızın bize verdiği günleri ilan etmem için beni meshetti.' Sonra kitabı kapattı, görevliye verip oturdu. Havradakilerin hepsinin gözleri onun üzerindeydi. Onlara: 'Dinlediğiniz bu yazı bugün gerçekleşti' demeye başladı.' Yuhanna İncili'nde ise şöyledir: İsa dedi ki: 'Eğer ben kendime şahitlik edersem şahitliğim doğru değildir; fakat benim için şahitlik edenin şahitliği doğrudur. Siz Yahya'ya adamlar gönderdiniz, o da hakikate şahitlik etti. Ben ise insandan şahitlik kabul etmem; lakin
أقول هذا لتخلصوا أنتم، وأنا على أعظم من شهادة يوحنا لأن الأعمال التي أعملها تشهد من أجلي أن الرب أرسلني، والذي أرسلني قد شهد لي ولم تسمعوا قط صوته ولا عرفتموه ولا رأيتموه، وكلمته لا تثبت فيكم لأنكم لستم تؤمنون بالذي أرسل، فتشوا الكتب التي تظنون أن تكون لكم بها حياة الأبد فهي تشهد من أجلي، لست آخذ المجد من الناس أنا أتيت باسم أبي فلم تقبلوني، وإن أتاكم آخر باسم نفسه قبلتموه، كيف تقدرون أن تؤمنوا وإنما تقبلون المجد بعضكم، من بعض ولا تظنون أن المجد من الله تعالى الواحد، لا تظنوا أني أشكوكم، إن لكم من يشكوكم: موسى الذي عليه تتوكلون، فلو كنتم آمنتم بموسى آمنتم بي، لأن ذلك كتب من أجلي، وإن كنتم لا تؤمنون بكتب ذلك فكيف تؤمنون بكلامي - انتهى ما وقع الاختيار أخيراً على إثباته هنا، وفيه من الألفاظ المنكرة في شرعنا إطلاق الأب والابن، وقد تقدم التنبيه على مثل ذلك.
siz kurtulasınız diye bunu söylüyorum. Benim Yahya'nınkinden daha üstün bir şahitliğim var; çünkü yapmakta olduğum işler, Rabbin beni gönderdiğine dair benim için şahitlik etmektedir. Beni gönderen de benim için şahitlik etmiştir; siz ne O'nun sesini işittiniz, ne O'nu tanıdınız, ne de O'nu gördünüz. O'nun sözü sizde durmuyor; çünkü O'nun gönderdiğine inanmıyorsunuz. Kendilerinde ebedi hayata sahip olduğunuzu sandığınız Kutsal Yazıları araştırın; onlar benim için şahitlik etmektedir. Ben insanlardan övgü kabul etmem; ben Babamın adıyla geldim ama beni kabul etmiyorsunuz; şayet bir başkası kendi adıyla gelse onu kabul edersiniz. Birbirinizden övgü kabul edip de tek olan Yüce Allah'tan gelen övgüyü aramazken nasıl iman edebilirsiniz? Sizi şikâyet edeceğimi sanmayın; sizi şikâyet eden biri var: Güvendiğiniz Musa! Eğer Musa'ya iman etmiş olsaydınız bana da iman ederdiniz; çünkü o benim için yazmıştır. Fakat onun yazılarına inanmıyorsanız, benim sözlerime nasıl inanacaksınız?' —burada zikredilmesi uygun görülen kısımlar sona erdi. Bu metinlerde şeriatımızda münker sayılan 'Baba' ve 'Oğul' lafızlarının kullanımı mevcuttur; nitekim buna benzer hususlara daha önce dikkat çekilmişti.
ولما أتاهم ﷾ من أمر عيسى ﵊ بالفصل في البيان الذي ليس بعده إلا العناد، فبين أولاً ما تفضل
Allah Azze ve Celle İsa aleyhisselam'ın meselesinde onlara ardından sadece inadın kalacağı kesin bir beyan getirince —öncelikle İsa aleyhisselam'ın yaratılış
فيه عيسى ﵊ من أطوار الخلق الموجبة للحاجة المنافية للإلهية، ثم فضح بتمثيله بآدم ﵊ شبهتَهم، ألزمهم عل تقديره بالفيصل الأعظم للمعاند الموجب للعذاب المستأصل أهل الفساد فقال ﷾: {فمن} أي فتسبب عما آتيناك به من الحق في أمره أنا نقول لك: من {حآجك فيه} أي خاصمك بإيراد حجة، أي كلام يجعله في عداد ما يقصد.
evrelerindeki ihtiyacı gerektiren ve ilahlığa aykırı olan durumlarını açıklayıp, ardından Âdem aleyhisselam misaliyle onların şüphelerini boşa çıkarınca— Kendi takdiri uyarınca inatçı olanı ilzam eden ve fesat ehlini kökünden kazıyacak azabı gerektiren en büyük hakem tayinini (mübâheleyi) getirip şöyle buyurdu: {فَمَنْ} “Artık kim” yani sana onun hakkında getirdiğimiz bu haktan sonra sana deriz ki: Her kim {حَآجَّكَ فِيهِ} “onun hakkında seninle tartışırsa” yani bir delil getirerek seninle çekişirse ki bu sözünü kastedilen şeyler arasına sokmaya çalışır.
ولما كان الملوم إنما هو من بلغته هذه الآيات وعرف معناها دون من حاج في الزمان الذي هو بعد نزولها دون اطلاعه عليها قال: {من} أي مبتدئاً المحاجة من، ويجوز أن يكون الإتيان بمن لئلا يفهم أن المباهلة تختص بمن استغرق زمان البعد بالمجادلة {بعدما جآءك من العلم} أي الذي أنزلنان إليك وقصصناه عليك في أمره {فقل تعالوا} أي اقبلوا أيها المجادلون إلى أمر نعرف فيه علو المحق وسفول المبطل {ندع أبنآءنا وأبناءكم} أي الذي هم أعز ما عند الإنسان لكونهم بعضه {ونساءنا ونساءكم} أي اللاتي هن أولى ما يدافع عنه
Kınanacak olan kimse, bu ayetlerin kendisine ulaştığı ve manasını bildiği kimsedir; yoksa bu ayetlerin inişinden sonraki bir zamanda onlardan haberi olmadan tartışan kimse değildir. Bu sebeple şöyle buyurdu: {مِنۢ} “-den sonra” yani tartışmayı şuradan itibaren başlatarak —mübâhelenin sadece tartışmayı uzun zaman sürdüren kimseye has olduğu zannedilmesin diye min (مِنْ) edatının getirilmiş olması da caizdir— {بَعْدِ مَا جَآءَكَ مِنَ ٱلْعِلْمِ} “sana gelen ilimden sonra” yani onun hakkında sana indirdiğimiz ve sana anlattığımız ilimden sonra, {فَقُلْ تَعَالَوْا۟} “de ki: Gelin!” yani ey tartışanlar, haklının üstünlüğünü ve batıl ehlinin alçaklığını anlayacağımız bir işe yönelin: {نَدْعُ أَبْنَآءَنَا وَأَبْنَآءَكُمْ} “oğullarımızı ve oğullarınızı çağıralım” ki onlar insanın bir parçası olmaları hasebiyle en kıymetlileridir; {وَنِسَآءَنَا وَنِسَآءَكُمْ} “kadınlarımızı ve kadınlarınızı” ki onlar insanın savunmaya en layık olduğu kimselerdir;
أولو الهمم العوالي {وأنفسنا وأنفسكم} فقدم ما يدافع عنه ذوو الأحساب ويفدونه بنفوسهم، وقدم منه الأعز الألصق بالأكباد وختم بالمدافع، وهذا الترتيب على سبيل الترقي إذا اعتبرت أنه قدم الفرع ثم الأصل وبدأ بالأدنى وختم بالأعلى، وفائدة الجمع الإشارة إلى القطع بالوثوق بالكون على الحق. ثم ذكر ما له هذا الجمع مشيراً بحرف التراخي إلى خطر الأمر وأنه مما ينبغي الاهتمام به والتروي له وإمعان النظر فيه لوخامة العاقبة وسوء المنقلب للكاذب فقال: {ثم نبتهل} أي نتضرع - قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كما نقله الإمام أبو حيان في نهره. وقال الحرالي: الابتهال طلب البهل، والبهل أصل معناه التخلي والضراعة في مهم مقصود - انتهى. {فنجعل لعنت الله} أي الملك الذي له العظمة كلها فهو يجبر ولا يجار عليه، أي إبعاد وطرده {على الكاذبين *} وقال ابن الزبير بعد ما تقدم من كلامه: ثم لما أتبعت قصة آدم ﵊ يعني في البقرة - بذكر بني إسرائيل لوقوفهم من تلك القصص على ما
yüksek gayret sahipleri olanlar [savunur]; {وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمْ} “kendimizi ve kendinizi [çağıralım]”. Böylece şeref ve asalet sahiplerinin koruduğu ve canlarını uğruna feda ettiği kimseleri öne geçirdi; bunlardan da en kıymetli ve ciğere en yakın olanı başa aldı, en son olarak da savunan kişinin kendisini zikretti. Eğer önce fer'i sonra aslı getirdiği, en aşağıdan başlayıp en yukarıdakiyle bitirdiği dikkate alınırsa bu sıralama terakki (aşağıdan yukarıya yükseliş) kabilindendir. Çoğul kullanılmasının faydası ise, hak üzere bulunulduğuna dair kesin güvene işaret etmektir. Ardından, terahi (aralıklı/sonralık bildiren) bağlacıyla meselenin tehlikesine, yalancı için akıbetin ve dönüşün vahameti ile kötülüğünden ötürü bu işin önem verilmesi, üzerinde iyice düşünülüp taşınılması gereken bir mesele olduğuna işaret ederek bu toplanmanın ne için olduğunu zikredip şöyle buyurdu: {ثُمَّ نَبْتَهِلْ} “Sonra gönülden yalvaralım” yani tazarru edip yalvaralım —bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ söylemiştir, nitekim İmam Ebû Hayyân da en-Nehr'inde bunu nakletmiştir. el-Harrâllî şöyle demiştir: İbtihâl, behl talep etmektir; behl lafzının asıl anlamı ise önemli ve kastedilen bir işte kendini tamamen verip içtenlikle yalvarmaktır—; {فَنَجْعَل لَّعْنَتَ ٱللَّهِ} “Allah’ın lanetini kılalım” yani bütün azamet kendisine ait olan, boyun eğdiren ve kendisine karşı durulamayan o Hükümranın lanetini, yani uzaklaştırmasını ve kovmasını [kılalım], {عَلَى ٱلْكَٰذِبِينَ} “yalancıların üzerine!” İbnü'z-Zübeyr daha önce geçen sözlerinin ardından şöyle demiştir: Sonra Âdem aleyhisselam'ın kıssasının peşinden —yani Bakara Suresi'nde— Arapların bilmediği bu kıssalara vâkıf olmaları hasebiyle İsrâiloğulları zikredilip uyarıldıkları ve sakındırıldıkları gibi; burada da İsa aleyhisselam'ın kıssasının peşinden Havarilerin zikri ve Hristiyanların durumu mübâhele ayetine kadar getirilmiştir —sona erdi.
لم تكن العرب تعرفه، وأنذروا وحذروا؛ أتبعت قصة عيسى ﵊ يعني هنا - بذكر الحواريين وأمر النصارى إلى آية المباهلة - انتهى.
Arapların bilmediği şeyleri öğrenip uyarıldıkları ve sakındırıldıkları gibi; İsa aleyhisselam'ın kıssasının peşinden de —yani burada— Havarilerin zikri ve Hristiyanların durumu mübâhele ayetine kadar getirilmiştir —[İbnü'z-Zübeyr'in sözü] bitti.
ولما كان العلم الأزلي حاصلاً بأن المجادلين في أمر عيسى ﵊ يكفون عن المباهلة بعد المجادلة خوفاً من الاستئصال في العاجلة مع الخزي الدائم في الآجلة، وكان كفهم عن ذلك موجباً للقطع بإبطالهم في دعواهم لكل من يشاهدهم أو يتصل به خبرهم، حسن كل الحسن تعقيب ذلك بقوله: - تنبيهاً على ما فيه من العظمة - {إن هذا} أي الذي تقدم ذكره من أمر عيسى ﵇ وغيره {لهو} أي خاصة دون غيره مما يضاده {القصص الحق} والقصص - كما قال الحرالي - تتبع الوقائع بالإخبار عنها شيئاً بعد شيء على ترتيبها، في معنى قص الأثر، وهو اتباعه حتى ينتهي إلى محل ذي الأثر - انتهى.
İsa aleyhisselam konusunda tartışanların, ahiretteki sürekli rezillikle birlikte dünyada köklerinin kazınmasından korktukları için tartışmadan sonra mübâheleden vazgeçecekleri ezelî ilimde malum olduğu ve onların bundan vazgeçmeleri kendilerini gören veya haberlerine ulaşan herkes için iddialarının batıl olduğuna kesin bir delil teşkil ettiği için, taşıdığı azamete dikkat çekmek üzere bunun peşinden şöyle buyrulması son derece beliğ ve güzel olmuştur: {إِنَّ هَٰذَا} “Şüphesiz bu” yani İsa aleyhisselam ve diğerleri hakkında daha önce anlatılanlar, {لَهُوَ} “elbette odur” yani buna zıt olan başkaları değil, yalnızca odur: {ٱلْقَصَصُ ٱلْحَقُّ} “o doğru kıssa”. el-Harrâllî'nin dediği gibi kasas (kıssa); iz sürmek, yani iz sahibinin bulunduğu yere varıncaya kadar onun peşinden gitmek manasında, olayların ardı ardına sırasıyla haber verilerek takip edilmesidir —[Harrâllî'nin sözü] bitti.
ولما بدأ ﷾ القصة أول السورة بالإخبار بوحدانيته مستدلاً على ذلك بأنه الحي القيوم صريحاً ختمها بمثل ذلك إشارة وتلويحاً فقال - عاطفاً على ما أنتجه ما تقدم من أن عيسى ﷺ عبد الله ورسوله معمماً للحكم معرقاً بزيادة الجار في النفي: {وما من إله} أي معبود بحق، لأن له صفات الكمال، فهو بحيث
Allah Azze ve Celle surenin başında kıssaya Kendi birliğini haber vererek ve buna açıkça Hayy ve Kayyûm olduğunu delil getirerek başladığı gibi, kıssanın sonunu da buna benzer bir şekilde ima ve işaretle bitirdi ve —İsa sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın kulu ve elçisi olduğu sonucunu veren önceki kısımlara atıfla, hükmü genel kılarak ve nefydeki harf-i cer ziyadesiyle manayı iyice kökleştirip pekiştirerek— şöyle buyurdu: {وَمَا مِنْ إِلَٰهٍ} “Hiçbir ilah yoktur” yani hak olarak tapılan hiçbir mabut yoktur; çünkü kemal sıfatları ancak O'na aittir ve O öyle bir varlıktır ki
يضر وينفع {إلا الله} أي المحيط بصفات الكمال، لأنه الحي القيوم - كما مضى التصريح به، فاندرج في ذلك عيسى ﵊ وغيره، وقد علم من هذا السياق أنهم لما علموا تفرده تركوا المباهلة رهبة منه ﷾ علماً منهم بأنهم له عاصون ولحقّه مضيعون وأن ما يدعون إلهيته لا شيء في يده من الدفع عنهم ولا من النفع لهم، فلا برهان أقطع من هذا.
zarar verir ve fayda sağlar; {إِلَّا ٱللَّهُ} “Allah'tan başka” yani kemal sıfatlarını kuşatan [O Zat'tan başka]; çünkü daha önce açıkça ifade edildiği üzere O, Hayy ve Kayyûm'dur. Böylece İsa aleyhisselam ve başkaları da bu nefyin altına girmiş oldu. Bu bağlamdan anlaşılmıştır ki onlar Allah'ın tekliğini bildiklerinde, O'na isyan ettiklerini, O'nun hakkını zayi ettiklerini ve ilah olduğunu iddia ettikleri varlığın elinde kendilerinden zararı savacak veya onlara fayda sağlayacak hiçbir şey bulunmadığını bildiklerinden, Allah Azze ve Celle'den korkarak mübâheleyi terk ettiler. Bundan daha kesin bir delil olamaz.
ولما كان في نفي العزة والحكمة عن غيره تعالى نوع خفاء أتى بالوصفين على طريق الحصر فقال - عاطفاً على ما قدّرته مام أرشد السياق إلى أنه علة ما قبله من نفي: {وإن الله} أي الملك الأعظم {لهو} أي وحده {العزيز الحكيم *} وهذا بخلاف الحياة والقيومية فإنه لم يؤت بهما على طريق الحصر لظهورهما، وقد علم بلا شبهة بما علم من أنه لا عزيز ولا حكيم إلا هو أنه لا إله إلا هو.
Yüce Allah'ın dışındakilerden izzet ve hikmetin nefyedilmesinde bir nevi kapalılık bulunduğu için, bağlamın önceki nefiy için bir gerekçe olduğuna işaret ettiği takdir ettiğim manaya atıfla bu iki vasfı hasr (sınırlandırma) yoluyla getirerek şöyle buyurdu: {وَإِنَّ ٱللَّهَ} “Ve şüphesiz Allah” yani en büyük Hükümran, {لَهُوَ} “elbette yalnız O'dur” {ٱلْعَزِيزُ ٱلْحَكِيمُ} “Mutlak Güç Sahibi, Hüküm ve Hikmet Sahibi”. Bu durum hayat ve kayyûmiyet vasıflarının aksinedir; zira o ikisi apaçık olduğu için hasr yoluyla getirilmemiştir. O'ndan başka hiçbir Azîz ve Hakîm olmadığı bilinince, şüphesiz O'ndan başka hiçbir ilahın da bulunmadığı kesin olarak anlaşılmıştır.
ولما ثبت ذلك كله سبب عنه تهديدهم على الإعراض بقوله - منبهاً بالتعبير بأداة الشك على أنه لا يعرض عن هذا المحل البين إلا من كان عالماً بأن مبطل، ومثل ذلك لا يظن بذي عقل ولا مروة،
Bütün bunlar sabit olunca, şart edatıyla (şüphe lafzıyla) ifade ederek bu apaçık hakikatten ancak batıl üzere olduğunu bilen kimsenin yüz çevireceğine ve böyle bir şeyin de akıl ve mürüvvet sahibi birinden beklenmeyeceğine dikkat çekerek, yüz çevirmelerine karşılık onları tehdit etmeyi buna bağlayıp şöyle buyurdu:
فمن حق ذكره أن يكون من قبيل فرض المحالات: {فإن تولوا} أي عن إجابتك إلى ما تدعوا إليه {فإن الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً {عليهم} بهم، هكذا كان الأصل، فعدل عنه لتعليق الحكم بالوصف تنفيراً من مثل حالهم فقال: {بالمفسدين *} أي فهو يحكم فيهم بعلمه فينتقم منهم فسادهم بعزته انتقاماً يتقنه بحكمته فينقلبون منه بصفقة خاسر ولا يجدون من ناصر.
Bunun zikredilmesi imkânsızı farz kılma kabilindendir: {فَإِن تَوَلَّوْا۟} “Eğer yüz çevirirlerse” yani senin davet ettiğin şeye icabet etmekten [yüz çevirirlerse], {فَإِنَّ ٱللَّهَ} “şüphesiz Allah” yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan Allah, {عَلِيمٌۢ} “hakkıyla bilendir” [aslında] “onları bilendir” şeklindeydi; fakat onların bu durumundan nefret ettirmek maksadıyla hükmü vasfa bağlamak için bu ifadeden dönülerek şöyle buyruldu: {بِٱلْمُفْسِدِينَ} “o bozguncuları”. Yani O, ilmiyle onlar hakkında hüküm verir, izzetiyle onların fesatlarının intikamını hikmetiyle sağlamlaştırdığı bir cezalandırmayla alır; böylece onlar bu işten hüsrana uğramış bir ticaretle dönerler ve hiçbir yardımcı da bulamazlar.
ولما نكصوا عن المباهلة بعد أن أورد عليهم أنواع الحجج فانقطعوا، فلم تبق لهم شبهة وقبلوا الصغار والجزية، فعلم انحلالهم عما كانوا فيه من المحاجة ولم يبق إلا إظهار النتيجة، اقتضى ذلك عظم تشوفه ﷺ إليها لعظم حرصه ﷺ على هداية الخلق، فأمره بأن يذكرها مكرراً إرشادهم بطريق أخف مما مضى بأن يؤنسهم فيما يدعوهم إليه بالمؤاساة، فيدعو دعاء يشمل المحاجين من النصارى وغيرهم ممن له كتاب من اليهود وغيرهم إلى الكلمة التي قامت البراهين على حقيتها ونهضت الدلائل على صدقها،
Kendilerine her türlü delil getirilip susturulduktan sonra mübâheleden kaçındıklarında hiçbir şüpheleri kalmadı, zilleti ve cizyeyi kabul ettiler. Böylece içinde bulundukları tartışmayı terk ettikleri anlaşıldı ve geriye sadece neticenin ortaya konulması kaldı. Bu durum, mahlukatın hidayetine olan aşırı hırsından ötürü Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu son derece arzulamasına yol açtı. Bunun üzerine Allah, geçmiştekine nazaran daha yumuşak bir yolla onları irşat etmeyi tekrarlayarak bunu hatırlatmasını, davet ettiği hususta onlara ortak paydada buluşarak ülfet ve yakınlık göstermesini; böylece Hristiyanlardan ve Yahudiler ile diğer ehl-i kitaptan olan münazırları, doğruluğuna kesin bürhanların dikildiği ve sıdkına delillerin şahadet ettiği kelimeye davet etmesini emretti.
دعاء لا أعدل منه، على وجه يتضمن نفي ما قد يتخيل من إرادة التفضل عليهم والاختصاص بأمر دونهم، وذلك أنه بدأ بمباشرة ما دعاهم إليه ورضى لهم ما رضي لنفسه وما اجتمعت عليه الكتب واتفقت عليه الرسل فقال ﷾: {قل} ولما كان قد انتقل من طلب الإفحام خاطبهم تلطفاً بهم بما يحبون فقال: {يا أهل الكتاب} إشارة إلى ما عندهم في ذلك من العلم {تعالوا} أي ارفعوا أنفسكم من حضيض الشرك الأصغر والأكبر الذي أنتم به {إلى كلمة} ثم وصفها بقوله: {سواء} أي ذات عدل لا شطط فيه بوجه {بيننا وبينكم} ثم فسرها بقوله: {ألا نعبد إلا الله} أي لأنه الحائز لصفات الكمال، وأكد ذلك بقوله: {ولا نشرك به شيئاً} أي لا نعتقد له شريكاً وإن لم نعبده.
Bu davet, onlara üstünlük taslama veya kendisini onlardan ayrıcalıklı kılma gibi bir niyetin bulunmadığını da içeren, bundan daha adili olmayan bir davettir. Çünkü Hz. Peygamber onları davet ettiği şeyi bizzat kendisi uygulayarak başlamış, kendisi için razı olduğunu onlar için de razı olmuş ve kitapların üzerinde birleştiği, peygamberlerin ittifak ettiği şeyi teklif etmiştir. Allah Azze ve Celle şöyle buyurdu: {قُلْ} “De ki:” —susturma ve ilzam talebinden çıkıldığı için onlara nezaketle ve sevdikleri sıfatla hitap ederek— {يَٰٓأَهْلَ ٱلْكِتَٰبِ} “Ey Ehl-i Kitap!” —bu husustaki ilimlerine işaret ederek— {تَعَالَوْا۟} “Gelin” yani içinde bulunduğunuz küçük ve büyük şirkin çukurundan kendinizi yükseltin, {إِلَىٰ كَلِمَةٍ} “bir kelimeye” —ardından onu şu sözüyle niteledi:— {سَوَآءٍۭ} “ortak/eşit” yani hiçbir şekilde haksızlık ve aşırılık içermeyen dosdoğru [bir kelimeye], {بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} “bizimle sizin aranızda” —sonra onu şu sözüyle açıkladı:— {أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا ٱللَّهَ} “Allah’tan başkasına kulluk etmeyelim” yani kemal sıfatlarına sahip olan yalnız O olduğu için; bunu şu sözüyle tekit etti: {وَلَا نُشْرِكَ بِهِۦ شَيْـًٔا} “O’na hiçbir şeyi ortak koşmayalım” yani O'na ibadet etmesek bile O'nun için bir ortak kabul etmeyelim.
ولما كان التوجه إلى غير الله خلاف ما تدعو إليه الفطرة الأولى عبر بصيغة الافتعال فقال: {ولا يتخذ بعضنا بعضاً أرباباً} أي كعزير والمسيح والأحبار والرهبان الذين يحلون ويحرمون. ولما كان الرب قد يطلق على المعلم والمربي بنوع تربية نبه على
Allah'tan başkasına yönelmek ilk fıtratın davet ettiği şeye aykırı olduğu için ifti'âl kalıbıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا} “Birbirimizi rabler edinmeyelim” yani helal kılan ve haram koyan Üzeyir, Mesih, hahamlar ve rahipler gibi. Rab kelimesi bazen bir nevi terbiye edicilik sebebiyle muallim ve terbiyeci için de kullanılabildiğinden ötürü,
أن المحذور إنما هو اعتقاد الاستبداد، والأجتراء على ما يختص به الله ﷾ فقال: {من دون الله} الذي اختص بالكمال.
sakıncalı olan hususun ancak müstakil otorite vehmetmek ve Allah Azze ve Celle'ye has olan şeylere cüret etmek olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {مِّن دُونِ ٱللَّهِ} “Allah’ı bırakıp da” ki kemal sıfatları yalnızca O'na aittir.
ولما زاحت الشكوك وانتفت العلل أمر بمصارحتهم بالخلاف في سياق ظاهره المتاركة وباطنه الإنذار الشديد المعاركة فقال - مسبباً عن ذلك مشيراً بالتتعبير بأداة الشك إلى أن الإعراض عن هذا العدل لا يكاد يكون: {فإن تولوا} أي عن الإسلام له في التوحيد {فقولوا} أنتم تبعاً لأبيكم إبراهيم ﵇ إذ قال: {أسلمت لرب العالمين} [البقرة: ١٣١] وامتثالاً لوصيته إذ قال: {ولا تموتن إلا وأنتم مسلمون} [البقرة: ١٣٢] {اشهدوا بأنا} أي نحن {مسلمون *} أي متصفون بالإسلام منقادون لأمره، فيوشك أن يأمرنا نبيه ﷺ بقتالكم لنصرته عليكم جرياً على عادة الرسل، فنجيبه بما أجاب به الحواريون المشهدون بأنهم مسلمون، ثم نبارزكم متوجهين إليه معتمدين عليه، وأنتم تعرفون أيامه الماضية ووقائعه السالفة.
Şüpheler dağılıp mazeretler ortadan kalkınca, zahiri terk etme ve serbest bırakma, batını ise şiddetli bir savaş uyarısı taşıyan bir üslupla muhalefetlerini açıkça ilan etmelerini emretti ve —bunu önceki hükme bağlayarak ve şart edatıyla (şüphe lafzıyla) bu adaletten yüz çevirmenin aklen pek mümkün olamayacağına işaret ederek— şöyle buyurdu: {فَإِن تَوَلَّوْا۟} “Eğer yüz çevirirlerse” yani tevhid hususunda O'na teslim olmaktan [yüz çevirirlerse], {فَقُولُوا۟} “deyin ki” sizler atanız İbrahim aleyhisselam'ın: {أَسْلَمْتُ لِرَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَ} “Âlemlerin Rabbine teslim oldum” [Bakara: 131] sözüne uyarak ve onun: {وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ} “Ancak Müslümanlar olarak can verin” [Bakara: 132] vasiyetine imtisalen [şöyle deyin]: {ٱشْهَدُوا۟ بِأَنَّا} “Şahit olun ki biz” yani bizler, {مُسْلِمُونَ} “Müslümanlarız!” yani İslam vasfıyla muttasıfız ve O'nun emrine boyun eğmişizdir. Artık Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberlerin sünneti uyarınca size karşı yardımına mazhar kılmak için bizimle savaşmanızı emretmesi yakındır; biz de tıpkı Müslüman olduklarına şahitlik isteyen Havarilerin verdiği cevapla ona icabet eder, sonra da O'na yönelip O'na güvenerek sizinle çarpışırız; nitekim siz O'nun geçmişteki günlerini ve önceki hadiselerini çok iyi bilirsiniz.
ولما علم أهل الكتاب ما جبل عليه العرب من محبة أبيهم إبراهيم ﵊ وأن محمداً ﷺ أتى بدينة كما تقدم في قوله ﷾
Ehl-i Kitap, Arapların fıtratında ataları İbrahim aleyhisselam'a duydukları sevgiyi ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in de Allah Azze ve Celle'nin şu ayetinde geçtiği üzere onun diniyle geldiğini bildiklerinde:
{بل ملة إبراهيم حنيفاً وما كان من المشركين} [البقرة: ١٣٥] اجتمع ملأ من قرابتهم بحضرة النبي ﷺ، وضلل كل منهم الآخر وادعى كل منهم قصداً لاجتذاب المسلمين إلى ضلالهم بكيدهم ومحالهم اتباع إبراهيم ﵊ بأنه ﷺ كان على دينهم، ولم يكن لذلك ذكر في كتابهم، مع أن العقل يرده بأدنى التفات، لأن دين كل منهم إنما قرر بكتابهم، وكتابهم إنما نزل على نبيهم، ونبيهم إنما كان بعد إبراهيم ﵊ بدهور متطاولة، واليهود ينسبون إلى يهوذا بن يعقوب ﵇، لأخذه البكورية عن أخيه بنيامين لأمر مذكور في كتابهم، والنصارى ينسبون إلى الناصرة مخرج عيسى ﵊ في جبل الجليل، ولا يعقل أن يكون المتقدم على دين ما حدث إلا بعده وعلى نسبة متأخرة عنه، وكان دينه ﷺ إنما هو الإسلام، وهو الحنيفية السمحة فقال ﷾ مبكتاً لهم: {يا أهل الكتاب} كالمعلل لتبكيتهم، لأن الزلة من العالم أشنع {لم تحآجون في إبراهيم} فيدعيه كل من فريقكم {و}
{بل ملة إبراهيم حنيفاً وما كان من المشركين} “Bilakis, hanîf olan İbrahim'in dinine [uyarız]. O, müşriklerden değildi.” [Bakara: 135] Onların akrabalarından bir grup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda toplandı; her biri diğerini saptırmakla itham etti ve her biri, tuzakları ve hileleriyle Müslümanları kendi sapıklıklarına çekmek kastıyla, onun kendi dinleri üzere olduğunu [iddia ederek] İbrahim aleyhisselâm'a tâbi olduğunu öne sürdü. Oysa kitaplarında buna dair hiçbir zikir (bilgi) yoktu; üstelik akıl en küçük bir dikkatle bunu reddeder. Çünkü her birinin dini ancak kendi kitaplarıyla belirlenmiştir, kitapları ancak kendi peygamberlerine inmiştir ve peygamberleri de İbrahim aleyhisselâm'dan uzun çağlar sonra gelmiştir. Yahudiler, kitaplarında zikredilen bir meseleden ötürü kardeşi Bünyamin'den ilk doğanlık hakkını alması sebebiyle Yakub'un oğlu Yehuda'ya aleyhisselâm nispet edilirler; Hristiyanlar ise İsa aleyhisselâm'ın Celile Dağı'ndaki memleketi olan Nâsıra'ya nispet edilirler. Önce gelen bir kimsenin, ancak kendisinden sonra ortaya çıkan bir din üzere ve kendisinden sonraki bir nispetle olması aklen mümkün değildir. Onun aleyhisselâm dini ise ancak İslam'dı; o da müsamahakâr hanîfliktir. Bunun üzerine [Allah] azze ve celle onları azarlayarak şöyle buyurdu: {يا أهل الكتاب} “Ey Ehl-i Kitap!” -[Bu hitap] onları azarlamanın gerekçesi gibidir; zira âlimin hataya düşmesi daha çirkindir.- {لم تحآجون في إبراهيم} “İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz?” -yani iki fırkanızdan her biri onu sahipleniyor- {و} “ve”
الحال أنه {ما أنزلت التوراة والإنجيل} المقرر كل منهما لأصل دين متجدد منكم {إلا} ولما كان إنزال كتاب كل منهم غير مستغرق للزمان الآتي بعده أدخل الجار فقال: {من بعده} وأعظم ما يتمسك به كل فرقة منهما السبت والأحد، ولم يكن ما يدعونه فيهما في شريعة إبراهيم ﵇، لا يقدرون على إنكار ذلك، ولا يأتي مثل ذلك في دعوى أنه مسلم لأن الإسلام الذي هو الإذعان للدليل معنى قديم موجود من حين خلق الله العقل، والدليل أنه لا يقدر أحد أن يدعي أنه ما حدث إلا بعد إبراهيم ﵇ كما قيل في الدينين المذكورين.
gerçek şu ki: {مَآ أُنزِلَتِ ٱلتَّوْرَىٰةُ وَٱلْإِنجِيلُ} “Tevrat da İncil de indirilmemiştir” ki sizden sonradan ortaya çıkan dinin aslını belirleyen bunlardır, {إِلَّا} “ancak ... indirilmiştir” —onlardan her birinin kitabının inişi kendisinden sonraki bütün zamanı kaplamadığı için harf-i cerri dahil ederek şöyle buyurdu:— {مِنۢ بَعْدِهِۦٓ} “ondan sonra”. Bu iki fırkadan her birinin en çok sarıldığı şey Cumartesi ve Pazar günleridir; oysa onların bu günler hakkında iddia ettikleri hususlar İbrahim aleyhisselam'ın şeriatında yoktu ve onlar bunu inkâr etmeye güç yetiremezler. Onun Müslüman olduğu iddiasında ise böyle bir durum söz konusu olamaz; çünkü delile boyun eğmek demek olan İslam, Allah'ın aklı yarattığı andan itibaren mevcut olan kadîm bir manadır. Bunun delili de zikredilen iki dinde söylendiği gibi hiç kimsenin İslam'ın ancak İbrahim aleyhisselam'dan sonra ortaya çıktığını iddia edememesidir.
ولما كان الدليل العقلي واضحاً في ذلك ختم الآية بقوله منكراً عليهم {أفلا تعقلون *} أي هب أنكم لبستم وادعيتم أن ذلك في كتابكم زوراً وبهتاناً، وظننتم أن ذلك يخفى على من لا إلمام له بكتابكم، فكيف غفلتم عن البرهان العقلي! ثم استأنف تبكيتاً آخر فقال منبهاً لهم مكرراً التنبيه إشارة إلى طول رقادهم أو شدة عنادهم: {ها أنتم هؤلاء} أي الأشخاص الحمقى، ثم بين ذلك بقوله: {حاججتم} أي قصدتم مغالبة من يقصد الرد عليكم {فيما لكم به علم} أي نوع
Bu hususta aklî delil son derece açık olduğu için ayeti onları kınayarak şöyle bitirdi: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” Yani farz edelim ki siz yalan ve iftira ile bunu gizleyip kitabınızda böyle olduğunu iddia ettiniz ve kitabınızı bilmeyen kimselere bunun gizli kalacağını sandınız; peki aklî delilden nasıl gafil oldunuz! Sonra onları bir kez daha susturmaya başlayarak, uykularının uzunluğuna veya inatlarının şiddetine işaret etmek üzere uyarıyı tekrarlayıp şöyle buyurdu: {هَٰٓأَنتُمْ هَٰٓؤُلَآءِ} “İşte siz öyle kimselersiniz ki” yani ey ahmak şahıslar! Sonra bunu şu sözüyle açıkladı: {حَٰجَجْتُمْ} “tartıştınız” yani size reddiye vermek isteyene galip gelmeye çalıştınız, {فِيمَا لَكُم بِهِۦ عِلْمٌ} “hakkında bilginiz olan şeyde” yani Musa ve İsa aleyhimesselâm'ın durumuna dair bir tür
من العلم من أمر موسى وعيسى عليهما الصلاة والسلام لذكر كل منهما في كتابكم وإن كان جدالكم فيهما على خلاف ما تعلمون من أحوالهما عناداً أو طغياناً {فلم تحاجون} أي تغالبون بما تزعمون أنه حجة، وهو لا يستحق أن يسمى شبهة فضلاً عن أن يكون حجة {فيما ليس لكم به علم} اصلاً، لكونه لا ذكر له في كتابكم بما حاججتم فيه مع مخالفته لصريح العقل {والله} أي المحيط بكل شيء {يعلم} أي وأنتم تعلمون أن مجادلتكم في الحقيقة إنما هي مع الله ﷾، وتعلمون أن علمه محيط بجميع ما جادلتم فيه {وأنتم} أي وتعلمون أنكم أنتم {لا تعلمون *} أي ليس لكم علم أصلاً إلا ما علمكم الله ﷾، هذا على تقدير كون «ها» في «ها أنتم» للتنبيه، ونقل شيخنا ابن الجزري في كتابه «النشر في القراءات العشر» عن أبي عمرو بن العلاء وعن أبي الحسن الأخفش أنها بدل من همزة، وروي عن أبي حمدون عن اليزيدي أن أبا عمرو قال: وإنما هي {أأنتم} ممدودة، فجعلوا الهمزة
bilgiye sahip olduğunuz şeyde; zira inat veya azgınlık sebebiyle onlar hakkındaki tartışmanız bildiğiniz hallerine aykırı olsa da her ikisi de kitabınızda zikredilmiştir. {فَلِمَ تُحَآجُّونَ} “Öyleyse niçin tartışıyorsunuz?” yani delil olduğunu iddia ettiğiniz ama delil olmak şöyle dursun şüphe bile sayılmaya layık olmayan şeylerle galip gelmeye çalışıyorsunuz, {فِيمَا لَيْسَ لَكُم بِهِۦ عِلْمٌ} “hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde” —çünkü tartıştığınız hususa dair kitabınızda hiçbir zikir bulunmamakla birlikte bu durum açık akla da aykırıdır—. {وَٱللَّهُ} “Allah” yani her şeyi kuşatan Allah, {يَعْلَمُ} “bilir” yani sizler de bilirsiniz ki tartışmanız gerçekte Allah Azze ve Celle iledir ve O'nun ilminin tartıştığınız her şeyi kuşattığını bilirsiniz; {وَأَنتُمْ} “siz ise” yani sizler de bilirsiniz ki sizler, {لَا تَعْلَمُونَ} “bilmezsiniz!” yani Allah Azze ve Celle'nin size öğrettiği dışında hiçbir bilginiz yoktur. Bu [açıklama], “hâ entüm” (ها أنتم) lafzındaki “hâ”nın tenbih için olduğu takdire göredir. Şeyhimiz İbnü'l-Cezerî «en-Neşr fi'l-Kırââti'l-Aşr» adlı kitabında Ebû Amr b. el-Alâ ve Ebü'l-Hasen el-Ahfeş'ten naklettiğine göre bu edat hemzenin bedelidir. Ebû Hamdûn'dan, onun da el-Yezîdî'den rivayet ettiğine göre Ebû Amr şöyle demiştir: Aslında o, medli olarak {أأنتم} şeklindedir; hemzeyi
هاء، والعرب تفعل هذا، فعلى هذا التقدير يكون استفهاماً معناه التعجيب منهم والتوبيخ لهم.
hâ harfine dönüştürmüşlerdir; Araplar bunu yaparlar. Bu takdire göre bu ifade, onlara şaşmayı ve onları azarlamayı ifade eden bir istifham (soru) olur.
ولما وبخهم على ذلك من جهلهم نفيى ﷾ عن إبراهيم ﵊ ما ادعاه عليه كل منهم طبق ما برهنت عليه الآية الأولى، ونفى عنه كل شرك أيضاً، وأثبت أنه كان مائلاً عن كل باطل منقاداً مع الدليل إلى كل حق بقوله ﷾: {ما كان إبراهيم يهودياً} أي كما ادعى اليهود {ولا نصرانياً} كما ادعى النصارى - لما تقدم من الدليل {ولكن كان حنيفاً مسلماً} وقد بين معنى الحنيف عند قوله تعالى: {قل بل ملة إبراهيم حنيفاً} [البقرة: ١٣٥] بما يصدق على المسلم، وقال الإمام العارف ولي الدين الملوي في كتابه حصن النفوس في السؤال في القبر: واليهودي أصله من آمن بموسى ﵊ والتزم أحكام التوراة، والنصراني من آمن بعيسى ﵊ والتزم أحكام الإنجيل، ثم صار اليهودي من كفر بما أنزل بعد موسى ﵊، والنصراني من كفر بما أنزل بعد عيسى ﵊، والحنيف المائل عن كل دين باطل، والمسلم
Onları bu cehaletlerinden ötürü azarlayınca, Allah Azze ve Celle ilk ayetin ispat ettiği bürhan uyarınca her iki tarafın da İbrahim aleyhisselam hakkında iddia ettiği şeyleri ondan nefyetti; aynı şekilde ondan her türlü şirki de nefyetti ve onun her türlü batıldan yüz çevirip delille birlikte her hakka boyun eğdiğini şu buyruğuyla ispat etti: {مَا كَانَ إِبْرَٰهِيمُ يَهُودِيًّا} “İbrahim ne bir Yahudi idi” yani Yahudilerin iddia ettiği gibi, {وَلَا نَصْرَانِيًّا} “ne de bir Hristiyan idi” Hristiyanların iddia ettiği gibi —daha önce geçen delilden ötürü—; {وَلَٰكِن كَانَ حَنِيفًا مُّسْلِمًا} “fakat o, Hanîf bir Müslümandı”. Nitekim Hanîf kelimesinin anlamı Yüce Allah'ın: {قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَٰهِـۧمَ حَنِيفًا} “De ki: Aksine, Hanîf olarak İbrahim'in dinine [uyarız]” [Bakara: 135] buyruğunda Müslüman vasfına uygun düşecek şekilde açıklanmıştı. Ârif İmam Veliyyüddin el-Melevî, kabirdeki sualle ilgili «Hısnü'n-Nüfûs» adlı kitabında şöyle demiştir: Yahudi'nin aslı, Musa aleyhisselam'a iman edip Tevrat'ın hükümlerine bağlanan kimsedir; Hristiyan'ın aslı ise İsa aleyhisselam'a iman edip İncil'in hükümlerine bağlanan kimsedir. Sonradan Yahudi, Musa aleyhisselam'dan sonra indirileni inkâr eden; Hristiyan da İsa aleyhisselam'dan sonra indirileni inkâr eden kimse haline gelmiştir. Hanîf, her batıl dinden yüz çeviren; Müslüman ise
المطيع لأوامر الله ﷾ في أي كتاب أنزلت مع أي رسول أوردت، وإن شئت قلت: هو المنقاد لله ﷾ وحده بقلبه ولسانه وجميع جوارحه المخلص عمله لله ﷿، قال النبي ﷺ لمن قال له: قل لي في الإسلام قولاً لا أسأل عنه أحداً غيرك «قل: آمنت بالله ثم استقم» انتهى.
hangi kitapta indirilmiş ve hangi peygamberle getirilmiş olursa olsun Allah Azze ve Celle'nin emirlerine itaat eden kimsedir. Dilersen şöyle de diyebilirsin: O, kalbiyle, diliyle ve bütün azalarıyla yalnızca Allah Azze ve Celle'ye boyun eğen ve amelini Allah Azze ve Celle için ihlaslı kılan kimsedir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine: 'Bana İslam hakkında öyle bir söz söyle ki, senden sonra artık onu hiç kimseye sormayayım' diyen kimseye: «Allah'a inandım de, sonra da dosdoğru ol!» buyurmuştur —[el-Melevî'nin sözü] bitti.
ثم خص بالنفي من عرفوا بالشرك مع الصلاح لكل من داخله شرك من غيرهم كمن أشرك بعزير والمسيح عليهما الصلاة والسلام فقال: {وما كان من المشركين *} وفي ذكر وصفي الإسلام والحنف تعريض لهم بأنهم في غاية العناد والجلافة واليبس في التمسك بالمألوفات وترك ما أتاهم من واضح الأدلة وقاطع الحجج البينات.
Sonra, Üzeyir ve Mesih aleyhimesselâm'a şirk koşanlar gibi içlerine şirk karışan diğer kimselerle birlikte salih olmalarına rağmen şirk koştukları bilinen kimseleri özellikle nefyederek şöyle buyurdu: {وَمَا كَانَ مِنَ ٱلْمُشْرِكِينَ} “Ve o, müşriklerden de değildi”. İslam ve hanîflik vasıflarının zikredilmesinde, onların alışılagelen şeylere tutunmakta ve kendilerine gelen apaçık delilleri ve kesin hüccetleri terk etmekte son derece inatçı, kaba ve katı olduklarına bir tariz (dokundurma) vardır.
ولما نفي عنه ﷺ كل زيغ بعد أن نفي عنه أن يكون على ملة هو متقدم عن حدوثها شرع في بيان ما يتم به
İbrahim sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi varlığından sonra ortaya çıkmış bir din üzere olduğu nefyedildikten sonra, onun her türlü sapmadan uzak olduğu da tescillenince, ardından gelenlerden
نتيجة ما مضى ببيان من هو أقرب إليه ممن جاء بعده، فقرر أن الأولى به إنما هو من اتبعه في أصل الدين، وهو التوحيد والتنزيه الذي لم يختلف فيه نبيان أصلاً، وفي الانقياد للدليل وترك المألوف من غير تلعثم حتى صاروا أحقاء بالإسلام الذي هو وصفه بقوله ﷾ مؤكداً رداً عليهم وتكذيباً لمحاجتهم: {إن أولى الناس} أي أقربهم وأحقهم {بإبراهيم للذين اتبعوه} أي في دينه من أمته وغيرهم، لا الذين ادعوا أنه تابع لهم، ثم صرح بهذه الأمة فقال: {وهذا النبي} أي هو أولى الناس به {والذين آمنوا} أي من أمته وغيرهم وإن كانوا في أدنى درجات الإيمان {والله} أي بما له من صفات الكمال - وليهم، هذا الأصل، ولكنه قال: {ولي المؤمنين *} ليعم الأنبياء كلهم وأتباعهم من كل فرقة، ويعلم أن الوصف الموجب للتقريب العراقة في الإيمان ترغيباً لمن لم يبلغه في بلوغه.
ona en yakın olan kimseyi açıklamak suretiyle geçmiş delillerin neticesini tamamlamaya başladı. Böylece ona en layık olan kimsenin, hiçbir iki peygamberin asla ihtilaf etmediği dinin aslı olan tevhid ve tenzihte ve tereddüt etmeksizin delile boyun eğip alışkanlıkları terk etmede ona tabi olanlar olduğunu ve bu sayede onun vasfı olan İslam'a hak kazandıklarını tescil etti; onlara reddiye ve tartışmalarını tekzip kabilinden tekit ederek Allah Azze ve Celle şöyle buyurdu: {إِنَّ أَوْلَى ٱلنَّاسِ} “Şüphesiz insanların en yakını” yani en yakını ve en layığı, {بِإِبْرَٰهِيمَ لَلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُ} “İbrahim’e, elbette ona uyanlardır” yani onun ümmetinden ve diğerlerinden onun dinine tabi olanlardır; yoksa onun kendilerine tabi olduğunu iddia edenler değildir. Sonra bu ümmeti açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {وَهَٰذَا ٱلنَّبِىُّ} “ve bu Peygamberdir” yani insanların ona en layık olanıdır, {وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟} “ve iman edenlerdir” yani onun ümmetinden ve diğerlerinden, imanın en alt mertebesinde olsalar bile [iman edenlerdir]. {وَٱللَّهُ} “Allah ise” yani kemal sıfatlarıyla birlikte— onların velisidir; asıl ifade böyledir, ancak bütün peygamberleri ve her fırkadan onlara tabi olanları kapsasın ve yakınlığı gerektiren vasfın imanda kökleşmek olduğu bilinsin de o mertebeye ulaşamayanlar ona ulaşmaya teşvik edilsin diye şöyle buyurdu: {وَلِىُّ ٱلْمُؤْمِنِينَ} “müminlerin velisidir/dostudur”.
ولما كان قصد بعضهم بدعواه أن إبراهيم ﵊ على دينه إنما هو إضلال أهل الإسلام عقب ذلك بالإعراب عن مرادهم بقوله تعالى - جواباً لمن كأنه قال: فما كان مراد أهل الكتابين بدعواهم
Onlardan bazılarının İbrahim aleyhisselam'ın kendi dinleri üzere olduğu iddiasındaki maksadı İslam ehlini saptırmaktan ibaret olduğu için, Yüce Allah —sanki birisi: 'İki kitap ehlinin, bunun apaçık akla aykırı olduğunu bildikleri halde
فيه مع علمهم أن ذلك مخالف لصريح العقل؟ {ودت طآئفة} أي من شأنها أن تطوف حولكم طواف التابع المحب مكراً وخداعاً {من أهل الكتاب} حسداً لكم {لو يضلونكم} بالرجوع إلى دينهم الذي يعلمون أنه قد نسخ {وما} أي والحال أنهم ما {يضلون} بذلك التمني أو الإضلال لو وقع {إلا أنفسهم} لأن كلاًّ من تمنيهم وإضلالهم ضلال لهم مع أنهم لا يقدرون أن يضلوا من هداه الله، فمن تابعهم على ضلالهم فإنما أضله الله {وما يشعرون *} أي وليس يتجدد لهم في وقت من الأوقات نوع شعور، فكيدهم لا يتعداهم فقد جمعوا بين الضلال والجهل، إما حقيقة لبغضهم وإما لأنهم لما عملوا بغير ما يعلمون عد علمهم جهلاً وعدوا هم بهائم، فكانت هذه الجملة على غاية التناسب، لأن أهم شيء في حق من رمى بباطل - إنما غلبة الرامي ليتعاظم بأنه شأنه - بيان إبطاله في دعواه، ثم تبكيته المتضمن لبراءة المقذوف، ثم التصريح ببراءته، ثم بيان من هو أولى بالكون من حربه، ثم بيان المراد من تلك الدعوى الكاذبة ليحذر غائلتها السامع.
onun hakkındaki iddialarından maksatları neydi?' diye sormuş gibi cevap vererek— onların maksadını beyanla bunu takip etti: {وَدَّت طَّآئِفَةٌ} “Bir topluluk çok istedi” yani hile ve aldatma ile etrafınızda seven bir tabinin dolaşması gibi dolaşan bir taife, {مِّنْ أَهْلِ ٱلْكِتَٰبِ} “Ehl-i Kitap’tan” size duydukları hasetten ötürü, {لَوْ يُضِلُّونَكُمْ} “sizi saptırmayı” yürürlükten kaldırıldığını bildikleri kendi dinlerine döndürmek suretiyle [saptırmayı istediler]. {وَمَا} “Halbuki onlar” {يُضِلُّونَ} “saptırmazlar” bu temennileriyle veya vuku bulacak olsa saptırmalarıyla, {إِلَّآ أَنفُسَهُمْ} “ancak kendilerini [saptırırlar]”. Çünkü gerek temennileri gerekse saptırma çabaları kendileri için bir sapıklıktır; kaldı ki onlar Allah'ın hidayet ettiği kimseyi saptırmaya asla güç yetiremezler; dolayısıyla onların sapıklığına uyan kimseyi de ancak Allah saptırmıştır. {وَمَا يَشْعُرُونَ} “Ve farkında da değillerdir!” Yani hiçbir vakitte onlarda bir tür şuur ve idrak yenilenmez; dolayısıyla tuzakları kendilerinden başkasına zarar vermez. Onlar hem sapıklığı hem de cehaleti bir arada toplamışlardır; bu ya duydukları kin sebebiyle hakikaten böyledir ya da bildiklerinin aksine amel ettikleri için ilimleri cehalet, kendileri de hayvanlar gibi sayılmıştır. Dolayısıyla bu cümle tam bir tenasüp içindedir; zira batıl bir iddiayı ortaya atan kimse hakkında en önemli şey —iddiasını büyütmek için ortaya atanın galebe çabasına karşı— önce iddiasının batıllığını beyan etmek, ardından iftira atılanın beraatini içeren bir susturma getirmek, sonra onun beraatini açıkça ifade etmek, ardından onun safında yer almaya kimin daha layık olduğunu belirtmek ve en sonunda da dinleyenin onun tehlikesinden sakınması için o yalancı iddianın arkasındaki asıl maksadı beyan etmektir.
ولما ختم الكلام فيهم بنفي شعورهم بين تعالى في معرض التبكيت
Onlar hakkındaki sözü şuursuzluklarını nefyederek bitirince, Yüce Allah susturma ve paylama makamında,
أن نفيهم عنه إنما هو لأنهم معاندون، لا يعملون بعلمهم، بل يعملون بخلافه، فقال مستأنفاً بما يدل على غاية التبكيت المؤذنة بشديد الغضب: {يا أهل الكتاب} أي الذين يدعون أنهم أهل العلم {لم تكفرون} أي كفراً تجددونه في كل وقت {بآيات الله} أي تسترون ما عندكم من العلم بسبب الآيات التي أنزلت عليكم من الملك المحيط بكل شيء عظمة وعزاً وعلماً {وأنتم تشهدون *} أي تعلمون علماً هو عندكم في غاية الانكشاف أنها آياته؛ ثم أتبع ذلك استئنافاً آخر مثل ذلك إلا أن الأول قاصر على ضلالهم وهذا متعد إلى إضلالهم فقال: {يا آهل الكتاب لم تلبسون الحق} أي الذي لا مرية فيه {بالباطل} أي بأن تؤولوه بغير تأويله، أو تحملوه على غير محله {وتكتمون الحق} أي الذي لا يقبل تأويلاً، وهو ما تعلمون من البشارة بمحمد ﷺ وتوابعها {وأنتم} أي والحال أنكم {تعلمون *} أي من
şuurun onlardan nefyedilmesinin ancak inatçı olmalarından, ilimleriyle amel etmeyip aksine ilimlerinin hilafına davranmalarından kaynaklandığını beyan etti. Şiddetli bir gazabı haber veren son derece susturucu bir ifadeyle söze yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {يَٰٓأَهْلَ ٱلْكِتَٰبِ} “Ey Ehl-i Kitap!” yani ilim ehli olduklarını iddia edenler! {لِمَ تَكْفُرُونَ} “Niçin inkâr ediyorsunuz?” yani her vakit tazelediğiniz bir küfürle inkâr ediyorsunuz, {بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ} “Allah’ın ayetlerini” yani azamet, izzet ve ilim bakımından her şeyi kuşatan Hükümran tarafından size indirilen ayetler sebebiyle yanınızdaki ilmi örtüp gizliyorsunuz, {وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ} “üstelik siz şahit olduğunuz halde?” yani bunların O'nun ayetleri olduğunu yanınızda son derece açık ve kesin bir ilimle bildiğiniz halde! Sonra bunun peşinden buna benzer yeni bir hitap getirdi; ancak birincisi sadece kendi sapıklıklarıyla sınırlıyken bu, başkalarını saptırmalarına da taalluk etmektedir. Şöyle buyurdu: {يَٰٓأَهْلَ ٱلْكِتَٰبِ لِمَ تَلْبِسُونَ ٱلْحَقَّ} “Ey Ehl-i Kitap! Niçin hakkı örtüp karıştırıyorsunuz” yani hakkında hiçbir şüphe bulunmayan [hakkı], {بِٱلْبَٰطِلِ} “batıl ile” yani onu tevil edilmeyecek şekilde tevil ederek veya ait olmadığı yere çekerek, {وَتَكْتُمُونَ ٱلْحَقَّ} “ve hakkı gizliyorsunuz?” yani tevil kabul etmeyen, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in müjdelenmesi ve buna bağlı hususlara dair bildiğiniz [hakkı gizliyorsunuz], {وَأَنتُمْ} “halbuki siz” {تَعْلَمُونَ} “biliyorsunuz!” yani
ذوي العلم، فأنتم تعرفون ذلك قطعاً وأن عذاب الضال المضل عظيم جداً.
ilim ehlisiniz; dolayısıyla bunu kesin olarak biliyorsunuz ve sapan ile saptıranın azabının pek büyük olduğunu pekala anlıyorsunuz.
ولما ذكر لبسهم دل عليه بقوله عطفاً على {ودت طائفة} مبيناً لنوع إضلال آخر: {وقالت طائفة من أهل الكتاب} أي من يهود المدينة {آمنوا} أي أظهروا الإيمان {بالذي أنزل على الذين آمنوا} متابعة لهم {وجه} أي أول {النهار} سمي وجهاً لأنه أول ما يستقبلك منه وهو ما يظهر ولذا عبروا به عن الأول الذي يصلح لاستغراق النصف، لأن مرادهم التلبيس بظاهر لا باطن له، ولفظ لا حقيقة له، في جزء يسير جداً {واكفروا آخره} أي ليظنوا أنه لا غرض لكم إلا الحق، وأنه ما ردكم عن دينهم بعد ابتاعكم له إلا ظهور بطلانه {لعلهم يرجعون *} أي ليكون حالهم حال من يرجى رجوعه عن دينه {ولا تؤمنوا} أي توقعوا التصديق الحقيقي {إلا لمن تبع دينكم} فصوبوا طريقته وصدقوا دينه وعقيدته.
Onların hakkı batıla bulamalarını zikredince, başka bir saptırma türünü açıklamak üzere {وَدَّت طَّآئِفَةٌ} “Bir topluluk istedi” buyruğuna atıfla buna işaret ederek şöyle buyurdu: {وَقَالَت طَّآئِفَةٌ مِّنْ أَهْلِ ٱلْكِتَٰبِ} “Ehl-i Kitap’tan bir topluluk dedi ki” yani Medine Yahudilerinden [bir grup]: {ءَامِنُوا۟} “İman edin” yani iman etmiş görünün, {بِٱلَّذِىٓ أُنزِلَ عَلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟} “iman edenlere indirilene” onlara tabi olmuş gibi yaparak, {وَجْهَ} “başında” yani evvelinde; {ٱلنَّهَارِ} “günün”. Gündüzün ilk karşılaştığın ve görünen kısmı olduğu için ona 'vech' denilmiştir; bu yüzden gündüzün yarısını kaplayabilecek bir ilk kısım için bu ifadeyi kullandılar. Çünkü onların maksadı, son derece az bir zaman diliminde içi olmayan bir dış görünüş ve hakikati olmayan bir lafızla aldatmaktı; {وَاكْفُرُوٓا۟ ءَاخِرَهُۥ} “sonunda da inkâr edin” yani sizin tek gayenizin hak olduğunu ve onlara tabi olduktan sonra dinlerinden dönmenizin ancak o dinin batıllığının ortaya çıkması sebebiyle olduğunu sansınlar; {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “belki onlar da dönerler” yani durumları dinlerinden dönmesi umulan kimselerin durumu gibi olsun. {وَلَا تُؤْمِنُوٓا۟} “Ve inanmayın” yani hakiki tasdiki gerçekleştirmeyin, {إِلَّا لِمَن تَبِعَ دِينَكُمْ} “ancak sizin dininize uyan kimseye” yani sadece onun yolunu doğru sayın, onun dinini ve akidesini tasdik edin.
ولما كان هذا عين الضلال أمره ﷾ أن يعجب
Bu durum sapıklığın ta kendisi olduğu için, Allah Azze ve Celle Peygamberine onların bu haline şaşmasını emretti;
من حالهم منبهاً على ضلالهم بقوله معرضاً عنهم إيذاناً بالغضب: {قل إن الهدى هدى الله} أي المختص بالعظمة وجميع صفات الكمال، أي لا تقدرون على إضلال أحد منا عنه، ولا نقدر على إرشاد أحد منكم إليه إلا بإذنه، ثم وصل به تقريعهم فقال: {أن} بإثبات همزة الإنكار في قراءة ابن كثير، وتقديرها في قراءة غيره، أي أفعلتم الإيمان على الصورة المذكورة خشية أن {يؤتى أحد} أي من طوائف الناس {مثل ما أوتيتم} أي من العلم والهدى الذي كنتم عليه أول الأمر {أو} كراهة أن {يحاجوكم} أي يحاجكم أولئك الذين أوتوا مثل ما أوتيتم {عند ربكم} الذي طال إحسانه إليكم بالشهادة عليكم أنهم آمنوا وكفرتم بعد البيان الواضح فيفضحوكم.
gazabı bildirmek üzere onlardan yüz çevirerek şu buyruğuyla sapıklıklarına dikkat çekti: {قُلْ إِنَّ ٱلْهُدَىٰ هُدَى ٱللَّهِ} “De ki: Şüphesiz doğru yol, Allah’ın yoludur” yani azamet ve bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah'ın yoludur; siz bizden hiç kimseyi ondan saptıramazsınız, biz de O'nun izni olmadan sizden hiç kimseyi ona iletemeyiz. Sonra buna onları azarlayan şu sözü bağladı: {أَن} İbn Kesîr kıraatinde inkâr hemzesinin açıkça telaffuzuyla (أَأَنْ), diğer kıraatlerde ise takdiriyle; yani siz bu iman gösterisini sırf şu endişeyle mi yaptınız: {يُؤْتَىٰٓ أَحَدٌ} “birine verilecek diye” yani insan topluluklarından birine [verilecek diye], {مِّثْلَ مَآ أُوتِيتُمْ} “size verilenin benzeri” yani başlangıçta üzerinde bulunduğunuz ilim ve hidayetin benzeri [verilecek diye], {أَوْ} “yahut” şundan hoşlanmadığınız için mi: {يُحَآجُّوكُمْ} “sizinle tartışacaklar diye” yani size verilenin benzeri kendilerine verilen kimseler sizinle tartışacaklar diye, {عِندَ رَبِّكُمْ} “Rabbinizin huzurunda” ki apaçık beyandan sonra kendilerinin iman ettiğine, sizin ise inkâr ettiğinize şahitlik ederek sizi rezil etmek suretiyle, size olan ihsanı uzun sürmüş Rabbinizin huzurunda [tartışacaklar diye mi bunu yaptınız]?
ولما كانت هذه الأية شبيهة بآية البقرة {ما يود الذين كفروا من أهل الكتاب ولا المشركين أن ينزل عليكم من خير من ربكم} [البقرة: ١٠٥] في الحسد على ما أوتي غيرهم من الدين الحق وكالشارحة لها ببيان ما يلبيسونه لقصد الإضلال ختمت بما ختمت به تلك، لكن لما قصد بها
Bu ayet, başkalarına verilen hak dine karşı duyulan haset bakımından Bakara Suresi'ndeki {مَّا يَوَدُّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ مِنْ أَهْلِ ٱلْكِتَٰبِ وَلَا ٱلْمُشْرِكِينَ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْكُم مِّنْ خَيْرٍ مِّن رَّبِّكُمْ} “Ehl-i Kitap'tan inkâr edenler ve müşrikler, Rabbinizden size bir hayır indirilmesini istemezler” [Bakara: 105] ayetine benzediği ve saptırma kastıyla yaptıkları tahrif ve hileleri açıklaması yönüyle adeta onu tefsir ettiği için, o ayetin bittiği şekilde son bulmuştur. Ancak bununla
الرد عليهم في كلا هذين الأمرين اللذين دبروا هذا المكر لأجلهما زيدت ما له مدخل في ذلك فقال تعالى مجيباً لمن تشوف إلى تعليم ما لعله يكف من مكرهم ويؤمن من شرهم معرضاً عنهم بالخطاب بعد الإقبال عليهم به إيذاناً بشديد الغضب: {قل إن الفضل} في التشريف بإنزال الآيات وغيرها {بيد الله} المختص بأنه لا كفوء له، فله الأمر كله ولا أمر لأحد معه، وأتبعه نتيجته فقال: {يؤتيه من يشاء} فله مع كمال القدرة كمال الاجتباء، ثم قال مرغباً مرهباً وراداً عليهم في الأمر الثاني: {والله} الذي له من العظمة وسائر صفات الكمال ما لا تحيط به العقول ولا تبلغه الأوهام {واسع عليم *} أي يوسع على من علم فيه خيراً، ويهلك من علم أنه لا يصلح لخير، ويعلم دقيق أمركم وجليله، فلا يحتاج ﷾ إلى تنبيه أحد بمحاجتكم عليه عنده.
bu tuzağı kendisi için kurdukları her iki meselede de onlara reddiye verilmesi kastedildiği için, bu hususla ilgisi olan ilave ifadeler getirilmiştir. Yüce Allah —şiddetli bir gazabı bildirmek üzere onlara yönelmişken hitabı onlardan çevirerek, onların tuzaklarını engelleyecek ve şerlerinden emin kılacak şeyin öğretilmesini arzulayana cevap kabilinden— şöyle buyurdu: {قُلْ إِنَّ ٱلْفَضْلَ} “De ki: Şüphesiz lütuf” ayetlerin indirilmesi ve diğer şeylerle şereflendirme konusundaki lütuf, {بِيَدِ ٱللَّهِ} “Allah’ın elindedir” ki O'nun hiçbir dengi yoktur; bütün emir O'nundur ve O'nunla birlikte hiç kimsenin bir yetkisi yoktur. Bunun peşinden neticesini getirerek şöyle buyurdu: {يُؤْتِيهِ مَن يَشَآءُ} “Onu dilediğine verir”. Zira O, tam bir kudrete sahip olduğu gibi tam bir seçme yetkisine de sahiptir. Sonra ikinci meselede hem teşvik edip hem korkutarak ve onlara reddiye vererek şöyle buyurdu: {وَٱللَّهُ} “Ve Allah” akılların kuşatamayacağı ve vehimlerin ulaşamayacağı azamet ve diğer kemal sıfatlarına sahip olan Allah, {وَٰسِعٌ عَلِيمٌ} “Lütfu geniş olandır, Hakkıyla bilendir”. Yani kendisinde hayır bildiği kimseye lütfunu genişletir, hayra elverişli olmadığını bildiği kimseyi de helak eder; sizin gizli ve açık bütün işlerinizi bilir; bu sebeple Allah Azze ve Celle Kendi huzurunda sizin aleyhinize birinin tartışıp hatırlatmasına muhtaç değildir.
ولما كان هذا من الوضوح بحيث لا يحتاج إلى تأكيد انتقل عنه إلى تأكيد الرد عليهم في الأمر الأول بثمرة هذه الجملة ونتيجتها
Bu husus tekit gerektirmeyecek derecede açık olduğu için, bundan vazgeçip bu cümlenin semeresi ve neticesiyle birinci meselede onlara verilen reddiyeyi tekit etmeye geçti;
من أنه فاعل بالاختيار تام الاقتدار فقال: {يختص برحمته من يشاء} ثم أكد تعظيم ما لديه دفعاً لتوهم من يظن أن اختصاص البعض لضيق الرحمة عن العموم فقال: {والله} الذي كل شيء دونه فلا ينقص ما عنده {ذو الفضل العظيم *} وكرر الاسم الأعظم هنا تعظيماً لما ذكر من النعم مشيراً بذلك كله إلى التمكن من الإعطاء باختباره وغزارة فضله وإلى القدرة على الإنجاء من حبائل المكر بسعة علمه.
O'nun dilediğini yapan ve tam kudret sahibi olduğunu belirterek şöyle buyurdu: {يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِۦ مَن يَشَآءُ} “Rahmetini dilediğine tahsis eder”. Sonra rahmetin genele yetmeyip dar gelmesinden ötürü bazılarına tahsis edildiğini zannedenin vehmini bertaraf etmek üzere O'nun katındakinin azametini tekit ederek şöyle buyurdu: {وَٱللَّهُ} “Ve Allah” ki her şey O'nun dûnundadır ve O'nun katındaki eksilmez, {ذُو ٱلْفَضْلِ ٱلْعَظِيمِ} “büyük lütuf sahibidir”. Zikredilen nimetleri yüceltmek için Lafza-i Celâl burada tekrar edilmiştir; bütün bunlarla Kendi dilemesiyle verme gücüne, lütfunun bolluğuna ve ilminin genişliği sayesinde hile tuzaklarından kurtarma kudretine işaret edilmiştir.
فلما تقرر أن الأمر كله له ذكر دليل ذلك فيهم بأنه فضل فريقاً منهم فأعلاه، ورذل فريقاً منهم فأرداه، فلم يردهم الكتاب - وهم يتلونه - إلى الصواب، فقال عاطفاً على ما مضى من مخازيهم مقرراً لكتمانهم للحق مع علمهم بأنه الحق بأنه الخيانة ديدنهم في الأعيان الدنيوية والمعاني الدينية منبهاً على أنهم وإن شاركوا الناس في انقسامهم إلى أمين وخائن فهم يفارقونهم من حيث ان خائنهم يتدين بخيانته ويسندها - مروقاً من ربقة الحياء - إلى الله، مادحاً للأمين منهم: {ومن أهل الكتاب} أي الموصوفين {من إن تأمنه بقنطار} أي من الذهب المذكور في الفريق الآتي {يؤده إليك} غير خائن فيه، فلا تسوقوا الكل مساقاً واحداً في الخيانة {ومنهم من إن تأمنه بدينار} أي واحد {لا يؤده إليك} في زمن من الأزمان دناءة وخيانة {إلا ما} أي وقت ما {دمت عليه قائماً} تطالبه به غالباً له بما دلت عليه أداة الاستعلاء، ثم استأنف علة الخيانة بقوله: {ذلك} أي الأمر البعيد من الكمال {بأنهم قالوا} كذباً على شرعهم {ليس علينا في الأميين} يعني من ليس له كتاب فليس على دينهم {سبيل} .
Bütün işin O'na ait olduğu sabit olunca, onların arasında buna dair delili zikretti; zira onlardan bir fırkayı üstün kılıp yüceltmiş, bir fırkayı da alçaltıp helak etmiştir. Kitap -onu okuyup durdukları halde- onları doğruya döndürmedi. Böylece geçmişteki rezilliklerine atıfta bulunarak, hak olduğunu bildikleri halde hakkı gizlediklerini ve hıyanetin dünyevi mallarda ve dini meselelerde onların âdeti olduğunu teyit edip, güvenilir ve hain olarak ikiye ayrılmada insanlarla ortak olsalar da hainlerinin hıyanetini bir din haline getirmesi ve hayâ bağından sıyrılarak onu Allah'a isnat etmesi bakımından insanlardan ayrıldıklarına dikkat çekerek ve içlerindeki güveniliri överek şöyle buyurdu: { وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ } “Kitap ehlinden öylesi vardır ki” yani [bu nitelikle] vasıflananlardan, { مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ } “ona yüklerle mal emanet etsen” yani gelecek fırkada zikredilen altından [olsa], { يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ } “onu sana [eksiksiz] öder” onda hıyanet etmez; binaenaleyh [onların] hepsini hıyanet konusunda aynı kefeye koymayın. { وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ } “Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir dinar emanet etsen” yani tek bir [dinar emanet etsen], { لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ } “onu sana ödemez” alçaklık ve hıyanet sebebiyle hiçbir zaman [geri vermez], { إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا } “ancak başında dikilip durduğun müddetçe müstesna” yani istilâ (üstünlük/baskı) edatının delalet ettiği üzere ona galebe çalarak onu talep ettiğin müddetçe. Sonra hıyanetin gerekçesini istinaf ederek (yeniden başlayarak) şöyle buyurdu: { ذَلِكَ } “Bu” yani kemalden uzak olan bu durum, { بِأَنَّهُمْ قَالُوا } “onların: [...] demelerindendir” kendi şeriatlarına yalan isnat ederek: { لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ } “Ümmîler hakkında bizim üzerimize yoktur” yani kitabı olmayan ve dolayısıyla kendi dinlerinden bulunmayanlar hakkında, { سَبِيلٌ } “[bir sorumluluk/günah] yolu.”
ولما كان الكذب من عظم القباحة بمكان يظن بسببه أنه لا يجترىء عليه ذو عقل فكيف على الله ﷾ قال: {وهم يعلمون *} أي ذوو علم فيعلمون أنه كذب.
Yalan, çirkinliğinin büyüklüğü sebebiyle akıl sahibi bir kimsenin ona cüret edemeyeceği zannedilen bir mertebede iken -kaldı ki Allah celle celâluhû'ya karşı [nasıl cüret edilsin]- şöyle buyurdu: {وهم يعلمون *} “ve onlar bunu bilmektedirler.” Yani [onlar] ilim sahipleridir de onun yalan olduğunu bilirler.
ولما ادعوا نفي الجناح عنهم فيهم وبين تعالى أنهم لا يتحاشون عن الكذب صرح بكذبهم في هذا الأمر بخصوصه بقوله: {بلى} أي عليكم في خيانتهم لتحريم العذر عليكم مطلقاً، أي سبيل - كما هو في التوراة وقد مضى نقله في البقرة في آية {إن الذين آمنوا والذين هادوا} [البقرة: ٦٢] وآية {وقولوا للناس حسناً} [البقرة: ٨٣] .
Onlar bu kimseler hakkında üzerlerinde hiçbir vebal bulunmadığını iddia edip, Yüce Allah da onların yalandan çekinmediklerini açıklayınca, şu buyruğuyla özellikle bu meseledeki yalanlarını açıkça ortaya koydu: {بَلَىٰ} “Hayır, aksine!” Yani hıyanet ve mazeret ileri sürmek size mutlak olarak haram kılındığı için onların hakkındaki hıyanetinizde aleyhinize kesin bir sorumluluk (yol) vardır; nitekim bu husus Tevrat'ta da mevcuttur ve Bakara Suresi'ndeki {إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَٱلَّذِينَ هَادُوا۟} “Şüphesiz iman edenler ve Yahudiler...” [Bakara: 62] ayeti ile {وَقُولُوا۟ لِلنَّاسِ حُسْنًا} “İnsanlara güzel söz söyleyin” [Bakara: 83] ayetinde nakledilmişti.
ولما مضى تقسيمهم إلى أمين وخائن استأنف بشارة الأول ونذارة الثاني على وجه عام لهم ولغيرهم لتحريم الخيانة في كل شرع في حق كل أحد منهما، إن الله يبغض الخائن فقال: {من أوفى بعهده} في الدين والدنيا {واتقى} أي كائناً من كان {فإن الله} ذا الجلال والإكرام يحبه، هكذا الأصل، لكنه أظهر الوصف لتعليق الحكم به وإشعاراً بأنه العلة الحاملة له على الأمانة فقال: {يحب المتقين *} .
Onların güvenilir ve hain olarak taksimi geçince, her şeriatta herkes hakkında hıyanetin haram kılınmış olması ve Allah'ın haini sevmemesi sebebiyle, hem kendilerini hem de başkalarını kapsayacak genel bir üslupla birincisine müjde, ikincisine ise uyarı getirerek şöyle buyurdu: {مَنْ أَوْفَىٰ بِعَهْدِهِۦ} “Kim ahdine vefa gösterir” din ve dünya hususundaki ahdine [vefa gösterir], {وَٱتَّقَىٰ} “ve sakınırsa” yani kim olursa olsun [sakınırsa], {فَإِنَّ ٱللَّهَ} “şüphesiz Allah” celal ve ikram sahibi olan Allah onu sever; asıl ifade böyledir, ancak hükmü vasfa bağlamak ve emanete riayeti sağlayan asıl gerekçenin bu olduğunu bildirmek için açık isimle getirerek şöyle buyurdu: {يُحِبُّ ٱلْمُتَّقِينَ} “müttakileri sever”.
ولما كانت النفوس نزاعة إلى الخيانة رواغة عند مضائق الأمانة،
Nefisler hıyanete meyilli ve emanetin zorlukları karşısında kaypaklığa yatkın olduğu,
وكانت الخيانة تجر إلى الكذب بسط في الإنذار فقال: {إن الذين يشترون} أي يلجون في أن يأخذوا على وجه العوض {بعهد الله} أي الذي عاهدوه عليه من الإيمان بالرسول الذي عاهدهم على الإيمان به وذكر صفته للناس، وهو سبحانه أعلى وأعز من كل شيء فهو محيط بكل شيء قدرة وعلماً {وأيمانهم} أي التي عقدوها بالتزام متابعة الحق على ألسنة الرسل بما دل عليه العقل {ثمناً قليلاً} في الدنيا {أولئك} أي البعيدو الرتبة في الدناءة {لا خلاق} أي نصيب {لهم في الآخرة} أي لبيعهم له بنصيب الدنيا {ولا يكلمهم الله} أي الملك الأعظم استهانة بهم وغضباً عليهم بما انتهكوا من حرمته.
ve hıyanet de yalana sürüklediği için uyarıyı genişleterek şöyle buyurdu: {إِنَّ ٱلَّذِينَ يَشْتَرُونَ} “Şüphesiz o kimseler ki satın alırlar” yani bir bedel karşılığında almaya ısrarla yönelirler, {بِعَهْدِ ٱللَّهِ} “Allah’ın ahdine karşılık” yani O'na iman etmeleri ve sıfatını insanlara açıklamaları hususunda kendileriyle sözleştiği Peygamber'e iman etme konusunda Allah'a verdikleri ahde karşılık —ki O Sübhânehu her şeyden yüce ve azizdir; kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatmıştır—, {وَأَيْمَٰنِهِمْ} “ve yeminlerine karşılık” aklın delalet ettiği hususlarda peygamberlerin diliyle hakka tabi olmayı taahhüt ederek bağladıkları yeminlerine karşılık, {ثَمَنًا قَلِيلًا} “az bir bedeli” dünyada [satın alırlar]; {أُو۟لَٰٓئِكَ} “işte onlar” yani alçaklık mertebesinde pek uzak olanlar, {لَا خَلَٰقَ} “hiçbir pay yoktur” hiçbir nasip yoktur, {لَهُمْ فِى ٱلْءَاخِرَةِ} “onlar için ahirette” yani onu dünya payı karşılığında sattıkları için; {وَلَا يُكَلِّمُهُمُ ٱللَّهُ} “Allah onlarla konuşmayacaktır” yani en büyük Hükümran, onların hürmetini çiğnemelerinden ötürü onları hor görerek ve onlara gazap ederek [onlarla konuşmayacaktır].
ولما زادت هذه عن آية البقرة العهد والحلف، وكان من عادة الحالف والمعاهد النظر إلى من فعل ذلك لأجله زاد قوله: {ولا ينظر إليهم} أي بل يعدهم أحقر شيء بما أعرضوا عنه، ولما كان لكثرة الجمع مدخل عظيم في مشقة الخزي قال: {يوم القيامة} الذي من افتضح في جمعه لم يفز {ولا يزكيهم} لأنهم لم يزكوا
Bu ayet Bakara ayetinden ahit ve yemini fazla içerdiği ve yemin edip ahitleşen kimsenin âdeti uğruna bunu yaptığı kimseye bakmak olduğu için: {وَلَا يَنظُرُ إِلَيْهِمْ} “ve onlara bakmayacaktır” ifadesini ziyade etti; yani O'ndan yüz çevirdikleri için onları en değersiz şey sayacaktır. Kalabalığın toplanmasının rüsvaylığın meşakkatinde büyük bir tesiri olduğu için şöyle buyurdu: {يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ} “Kıyamet gününde” ki onun topluluğunda rezil olan kimse asla kurtulamaz; {وَلَا يُزَكِّيهِمْ} “onları temize de çıkarmayacaktır” çünkü onlar O'nun ismini yüceltip temiz tutmadılar;
اسمه {ولهم} أي مع ذلك {عذاب أليم *} يعرفون به ما جهلوا من عظمته.
{وَلَهُمْ} “ve onlar için vardır” yani bununla birlikte, {عَذَابٌ أَلِيمٌ} “elem verici bir azap” ki onunla O'nun azametinden bilmedikleri şeyleri öğreneceklerdir.
ولما نسبهم إلى الكذب عموماً نبه على نوع خاص منه هو أكذب الكذب فقال: {وإن منهم لفريقاً} أي جبلوا على الفرقة، فهم لا يزالون يسعون في التفريق {يلون} أي يفتلون ويحرفون {ألسنتهم بالكتاب} بأن ينقلوا اللسان لتغيير الحرف من مخرج إلى آخر - مثلاً بأن يقولوا في {اعبدوا الله} [المائدة: ٧٢ وغيرها] اللات، وفي {لا تقتلوا النفس التي حرم الله إلا بالحق} [الأنعام: ١٥١] بالحد، وفي «من زنى فارجموه» فارحموه بالمهملة، أو فحمموه، أو اجلدوه - ونحو هذا.
Onları genel olarak yalana nispet edince, yalanın en katmerli olan özel bir türüne dikkat çekerek şöyle buyurdu: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا} “Şüphesiz onlardan bir fırka da vardır ki” yani fırkacılık fıtratları olmuştur, sürekli ayrılık peşinde koşarlar; {يَلْوُۥنَ} “eğip bükerler” yani çevirir ve tahrif ederler, {أَلْسِنَتَهُم بِٱلْكِتَٰبِ} “dillerini Kitap ile” —harfi bir mahreçten diğerine değiştirmek için dili kaydırmak suretiyle; örneğin {ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ} “Allah'a kulluk edin” [Mâide: 72 vb.] yerine el-Lât, {لَا تَقْتُلُوا۟ ٱلنَّفْسَ ٱلَّتِى حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلْحَقِّ} “Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymayın” [En'âm: 151] ayetinde bi'l-hakkı (haksız yere) yerine bi'l-haddi (haddi aşarak) demek veya 'Zina edeni recmedin' ifadesini noktasız ha ile 'farhamûhu' (ona merhamet edin) yahut 'yüzünü karartın' ya da 'ona celde vurun' şeklinde değiştirmek ve benzerleri gibi—.
ولما كان كلام الله ﷾ لما له من الحلاوة والجلالة لا يلبس بغيره إلا على ضعيف العقل ناقص الفطرة عبر بالحسبان تنفيراً عن السماع منهم وتنبيهاً على بعد ما يسمعه الإنسان من غيره فقال: {لتحسبوه} أي الذي لوى به اللسان فحرف {من الكتاب} أي المنزل من عند الله، ولما علم بهذه أنه ليس منه نبه على أنه في غاية البعد عنه فقال: {ما هو من الكتاب} أعاده ظاهراً تصريحاً بالتعميم.
Allah'ın -celle celâlühû- kelâmı, sahip olduğu tatlılık ve yücelik sebebiyle, ancak aklı zayıf ve fıtratı eksik kimseye başkasıyla karışabileceği için; onlardan [söz] dinlemekten nefret ettirmek ve insanın başkasından duyduğu şeyin [ondan] ne kadar uzak olduğuna dikkat çekmek üzere sanmak (hüsban) ifadesini kullanarak şöyle buyurdu: {لتحسبوه} “onu sanasınız diye” yani dillerini eğip bükerek tahrif ettiklerini, {من الكتاب} “Kitap'tan” yani Allah katından indirilmiş olan [Kitap'tan sanasınız diye]. Bununla onun [aslında] ondan olmadığı bilinince, ondan son derece uzak olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {ما هو من الكتاب} “oysa o Kitap'tan değildir”. Genellemeyi açıkça belirtmek için [zamir yerine] açık isim olarak tekrarladı.
ولما كان إيهامهم هذا من الجرأة بمكان أعلم ﷾ أنهم تجاوزوا إلى ما هو أعظم منه فصرحوا بما أوهموه فقال: {ويقولون} أي مجددين التصريح بالكذب في كل وقت بأن يقولوا {وهو من عند الله} أي المحيط بجميع صفات الكمال، ثم صرح بكذبهم بقوله - مبعداً لما لووا به ألسنتهم عن أن يكون فيه ثبوت حق مظهراً في موضع الإضمار لأن الاسم الذي لم يشارك فيه أحد بوجه أنص على المراد وأنفى لكل احتمال: {وما هو} أي الذي لووا به ألسنتهم حتى أحالوه عن حقيقته {من عند الله} أي الذي له الإحاطة العامة، فما لم يكن من عنده فلا حق فيه بوجه من الوجوه، لا بكونه من الكتاب ولا من غيره.
Onların bu yanıltma çabaları son derece büyük bir cüret olduğundan, Allah Azze ve Celle bundan daha da büyüğüne cüret edip vehmettirdikleri şeyi açıkça söylediklerini bildirerek şöyle buyurdu: {وَيَقُولُونَ} “Ve derler ki” yani her vakit yalanı açıkça söylemeyi yenileyerek derler ki: {هُوَ مِنْ عِندِ ٱللَّهِ} “O, Allah katındandır” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan [Allah'ın katındandır]. Sonra dillerini eğip büktükleri şeyin içinde herhangi bir hakkın sübutu bulunmasından uzaklaştırarak ve zamir makamında açık ismi zikrederek —çünkü hiçbir kimsenin hiçbir vechile ortak olmadığı isim, maksadı daha açık belirtir ve her türlü ihtimali daha kesin nefyeder— yalanlarını açıkça ortaya koyup şöyle buyurdu: {وَمَا هُوَ} “Oysa o [değildir]” yani dillerini eğip bükerek hakikatinden saptırdıkları şey [değildir], {مِنْ عِندِ ٱللَّهِ} “Allah katından” yani mutlak kuşatıcılığa sahip olan [Allah katından değildir]. Zira O'nun katından olmayan bir şeyde hiçbir vechile hak bulunmaz; ne Kitap'tan olmasıyla ne de başkasıyla.
ولما بين بهذا كذبهم على الله ﷾ تصريحاً بعد أن قدم في الآية الأولى بيانه بما يظن تلويحاً أخبر بأن ذلك عادة لهم، لا يقفون
Böylece önceki ayette ima olduğu zannedilen şekilde açıklamasının ardından, Allah Azze ve Celle'ye karşı yalanlarını açık bir ifadeyle ortaya koyunca, bunun onlar için bir âdet olduğunu, bundan vazgeçmeyip...
منه عند عد، ولا ينحصرون فيه بحد، فقال: {ويقولون على الله} أي الحائز لجميع العظمة جرأة منهم {الكذب} أي العام كما قالوا عليه هذا الكذب الخاص، ولما كان الكذب قد يطلق على ما لم يتعمد، بل وقع خطأ احترز عنه بقوله: {وهم يعلمون *} أي أنه كذب، لا يشكون فيه.
hiçbir sınırda durmadıklarını ve hiçbir hadde sığmadıklarını haber vererek şöyle buyurdu: {وَيَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ} “Allah'a karşı söylerler” yani bütün azameti kendinde toplayana karşı cüret ederek, {ٱلْكَذِبَ} “yalanı” yani tıpkı O'na karşı bu özel yalanı söyledikleri gibi genel yalanı [söylerler]. Yalan bazen kasten söylenmeyen, aksine hataen meydana gelen şey için de kullanılabildiğinden: {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “bile bile” buyurarak bundan sakındırdı; yani onun bir yalan olduğunu ve onda hiçbir şüphe bulunmadığını bilip dururlar.
ولما فرغ من بيان ما أراد من كتمانهم للحق مع الإشارة إلى بعض توابعه إلى أن ختم بأنهم لا يتحاشون من الكذب على الله المقتضي للكذب على الأنبياء صلوات الله وسلامة عليهم، لأنهم لا علم لهم بقول الله ﷾ إلا بواسطة الأنبياء ﵈، ومهما كان القول كذباً على الله ﷾ اقتضى أن يكون تعبداً للمنسوب إليه من دون الله ﷾ لأنه هو الذي شرعه، وذلك موجب لأن يدعي أن النبي دعا إليه عبادته من دون الله ﷾، وذلك بعد أن اوضح ﷾ من صفات عيسى عليه الصلاة والسلام
Hakkı gizlemelerine ve bunun bazı uzantılarına dair açıklamak istediği hususları bitirip, peygamberlere —Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun— iftira etmeyi gerektiren Allah'a karşı yalan söylemekten çekinmediklerini beyanla sözü noktalayınca —çünkü onların Allah Azze ve Celle'nin kelamına dair bilgileri ancak peygamberler aleyhimüsselâm vasıtasıyladır; söylenen söz Allah Azze ve Celle'ye karşı bir yalan olduğunda, bunu teşri kılan o kimse olduğu için Allah Azze ve Celle'den başka nispet edilen şahsa kulluk edilmesini gerektirir ve bu da peygamberin Allah Azze ve Celle'yi bırakıp kendisine kulluk edilmesine çağırdığını iddia etmeyi icap ettirir; bu da Allah Azze ve Celle'nin İsa aleyhisselâm'ın sıfatlarından...
المقتضية لنفي الإلهية عنه ما لا يخفى على ذي لب شرع يبين أنهم كاذبون فيما يدعونه في عيسى ﵊، فنفي أن يكون قال لهم ذلك أو شيئاً منه على وجه شامل له ولكل من اتصف بصفته وبسياق هو بمجرده كاف في إبطال قولهم فقال: {ما كان} أي صح ولا تصور بوجه من الوجوه {لبشر} أي من البشر كائناً من كان من عيسى وعزير عليهما الصلاة والسلام وغيرهما {أن يؤتيه الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً {الكتاب والحكم} أي الحكمة المهيئة للحكم، وهي العلم المؤيد بالعمل والعمل المتقن بالعلم، لأن أصلها الإحكام، وهو وضع الشيء في محله بحيث يمتنع فساده {والنبوة} وهي الخبر من الله ﷾ المقتضي لأتم الرفعة، يفعل الله به ذلك الأمر الجليل وينصبه للدعاء إلى اختصاصه الله بالعبادة وترك الأنداد {ثم} يكذب على الله ﷾ بأن {يقول للناس كونوا عباداً لي} .
ondan ilahlığı nefyetmeyi gerektiren ve akıl sahibi hiçbir kimseye gizli kalmayacak hususları açıklamasından sonra [gerçekleştiği için]—, onların İsa aleyhisselâm hakkında iddia ettikleri şeyde yalancı olduklarını açıklamaya başladı. Böylece onun veya onun sıfatıyla vasıflanan herhangi bir kimsenin onlara bunu veya bundan bir şeyi söylediğini, tek başına bile onların iddialarını iptal etmeye yeten bir üslup içinde nefyederek şöyle buyurdu: {مَا كَانَ} “Olacak şey değildir / yakışmaz” yani hiçbir vechile caiz ve tasavvur olunur değildir, {لِبَشَرٍ} “bir insan için” yani İsa ve Üzeyir —ikisine de salât ve selâm olsun— ve başkaları gibi her kim olursa olsun insan cinsinden bir kimse için, {أَن يُؤْتِيَهُ ٱللَّهُ} “Allah'ın kendisine vermesi” yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan Allah'ın, {ٱلْكِتَٰبَ وَٱلْحُكْمَ} “Kitab'ı ve hikmeti” yani hüküm vermeye elverişli kılan hikmeti; o da amelle desteklenen ilim ve ilimle sağlamlaştırılan ameldir, zira hikmetin aslı ihkâmdır (sağlamlaştırmaktır), o da bir şeyi bozulmaktan menedecek şekilde yerli yerine koymaktır, {وَٱلنُّبُوَّةَ} “ve peygamberliği” ki o da en mükemmel yüceliği gerektiren Allah Azze ve Celle'den gelen haberdir; Allah ona bu yüce lütfu ihsan etsin ve onu ibadeti yalnızca Allah'a has kılmaya ve putları terke çağırmak üzere görevlendirsin de, {ثُمَّ} “sonra” [o kimse] Allah Azze ve Celle'ye iftira ederek, {يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا۟ عِبَادًا لِّى} “insanlara: 'Bana kullar olun' desin”.
ولما كان ذلك قد يكون تجوزاً عن قبول قوله والمبادرة
Bu ifade, onun sözünü kabul edip...
لامتثال أمره عن الله ﷾ احتراز عنه بقوله: {من دون الله} أي المختص بجميع صفات الكمال إذ لا يشك عاقل أن من أوتي نبوة وحكمة - وهو بشر - في غاية البعد عن ادعاء مثل ذلك، لأن كل صفة من صفاته - لا سيما تغير بشرته الدالة على انفعالاته - مستقلة بالإبعاد عن هذه الدعوى، فلم يبق لهم مستند، لا من جهة عقل ولا من طريق نقل، فصار قول مثل ذلك منافياً للحكمة التي هو متلبس بها، فصح قطعاً انتقاؤه عنه.
Allah Azze ve Celle'den gelen emrini yerine getirmeye koşmaktan mecaz olabileceğinden: {مِن دُونِ ٱللَّهِ} “Allah'ı bırakıp” yani bütün kemal sıfatlarına münhasır olan [Allah'ı bırakıp] buyurarak bundan sakındırdı. Çünkü akıl sahibi hiçbir kimse şüphe etmez ki, kendisine peygamberlik ve hikmet verilen bir kimse —ki kendisi bir insandır— böyle bir iddiada bulunmaktan son derece uzaktır. Zira onun sıfatlarından her biri —özellikle duygusal etkilenimlerine delalet eden beşerî teninin değişimi— bu iddiadan uzaklaştırmak için başlı başına yeterlidir. Dolayısıyla onların ne akıl cihetinden ne de nakil yoluyla hiçbir dayanakları kalmamıştır. Böyle bir şeyi söylemek, bizzat muttasıf olduğu hikmete aykırı hale gelmiş ve bunun ondan nefyedilmesi kesinlikle sabit olmuştur.
ولما ذكر ما لا يكون له أتبعه ما له فقال: {ولكن} أي يقول {كونوا ربانيين} أي تابعين طريق الرب منسوبين إليه بكمال العلم المزين بالعمل، والألف والنون زيدتا للإيذان بمبالغتهم في المتابعة ورسوخهم في العلم اللدني، فإن الرباني هو الشديد التمسك بدين الله ﷾ وطاعته، قال محمد بن الحنفية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لما مات: مات رباني هذه الأمة: {بما كنتم تعلمون الكتاب} أي بسبب كونكم عالمين به معلمين له {وبما كنتم تدرسون *} فإن فائدة الدرس العلم، وفائدة العلم العمل، ومنه الحث على الخير والمراقبة للخالق.
Kendisine yakışmayan şeyi zikredince, hemen ardından yakışan şeyi getirip şöyle buyurdu: {وَلَٰكِن} “Fakat [der ki:]” yani şöyle der: {كُونُوا۟ رَبَّٰنِيِّۦنَ} “Rabbânîler olun” yani amelle süslenmiş kâmil bir ilimle Rabbin yoluna uyan ve O'na nispet edilen kimseler olun. Buradaki elif ve nun, onların tâbi olmadaki mübalağalarını ve ledünnî ilimdeki rüsuhlarını bildirmek için ziyade kılınmıştır. Çünkü rabbânî, Allah Azze ve Celle'nin dinine ve O'na itaate sımsıkı sarılan kimsedir. Muhammed b. el-Hanefiyye, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ vefat ettiğinde: 'Bu ümmetin rabbânîsi vefat etti' demiştir. {بِمَا كُنتُمْ تُعَلِّمُونَ ٱلْكِتَٰبَ} “Kitab'ı öğretiyor olmanız sebebiyle” yani onu bilen ve öğreten kimseler olmanız sebebiyle, {وَبِمَا كُنتُمْ تَدْرُسُونَ} “ve onu okuyup inceliyor olmanız sebebiyle”. Zira dersin faydası ilim, ilmin faydası ise ameldir; hayra teşvik ve Yaratıcı'yı murakabe etmek de bundandır.
ولما نفي أن يكون الحكيم من البشر داعياً إلى نفسه
İnsanlardan olan hikmet sahibinin insanları kendisine çağıran biri olmasını nefyedip,
وأثبت أنه يكون ولا بد داعياً إلى الله ﷾ لتظهر حكمته أثبت أن ذلك لا بد وأن يكون على وجه الإخلاص، لأن بعض الشياطين يحكم مكره بإبعاد التهمة عن نفسه بالدعاء إلى إلى غيره على وجه الشرك لا سيما إن كان ذلك الغير ربانياً كعيسى ﵊ فقال: {ولا يأمركم} أي ذلك البشر {أن تتخذوا} أتى بصيغة الافتعال إيذاناً بأن الفطر مجبولة على التوجه لله ﷾ من غير كلفة {الملائكة والنبيين} فضلاً عن غيرهم {أرباباً} أي مع الله ﷾ أو من دونه، ثم بين أن كل عبادة كان فيها أدنى شائبة فهي باطلة بقوله على طريق الإنكار تبرئة لعبادة الخلص من مثل ذلك: {أيأمركم بالكفر} إشارة إلى أن الله ﷾ غني، لا يقبل إلا ما كان خالصاً لوجهه {بعد إذ أنتم مسلمون *} أي منقادون لأحكامه، أو متهيئون للتوحيد على عليّ الفطرة الأولى.
hikmetinin açığa çıkması için onun muhakkak Allah Azze ve Celle'ye çağıran biri olduğunu ispatlayınca, bunun mutlaka ihlâs üzere olması gerektiğini de ispat etti. Çünkü şeytanların bazısı, şirk koşma yoluyla insanları başkasına —özellikle o başkası İsa aleyhisselâm gibi rabbânî bir şahsiyet ise— çağırarak töhmeti kendinden uzaklaştırma tuzağını kurar. Bundan dolayı şöyle buyurdu: {وَلَا يَأْمُرَكُمْ} “Ve size emretmez” yani o insan, {أَن تَتَّخِذُوا۟} “edinmenizi” —iftiâl kalıbında getirmiştir ki fıtratların hiçbir külfet olmaksızın Allah Azze ve Celle'ye yönelmek üzere yaratıldığını bildirsin—, {ٱلْمَلَٰٓئِكَةَ وَٱلنَّبِيِّۦنَ} “melekleri ve peygamberleri” başkaları şöyle dursun [onları bile], {أَرْبَابًا} “rabler [edinmenizi]” yani Allah Azze ve Celle ile beraber veya O'ndan başka [rabler edinmenizi emretmez]. Sonra içinde en ufak bir şaibe bulunan her ibadetin batıl olduğunu, ihlâslı kulların ibadetini böylesi şeylerden tenzih etmek üzere inkâr yoluyla şöyle beyan buyurdu: {أَيَأْمُرُكُم بِٱلْكُفْرِ} “Size küfrü mü emredecek?” —bu, Allah Azze ve Celle'nin Ganî olduğuna, ancak yalnızca Kendi rızası için olanı kabul ettiğine bir işarettir—, {بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ} “siz müslüman olduktan sonra?” yani O'nun hükümlerine boyun eğdikten veya ilk fıtratın yüceliği üzere tevhidi kabule hazır hale geldikten sonra?
ولما بين ﷾ فيما مضى أن التولي عن الرسل كفر، وذكر كثيراً من الرسل فخص في ذكرهم وعمم، ذكر قانوناً كلياً لمعرفة الرسول عنه ﷾ والتمييز بينه وبين الكاذب فقال عاطفاً على {إذ أنتم مسلمون} {وإذ أخذ الله} أي الذي له الكمال كله {ميثاق النبيين} أي كافة، والمعنى: ما كان له أن يقول ذلك بعد
Allah Azze ve Celle geçmişte peygamberlerden yüz çevirmenin küfür olduğunu beyan edip peygamberlerin birçoğunu zikrederek anılmalarında hem hususî hem de umumî davranınca, Kendi katından gelen peygamberin bilinmesi ve yalancıdan ayırt edilmesi için küllî bir kural zikretti ve {إِذْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ} ifadesine atfederek şöyle buyurdu: {وَإِذْ أَخَذَ ٱللَّهُ} “Hani Allah almıştı” yani bütün kemalin sahibi olan [Allah almıştı], {مِيثَٰقَ ٱلنَّبِيِّۦنَ} “peygamberlerin misakını” yani hepsinin. Anlamı şudur: Şunlardan sonra onun bunu söylemesi olacak şey değildir:
الإنعام عليكم بالإسلام والإنعام عليه بأخذ الميثاق على الناس - الأنبياء وغيرهم - بأن يؤمنوا به إذا آتاهم، فيكون بذلك الفعل مكفراً لغيره وكافراً بنعمة ربه، وهذا معنى قوله: {لما} أي فقال لهم الله: لما {آتيتكم} وقراءة نافع: آتيناكم، أوفق لسياق الجلالة - قاله الجعبري {من كتاب وحكمة} أي أمرتكم بها بشرع من الشرائع، فأمرتم بذلك من أرسلتم إليه {ثم جآءكم رسول} أي من عندي، ثم وصفه بما يعلم أنه من عنده فقال: {مصدق لما معكم} أي من ذلك الكتاب والحكمة {لتؤمنن به} أي أنتم وأممكم {ولتنصرنه} أي على من يخالفه، فكأنه قيل: إن هذا الميثاق عظيم، فقيل: إنّ، زاد في تأكيده اهتماماً به فقال: {قال ءأقررتم} أي يا معشر النبيين {وأخذتم على ذلكم} أي العهد المعظم بالإشارة بأداة البعد وميم الجمع {إصري} أي عهدي، سمي بذلك لما فيه من الثقل، فإنه يشد في نفسه بالتوثيق والتوثق، ويشتد بعد كونه على النفوس لما لها من النزوع إلى الإطلاق عن
Size İslam'ı lütfetmesi ve insanlardan —peygamberler ve diğerlerinden— kendilerine geldiğinde ona iman etmelerine dair misak almakla ona lütufta bulunması [sonrasında onun bunu söylemesi olacak şey değildir]; zira böyle bir fiille başkasını kâfir yapmış ve Rabbinin nimetine nankörlük etmiş olur. İşte şu buyruğunun anlamı budur: {لَمَآ} “Andolsun ki” yani Allah onlara dedi ki: Andolsun ki {ءَاتَيْتُكُم} “size verdiğim” —Nâfi'nin 'âteynâkum' (size verdiğimiz) kıraati azamet üslubuna daha uygundur, bunu Ca'berî söylemiştir— {مِّن كِتَٰبٍ وَحِكْمَةٍ} “Kitap ve hikmetten” yani şeriatlardan bir şeriatla size emrettiğim ve sizin de kendilerine gönderildiğiniz kimselere emrettiğiniz [Kitap ve hikmetten], {ثُمَّ جَآءَكُمْ رَسُولٌ} “sonra size bir peygamber geldiğinde” yani Benim katımdan; sonra onun Kendi katından olduğunun bilinmesini sağlayan vasfı zikrederek şöyle buyurdu: {مُّصَدِّقٌ لِّمَا مَعَكُمْ} “beraberinizdekileri doğrulayan” yani o Kitap ve hikmeti [doğrulayan], {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِۦ} “ona kesinlikle iman edeceksiniz” yani siz ve ümmetleriniz, {وَلَتَنصُرُنَّهُۥ} “ve ona muhakkak yardım edeceksiniz” yani ona muhalefet edenlere karşı. Sanki: 'Bu misak pek büyüktür' denilmiş, 'Evet' denilince, ona verilen öneme binaen tekidini artırarak şöyle buyurmuştur: {قَالَ ءَأَقْرَرْتُمْ} “Dedi ki: İkrar ettiniz mi?” yani ey peygamberler topluluğu! {وَأَخَذْتُمْ عَلَىٰ ذَٰلِكُمْ} “ve bunun üzerine aldınız mı?” yani uzaklık edatı ve cemi mîmi ile işaret edilen bu yüce ahit üzerine, {إِصْرِى} “ağır ahdimi?” yani ahdimi. İçindeki ağırlıktan ötürü böyle isimlendirilmiştir; çünkü o, kendi içinde tevsik ve tevsuk ile sımsıkı bağlanır ve bağlandıktan sonra nefisler üzerinde daha da ağırlaşır, çünkü nefisler her türlü bağdan