عهد التقيد بنوع من القيود، فكأنه قيل: ما قالوا؟ فقيل: {قالوا أقررنا} أي بذلك، فقيل: ما قال؟ فقيل {قال فاشهدوا} أي يا أنبياء! بعضكم على بعض، أو يا ملائكة! عليهم {وأنا معكم من الشاهدين * فمن} أي فتسبب عنه أنه من {تولى} أي منكم أو من أممكم الذي بلغهم ذلك عن نصرة نبي موصوف بما ذكر.
kurtulup serbest kalmaya meyleder. Sanki: 'Onlar ne dedi?' denilmiş, şöyle cevap verilmiştir: {قَالُوٓا۟ أَقْرَرْنَا} “Dediler ki: İkrar ettik” yani bunu [kabul ettik]. Sonra: 'O ne buyurdu?' denilmiş, şöyle cevap verilmiştir: {قَالَ فَٱشْهَدُوا۟} “Buyurdu ki: O halde şahit olun” yani ey peygamberler! Birbirinize şahit olun veya ey melekler! Onlara şahit olun, {وَأَنَا۠ مَعَكُم مِّنَ ٱلشَّٰهِدِينَ} “Ben de sizinle beraber şahitlerdenim”. {فَمَن} “Artık kim” yani bundan şu netice doğar ki: Kim {تَوَلَّىٰ} “yüz çevirirse” yani sizden veya ümmetlerinizden kendisine bu haber ulaşan kimselerden kim zikredilen sıfatlara sahip peygambere yardım etmekten yüz çevirirse.
ولما كان المستحق لغاية الذم إنما هو من اتصل توليه بالموت لم يقرن الظرف بجار فقال: {بعد ذلك} أي الميثاق البعيد الرتبة بما فيه من الوثاقة {فأولئك} أي البعداء من خصال الخير {هم الفاسقون *} أي المختصون بالخروج العظيم عن دائرة الحق.
Kınamanın en son derecesine müstahak olan kimse ancak yüz çevirmesi ölümle birleşen kimse olduğu için, zarfı harf-i cer ile birleştirmeyip şöyle buyurdu: {بَعْدَ ذَٰلِكَ} “bundan sonra” yani ihtiva ettiği sağlamlıkla derecesi pek yüce olan bu misaktan sonra, {فَأُو۟لَٰٓئِكَ} “işte onlar” yani hayır hasletlerinden uzak olanlar, {هُمُ ٱلْفَٰسِقُونَ} “fasıkların ta kendileridir” yani hak dairesinden büyük bir çıkışla çıkan kimselerdir.
ولما كان المدرك لكل نبي إنما هم أمة النبي الذي قبله، وكانوا يكذبونه ويخالفونه قال - خاتماً لهذه القصص بعد الشهادة بنفسه المقدسة بما بدأها به في قوله {شهد الله} الآية إلى {إن الدين عند الله الإسلام} على وجه الإنكار والتهديد عاطفاً على ما دل عليه السياق -: {أفغير} أي أتولوا ففسقوا، فتسبب عن ذلك أنهم غير دين الله، وأورد بأن تقديم «
Her peygambere yetişenler ancak kendisinden önceki peygamberin ümmeti olduğu ve onlar da o peygamberi yalanlayıp ona muhalefet ettikleri için; {شَهِدَ ٱللَّهُ} ayetinden {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإِسْلامُ} ayetine kadar başlayan mukaddes Zatının şehadeti sonrasında bu kıssaları noktalayarak, inkâr ve tehdit yoluyla bağlamın delalet ettiği manaya atıfla şöyle buyurdu: {أَفَغَيْرَ} “Başka bir şey mi...?” yani yüz çevirip fasık mı oldular da bundan ötürü Allah'ın dininden başkasını mı [ararlar]? Şöyle bir itiraz öne sürülmüştür: “
غير» يفهم أن الإنكار منحط على طلبهم اختصاصاً لغير دين الله، وليس ذلك هو المراد كما لا يخفى، وأجيب بأن تقديمه الاهتمام بشأنه في الإنكار، والاختصاص متأخر مراعاته عن نكبة غيره - كما تقرر في محله {دين الله} الذي اختص بصفات الكمال {يبغون} أي يطلبون بفسقهم، أو أتوليتم - على قراءة الخطاب {وله} أي والحال أنه له حاصة {أسلم} أي خضع بالانقياد لأحكامة والجري تحت مراده وقضائه، لا يقدرون على مغالبة قدره بوجه {من في السموات والأرض} وهم من لهم قوة الدفاع بالبدن والعقل فكيف بغيرهم {طوعاً} بالإيمان أو بما وافق أغراضهم {وكرهاً} بالتسليم لقهره في إسلام أحدهم وإن كثرت أعوانه وعز سلطانه إلى أكره ما يكره وهو صاغر داخر، لا يستطيع أمراً ولا يجد نصراً {وإليه يرجعون *} بالحشر، لا تعالجون مقراً ولا تلقون
'Gayr' (غير) kelimesinin öne alınması, inkârın özellikle Allah'ın dininden başkasını talep etmelerine yönelik olduğunu hissettirir; oysa açık olduğu üzere asıl murat bu değildir.” Buna şöyle cevap verilmiştir: Öne alınması inkâr makamında onun şanına verilen önemden ötürüdür; ihtisasın gözetilmesi ise başkasının iptal edilmesinden sonraya kalır —ilgili yerinde takrir edildiği üzere—. {دِينِ ٱللَّهِ} “Allah'ın dininden” yani kemal sıfatlarına mahsus olan [Allah'ın dininden], {يَبْغُونَ} “ararlar mı?” yani fasıklıkları sebebiyle [başka din mi] ararlar? Yahut hitap kıraatine göre: 'Siz yüz mü çevirdiniz?' {وَلَهُۥٓ} “Oysa yalnız O'na” yani durum şu ki yalnızca O'na, {أَسْلَمَ} “teslim olmuştur” yani hükümlerine boyun eğip muradı ve kazası doğrultusunda akıp gitmiştir, O'nun kaderine hiçbir vechile galip gelemezler, {مَن فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ} “göklerde ve yerde olanlar” —ki onlar beden ve akıl ile savunma gücüne sahip kimselerdir, artık diğerleri nasıl olmasın?— {طَوْعًا} “isteyerek” yani imanla veya hedeflerine uygun düşen şeylerle, {وَكَرْهًا} “ve istemeyerek” yani O'nun kahrına teslim olmakla; öyle ki bir kimse yardımcıları çok ve saltanatı güçlü olsa bile, en nefret ettiği şeye karşı hor ve hakir bir halde, hiçbir şeye güç yetiremez ve hiçbir yardım bulamaz bir vaziyette teslim olur; {وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} “ve yalnız O'na döndürüleceklerdir” haşir ile; artık ne bir karargâh bulabilirsiniz ne de...
ملجأ ولا مفراً، فإذا كانوا كذلك لا يقدرون على التفصي من قبضته بنوع قوة ولا حيلة في سكون ولا حركة فكيف يخالفون ما أتاهم من أمره على ألسنة رسله وقد ثبت أنهم رسله بما أتى به كل منهم من المعجزة! ومن المعلوم أن المعاند للرسول ﷺ معاند للمرسل.
bir sığınak veya kaçacak yer! Onlar bu halde olup ne bir durgunlukta ne de bir harekette hiçbir kuvvet veya hile ile O'nun kabzasından kurtulmaya güç yetiremezlerken, her birinin getirdiği mucize ile O'nun elçileri oldukları sabit olmuşken peygamberlerinin diliyle kendilerine gelen O'nun emrine nasıl muhalefet ederler! Bilinmektedir ki Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem inat eden, Gönderen'e inat etmiştir.
ولما تم تنزيه الأنبياء عليهم الصلاة والسلام عن الدعاء إلى شيء غير الله، ثم هدد من تولى، فكان السامع جديراً بأن يقول: أنا مقبل غير متول فما اقول وما أفعل؟ قال مخاطباً لرأس السامعين ليكون أجدر لامتثالهم: {قل} أي قبل كل شيء، أي ملفتاً لمن نفعه هذا التذكير والتهديد فأقبل {آمنا} أنا ومن أطاعني من أمتي - مبكتاً لأهل الكتاب بما تركوه من دين إبراهيم ﵊ ومن بعده من خلص أبنائه، وأبوه وجادلوا فيه عدواناً وادعوه؛ ثم فصل المأمور بالإيمان به فقال: {بالله} الذي لا كفوء له.
Peygamberlerin —üzerlerine salât ve selâm olsun— Allah'tan başka bir şeye çağırmaktan tenzih edilmesi tamamlanıp, ardından yüz çevirenler tehdit edilince, dinleyenin: 'Ben yüz çeviren değil, yönelen biriyim; peki ne söyleyeyim ve ne yapayım?' demesi uygun düşeceğinden, onların uyması için en layık olsun diye dinleyicilerin önderine hitap ederek şöyle buyurdu: {قُلْ} “De ki:” yani her şeyden önce de ki —bu hatırlatma ve tehdidin fayda verip yöneldiği kimseye dikkat çekerek—: {ءَامَنَّا} “İman ettik” ben ve ümmetimden bana itaat edenler —Ehl-i Kitab'ı İbrahim aleyhisselâm'ın ve ondan sonra gelen seçkin evlatlarının dininden terk ettikleri, düşmanlık ederek yüz çevirip tartıştıkları ve kendilerine mal ettikleri şeyler sebebiyle susturarak—; sonra iman edilmesi emredilen hususu tafsil ederek şöyle buyurdu: {بِٱللَّهِ} “Allah'a” hiçbir dengi bulunmayan [Allah'a],
ولما كان الإنزال على الشيء مقصوداً به ذلك الشيء بالقصد الأول كان الأنسب أن يقال: {وما أنزل علينا} فيكون ذلك له حقيقة ولأتباعه مجازاً، وكانت هذه السورة بذلك أحق لأنها سورة التوحيد
Bir şeyin üzerine indirilmesiyle öncelikli olarak o şey kastedildiği için şöyle denmesi en uygunu oldu: {وَمَآ أُنزِلَ عَلَيْنَا} “ve bize indirilene”. Böylece bu indirilme onun için hakikat, ona tâbi olanlar için mecaz olur. Bu sure de buna en layık olanıdır; çünkü o tevhid suresidir.
{وما أنزل على إبراهيم} أي أبينا {وإسماعيل وإسحاق} أي ابنيه {ويعقوب} ابن إسحاق {والأسباط} أي أولاد يعقوب.
{وَمَآ أُنزِلَ عَلَىٰٓ إِبْرَٰهِيمَ} “İbrahim'e indirilene” yani atamıza, {وَإِسْمَٰعِيلَ وَإِسْحَٰقَ} “İsmail'e ve İshak'a” yani iki oğluna, {وَيَعْقُوبَ} “ve Yakup'a” İshak'ın oğluna, {وَٱلْأَسْبَاطِ} “ve Esbât'a [indirilene]” yani Yakup'un evlatlarına.
ولما كان ما ناله صاحبا شريعة بني إسرائيل من الكتابين المنزلين عليهما والمعجزات الممنوحين بها أعظم مما كان لمن قبلهما غير السياق إلى قوله: {وما أوتي موسى} من أولاد الأسباط من التوراة والشريعة {وعيسى} من ذرية داود من الإنجيل والشريعة الناسخة لشريعة موسى عليهما الصلاة والسلام.
İsrailoğullarının iki şeriat sahibinin kendilerine indirilen iki Kitap ve ihsan edilen mucizeler bakımından elde ettikleri şey kendilerinden öncekilerden daha büyük olduğu için, üslubu değiştirip şöyle buyurdu: {وَمَآ أُوتِىَ مُوسَىٰ} “ve Musa'ya verilene” —Esbât'ın evlatlarından olan [Musa'ya] Tevrat ve şeriattan verilenlere— {وَعِيسَىٰ} “ve İsa'ya [verilene]” —Davud'un soyundan gelen [İsa'ya] İncil ve Musa'nın —ikisine de salât ve selâm olsun— şeriatını nesh eden şeriattan verilenlere—.
ولما كان النظر هنا إلى الرسول ﷺ أكثر لكونها سورة التوحيد الذي هو أخلق به وأغرق فيه ناسب الإعراء عن التأكيد بما في البقرة، ونظر إلى الكل لمحاً واحداً فقال: {والنبيون} أي كافة من الوحي والمعجزات ليكون الإيمان بالمنزل مذكوراً مرتين لشرفه {من ربهم} أي المحسن إليهم خاصة وإلى العباد عامة بإرسالهم إليهم؛ ثم استأنف تفسير هذا الإيمان بقوله: {لا نفرق بين أحد منهم} تنبيهاً على الموضع الذي كفر به اليهود والنصارى {ونحن له} أي لله وما أنزل من عنده {مسلمون *} أي منقادون على طريق الإخلاص والرضى.
Burada Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem bakış daha fazla olduğu için —çünkü bu sure, onun en layık olduğu ve en derinine daldığı tevhid suresidir— Bakara suresindeki tekitlerden arındırılması uygun düşmüş ve hepsine tek bir bakışla bakılarak şöyle buyrulmuştur: {وَٱلنَّبِيُّونَ} “ve peygamberlere [verilene]” yani hepsine vahyedilen ve mucizelerden verilenlere —indirilen şeye iman, şerefinden ötürü iki kez zikredilmiş olsun diye— {مِن رَّبِّهِمْ} “Rableri tarafından” yani onları elçi olarak göndermek suretiyle bilhassa kendilerine, genel olarak da kullara ihsanda bulunan [Rableri tarafından]. Sonra bu imanın tefsirine yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ} “Onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayız” —bu, Yahudilerin ve Hristiyanların inkâr ettikleri noktaya dikkat çekmektir— {وَنَحْنُ لَهُۥ} “ve biz O'na” yani Allah'a ve O'nun katından indirilene, {مُسْلِمُونَ} “teslim olmuş kimseleriz” yani ihlâs ve rıza yoluyla boyun eğmiş kimseleriz.
ولما أمر ﷾ بإظهار الإيمان بهذا القول، وكان ذلك هو الإذعان الذي هو الإسلام قال - محذراً من الردة عنه عاطفاً على {آمنا} ومظهراً لما من حقه الإضمار لولا إرادة التنبيه على ذلك مشيراً بصيغة الافتعال إلى مخالفة الفطرة الأولى -: {ومن يبتغ} أي يتطلب {غير} دين {الإسلام} الذي هو ما ذكر من الانقياد لله ﷾ المشتمل على الشرائع المعروفة التي أساسها الإيمان بعد التلبس به حقيقة بإظهار اتباع الرسل أو مجازاً بالكون على الفطرة الأولى بما أشعر به الابتغاء - كما تقدم، وكرر الإسلام في هذا السياق كثيراً لكونه في حيز الميثاق المأخوذ بمتابعة الرسول المصدق حثاً على تمام الانقياد له {ديناً} وأتى بالفاء الرابطة إعلاماً بأن ما بعدها مسبب عما قبلها ومربوط به فقال: {فلن يقبل منه} أي في الدنيا، وأشعر ترتيب هذا على السبب بأنه يرجى زوال السبب لأنه مما عرض للعبد كما جرى في الردة في خلافة الصديق رضي الله تعالى عنه، فإنه رجع إلى الإسلام أكثر المرتدين وحسن إسلامهم، وقوله: {وهو في الآخرة من الخاسرين *} معناه: ولا يقبل منهم في الآخرة، مع زيادة التصريح بالخسارة - وهي حرمان الثواب - المنافية لمقاصدهم، والقصد الأعظم بهذا أهل الكتاب مع العموم لغيرهم لإقرارهم بهذا النبي الكريم
Allah Azze ve Celle bu söz ile imanın açığa vurulmasını emredip, bu da bizzat İslam olan boyun eğme olunca, ondan irtidat etmekten sakındırarak, {ءَامَنَّا} ifadesine atıfla, buna dikkat çekme iradesi olmasa zamirle geçilmesi gereken yeri açık isimle zikrederek ve iftiâl kalıbıyla ilk fıtrata muhalefete işaret ederek şöyle buyurdu: {وَمَن يَبْتَغِ} “Ve kim ararsa” yani talep ederse, {غَيْرَ} “başka” [din], {ٱلْإِسْلَٰمِ} “İslam'dan” yani peygamberlere tâbi olmayı açığa vurarak hakikatte veya daha önce geçtiği üzere 'ibtigâ' (arama) kelimesinin hissettirdiği şekilde ilk fıtrat üzere bulunarak mecazen ona büründükten sonra temeli iman olan bilinen şeriatları kapsayan, Allah Azze ve Celle'ye boyun eğmekten ibaret zikredilen dinin [dışında] —bu bağlamda İslam kelimesi, doğrulayıcı Peygamber'e tâbi olmaya dair alınan misak kapsamında yer aldığı için ona tam boyun eğmeye teşvik amacıyla sıkça tekrarlanmıştır— {دِينًا} “bir din”; sonraki kısmın önceki kısmın bir sonucu ve ona bağlı olduğunu bildirmek için rabıt 'fa'sını getirerek şöyle buyurdu: {فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ} “ondan asla kabul edilmeyecektir” yani dünyada kabul edilmeyecektir. Bunun sebebe bağlanışı, sebebin zeval bulmasının umulabileceğini hissettirmiştir; zira bu, kulun başına sonradan gelen ârızî bir durumdur; nitekim Sıddîk'ın radıyallâhu anh hilafetindeki irtidat hadisesinde olduğu gibi, irtidat edenlerin çoğu İslam'a dönmüş ve İslamları güzelleşmiştir. {وَهُوَ فِى ٱلْءَاخِرَةِ مِنَ ٱلْخَٰسِرِينَ} “ve o, ahirette de hüsrana uğrayanlardandır” buyruğunun manası şudur: Ahirette de onlardan kabul edilmeyecektir; üstelik onların maksatlarına zıt olan hüsran —ki o da sevaptan mahrum kalmaktır— açıkça ifade edilmiştir. Bu hitapta başkalarını da kapsamakla birlikte asıl gaye Ehl-i Kitap'tır; çünkü onlar bu Kerîm Peygamber'i ikrar etmişlerdi...
وتوقعهم له، عالمين قطعاً بصدقه لما في كتبهم من البشارة به.
ve kitaplarında onunla ilgili müjde bulunduğu için doğruluğunu kesin olarak bilerek onu beklemekteydiler.
ولما أخبر ﷾ بخسارة من ارتد عن الإسلام شرع يستدل على استحقاقه لذلك بقوله: {كيف يهدي الله} مع ما له من كمال العظمة {قوماً} أي يخلق الهداية في قلوب ناس بهم قوة المحاولة لما يريدونه {كفروا} أي أوقعوا الكفر بالله ربهم وبما ذكر مما أتت به رسله إعراضاَ عنه وعنهم، ولما كان المقصود بكمال الذم من استمر كفره إلى الموت قال من غير جار: {بعد إيمانهم} بذلك كله {وشهدوا} أي وبعد أن شهدوا {أن الرسول حق} بما عندهم من العلم به {وجاءهم البينات} أي القاطعة بأنه حق وأنه رسول الله قطعاً، لا شيء أقوى من بيانه ولا أشد من ظهوره بما أشعر به إسقاط تاء التأنيث من جاء.
Allah Azze ve Celle İslam'dan irtidat edenin hüsranını haber verince, onun bunu hak ettiğine şu buyruğuyla delil getirmeye başladı: {كَيْفَ يَهْدِى ٱللَّهُ} “Allah nasıl hidayet eder?” —kemal azametine sahip olmakla beraber— {قَوْمًا} “bir kavme” yani istedikleri şey için gayret etme gücüne sahip insanların kalplerinde nasıl hidayet yaratır ki onlar, {كَفَرُوا۟} “inkâr etmişlerdir” yani O'ndan ve peygamberlerinden yüz çevirerek Rableri olan Allah'ı ve elçilerinin getirdiği zikredilen şeyleri inkâr etmişlerdir. Kınamanın tamlığı ile kastedilen küfrü ölüme kadar devam eden kimse olduğu için harf-i cersiz olarak şöyle buyurdu: {بَعْدَ إِيمَٰنِهِمْ} “iman etmelerinden sonra” bütün bunlara [iman etmelerinden sonra], {وَشَهِدُوٓا۟} “ve şahitlik ettikten [sonra]” yani ve şahitlik ettikten sonra ki, {أَنَّ ٱلرَّسُولَ حَقٌّ} “Peygamber haktır” —ona dair sahip oldukları ilim sebebiyle— {وَجَآءَهُمُ ٱلْبَيِّنَٰتُ} “ve kendilerine apaçık deliller de gelmişken” yani onun hak olduğuna ve kesinlikle Allah'ın elçisi olduğuna dair kat'î deliller gelmişken. 'Câe' (جاء) fiilinden müenneslik tası'nın düşürülmesinin hissettirdiği üzere, onun beyanından daha güçlü ve zahir oluşundan daha şiddetli hiçbir şey yoktur.
ولما كان الحائد عن الدليل بعد البيان لا يرجى في الغالب عوده كان الاستبعاد بكيف موضحاً لأن التقدير لأجل التصريح بالمراد: أولئك لا يهديهم الله لظلمهم بوضعهم ثمرة الجهل بنقض عهد الله ﷾ المؤكد بواسطة رسله موضع ثمرة العلم، فعطف على هذا المقدر المعلوم تقديره قوله: {والله} أي الذي له الكمال كله {لا يهدي القوم الظالمين *} أي الغريقين في الظلم لكونه جبلهم على ذلك، تحذيراً من مطلق الظلم، ولما علمت بشاعة خيانتهم تشوف السامع إلى معرفة جزائهم فقال: {أولئك} أي البعداء البغضاء {جزاؤهم أن عليهم لعنة الله} أي الملك الأعظم، وهي غضبه وطرده {والملائكة والناس أجمعين *} حتى أنهم هم ليلعنون أنفسهم، فإن الكافر يطبع على قلبه فيظن أنه على هدى ويصير يلعن الكافر ظاناً أنه ليس بكافر، وهذا اللعن واقع عليهم حال تلبسهم بالفعل لوضعهم الشيء في غير محله، فصار كل من له علم يبعدهم لسوء صنيعهم لتبديلهم الحسن بالسيىء، وحذراً من فعل مثل ذلك معه {خالدين فيها} أي اللعنة دائماً.
Açıklamadan sonra delilden sapan kimsenin geri dönmesi çoğunlukla umulmadığı için, "nasıl" (keyfe) ile yapılan bu uzak görme (istib'âd), maksadı açıkça ortaya koymak adına takdirin şöyle olduğunu açıklamaktadır: "Onlar, elçileri vasıtasıyla teyit edilmiş olan Allah'ın [azze ve celle] ahdini bozup cehaletin meyvesini ilmin meyvesinin yerine koyarak yaptıkları zulüm sebebiyle Allah'ın kendilerini hidayete erdirmeyeceği kimselerdir." Takdiri bilinen bu mukadder ifadeye şu buyruk atfedilmiştir: {وَاللَّهُ} “Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “o zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.” Yani mutlak anlamda zulümden sakındırmak üzere, onları bu fıtrat üzere yaratmasından ötürü zulme batmış olanları [hidayete erdirmez]. Onların ihanetinin çirkinliği anlaşılınca dinleyen kimse cezalarını öğrenmeye iştiyak duydu ve [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: {أُولَئِكَ} “İşte onlar” yani [rahmetten] uzaklaştırılmış ve gazaba uğramış kimselerdir ki, {جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ} “onların cezası; Allah'ın lânetinin üzerlerine olmasıdır” yani en büyük Hükümran'ın [lâneti], ki bu O'nun gazabı ve rahmetinden kovmasıdır, {وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “meleklerin ve bütün insanların da [lâneti üzerlerinedir].” Hatta onlar bizzat kendilerine dahi lânet ederler; çünkü kâfirin kalbi mühürlenir, böylece doğru yolda olduğunu zanneder ve kendisinin kâfir olmadığını sanarak kâfire lânet etmeye başlar. Bu lânet, bir şeyi layık olmadığı yere koymaları sebebiyle bu fiili işledikleri anda üzerlerine gerçekleşir. Dolayısıyla ilim sahibi olan herkes, iyiyi kötüyle değiştirmelerinden ötürü yaptıkları bu çirkin iş sebebiyle ve aynı şeyin kendi başına da gelmesinden sakınarak onları uzaklaştırır. {خَالِدِينَ فِيهَا} “Onlar orada ebedî kalacaklardır” yani sürekli olarak bu lânet içinde [kalacaklardır].
ولما كان المقيم في الشدة قد تنقص شدته على طول نفي ذلك بقوله: {لا يخفف عنهم العذاب} مفيداً ان عليهم مع مطلق الشدة بالطرد شدائد أخرى بالعقوبة. ولما كان المعذب على شيء ربما استمهل وقتاً ما ليرجع عن ذلك الشيء أو ليعتذر نفى ذلك بقوله: {ولا هم ينظرون *} أي يؤخرون للعلم بحالهم باطناً وظاهراً حالاً ومآلاً، ولإقامة الحجة عليهم من جميع الوجوه، لم يترك شيء نمها
Şiddetli azap içinde kalan kimsenin bu şiddeti zamanla hafifleyebileceği için: {لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ ٱلْعَذَابُ} “Onlardan azap hafifletilmez” buyurarak bunu nefyetti; bu da kovulma ile oluşan mutlak şiddetin yanında ceza olarak üzerlerinde başka şiddetlerin de bulunduğunu ifade eder. Bir şeyden dolayı azap gören kimseye o şeyden dönmesi veya mazeret beyan etmesi için bazen mühlet verilebileceğinden: {وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ} “ve onlara mühlet de verilmez” buyurarak bunu da nefyetti; yani gerek şimdiki gerek gelecekteki bâtınî ve zahirî halleri bilindiği ve aleyhlerine her vechile hüccet ikame edildiği için tehir edilmezler; hüccetlerden hiçbir şey bırakılmamıştır...
لأن المقيم لها منزه عن العجز والنسيان.
Çünkü o hücceti ikame eden [Allah], acizlikten ve unutmaktan münezzehtir.
ولما انخلعت القلوب بهذه الكروب نفّس عنها ﷾ مشيراً إلى أن فيهم - وإن استبعد رجوعهم - موضعاً للرجاء بقوله: {إلا الذين تابوا} أي رجعوا إلى ربهم متذكرين لإحسانه، ولما كان التائب لم يستغرق زمان ما بعد الإيمان بالكفر، وكانت التوبة مقبولة ولو قل زمنها أثبت الجار فقال: {من بعد ذلك} الارتدار حيث تقبل التوبة {وأصلحوا} أي بالاستمرار على ما تقضيه من الثمرات الحسنة {فإن الله} أي الذي له الجلال والإكرام يغفر ذنوبهم لأن الله {غفور} يمحو الزلات {رحيم *} بإعطاء المثوبات، هذه صفة لهم ولكل من تاب من ذنبه.
Kalpler bu sıkıntılarla yerinden oynayınca, Allah Azze ve Celle onlara ferahlık verdi ve —dönmeleri uzak görülse de— onlarda bir umut kapısı bulunduğuna işaret ederek şöyle buyurdu: {إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُوا۟} “Ancak tövbe edenler müstesna” yani Rablerinin ihsanını hatırlayarak O'na dönenler; tövbe eden kimse imandan sonraki bütün zamanı küfürle geçirmediği ve tövbe zamanı ne kadar kısa olsa da makbul olduğu için harf-i cerri sabit kılarak şöyle buyurdu: {مِنۢ بَعْدِ ذَٰلِكَ} “bundan sonra” yani tövbenin kabul edileceği bu irtidat halinden sonra, {وَأَصْلَحُوا۟} “ve ıslah edenler” yani tövbenin gerektirdiği güzel semereleri devam ettirerek; {فَإِنَّ ٱللَّهَ} “şüphesiz ki Allah” yani Celâl ve İkram sahibi olan [Allah] onların günahlarını bağışlar; çünkü Allah, {غَفُورٌ} “Gafûr'dur” hataları siler, {رَّحِيمٌ} “Rahîm'dir” mükâfatlar ihsan eder. Bu, hem onlar hem de günahından tövbe eden herkes için bir sıfattır.
ولما رغب في التوبة رهب من التواني عنها فقال: {إن الذين كفروا} أي بالله وأوامره، وأسقط الجار لما مضى من قوله {من بعد إيمانهم} بذلك. ولما كان الكفر لفظاعته وقبحه وشناعته جديراً بالنفرة عنه والبعد منه نبه ﷾ على ذلك باستبعاد إيقاعه، فكيف بالتمادي عليه فكيف بالازدياد منه! وعبر عن ذلك بأداة التراخي فقال: {ثم ازدادوا كفراً} أي بأن تمادوا على ذلك ولم يبادروا
Tövbe etmeye teşvik edince, tövbede gevşeklik göstermekten sakındırarak şöyle buyurdu: {إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟} “Şüphesiz inkâr edenler” yani Allah'ı ve emirlerini [inkâr edenler]; harf-i cerri, daha önce geçen {مِنۢ بَعْدِ إِيمَٰنِهِمْ} “iman etmelerinden sonra” buyruğundan ötürü hazfetti. Küfür; vehameti, çirkinliği ve kötülüğü sebebiyle nefret edilip uzak durulmaya layık olduğu için, Allah Azze ve Celle onun vuku bulmasının uzaklığına dikkat çekti; o halde onda ısrar etmek nasıl olur, hele onda daha da ileri gitmek nasıl olur! Bunu terâhî (gecikme) edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {ثُمَّ ٱزْدَادُوا۟ كُفْرًا} “sonra küfürlerini artıranlar” yani onda ısrar edip...
بالتوبة {لن تقبل توبتهم} أي إن تابوا، لأن الله ﷾ يطبع على قلوبهم فلا يتوبون توبة نصوحاً يدومون عليها ويصلحون ما فسد، أو لن توجد منهم توبة حتى يترتب عليها القبول لأنهم زادوا عن أهل القسم الأول بالتمادي، ولم يأت بالفاء الدالة على أنه مسبب عما قبله إعلاماً بأن ذلك إنما هو لأنهم مطبوع على قلوبهم، مهيؤون للكفر من أصل الجبلة، فلا يتوبون أبداً توبة صحيحة، فالعلة الحقيقية الطبع لا الذنب، وهذا شامل لمن تاب عن شيء وقع منه كأبي عزة الجمحي، ولمن لم يتب كحيي بن أخطب {وأولئك هم} أي خاصة {الضالون *} أي الغريقون في الضلال وإليه أشار {ولو أسمعهم لتولوا} [الأنفال: ٢٣] لوقوعهم في أبعد شعابة وأضيق نقابه، فأنى لهم بالرجوع منه والتقصي عنه!
tövbeye koşmayanlar [var ya], {لَّن تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ} “onların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir” yani tövbe etseler bile; çünkü Allah Azze ve Celle onların kalplerini mühürler, böylece üzerinde sebat edecekleri ve bozulanı düzeltecekleri bir nasuh tövbesiyle tövbe etmezler; yahut üzerlerine kabul hükmünün terettüp edeceği bir tövbe kendilerinden asla sadır olmaz, çünkü onlar ısrar etmekle birinci kısımdaki kimselerden daha ileri gitmişlerdir. Önceki cümlenin sonucu olduğunu gösteren 'fa' harfini getirmemiştir; bu da durumun, kalplerinin mühürlenmiş olması ve fıtratlarının aslında küfre hazır bulunması sebebiyle olduğunu bildirmek içindir; dolayısıyla asla sahih bir tövbe ile tövbe etmezler. Asıl illet günah değil, mühürlenmedir. Bu, Ebû Azze el-Cumehî gibi kendisinden sadır olan bir şeyden tövbe eden kimseyi de, Huyey b. Ahtab gibi hiç tövbe etmeyen kimseyi de kapsar. {وَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ} “işte onlar, yalnızca onlardır”, {ٱلضَّآلُّونَ} “sapıkların ta kendileri” yani sapıklığa batmış kimselerdir. {وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوا۟} “Onlara işittirseydi bile yine yüz çevirirlerdi” [Enfâl: 23] ayeti de buna işaret etmiştir; zira onlar sapıklığın en uzak vadilerine ve en dar geçitlerine düşmüşlerdir; artık oradan geri dönüp kurtulmaları nerededir!
ولما أثبت لهم الخصوصية بذلك لائناً لهم فيه إلى حد أيس معه من رجوعهم تشوف السامع إلى حالهم في الآخرة فقال مبيناً لهم
Onların dönüşünden ümit kesilecek derecede kendilerine uygun bir şekilde onlara bu hususiyeti isnat edince, dinleyen onların ahiretteki halini merak etti; O da onlara açıklayarak...
أن السبب في عدم قبول توبتهم تفويت محلها بتماديهم على الكفر: {إن الذين كفروا} أي هذا الكفر أو غيره، ويجوز أن يكون المراد أنهم ثلاثة أقسام: التائبون توبة صحيحة وهم الذين أصلحوا، والتائبون توبة فاسدة، والواصلون كفرهم بالموت من غير توبة، ولذا قال: {وماتوا وهم كفار} ولما كان الموت كذلك سبباً للخلود في النار لأن السياق للكفر والموت عليه، صرح بنفي قبول الفداء كائناً من كان، وربطه بالفاء فقال: {فلن يقبل} أي بسبب شناعة فعلهم الذي هو الاجتراء على الكفر ثم الموت عليه {من أحدهم} أي كائناً من كان {ملء الأرض ذهباً} أي من الذهب لا يتجدد له قبول ذلك لو بذله هبة أوهدية أو غير ذلك {ولو افتدى به} لو في مثل هذا السياق تجيء منبهة على أن ما قبلها جاء على سبيل الاستقصاء، وما بعدها جاء تنصيصاً على الحالة التي يظن أنها لا تندرج فيما قبلها، كقوله ﷺ «أعطوا السائل ولو جاء على فرس» فكونه
tövbelerinin kabul edilmeyiş sebebinin, küfürde ısrar ederek tövbenin mahallini kaçırmaları olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟} “Şüphesiz inkâr edenler” yani bu küfrü veya başkasını [inkâr edenler]. Muradı üç kısım olmaları da caizdir: Sahih bir tövbe ile tövbe edip ıslah olanlar, fasit bir tövbe ile tövbe edenler ve tövbe etmeksizin küfürlerini ölümle birleştirenler. Bu sebeple şöyle buyurdu: {وَمَاتُوا۟ وَهُمْ كُفَّارٌ} “ve kâfir olarak ölenler”. Bu şekildeki bir ölüm cehennemde ebedî kalmanın sebebi olduğu için —çünkü bağlam küfür ve küfür üzere ölmek hakkındadır— kim olursa olsun fidyenin kabul edilmeyeceğini açıkça beyan etti ve 'fa' ile bağlayarak şöyle buyurdu: {فَلَن يُقْبَلَ} “asla kabul edilmeyecektir” yani küfre cüret edip sonra onun üzere ölmekten ibaret olan fiillerinin çirkinliği sebebiyle, {مِنْ أَحَدِهِم} “onların hiçbirinden” yani kim olursa olsun, {مِّلْءُ ٱلْأَرْضِ ذَهَبًا} “yeryüzü dolusu altın” yani altından olan [bir fidye]; bunu hibe, hediye veya başka bir yolla verse bile onun için kabul vaki olmaz; {وَلَوِ ٱفْتَدَىٰ بِهِۦٓ} “onu fidye olarak verse bile”. Bu gibi bağlamlarda geçen 'lev' (لو) edatı, kendisinden öncesinin bütün durumları kuşatacak şekilde geldiğini, sonrasının ise önceki kapsama girmeyeceği zannedilen özel duruma sarahaten işaret ettiğini bildirmek için gelir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «At üzerinde gelse bile isteyene verin» buyruğu gibi; zira onun...
جاء على فرس يؤذن بغناه، فلا يناسب أن يعطى فنص عليه؛ وأما هنا فلما كان قبول الفدية واجباً عند أهل الكتاب - كما مر في قوله ﷾
at üzerinde gelmesi zenginliğini hissettirir, bu yüzden ona verilmesi uygun görülmeyebilir, işte bu sebeple açıkça zikredilmiştir. Burada ise, Ehl-i Kitap nezdinde fidyenin kabulü vacip olduğu için —Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunda geçtiği gibi:...
{وإن يأتوكم أسارى تفادوهم} [البقرة: ٨٥] كان بحيث ربما ظن أن بذله - على طريق الافتداء يخالف بذله على غير ذلك الوجه حتى يجب قبوله، فنص عليه؛ وأيضاً فحالة الافتداء حالة لا يمتن فيها المفتدي على المفتدى منه، إذ هي حالة قهر من المفتدى منه للمفتدى - قاله أبو حيان. فالمعنى: لا يقبل من أحدهم ما يملأ الأرض من الذهب على حال من الأحوال ولو على حال الافتداء، والمراد بالمثال المبالغة في الكثرة، أي لا يقبل منه شيء؛ وإنما اقتصر على ملء الأرض لأنه أكثر ما يدخل تحت أوهام الناس ويجري في محاوراتهم - والله ﷾ أعلم.
{وَإِن يَأْتُوكُمْ أُسَٰرَىٰ تُفَٰدُوهُمْ} “Size esir olarak gelirlerse fidyelerini verir kurtarırsınız” [Bakara: 85]—, fidyenin fidye yoluyla verilmesinin başka bir yolla verilmesinden farklı olduğu ve kabulünün vacip olacağı zannedilebilirdi, bu yüzden sarahaten zikredildi. Ayrıca fidye verme hali, fidyeyi verenin fidye alana minnet edemeyeceği bir haldir; zira bu, fidye alanın fidye verene galebe çalma halidir —bunu Ebû Hayyân söylemiştir—. Mana şudur: Onlardan hiçbirinden hiçbir surette, fidye verme halinde olsa bile yeryüzünü dolduracak kadar altın asla kabul edilmez. Bu misalle kastedilen çoklukta mübalağadır; yani ondan hiçbir şey kabul edilmez. Yeryüzü dolusu ile yetinilmesi ise, insanların zihinlerine en çok giren ve aralarındaki konuşmalarda en çok geçen miktar olduğu içindir —en doğrusunu Allah Azze ve Celle bilir—.
ولما تشوف السامع إلى معرفة ما يحل بهم أجيب بقوله: {أولئك} أي البعداء من الرحمة {لهم عذاب أليم} ولعظمته أغرق في النفي بعده بزيادة الجار فقال: {وما لهم من ناصرين *} أي ينصرونهم بوجه من الوجوه، فانتفى عنهم كل وجه من وجوه الاستنقاذ.
Dinleyen onların başına ne geleceğini öğrenmek isteyince şu buyrukla cevap verildi: {أُو۟لَٰٓئِكَ} “İşte onlar” yani rahmetten uzak olanlar [var ya], {لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “onlar için elem verici bir azap vardır”. Azabın büyüklüğünden ötürü sonrasındaki nefiyde harf-i cer ziyadesiyle mübalağa yaparak şöyle buyurdu: {وَمَا لَهُم مِّن نَّٰصِرِينَ} “ve onlar için hiçbir yardımcı da yoktur” yani kendilerine hiçbir vechile yardım edecek kimse bulunmaz; böylece her türlü kurtuluş yolu onlardan nefyedilmiştir.
ولما كان آخر هذه القصص في الحقيقة إبطال كل ما خالف الإسلام الذي هو معنى {إن الدين عند الله الإسلام} [آل عمران: ١٩]- وما بعد ذلك إنما جرّه - ختم الآية بدعوى أن المخالفين من الخاسرين، وختم ذلك بأن من مات على الكفر لا يقبل إنفاقه للإنقاذ مما يلحقه من الشدائد، لا بدفع لقاهر ولا بتقوية لناصر، فتشوفت النفس إلى الوقت الذي يفيد فيه الإنفاق وأي وجوهه أنفع، فأرشد إلى ذلك وإلى أن الأحب منه أجدر بالقبول، رجوعاً إلى ما قرره ﷾ قبل آية الشهادة بالوحدانية من صفة عباده المنفقين والمستغفرين بالأسحار على وجه أبلغ بقوله: {لن تنالوا البر} وهو كمال الخير {حتى تنفقوا} أي في وجوه الخير {مما تحبون} أي من كل ما تقتضون، كما ترك إسرائيل ﵊ أحب الطعام إليه لله ﷾.
Bu kıssaların sonu hakikatte {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإِسْلامُ} “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” [Âl-i İmrân: 19] ayetinin manası olan İslam'a muhalif her şeyi iptal etmek olunca —bundan sonrası ise sadece bağlamın gereğidir— ayeti muhaliflerin hüsrana uğrayanlardan olduğu hükmüyle noktaladı. Bunu da küfür üzere ölen kimsenin, başına gelecek sıkıntılardan kurtulmak için yapacağı harcamanın ne bir kahrediciyi savuşturmak ne de bir yardımcıyı güçlendirmek suretiyle kabul edilmeyeceğini belirterek bitirdi. Bunun üzerine nefis, infakın fayda vereceği vakti ve hangi yollarının daha faydalı olduğunu öğrenmek istedi; O da buna ve infak edilenin en sevileni kabule daha layık olduğuna irşad etti. Bu, Allah Azze ve Celle'nin vahdaniyet şehadeti ayetinden önce infak eden ve seherlerde bağışlanma dileyen kullarının sıfatına dair takrir buyurduğu hususa daha beliğ bir vecihle dönerek şu buyruğuyla yapıldı: {لَن تَنَالُوا۟ ٱلْبِرَّ} “İyiliğe asla erişemezsiniz” ki o da hayrın kemalidir, {حَتَّىٰ تُنفِقُوا۟} “infak etmedikçe” yani hayır yollarında [harcamadıkça], {مِمَّا تُحِبُّونَ} “sevdiğiniz şeylerden” yani arzuladığınız her şeyden; nitekim İsrâil aleyhisselâm en sevdiği yiyeceği Allah Azze ve Celle için terk etmiştir.
ولما كان التقدير: فإن أنفقتم منه علمه الله ﷾ فأنالكم به البر، وإن تيممتم الخبيث الذي تكرهونه فأنفقتموه لم تبروا، وكان كل من المحبة والكراهة أمراً خفياً، قال ﷾ مرغماً مرهباً: {وما تنفقوا من شيء} أي من المحبوب وغيره {فإن الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة. وقدم الجار اهتماماً به إظهاراً لأنه يعلمه من جميع وجوهه ما تقول لمن سألك - هل تعلم كذا: لا أعلم إلا هو، فقال: {به عليم *} فهذا كما ترى احتباك.
Takdir: 'Eğer ondan infak ederseniz Allah Azze ve Celle onu bilir ve onunla sizi iyiliğe eriştirir; şayet hoşlanmadığınız adi şeyi kasteder de onu infak ederseniz iyiliğe erişemezsiniz' şeklinde olup sevgi de nefret de gizli bir iş olduğundan, Allah Azze ve Celle teşvik edip sakındırarak şöyle buyurdu: {وَمَا تُنفِقُوا۟ مِن شَىْءٍ} “Ve her ne infak ederseniz” yani sevilen veya başka şeyden, {فَإِنَّ ٱللَّهَ} “şüphesiz Allah” yani mutlak kuşatıcılığa sahip olan [Allah]. Harf-i cerri, ona verilen önemden ötürü ve onu her yönüyle bildiğini izhar etmek maksadıyla öne almıştır; tıpkı sana: 'Falan şeyi biliyor musun?' diye sorana: 'Yalnızca onu bilirim' demen gibi. Şöyle buyurdu: {بِهِۦ عَلِيمٌ} “onu hakkıyla bilendir”. Bu, gördüğün gibi ihtibâktır (söz diziminde karşılıklı hazif sanatı).
ولما أخبر بذلك بين أنه كان ديدن أهل الكمال على وجه يقرر به ما مضى من الإخبار بعظيم اجتراء أهل الكتاب على الكذب بأمر حسّي فقال تعالى: {كل الطعام} أي من الشحوم مطلقاً وغيرها {كان حلاًّ لبني إسرائيل} أي أكله - كما كان حلاًّ لمن قبلهم على أصل الإباحة {إلا ما حرم إسرائيل} تبرراً وتطوعاً {على نفسه} وخصه بالذكر استجلاباً لبنيه إلى ما يرفعهم بعد اجتذابهم للمؤمنين إلى ما يضرهم ولا ينفعهم. ولما كانوا بما أغرقوا فيه من الكذب ربما قالوا: إنما حرم ذلك اتباعاً لحكم التوراة قال:
Bunu haber verince, Ehl-i Kitab'ın yalana cüretlerinin büyüklüğüne dair geçmişteki haberi hissî bir meseleyle pekiştirecek şekilde, bunun kâmil insanların âdeti olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {كُلُّ ٱلطَّعَامِ} “Bütün yiyecekler” yani mutlak surette iç yağları ve diğerleri, {كَانَ حِلًّا لِّبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ} “İsrailoğullarına helal idi” yani onları yemek —aslî ibaha üzere kendilerinden öncekilere helal olduğu gibi—, {إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَٰٓءِيلُ} “İsrâil'in haram kıldığı müstesna” bir iyilik ve nafile olarak, {عَلَىٰ نَفْسِهِۦ} “kendisine”. Müminleri kendilerine zarar verip fayda sağlamayacak şeylere çektikten sonra, oğullarını kendilerini yüceltecek şeye cezbetmek maksadıyla onu özellikle zikretti. İleri gittikleri yalan sebebiyle: 'Bu ancak Tevrat'ın hükmüne uyularak haram kılınmıştır' diyebilecekleri için şöyle buyurdu:
{من قبل} وأثبت الجار لأن تحريمه كان في بعض ذلك الزمان، لا مستغرقاً له. وعبر بالمضارع لأنه أدل على التجدد فقال: {أن تنزل التوراة} وكان قد ترك لحوم الإبل وألبانها وكانت أحب الأطعمة إليه لله وإيثاراً لعباده - كما تقدم ذلك في البقرة عند {فلما جاءهم ما عرفوا كفروا به} [البقرة: ٨٩] .
{مِن قَبْلِ} “Önce” —harf-i cerri sabit kıldı çünkü onun bunu haram kılması o zamanın bir kısmında idi, tamamını kapsamıyordu; teceddüde (yenilenmeye) daha çok delalet ettiği için muzari sîgasıyla ifade ederek şöyle buyurdu:— {أَن تُنَزَّلَ ٱلتَّوْرَىٰةُ} “Tevrat indirilmeden [önce]”. O, Allah için ve kullarına ibadet tercihi olarak kendisine en sevimli yiyecek olan deve eti ve sütünü terk etmişti; nitekim bu husus daha önce Bakara suresinde {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ} “Kendilerine tanıdıkları o şey gelince onu inkâr ettiler” [Bakara: 89] ayetinde geçmişti.
ولما كانت هذه الآية إلزاماً لليهود باعتقاد النسخ الذي طعنوا به في هذا الدين في أمر القبلة، وكانوا ينكرونه ليصير عذراً لهم في التخلف عن اتباع النبي الأمي الذي يجدونه مكتوباً عندهم، فكانوا يقولون: لم تزل الشحوم وما ذكر معها حراماً على من قبلنا كما كانت حراماً علينا، فأمر بجوابهم بأن قال: {قل} أي لليهود {فأتوا بالتوارة فاتلوها} أي لتدل لكم {إن كنتم صادقين *} فيما ادعيتموه، فلم يأتلوا بها فبان كذبهم فافتضحوا فضيحة لا مثل لها في الدنيا {فمن} أي فتسبب عن ذلك أنه من {افترى} أي تعمد {على الله} أي الملك الأعظم {الكذب} أي في أمر المطاعم أو غيرها.
Bu ayet, Yahudilerin kıble hususunda bu dine dil uzattıkları nesh inancını kabul etmelerini gerektiren bir ilzam olduğu ve onlar yanlarında yazılı buldukları Ümmî Peygamber'e tâbi olmaktan geri durmalarına mazeret olsun diye neshi inkâr ettikleri için —şöyle diyorlardı: 'İç yağları ve beraberinde zikredilenler bize haram olduğu gibi bizden öncekilere de hep haramdı'— onlara cevap verilmesini emrederek şöyle buyurdu: {قُلْ} “De ki:” yani Yahudilere, {فَأْتُوا۟ بِٱلتَّوْرَىٰةِ فَٱتْلُوهَآ} “Haydi Tevrat'ı getirin de onu okuyun” yani lehinize delil olsun diye, {إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ} “eğer doğru söyleyenler iseniz” bu iddia ettiğiniz şeyde. Fakat onu getirmediler; böylece yalanları ortaya çıktı ve dünyada eşi benzeri olmayan bir rezilliğe uğradılar. {فَمَنِ} “Artık kim” yani bundan şu netice doğar ki: Kim {ٱفْتَرَىٰ} “iftira ederse” yani kasten uydurursa, {عَلَى ٱللَّهِ} “Allah'a karşı” yani en büyük Hükümran'a karşı, {ٱلْكَذِبَ} “yalanı” yani yiyecekler veya başka hususlarda.
ولما كان المراد النهي عن إيقاع الكذب في أي زمن كان، لا عن إيقاعه في جميع الزمان الذي بعد نزول الآية أثبت الجار فقال: {من بعد ذلك} أي البيان العظيم الظاهر جداً {فأولئك} أي الأباعد الأباغض {هم} خاصة
Muradı, ayetin nüzulünden sonraki bütün zamanı kapsayacak şekilde yalan söylemekten değil, hangi zamanda olursa olsun yalan söylemekten nehiy olduğu için harf-i cerri sabit kılarak şöyle buyurdu: {مِنۢ بَعْدِ ذَٰلِكَ} “bundan sonra” yani gayet açık bu büyük beyandan sonra, {فَأُو۟لَٰٓئِكَ} “işte onlar” yani o uzak ve nefret edilenler [var ya], {هُمُ} “yalnızca onlardır”
لتعمدهم الكذب على من هو محيط بهم ولا تخفى عليه خافية {الظالمون *} أي المتناهو الظلم بالمشي على خلاف الدليل فعل من يمشي في الظلام، فهو لا يضع شيئاً في موضعه، وذلك بتعرضهم إلى أن يهتكهم التام العلم ويعذبهم الشامل القدرة.
kendilerini kuşatan ve hiçbir şey Kendisine gizli kalmayan Zât'a kasten yalan söyledikleri için, {ٱلظَّٰلِمُونَ} “zalimlerin ta kendileri” yani karanlıkta yürüyen kimsenin fiili gibi delilin hilafına yürüyerek zulümde son hadde varan kimselerdir; dolayısıyla hiçbir şeyi yerli yerine koymazlar. Bu da ilmi kâmil olanın kendilerini rezil etmesine ve kudreti her şeyi kuşatanın kendilerine azap etmesine maruz kalmaları sebebiyledir.
ولما اتضح كذبهم وافتضح تدليسهم - لأنه لما استدل عليهم بكتابهم فلم يأتوا به صار ظاهراً كالشمس، لا شك فيه ولا لبس، ولم يزدهم ذلك إلا تمادياً في الكذب - أمر ﷾ نبيه ﷺ بقوله: {قل} أي لأهل الكتاب الذي أنكروا النسخ فأقمت عليهم الحجة من كتابهم {صدق الله} أي الملك الأعظم الذي له الكمال كله في جميع ما أخبر، وتخبر به عن ملة إبراهيم وغيره من بنيه أسلافكم، وتبين أنه ليس على دينكم هو ولا أحد ممن قبل موسى ﵊، لأنكم لو كنتم صادقين لأتيتم بالتوراة، نافياً بذلك أن يكون تأخرهم عن الإتيان بها لعلة يعتلون بها غير ذلك، وإذ قد تبين صدقه تعالى في جميع ما قال وجب اتباعه في كل ما يأمر به، وأعظمه ملة إبراهيم فإنها الجامعة للمحاسن.
Yalanları açığa çıkıp hileleri rezil olunca —çünkü kendi kitaplarıyla aleyhlerine delil getirilip de onu getiremeyince bu durum güneş gibi aşikâr olmuş, onda hiçbir şüphe ve kapalılık kalmamış; bu da onların yalandaki ısrarını artırmaktan başka bir işe yaramamıştır— Allah Azze ve Celle Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmasını emretti: {قُلْ} “De ki:” yani neshi inkâr edip aleyhlerine kitaplarından hüccet ikame ettiğin Ehl-i Kitap'a, {صَدَقَ ٱللَّهُ} “Allah doğru söylemiştir” yani bütün kemalin sahibi olan en büyük Hükümran, haber verdiği ve senin de İbrahim'in ve onun evlatlarından olan geçmişlerinizin milleti hakkında haber verdiğin her şeyde [doğru söylemiştir]; ayrıca ne onun ne de Musa aleyhisselâm'dan öncekilerden hiçbirinin sizin dininiz üzere olmadığını açıklamıştır; zira eğer doğru sözlü olsaydınız Tevrat'ı getirirdiniz. Böylece Tevrat'ı getirmekten geri durmalarının bundan başka öne sürdükleri bir mazeretten kaynaklandığını nefyetmiştir. Yüce Allah'ın buyurduğu her şeyde doğruluğu ortaya çıkınca, emrettiği her şeyde O'na tâbi olmak vacip olmuştur; bunun en büyüğü ise bütün güzellikleri kendinde toplayan İbrahim'in milletidir.
ولما ثبت ذلك بهذا الدليل المحكم لزم قطعاً أنه ما كان يهودياً
Bu durum bu muhkem delille sabit olunca, onun ne Yahudi...
ولا نصرانياً ولا مشركاً، وقد أقروا بأن ملته هي الحق وأنهم أتباعه، فتسبب عن ذلك وجوب اتباعه فيما أخبر الله ﷾ به فبان كالشمس صدقه، لا فيما افتروه هم من الكذب، فقال ﷾: {فاتبعوا ملة إبراهيم} وهي الإسلام أي الانقياد للدليل، وهو معنى قوله: {حنيفاً} أي تابعاً للحجة إذا تحررت، غير متقيد بمألوف. ولما كان ﷺ مفطوراً. على الإسلام فلم يكن في جبلته شيء من العوج فلم يكن له دين غير الإسلام نفى الكون فقال: {وما كان من المشركين} أي بعزير ولا غيره من الأكابر كالأحبار الذين تقلدونهم مع علمكم بأنهم يدعون إلى ضد ما دعا إليه ﷾.
ne Hristiyan ne de müşrik olmadığı kesin olarak lazım geldi. Onlar da onun milletinin hak olduğunu ve kendilerinin onun takipçileri olduğunu ikrar etmişlerdi. Bundan dolayı, onların uydurduğu yalanlara değil, Allah Azze ve Celle'nin haber verdiği ve doğruluğu güneş gibi aşikâr olan hususlarda ona tâbi olmanın gerekliliği ortaya çıktı. Allah Azze ve Celle şöyle buyurdu: {فَٱتَّبِعُوا۟ مِلَّةَ إِبْرَٰهِيمَ} “Öyleyse İbrahim'in milletine uyun” ki o da İslam'dır, yani delile boyun eğmektir. İşte: {حَنِيفًا} “hanîf olarak” buyruğunun manası budur; yani açıkça ortaya konduğunda hüccete tâbi olan, alışılagelmiş şeylerle kayıtlanmayan demektir. O sallallâhu aleyhi ve sellem İslam fıtratı üzere yaratıldığı, tabiatında hiçbir eğrilik bulunmadığı ve İslam'dan başka bir dini olmadığı için onun müşriklerden oluşunu nefyederek şöyle buyurdu: {وَمَا كَانَ مِنَ ٱلْمُشْرِكِينَ} “Ve o, müşriklerden değildi” yani ne Üzeyir ile ne de Allah Azze ve Celle'nin davet ettiğinin zıddına davet ettiklerini bildiğiniz halde taklit ettiğiniz hahamlar gibi ileri gelenlerle şirk koşmuştur.
ولما ألزمهم ﷾ بالدليل الذي دل على النسخ أنهم على غير ملة إبراهيم ﵊، وأوجب عليهم اتباعها بعد بيان أنها هي ما عليه محمد ﷺ وأتباعه، أخبر عن البيت الذي يخول إليه التوجه في الصلاة، فعابوه على أهل الإسلام أنه أعظم شعائر إبراهيم ﵊ التي كفروا بتركها، ولذلك أبلغ في تأكيده فقال ﷾: {إن أول بيت}
Allah Azze ve Celle neshe delalet eden delille onların İbrahim aleyhisselâm'ın milleti üzere olmadıklarını kesin olarak ortaya koyup, bu milletin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona uyanların üzerinde bulunduğu millet olduğunu açıkladıktan sonra ona tâbi olmayı kendilerine farz kılınca; namazda yönelinen ve İslam ehline bunu ayıpladıkları Ev'in (Kâbe'nin), terk etmekle inkârda bulundukları İbrahim aleyhisselâm'ın en büyük şiarlarından olduğunu haber verdi. Bu sebeple tekidinde mübalağa ederek Allah Azze ve Celle şöyle buyurdu: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ} “Şüphesiz ilk ev”
أي من البيوت الجامعة للعبادة {وضع للناس} أي على العموم متعبداً واجباً عليهم قصده وحجه بما أمرهم به على لسان موسى ﵊، واستقباله في الصلاة بما أنزل على محمد ﷺ في ذلك، ولعل بناء وضع، للمفعول إشارة إلى أن وضعه كان قبل إبراهيم ﵊ {للذي ببكة} أي البلدة التي تدق أعناق الجبابرة، ويزدحم الناس فيها إزدحاماً لا يكون في غيرها مثله ولا قريب منه، فلا بد أن يدق هذا النبي الذي أظهرته منها الأعناق من كل من ناواه ويزدحم الناس على الدخول في دينه ازدحاماً لم يعهد مثله فإن فاتكم ذلك ختم في الدارين غاية الخيبة ودام ذلكم وصغاركم؛ حال كونه {مباركاً} أي عظيم الثبات كثير الخيرات في الدين والدنيا {وهدى للعالمين *} أي من بني إسرائيل ومن قبلهم ومن بعدهم، فعاب عليهم ﷾ في هذه الآية فعلهم من النسخ ما أنكروه على مولاهم.
yani ibadeti toplayan evlerden, {وُضِعَ لِلنَّاسِ} “insanlar için konulan” yani Musa aleyhisselâm'ın diliyle kendilerine emredilen şey gereğince oraya yönelip haccetmeleri ve bu hususta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilen vahiyle namazda ona yönelmeleri kendilerine farz kılınan genel bir ibadethane olarak [konulan ilk ev], —'vudia' (konuldu) fiilinin meçhul olarak gelmesi, onun konuluşunun İbrahim aleyhisselâm'dan önce olduğuna bir işaret olabilir— {لَلَّذِى بِبَكَّةَ} “Bekke'de olandır” yani zorbaların boyunlarını kıran, insanların başka hiçbir yerde benzeri veya yakını görülmeyecek şekilde içinde izdiham oluşturduğu o beldede olandır. Muhakkak ki oradan çıkardığı bu Peygamber, kendisine düşmanlık eden herkesin boynunu kıracak ve insanlar benzeri görülmemiş bir izdihamla onun dinine girmek için akın edecektir; şayet bunu kaçırırsanız her iki yurtta da hüsranın en son derecesi mühürlenir, zilletiniz ve küçüklüğünüz devam eder. Şu halde iken: {مُبَارَكًا} “mübarek olarak” yani dinde ve dünyada sebatı büyük, hayırları pek çok olarak, {وَهُدًى لِّلْعَٰلَمِينَ} “ve âlemler için bir hidayet rehberi olarak [konulmuştur]” yani İsrailoğullarından, onlardan öncekilerden ve sonrakilerden olan [âlemler için]. Allah Azze ve Celle bu ayette, Mevlâlarına karşı inkâr ettikleri neshin bizzat benzerini yapmalarını onların aleyhine ayıplamıştır.
وذلك نسخهم لما شرعه من حجة من عند أنفسهم تحريفاً منهم مثالاً لما قدم من الإخبار به عن كذبهم، وهذا أمر شهير يسجل عليهم بالمخالفة ويثبت للمؤمنين
Bu da onların yalanlarına dair daha önce verilen haberin bir örneği olarak, bir tahrif kabilinden kendi kafalarından O'nun teşri kıldığı haccı nesh etmeleridir. Bu, onların aleyhine muhalefet olarak kaydedilen ve müminler için sabit olan meşhur bir husustur...
المؤالفة، فإن حج البيت الحرام وتعظيمه من أعظم ما شرعه إبراهيم ﵊ كما هو مبين في السير وغيرها وهم عالمون بذلك، وقد حجه أنبياؤهم عليهم الصلاة والسلام وأسلافهم إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوب والأسباط وغيرهم من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وأتباعهم - كما روي من غير طريق عن النبي ﷺ حتى أن في بعض الطرق أنه كان مع موسى عليه الصلاة في حجة إليه سبعون ألفاً من بني إسرائيل، ومن المحال عادة أن يخفى ذلك عليهم، ومن الأمر الواضح أنهم قد تركوا هذه الشريعة العظيمة أصلاً ورأساً، فكيف يصح لهم دعوى أنهم على دين إبراهيم ﵊ مع انسلاخهم من معظم شرائعه! ثم فسر الهدى بقوله: {فيه آيات بينات} وقوله: {مقام إبراهيم *} أي أثر قدمه ﵊ في الحجر حيث قام لتغسل كنته رأسه الشريف - أعربه أبو حيان بدلاً أو عطف بيان من الموصول الذي هو خبر {إن} في قوله: {للذي ببكة} فكأنه قيل: إن أول بيت وضع للناس لمقام إبراهيم، وأعربه غيره بدل بعض من قوله {آيات} وهو وحده آيات لعظمه ولتعدد ما فيه من تأثير القدم، وحفظه
...uyum sağlamayı [gerektirir]. Çünkü Beyt-i Harâm'ı haccetmek ve onu tazim etmek, siyer ve benzeri eserlerde açıklandığı üzere İbrahim aleyhisselâm'ın teşri kıldığı en büyük esaslardandır ve onlar da bunu bilmektedirler. Nitekim peygamberleri aleyhimüssalâtü vesselâm, ataları İbrahim, İsmail, İshak, Yakub, Esbât ve diğer peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm ile onlara tâbi olanlar orayı haccetmişlerdir. Bu durum, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den pek çok tarikle rivayet edilmiştir; hatta bazı rivayetlerde Musa aleyhisselâm oraya haccederken yanında İsrailoğullarından yetmiş bin kişinin bulunduğu nakledilmiştir. Adeten bunu onların bilmemesi imkânsızdır. Açık bir hakikattir ki onlar bu yüce şeriatı baştan aşağı terk etmişlerdir; şeriatının çoğundan sıyrılıp çıkmışken İbrahim aleyhisselâm'ın dini üzere olduklarını iddia etmeleri nasıl doğru olabilir! Sonra hidayeti {فِيهِ ءَايَٰتٌۢ بَيِّنَٰتٌ} “Onda apaçık deliller vardır” ve {مَقَامُ إِبْرَٰهِيمَ} “İbrahim'in makamı [vardır]” sözüyle tefsir etmiştir; yani gelini [İbrahim'in] mübarek başını yıkarken üzerinde durduğu taştaki ayak izi aleyhisselâm. Ebu Hayyan bu ifadeyi, {لَلَّذِى بِبَكَّةَ} sözündeki {إِنَّ}'nin haberi olan ism-i mevsûlden bedel veya atf-ı beyan olarak irab etmiştir; sanki şöyle denilmiştir: İnsanlar için kurulan ilk ev, İbrahim'in makamıdır. Diğer [müfessirler] ise bunu {ءَايَٰتٌ} sözünden bedel-i ba'z olarak irab etmiştir. Zira o tek başına, büyüklüğü, üzerindeki ayak izinin çokluğu ve nakledilmiş olmakla birlikte
إلى هذا الزمان مع كونه منقولاً، وتذكيره بجميع قضايا إبراهيم وإسماعيل عليهما الصلاة والسلام.
bu zamana kadar korunması, ayrıca İbrahim ve İsmail aleyhimesselâm'ın bütün hadiselerini hatırlatması bakımından pek çok ayettir (delildir).
ولما كان أمن أهله في بلاد النهب والغارات التي ليس بها حاكم يفزع إليه ولا رئيس يعول في ذلك عليه من أدل الآيات قال ﷾: {ومن دخله} أي فضلاً عن أهله {كان آمناً} أي عريقاً في الأمن، أو فأمنوه بأمان الله، وتحويل العبارة عن «وأمن داخله» لأن هذا أدل على المراد من تمكن الأمن، وفيه بشارة بدخول الجنة.
Sığınılacak bir hâkimin veya bu hususta itimat edilecek bir liderin bulunmadığı yağma ve baskınlar diyarında oranın ahalisinin güvende olması en açık ayetlerden (delillerden) olunca Allah Azze ve Celle şöyle buyurdu: {وَمَن دَخَلَهُۥ} “Ve kim oraya girerse” yani ahalisi bir yana [dışarıdan giren dahi] {كَانَ ءَامِنًا} “güvende olur” yani emniyette kökleşmiş olur yahut Allah'ın emanıyla onu güvende kılınız. İfadenin "oraya giren güvende oldu" [şeklinden] bu yapıya çevrilmesi, emniyetin yerleşmişliği bakımından kastedilen manaya daha açık delalet etmesi içindir; ayrıca bunda cennete girişe dair bir müjde de vardır.
ولما أوضح ﷾ براءتهم من إبراهيم ﵊ لمخالفتهم إياه بعد دعواهم بهتاناً أنه على دينهم، وكانت المخالفة في الواجب أدل قال ﷾: {ولله} أي الملك الذي له الأمر كله {على الناس} أي عامة، فأظهر في موضع الإضمار دلالة على الإحاطة والشمول - كما سيأتي بيان ذلك إن شاء الله تعالى عن الأستاذ أبي الحسن الحرالي في {استطعما أهلها} [الكهف: ٧٧] في الكهف،
Allah Azze ve Celle, onların bühtanla İbrahim'in kendi dinleri üzere olduğunu iddia etmelerinden sonra, ona muhalefet etmeleri sebebiyle İbrahim aleyhisselâm'dan beri olduklarını açıklayınca —ki vacip hususundaki muhalefet daha açık bir delildir— Allah Azze ve Celle şöyle buyurdu: {وَلِلَّهِ} “Allah için” yani bütün emir kendisine ait olan Padişah için, {عَلَى ٱلنَّاسِ} “insanlar üzerine” yani genel olarak; ihata ve şümule delalet etmek üzere zamir makamında açık isim zikretti —İnşâallâhu Teâlâ Kehf Suresi'ndeki {ٱسْتَطْعَمَآ أَهْلَهَا} [Kehf: 77] ayetinde Üstat Ebu'l-Hasan el-Harrâlî'den bu hususun beyanı gelecektir—
وذلك لئلا يدعي خصوصة بالعرب أو غيرهم {حج البيت} أي زيارته زيارة عظيمة، وأظهر أيضاً تنصيصاً عليه وتنويهاً بذكره تفخيماً لقدره، وعبر هنا بالبيت لأنه في الزيارة، وعادة العرب زيارة معاهد الأحباب وأطلالهم وأماكنهم وحلالهم، وأعظم ما يعبر به عن الزيارة عندهم الحج، ثم مَن بالتخفيف بقوله مبدلاً من الناس، تأكيداً بالإيضاح بعد الإبهام وحملاً على الشكر بالتخفيف بعد التشديد وغير ذلك من البلاغة: {من استطاع} أي منهم {إليه سبيلاً} فمن حجه كان مؤمناً.
bu da Araplara veya başkalarına has olduğu iddia edilmesin diyedir; {حِجُّ ٱلْبَيْتِ} “o Beyt'i haccetmek [bir haktır/farzdır]” yani onu büyük bir ziyaretle ziyaret etmek. Şanını yüceltmek için onu nass ile açıkça belirtmek ve anılışını vurgulamak maksadıyla da açık isim getirdi; burada "el-Beyt" (Ev) kelimesiyle ifade buyurdu çünkü konu ziyarettir ve Arapların âdeti sevgililerin yurtlarını, kalıntılarını, mekânlarını ve konaklarını ziyaret etmektir; onların nezdinde ziyaretten kinaye edilen en yüce kavram ise hacdır. Sonra mübhem bırakmanın ardından açıklamayla pekiştirmek, zorlaştırmadan sonra hafifletmekle şükre sevk etmek ve diğer belagat incelikleri için "en-nâs" kelimesinden bedel yaparak hafifletme lütfunda bulundu: {مَنِ ٱسْتَطَاعَ} “güç yetiren kimseye” yani onlardan {إِلَيْهِ سَبِيلًا} “oraya bir yol [bulmaya]”. Artık kim orayı haccetse mümin olmuş olur.
ولما كان من الواضح أن التقدير: ومن لم يحجه مع الاستطاعة كفر بالنعمة إن كان معترفاً بالوجوب، وبالمروق من الدين إن جحد، عطف عليه قوله: {ومن كفر} أي بالنعمة أو بالدين {فإن الله} اي الملك الأعلى {غني} ولما كان غناه مطلقاً دل عليه بقوله موضع عنه: {عن العالمين *} أي طائعهم وعاصيهم، صامتهم وناطقهم، رطبهم ويابسهم، فوضح بهذه الآية وما شاكلها أنهم ليسوا على دينه كما وضح بما تقدم أنه ليس على دينهم، فثبتت بذلك براءته منهم،
Takdirin; "Gücü yettiği halde haccetmeyen kimse, farziyetini itiraf ediyorsa nimete küfretmiş (nankörlük etmiş) olur; inkâr ediyorsa dinden çıkmakla inkâr etmiş olur" şeklinde olduğu açık olunca, bunun üzerine şu sözünü atfetti: {وَمَن كَفَرَ} “Kim de inkâr ederse” yani nimeti yahut dini; {فَإِنَّ ٱللَّهَ} “şüphesiz Allah” yani en yüce Padişah, {غَنِىٌّ} “müstağnidir”. O'nun zenginliği mutlak olunca, O'nun adına açık isim getirerek şöyle delalet etti: {عَنِ ٱلْعَٰلَمِينَ} “âlemlerden” yani itaatkârlarından ve isyankârlarından, sessizlerinden ve konuşanlarından, yaşlarından ve kurularından [müstağnidir]. Böylece bu ayet ve benzerleriyle, daha önce onun onların dini üzere olmadığının açıklığa kavuştuğu gibi, onların da onun dini üzere olmadıkları açıkça ortaya çıktı; bu suretle onun onlardan beri olduğu kesinleşti.
والآية من الاحتباك لأن إثبات فرضه أولاً يدل على كفر من أباه، وإثبات {ومن كفر} ثانياً يدل على إيمان من حجه.
Bu ayet ihtibâk sanatındandır; zira önce farziyetinin ispatı, bundan kaçınanın küfrüne delalet eder; ikinci olarak {وَمَن كَفَرَ} “Kim de inkâr ederse” ifadesinin ispatı ise haccı eda edenin imanına delalet eder.
ولما أتم سبحانه وعز شأنه البراهين وأحكم الدلائل عقلاً وسمعاً، ولم يبق لمتعنت شبهة، ولم يبادروا الإذعان، بل زادوا في الطغيان، وكادوا أن يوقعوا الضراب والطعان بين أهل الإيمان، أعرض ﷾ عن خطابهم إيذاناً بشديد الغضب ورابع الانتقام فقال ﷾ مخاطباً لرسوله الذي يكون قتلهم على يده: {قل} وأثبت أداة دالة على بعدهم عن الحضرة القدسية فقال: {يا أهل الكتاب} أي من الفريقين {لم تكفرون} أي توقعون الكفر {بآيات الله} أي وهي - لكونه الحائز بجميع الكمال - البينات نقلاً وعقلاً الدالة على أنكم على الباطل لما وضح من أنكم على غير ملة إبراهيم ﵊.
Şanı yüce ve ulu olan Allah, aklî ve naklî bürhanları tamamlayıp delilleri muhkem kılınca, inatçı için hiçbir şüphe kalmadığı halde boyun eğmeye koşmayıp bilakis taşkınlıklarını artırdıklarında ve iman ehli arasına neredeyse kılıç ve mızrak savaşı sokacak duruma geldiklerinde; Allah Azze ve Celle şiddetli gazaba ve dehşetli intikama bir işaret olarak onlara doğrudan hitap etmekten yüz çevirdi ve öldürülmeleri kendi eliyle gerçekleşecek olan Resulü'ne hitap ederek şöyle buyurdu: {قُلْ} “De ki:” ve kutsî huzurdan uzaklıklarına delalet eden bir edatı sabit kılarak şöyle buyurdu: {يَٰٓأَهْلَ ٱلْكِتَٰبِ} “Ey Ehl-i Kitap!” yani iki fırkadan olanlar! {لِمَ تَكْفُرُونَ} “Niçin inkâr ediyorsunuz?” yani küfrü meydana getiriyorsunuz {بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ} “Allah'ın ayetlerini” yani —O bütün kemalleri haiz olduğu için— İbrahim aleyhisselâm'ın milleti üzere olmadığınız açığa çıktığına göre sizin batıl üzere olduğunuza delalet eden, naklen ve aklen apaçık delilleri [niçin inkâr ediyorsunuz]?
ولما كان كفرهم ظاهراً ذكر شهادته تعالى فقال مهدداً {والله} أي والحال أن الله الذي هو محيط بكل شيء قدرة وعلماً فلا إله غيره وقد أشركتم به {شهيد على} كل {ما تعملون *} أي لكونه يعلم
Küfürleri aşikâr olunca, Teâlâ şahitliğini zikrederek tehditkâr bir şekilde şöyle buyurdu: {وَٱللَّهُ} “Allah ise” yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatmış olan, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan ve sizin kendisine şirk koştuğunuz Allah şu halde iken: {شَهِيدٌ عَلَىٰ} “şahittir” her {مَا تَعْمَلُونَ} “yaptıklarınıza” yani O,
سبحانه السر وأخفى وإن حرفتم وأسررتم. ثم استأنف إيذاناً بالاستقلال تقريعاً آخر لزيادتهم على الكفر التكفير فقال: {قل يا آهل الكتاب} أي المدعين للعلم واتباع الوحي، كرر هذا الوصف لأنه مع أنه أبعد في التقريع أقرب إلى التطلف في صرفهم عن ضلالهم {لم تصدون} أي بعد كفركم {عن سبيل الله} أي الملك الذي له القهر والعز والعظمة والاختصاص بجميع صفات الكمال، وسبيله دينه الذي جاء به نبيه محمد ﷺ، وقدمه اهتماماً به. ثم ذكر المفعول فقال: {من أمن} حال كونكم {تبغونها} أي السبيل {عوجاً} أي بليكم ألسنتكم وافترائكم على الله، ولم يفعل ﷾ إذ أعرض عنهم في هذه الآية ما فعل من قبل إذ أقبل عليهم بلذيذ خطابه تعالى جده وتعاظم مجده إذ قال: {يا أهل الكتاب لم تحاجون في إبراهيم} [آل عمران: ٦٥] {يا أهل الكتاب لم تكفرون} [آل عمران: ٧٠] والآية التي بعدها بغير واسطة. وقال أبو البقاء في إعرابه: إن تبغون يجوز أن يكون مستأنفاً وأن يكون حالاً من الضمير في تصدون أو من السبيل،
gizliyi ve en gizliyi bildiği için —siz tahrif edip gizleseniz bile— [şahittir]. Sonra bağımsız bir hitap olduğunu bildirmek üzere, küfürlerine bir de küfre sürüklemeyi eklemeleri sebebiyle başka bir azarlamaya başlayarak şöyle buyurdu: {قُلْ يَٰٓأَهْلَ ٱلْكِتَٰبِ} “De ki: Ey Ehl-i Kitap!” yani ilim ve vahye tâbi olma iddiasında bulunanlar! Bu vasfı tekrarladı; çünkü bu, azarlamada daha tesirli olmakla birlikte, onları dalaletlerinden vazgeçirmede daha bir lütufkârdır: {لِمَ تَصُدُّونَ} “Niçin alıkoyuyorsunuz?” yani küfrünüzden sonra {عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ} “Allah'ın yolundan” yani kahır, izzet, azamet ve bütün kemal sıfatlarına mahsus olan Padişah'ın yolundan; O'nun yolu, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği dinidir ve ona verilen ehemmiyetten ötürü öne geçirilmiştir. Sonra mef'ûlü zikrederek şöyle buyurdu: {مَنْ ءَامَنَ} “iman edeni”, şu halde iken: {تَبْغُونَهَا} “onu arayarak” yani o yolu, {عِوَجًا} “eğri [göstermek]” yani dillerinizi eğip bükerek ve Allah'a iftira ederek. Allah Azze ve Celle bu ayette onlardan yüz çevirirken, daha önce şanı yüce ve azameti büyük olan hitabının letafetiyle onlara yönelerek: {يَٰٓأَهْلَ ٱلْكِتَٰبِ لِمَ تُحَآجُّونَ فِىٓ إِبْرَٰهِيمَ} [Âl-i İmrân: 65] ve {يَٰٓأَهْلَ ٱلْكِتَٰبِ لِمَ تَكْفُرُونَ} [Âl-i İmrân: 70] ve aralıksız bir sonraki ayette buyurduğu gibi yapmadı. Ebu'l-Bekâ irabında şöyle demiştir: {تَبْغُونَهَا} ifadesinin müste'nefe olması caiz olduğu gibi, {تَصُدُّونَ}'deki zamirden veya {سَبِيل}'den hâl olması da caizdir;
لأن فيها ضميرين راجعين إليها، فلذلك يصح أن يجعل حالاً من كل واحد منهما، وعوجاً حال - انتهى. وقال صاحب القاموس في بنات الواو: بغا الشيء بغواً: نظر إليه كيف هو، وقال في بنات الياء: بغيته أبغيه: طلبته، فالظاهر أن جعل عوجاً حالاً - كما قال أبو البقاء - أصوب من جعله مفعولاً - كما قال في الكشاف. ويكون تبغون إما يائياً فيكون معناه: تريدونها معوجة أو ذات عوج، فإن طلب بمعنى: أراد؛ وإما أن يكون واوياً بمعنى: ترونها ذات عوج، أي تجعلونها في نظركم يعني: تتكلفون وصفها بالعوج مع علمكم باستقامتها، لكن قوله ﷺ في الصحيح «ابغني أحجاراً أستنفض بهن» يؤيد قول صاحب الكشاف.
çünkü içinde ona dönen iki zamir vardır; bu sebeple her ikisinden de hâl yapılması sahihtir, {عِوَجًا} ise hâldir—ikibas bitti. Kâmûs sahibi vavlı köklerde şöyle demiştir: Bir şeyi *bağâ* (بَغَا الشَّيْءَ بَغْوًا) nasıl olduğuna baktı demektir; yâlı köklerde ise şöyle demiştir: *Bağaytühû ebğîhi* (بَغَيْتُهُ أَبْغِيهِ) onu talep ettim demektir. Zahir olan odur ki —Ebu'l-Bekâ'nın dediği gibi— {عِوَجًا} kelimesinin hâl kılınması, —Keşşâf'ta söylendiği gibi— mef'ûl kılınmasından daha doğrudur. {تَبْغُونَ} ya yâlı olur ve manası "onu eğri veya eğrilik sahibi olarak istersiniz" demek olur; zira talep, istemek manasındadır; ya da vavlı olur ve manası "onu eğrilik sahibi görürsünüz" yani nazaranızda öyle kılarsınız, demek olur; yani dosdoğru olduğunu bildiğiniz halde onu eğrilikle vasfetmeye yellenirsiniz. Ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sahih'teki «Bana kendileriyle istincâ yapacağım taşlar bul (ibğinî)» hadisi Keşşâf sahibinin sözünü teyit etmektedir.
ولما ذكر صدهم وإرادتهم العوج الذي لا يرضاه ذو عقل قال موبخاً: {وأنتم شهداء} أي باستقامتها بشهادتكم باستقامة دين إبراهيم مع قيام أدلة السمع والعقل أنها دينه وأن النبي والمؤمنين أولى الناس به
Onların engellemelerini ve akıl sahibinin razı olmayacağı eğriliği istemelerini zikredince, kınayarak şöyle buyurdu: {وَأَنتُمْ شُهَدَآءُ} “Oysa sizler şahitsiniz” yani naklî ve aklî deliller bunun İbrahim'in dini olduğuna ve Peygamber ile müminlerin ona en layık insanlar olduğuna kaim iken, İbrahim'in dininin dosdoğruluğuna şahitliğinizle onun doğruluğuna [şahitsiniz];
لانقيادهم للأدلة. ولما كان الشهيد قد يغفل، وكانوا يخفون مكرهم في صدهم، هددهم بإحاطة علمه فقال: {وما الله} أي الذي تقدم أنه شهيد عليكم وله صفات الكمال كلها {بغافل} أي أصلاً {عما تعملون *} ولما تم إيذانه بالسخط على أعدائه وأبلغ في إنذارهم عظيم انتقامه إن داموا على إضلالهم، أقبل بالبشر على أحبائه، مواجهاً لهم بلذيذ خطابه وصفي غنائه، محذراً لهم الاغترار بالمضلين، ومنبهاً ومرشداً ومذكراً ودالاً على ما ختم به ما قبلها من إحاطة علمه بدقيق مكر اليهود، فقال ﷾: {يا أيها الذين آمنوا} أي بنبينا محمد ﷺ {إن تطيعوا فريقاً} أتى بهذا اللفظ لما كان المحذر منه الافتراق والمقاطعة الذي يأتي عيب أهل الكتاب به {من الذين أوتوا الكتاب} أي القاطعين بين الأحباب مثل شأس بن قيس الذي مكر بكم إلى أن أوقع الحرب بينكم، فلولا النبي الذي رحمكم به ربكم لعدتم إلى شر ما كنتم فيه {يردوكم} وزاد في تقبيح هذا الحال بقوله مشيراً بإسقاط الجار إلى الاستغراق زمان البعد: {بعد إيمانكم كافرين *}
zira onlar delillere boyun eğmişlerdir. Şahit bazen gafil olabildiği ve onlar da engelleme hususundaki tuzaklarını gizledikleri için, ilminin ihatasıyla onları tehdit ederek şöyle buyurdu: {وَمَا ٱللَّهُ} “Allah asla değildir” yani daha önce üzerinize şahit olduğu geçen ve bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah, {بِغَٰفِلٍ} “asla gafil” {عَمَّا تَعْمَلُونَ} “yaptıklarınızdan”. Düşmanlarına yönelik gazap bildirimi tamamlanıp, saptırmalarına devam ettikleri takdirde uğrayacakları büyük intikamıyla onları en beliğ şekilde uyarınca; sevdiklerine müjdeyle yöneldi, latif hitabı ve arı duru ihsanıyla onlara hitap etti, saptırıcılara aldanmaktan onları sakındırdı, bir önceki ayetin sonunda Yahudilerin ince tuzaklarını ilmiyle kuşattığına dikkat çekip, irşat edip, hatırlatıp delalet ederek Allah Azze ve Celle şöyle buyurdu: {يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟} “Ey iman edenler!” yani Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e [iman edenler]! {إِن تُطِيعُوا۟ فَرِيقًا} “Eğer bir zümreye uyarsanız” —kendisine karşı uyarılan şey fırkacılık ve boykot olduğu için, Ehl-i Kitap da bu ayıpla nitelendiğinden bu lafızla getirilmiştir— {مِّنَ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْكِتَٰبَ} “kendilerine kitap verilenlerden” yani aranıza savaş sokuncaya kadar size tuzak kuran Şâs b. Kays gibi sevenlerin arasını ayıranlardan [bir zümreye uyarsanız] —ki Rabbinizin size kendisiyle merhamet ettiği Peygamber olmasaydı, içinde bulunduğunuz halin en şerlisine dönecektiniz—; {يَرُدُّوكُم} “sizi döndürürler”. Bu hâlin çirkinliğini daha da artırmak üzere, harf-i cerri düşürerek uzaklık zamanının tamamını kapladığına işaretle şöyle buyurdu: {بَعْدَ إِيمَٰنِكُمْ كَٰفِرِينَ} “imanınızdan sonra kâfirler olarak”
أي غريقين في صفة الكفر، فيا لها من صفقة ما أخسرها وطريقة ما أجورها! .
yani küfür sıfatına batmış kimseler olarak [döndürürler]. Ne kadar zararlı bir alışveriş, ne kadar eğri ve sapkın bir yol!
ولما حذرهم منهم عظم عليهم طاعتهم بالإنكار والتعجيب من ذلك مع ما هم عليه بعد اتباع الرسول ﷺ من الأحوال الشريفة فقال - عاطفاً على ما تقديره: فكيف تطيعونهم وأنتم تعلمون عداوتهم: {وكيف تكفرون} أي يقع منكم ذلك في وقت من الأوقات على حال من الأحوال {وأنتم تتلى} أي تواصل بالقراءة {عليكم آيات الله} أي علامات الملك الأعظم البينات {وفيكم رسوله} الهادي من الضلالة المنقذ من الجهالة، فتكونون قد جمعتم إلى موافقة العدو مخالفة الولي وأنتم بعينه وفيكم أمينه {ومن} أي والحال أنه من {يعتصم} أي يجهد نفسه في ربط أموره {بالله} المحيط بكل شيء علماً وقدرةً في جميع أحواله كائناً من كان. ولما
Onları bunlardan sakındırınca, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e tâbi olduktan sonra eriştikleri yüce hallere rağmen onlara itaat etmelerini inkâr ve hayret makamında büyüterek, takdiri; "Onların düşmanlığını bildiğiniz halde onlara nasıl uyarsınız?" şeklinde olan ifadeye atfen şöyle buyurdu: {وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ} “Nasıl küfre saparsınız?” yani sizden hiçbir vakitte ve hiçbir durumda böyle bir şey nasıl meydana gelebilir? {وَأَنتُمْ تُتْلَىٰ} “okunup dururken” yani peş peşe okunurken {عَلَيْكُمْ ءَايَٰتُ ٱللَّهِ} “size Allah'ın ayetleri” yani en yüce Padişah'ın apaçık delilleri, {وَفِيكُمْ رَسُولُهُۥ} “ve içinizde O'nun Resulü varken” —ki o, dalaletten hidayete erdiren, cehaletten kurtarandır. Böylece sizler O'nun gözetiminde ve içinizde O'nun emini varken, düşmana uymakla dosta muhalefeti bir araya getirmiş olursunuz—. {وَمَن} “Kim de” yani şu halde iken her kim, {يَعْتَصِم} “sımsıkı sarılırsa” yani işlerini bağlamakta nefsini alabildiğine zorlarsa {بِٱللَّهِ} “Allah'a” —ki O, her durumunda her kim olursa olsun her şeyi ilim ve kudretle kuşatandır—. Ve
كان من قصر نفسه على من له الكمال كله متوقعاً للفلاح عبر بأداة التوقع مقرونة بفاء السبب فقال: {فقد هدى} وعبر بالمجهول على طريقة كلام القادرين {إلى صراط مستقيم *} .
bütün kemali elinde tutana nefsini adayan kimse kurtuluşu umduğundan, fâ-i sebebiyye ile birleşmiş tevakku' edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {فَقَدْ هُدِىَ} “kesinlikle iletilmiştir” —ve kudret sahiplerinin kelâmı tarzında meçhul kalıbıyla ifade etti— {إِلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ} “dosdoğru bir yola”.
ولما انقضى هذا التحذير من أهل الكتاب والتعجيب والترغيب، أمر بما يثمر ذلك من رضاه فقال: {يا أيها الذين آمنوا} أي ادعوا ذلك بألسنتهم {اتقوا الله} أي صدقوا دعواكم بتقوى ذي الجلال والإكرام {حق تقاته} فأديموا الانقياد له بدوام مراقبته ولا تقطعوا أمراً دونه {ولا تموتن} على حالة من الحالات {إلا وأنتم مسلمون *} أي منقادون أتم الانقياد، ونقل عن العارف أبي الحسن الشاذلي أن هذه الآية في أصل الدين وهو التوحيد، وقوله ﷾: {فاتقوا الله ما استطعتم} [التغابن: ١٦] في فروعه.
Ehl-i Kitap'tan sakındırma, [durumlarına] hayret etme ve teşvik hitabı bitince, O'nun rızasını meyve verecek olan şeyi emrederek şöyle buyurdu: {يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟} “Ey iman edenler!” yani dilleriyle bunu iddia edenler! {ٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ} “Allah'tan sakının” yani Celâl ve İkrâm sahibinden sakınarak davanızı doğrulayın; {حَقَّ تُقَاتِهِۦ} “O'na yaraşır şekilde sakınmasıyla” —O'nu daimi murakabe ile O'na boyun eğmeyi sürdürün ve O'nsuz hiçbir işe kalkışmayın—; {وَلَا تَمُوتُنَّ} “ve kesinlikle ölmeyin” hiçbir hal üzere, {إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ} “ancak Müslümanlar olarak” yani tam bir teslimiyetle boyun eğmiş olarak. Ârif Ebu'l-Hasan eş-Şâzelî'den nakledildiğine göre bu ayet dinin aslı olan tevhid hakkındadır; Allah Azze ve Celle'nin: {فَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ مَا ٱسْتَطَعْتُمْ} [Teğâbün: 16] buyruğu ise dinin füruatı hakkındadır.
ولما كان عزم الإنسان فاتراً وعقله قاصراً، دلهم - بعد أن أوقفتهم التقوى - على الأصل لجميع الخيرات المتكفل بالحفظ من جميع الزلات فقال: {واعتصموا} أي كلفوا أنفسكم الارتباط الشديد والانضباط العظيم {بحبل الله} أي طريق دين الملك الذي لا كفوء له التي نهجها لكم ومهدها، وأصل الحبل السبب الذي يوصف به
İnsanın azmi gevşek ve aklı kıt olduğundan —takva onları durdurduktan sonra— bütün hayırların aslı olan ve tüm sürçmelerden korumayı üstlenen esasa onları yönlendirerek şöyle buyurdu: {وَٱعْتَصِمُوا۟} “Ve sımsıkı sarılın” yani nefislerinizi son derece sımsıkı bağlanmaya ve büyük bir disipline sevk edin; {بِحَبْلِ ٱللَّهِ} “Allah'ın ipine” yani dengi olmayan Padişah'ın sizin için açtığı ve döşediği dininin yoluna. İpin aslı, kendisiyle arzuya ve ihtiyaca
إلى البغية والحاجة، وكل من يمشي على طريق دقيق يخاف أن تزلق رجله عنه إذا تمسك بحبل مشدود الطرفين بجانبي ذلك الطريق أمن الخوف، ولا يخفى دقة الصراط بما ورد به النقل الصحيح وهذا الدين مثاله فصعوبته وشدته على النفوس بما لها من النوازع والحظوظ مثال دقته، فمن قهر نفسه وحفظها على التمسك به حفظ عن السقوط عما هو مثاله.
ulaşılan vasıtadır. İnce bir yolda yürüyen ve ayağının kaymasından korkan herkes, o yolun iki yanına sımsıkı bağlanmış bir ipe tutunduğu takdirde korkudan emin olur. Sırat'ın inceliği sahih nakillerle sabit olduğu üzere gizli değildir; bu din de onun bir misalidir. Nefislerin arzu ve payları sebebiyle dinin nefislere zor ve çetin gelmesi, o sıratın inceliğinin bir misalidir. Kim nefsini kahredip onu dine sımsıkı tutunmaya muhafaza ederse, onun misali olan sırattan düşmekten de korunmuş olur.
ولما أفهم كل من الضمير والحبل والاسم الجامع إحاطة الأمر بالكل أكده بقوله: {جميعاً} لا تدعوا أحداً منكم يشذ عنها، بل كلما عثرتم على أحد فارقها ولو قيد شبر فردوه إليها ولا تناظروه ولا تهملوا أمره، ولا تغفلوا عنه فيختل النظام، وتتعبوا على الدوام، بل تزالوا كالرابط ربطاً شديداً حزمة نبل بحبل، لا يدع واحدة منها تنفرد عن الأخرى، ثم أكد ذلك بقوله: {ولا تفرقوا} ثم ذكرهم نعمة الاجتماع، لأن ذلك باعث على شكرها، وهو باعث
Zamir, ip (habl) ve cami isimden her biri emrin hepsini kuşattığını hissettirince, bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {جَمِيعًا} “hepiniz birden”; içinizden hiçbir kimsenin ondan sapmasına meydan vermeyin, bilakis bir karış dahi olsa ondan ayrılan birine rastladığınızda onu hemen ona geri döndürün, onunla tartışmaya girmeyin, onun durumunu ihmal etmeyin ve ondan gafil olmayın; aksi takdirde nizam bozulur ve sürekli zahmet çekersiniz. Bilakis bir ok demetini bir iple sımsıkı bağlayan ve hiçbir okun diğerinden ayrılmasına izin vermeyen kimse gibi olmaya devam edin. Sonra bunu şu buyruğuyla tekid etti: {وَلَا تَفَرَّقُوا۟} “ve ayrılığa düşmeyin”. Sonra onlara birlik nimetini hatırlattı; çünkü bu, ona şükretmeye sevk eder; şükür ise
على إدامة الاعتصام والتقوى، وبدأ منها بالدنيوية لأنها أس الأخروية فقال: {واذكروا نعمة الله} الذي له الكمال كله {عليكم} يا من اعتصم بعصام الدين! {إذا كنتم أعداء} متنافرين أشد تنافر {فألف بين قلوبكم} بالجمع على هذا الصراط القويم والمنهج العظيم {فأصبحتم بنعمته إخواناً} قد نزع ما في قلوبكم من الإحن، وأزال تلك الفتن والمحن.
sımsıkı sarılmayı ve takvayı devam ettirmeye sevk edicidir. Ahiret nimetlerinin esası olduğu için bunlardan dünyevî olanla başlayarak şöyle buyurdu: {وَٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتَ ٱللَّهِ} “Allah'ın nimetini hatırlayın” —ki bütün kemal O'nundur— {عَلَيْكُمْ} “üzerinizdeki” ey din bağına sımsıkı sarılanlar! {إِذْ كُنتُمْ أَعْدَآءً} “siz düşmanlar idiniz” son derece birbirinizden nefret eden kimselerdiniz; {فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ} “derken kalplerinizi birleştirdi” bu dosdoğru sırat ve yüce minhac üzerinde toplayarak; {فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِۦٓ إِخْوَٰنًا} “böylece O'nun nimetiyle kardeşler oldunuz” kalplerinizdeki kinleri söküp attı, o fitneleri ve mihnetleri giderdi.
ولما ذكر النعمةت التي أنقذتهم من هلاك الدنيا ثنى بما تبع ذلك من نعمة الدين التي عصمت من الهلاك الأبدي فقال: {وكنتم على شفا} أي حرف وطرف {حفرة من النار} بما كنتم فيه من الجاهلية {فأنقذكم منها} .
Onları dünya helakinden kurtaran nimeti zikredince, bunu ebedî helakten koruyan din nimetinin takibiyle ikileyerek şöyle buyurdu: {وَكُنتُمْ عَلَىٰ شَفَا} “ve siz kenarındaydınız” yani kıyısında ve ucundaydınız {حُفْرَةٍ مِّنَ ٱلنَّارِ} “ateşten bir çukurun” içinde bulunduğunuz cahiliye sebebiyle; {فَأَنقَذَكُم مِّنْهَا} “sizi ondan kurtardı”.
ولما تم هذا البيان على هذا الأسلوب الغريب نبه على ذلك بقوله - جواباً لمن يقول: لله در هذا البيان! ما أغربه من بيان! - {كذلك} أي مثل هذا البيان البعيد المنال البديع المثال {يبين الله} المحيط علمه الشاملة قدرته بعظمته {لكم آياته} وعظم الأمر
Bu açıklama bu eşsiz üslupla tamamlanınca, "Bu açıklama ne güzeldir! Ne kadar da harika bir beyandır!" diyen kimseye bir cevap kabilinden buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {كَذَٰلِكَ} “İşte böylece” yani ulaşılması uzak, misali benzersiz olan bu açıklama gibi; {يُبَيِّنُ ٱللَّهُ} “Allah açıklar” —ilmi kuşatıcı, kudreti şamil olan Allah kendi azametiyle— {لَكُمْ ءَايَٰتِهِۦ} “size ayetlerini”; ve işi büyüttü
بتخصيصهم به وإضافة الآي إليه. ولما كان السياق لبيان دقائق الكفار في إرادة إضلالهم ختم الآية بقوله: {لعلكم تهتدون *} أي ليكون حالكم عند من ينظركم حال من ترجى وتتوقع هدايته، هذا الترجي حالكم فيما بينكم، وأما هو ﷾ فقد أحاط علمه بالسعيد والشقي، ثم الأمر إليه، فمن شاء هداه، ومن أراد أرداه.
onları buna tahsis ederek ve ayetleri Kendisine izafe ederek. Siyak, kâfirlerin onları saptırma arzusundaki incelikleri açıklamak üzere olduğundan, ayeti şu buyruğuyla mühürledi: {لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “hidayete eresiniz diye” yani size bakan kimsenin nezdindeki haliniz, hidayeti umulan ve beklenen kimsenin hali olsun diye. Bu umut, sizin kendi aranızdaki halinizdir; Allah Azze ve Celle'ye gelince, O'nun ilmi saîd olanı da şakî olanı da kuşatmıştır. Sonra emir O'na aittir; dilediğini hidayete erdirir, dilediğini de helak eder.
ولما عاب ﷾ الكفار بالضلال ثم بالإضلال أمر المؤمنين بالهدى في أنفسهم، وأتبعه الأمر بهداية الغير بالاجتماع، وكان الأمر بالاجتماع المؤكد بالنهي عن التفرق ربما أفهم الوجوب لتفرد الجميع في كل جزئية من جزئيات العبادة في كل وقت على سبيل الاجتماع مع الإعراض عن كل عائق عن ذلك سواء كان وسيلة أو لا بالنسبة إلى كل فرد فرد؛ أتبعه بقوله - منبهاً على الرضى بإيقاع ذلك في الجملة سواء كان بالبعض أو الكل كما هو شأن فروض الكفايات -: {ولتكن منك أمة} أي جماعة تصلح لأن يقصدها غيرها، ويكون بعضها قاصداً بعضاً، حتى تكون أشد شيء ائتلافاً واجتماعاً في
Allah Azze ve Celle kâfirleri önce sapıklıkla, sonra da saptırıcılıkla ayıplayınca; müminlere bizzat kendilerinde hidayet üzere olmayı emretti ve bunun peşinden birlik halinde başkalarını hidayete erdirmeyi emretmeyi getirdi. Ayrılıktan nehyedilerek pekiştirilen birlik emri, her bir ferde nispetle ister vesile olsun ister olmasın her türlü engelden yüz çevirerek, her vakitte ibadetin her bir cüzünde cemaat tarzında herkesin ayrı ayrı bulunmasının vacip olduğu vehmini verebileceğinden; —farz-ı kifâyelerin şanında olduğu gibi— gerek bazısıyla gerek hepsiyle olsun bunun genel olarak yerine getirilmesine razı olunduğuna dikkat çekerek bunun peşinden şöyle buyurdu: {وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ} “İçinizden bir topluluk bulunsun” yani başkalarının kendisine yönelmesine elverişli ve birbirlerine kenetlenmiş bir cemaat; öyle ki,
كل وقت من الأوقات على البدل {يدعون} مجددين لذلك في كل وقت {إلى الخير} أي بالجهاد والتعليم والوعظ والتذكير.
dönüşümlü olarak her vakitte uyum ve birlik açısından en ileri derecede olsunlar; {يَدْعُونَ} “çağıran” her vakitte bunu tazeleyerek {إِلَى ٱلْخَيْرِ} “hayra” yani cihad, talim, vaaz ve tezkir ile.
ولما عم كل خير خص ليكون المخصوص مأموراً به مرتين دلالة على جليل أمره وعليّ قدره فقال: {ويأمرون بالمعروف} أي من الدين {وينهون عن المنكر} فيه بحيث لا يخلو وقت من الأوقات عن قوم قائمين بذلك، وهو تنبيه لهم على أن يلازموا ما فعله الرسول ﷺ ومن معه من أصحابه رضي الله تعالى عنهم من أمرهم بالمعروف ونهيهم عن المنكر حين استفزهم الشيطان بمكر شأس بن قيس في التذكير بالأحقاد والأضغان والأنكاد، وإعلام بأن الذكرى تنفع المؤمنين.
Her hayrı genel olarak zikrettikten sonra, işinin büyüklüğüne ve kadrinin yüceliğine delalet etmek üzere hususi kılınan şeyin iki kez emredilmiş olması için onu tahsis ederek şöyle buyurdu: {وَيَأْمُرُونَ بِٱلْمَعْرُوفِ} “iyiliği emreden” yani dinden olan [iyiliği], {وَيَنْهَوْنَ عَنِ ٱلْمُنكَرِ} “ve kötülükten nehyeden” dindeki [kötülükten], öyle ki hiçbir vakit bunu yerine getiren bir kavimden hali kalmasın. Bu, Şâs b. Kays'ın kini, düşmanlıkları ve sıkıntıları hatırlatma tuzağıyla şeytan onları kışkırttığında Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberindeki ashabının radıyallâhu teâlâ anhüm yaptıkları iyiliği emretme ve kötülükten nehyetme tutumuna sarılmalarına dair bir uyarı ve hatırlatmanın müminlere fayda vereceğini bir bildirmedir.
ولما كان هذا السياق مفهماً لأن التقدير: فإنهم ينالون بذلك خيراً كثيراً، ولهم نعيم مقيم؛ عطف عليه مرغباً: {وأولئك} أي العالون الرتبة العظيمو النفع {هم المفلحون *} حق الإفلاح، فبين ﷾ أن الاجتماع المأمور به إنما هو بالقلوب الجاعلة لهم كالجسد الواحد، ولا يضر فيه صرف بعض الأوقات إلى المعاش وتنعيم البدن ببعض المباحات، وإن كان الأكمل صرف الكل بالنية إلى العبادة.
Bu siyak, takdirin; "Bununla pek çok hayra nail olurlar ve onlar için kesintisiz bir nimet vardır" şeklinde olduğunu hissettirince, teşvik ederek buna şunu atfetti: {وَأُو۟لَٰٓئِكَ} “işte onlar” yani rütbeleri yüce, faydaları büyük olanlar, {هُمُ ٱلْمُفْلِحُونَ} “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” tam anlamıyla kurtuluşa erenlerdir. Böylece Allah Azze ve Celle emredilen birliğin ancak onları tek bir beden gibi kılan kalplerle olduğunu, bazı vakitleri maişete ve bazı mubahlarla bedeni dinlendirmeye ayırmanın buna zarar vermeyeceğini —her ne kadar en kâmili niyet ile tamamını ibadete sarf etmek olsa da— beyan buyurmuştur.
ولما أمر بذلك أكده بالنهي عما يضاده معرضاً بمن نزلت هذه الآيات فيهم من أهل الكتاب مبكتاً لهم بضلالهم واختلافهم في دينهم على أنبيائهم فقال: {ولا تكونوا كالذين تفرقوا} بما ابتدعوه في أصول دينهم وبما ارتكبوه من المعاصي، فقادهم ذلك ولا بد إلى التخاذل والتواكل والمداهنة التي قصدوا بها المسالمة فجرتهم إلى المصارمة. ولما كان التفرق ربما كان بالأبدان فقط مع الاتفاق في الآراء بيَّن أن الأمر ليس كذلك فقال: {واختلفوا} بما أثمر لهم الحقد الحامل على الاتصاف بحالة من يظن أنهم جميع وقلوبهم شتى.
Bunu emredince, hakkında bu ayetlerin indiği Ehl-i Kitap'a taş atarak, sapıklıkları ve dinlerinde peygamberlerine karşı ihtilafa düşmeleri sebebiyle onları susturup utandırarak zıddından nehyetmekle bunu teyit etti ve şöyle buyurdu: {وَلَا تَكُونُوا۟ كَٱلَّذِينَ تَفَرَّقُوا۟} “Bölünüp parçalananlar gibi olmayın” dinlerinin usulünde ihdas ettikleri bidatler ve işledikleri günahlar sebebiyle; bu durum onları kaçınılmaz olarak yardımlaşmayı bırakmaya, işi birbirine havale etmeye ve barışçıl geçinmeyi umarken onları kopuşa sürükleyen dalkavukluğa sevk etmiştir. Fırkalara ayrılmak, fikirlerdeki ittifakla beraber sadece bedenlerle olabileceğinden, durumun böyle olmadığını beyan ederek şöyle buyurdu: {وَٱخْتَلَفُوا۟} “ve ihtilafa düşenler [gibi]” kendilerine kin meyvesi veren şeyler sebebiyle; bu kin onları, bir arada sanıldıkları halde kalpleri darmadağınık olan kimselerin haliyle vasıflanmaya sevk etmiştir.
ولما ذمهم بالاختلاف الذي دل العقل على ذمه زاد في تقبيحه بأنهم خالفوا فيه بعد نهي العقل واضح النقل فقال: {من} أي وابتدأ اختلافهم من الزمان الذي هو من {بعد ما جاءهم} وعظمه بإعرائه عن التأنيث {البينات} أي بما يجمعهم ويعليهم ويرفعهم ويوجب اتفاقهم وينفعهم، فأرداهم ذلك الافتراق وأهلكهم.
Akılların yerilmesine delalet ettiği ihtilafla onları yerince, aklın nehyinden sonra açık nakle muhalefet etmeleri sebebiyle bunu daha da çirkinleştirerek şöyle buyurdu: {مِنۢ} “itibaren” yani ihtilafları şu zamandan itibaren başladı: {بَعْدِ مَا جَآءَهُمُ} “kendilerine geldikten sonra” —ve müenneslikten soyutlayarak onu tazim etti— {ٱلْبَيِّنَٰتُ} “apaçık deliller” yani onları birleştiren, yücelten, yükselten, ittifaklarını zorunlu kılan ve onlara fayda veren deliller. İşte o fırkacılık onları helake sürükledi ve mahvetti.
ولما كان التقدير: فأولئك قد تعجلوا الهلاك في الدنيا فهم الخائبون،
Takdir; "İşte onlar dünyada helake aceleyle koşmuşlardır ve onlar hüsrana uğrayanlardır" şeklinde olunca,
عطف عليه قوله: {وأولئك} أي البعداء البغضاء {لهم عذاب عظيم *} أي في الدار الآخرة بعد عذاب الدنيا باختلافهم منابذين لما من شأنه الجمع، والآية من الاحتباك: إثبات «المفلحون» أولاً يدل على «الخاسرون» ثانياً، والعذاب العظيم ثانياً يدل على النعيم المقيم أولاً.
bunun üzerine şu sözünü atfetti: {وَأُو۟لَٰٓئِكَ} “İşte onlar var ya” yani o uzak ve nefret edilen kimseler, {لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “onlar için büyük bir azap vardır” yani birleştirici vasıftaki şeyleri bir kenara atıp ihtilafa düşmeleri sebebiyle dünya azabından sonra ahiret yurdunda [büyük bir azap vardır]. Ayet ihtibâk sanatındandır: Önce {ٱلْمُفْلِحُونَ} lafzının ispatı ikincide "hüsrana uğrayanlar" manasına delalet eder; ikincideki "büyük azap" ise birincideki kesintisiz nimete delalet eder.
ولما قدم ما لأهل الكتاب المقدمين على الكفر على علم يوم القيامة في قوله {إن الذين يشترون بعهد الله وأيمانهم} [آل عمران: ٧٧] وختم تلك الآية بأنهم لهم عذاب أليم واستمر حتى ختم هذه الآية بأنه مع ذلك عظيم؛ بين ذلك اليوم بقوله - بادئاً بما هو أنكى لهم من تنعيم أضدادهم -: {يوم تبيض وجوه} أي بما لها من المآثر الحسنة {وتسود وجوه} بما عليها من الجرائر السيئة {فأما الذين اسودت وجوههم}
{إِنَّ ٱلَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ ٱللَّهِ وَأَيْمَٰنِهِمْ} [Âl-i İmrân: 77] ayetinde bile bile küfrü tercih eden Ehl-i Kitap'ın kıyamet günündeki hallerini öne geçirip, o ayeti kendileri için elem verici bir azap olduğuyla mühürleyip bu ayeti de bununla birlikte azabın büyük olduğuyla bitirinceye kadar devam edince; zıtlarının nimetlendirilmesinden onlar için daha acı verici olanla başlayarak o günü şu buyruğuyla beyan etti: {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ} “nice yüzlerin ağaracağı” yani kendilerindeki güzel ameller sebebiyle, {وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ} “ve nice yüzlerin kararacağı günde” üzerlerindeki kötü cürümler sebebiyle. {فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ٱسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ} “Yüzleri kararanlara gelince”
بدأ بهم لأن النشر المشوش أفصح، ولأن المقام للترهيب وزيادة النكاية لأهله، فيقال لهم توبيخاً وتقريعاً: {أكفرتم} يا سود الوجوه وعبيد الشهوات! {بعد إيمانكم} بما جبلتم عليه من الفطر السليمة ومكنتم به من العقول المستقيمة من النظر في الدلائل، ثم بما أخذ عليكم أنبياؤكم من العهود {فذوقوا العذاب} أي الأليم العظيم {بما كنتم تكفرون *} وأنتم تعلمون، فإنكم في لعنة الله ماكثون {وأما الذين ابيضت وجوهم} إشراقاً وبهاء لأنهم آمنوا فأمنوا من العذاب {ففي رحمة الله} أي ثمرة فعل ذي الجلال والإكرام الذي هو فعل الراحم. لا في غير رحمته. ثم أجاب عن سؤال من كأنه قال: هل تزول عنهم كما هو حال النعم في الدنيا؟ بقوله - على وجه يفهم لزومها لهم في الدنيا والآخرة -: {هم} أي خاصة {فيها خالدون} فلذا كانوا يؤمنون، فالآية من الاحتباك: إثبات الكفر أولاً دل على إرادة الإيمان ثانياً، وإثبات الرحمة ثانياً دل على حذف اللعنة أولاً.
onlarla başladı; çünkü neşr-i müşevveş daha beliğdir ve makam korkutma ve azap ehline acıyı artırma makamıdır. Böylece onlara azarlama ve kınama kabilinden şöyle denir: {أَكَفَرْتُم} “İnkâr mı ettiniz?” ey kara yüzlüler ve şehvetlerin kulları! {بَعْدَ إِيمَٰنِكُم} “imanınızdan sonra” üzerinde yaratıldığınız selim fıtratlar ve delilleri düşünmek için kendisiyle güçlendirildiğiniz müstakim akıllar ile ve ardından peygamberlerinizin sizden aldığı ahitlerle [sabit olan imanınızdan sonra]? {فَذُوقُوا۟ ٱلْعَذَابَ} “Artık tadın azabı” yani o elem verici ve büyük azabı, {بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ} “inkâr edip durmanız sebebiyle” hem de bile bile; zira sizler Allah'ın lanetinde kalıcılarsınız. {وَأَمَّا ٱلَّذِينَ ٱبْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ} “Yüzleri ağaranlara gelince” nurlanıp parıldayarak —çünkü onlar iman etmiş ve azaptan emin olmuşlardır—; {فَفِى رَحْمَةِ ٱللَّهِ} “onlar Allah'ın rahmetindedirler” yani Celâl ve İkrâm sahibinin fiilinin semeresindedirler ki bu merhamet edenin fiilidir, O'nun rahmetinden başkasında değillerdir. Sonra sanki "Dünyadaki nimetlerin hali gibi bu nimet de onlardan zail olur mu?" diyen kimsenin sorusuna —dünyada ve ahirette rahmetin onlardan ayrılmayacağını hissettirecek bir tarzda— şu sözüyle cevap verdi: {هُمْ} “onlar” yani bilhassa onlar, {فِيهَا خَٰلِدُونَ} “orada ebedî kalacaklardır”. İşte bu sebeple iman ediyorlardı. Ayet ihtibâk sanatındandır: Birincide küfrün ispatı ikincide imanın murat edildiğine delalet etmiştir; ikincide rahmetin ispatı ise birincide lanetin hazfedildiğine delalet etmiştir.
ولما حازت هذه الآيات من التهذيب وإحكام الترتيب وحسن السياق قصب السباق أشار إليها مع قربها بأداة البعد وأضافها إلى أعظم أسمائه فقال: {تلك آيات الله} أي هذه دلائل الملك الأعظم العالية الرتب البعيدة المتناول، ثم استأنف الخبر عنها في مظهر العظمة قائلاً: {نتلوها} أي نلازم قصها، وزاد في تعظيمها بعد المبتدأ بالمنتهي فقال: {عليك} ثم أكد ذلك بقوله: {بالحق} أي ثابتة المعاني راسخة المقاصد صادقة الأقوال في كل مما أخبرت به من فوزكم وهلاكهم من غير أن نظلم أحداً منهم {وما الله} أي الحائز لجميع الكمال {يريد ظلماً} قلَّ أو جلَّ {للعالمين *} أي ما ظلمهم ولا يريد ظلم أحد منهم، لأنه ﷾ متعالٍ عن ذلك، لا يتصور منه وهو غني عنه، لأن له كل شيء.
Bu ayetler incelik, tertip sağlamlığı ve siyak güzelliği bakımından yarışta birinciliği elde edince, yakın olmalarına rağmen uzaklık edatıyla onlara işaret etti ve onları en yüce ismine izafe ederek şöyle buyurdu: {تِلْكَ ءَايَٰتُ ٱللَّهِ} “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir” yani en yüce Padişah'ın rütbeleri yüksek, erişilmesi yüce delilleridir. Sonra azamet makamında onlardan haber vermeye başlayarak şöyle dedi: {نَتْلُوهَا} “onları okuyoruz” yani onların anlatımını aralıksız sürdürüyoruz; başlanan şeyden sonra varılan şeyle tazimini artırarak şöyle buyurdu: {عَلَيْكَ} “sana”; sonra bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {بِٱلْحَقِّ} “hak ile” yani hiçbirine zulmetmeksizin, sizin kurtuluşunuz ve onların helakine dair haber verilen her şeyde manaları sabit, maksatları muhkem, sözleri dosdoğru olarak. {وَمَا ٱللَّهُ} “Allah asla değildir” yani bütün kemali haiz olan Allah, {يُرِيدُ ظُلْمًا} “bir zulüm dileyen” az olsun çok olsun; {لِّلْعَٰلَمِينَ} “âlemler için” yani onlara zulmetmemiştir ve onlardan hiçbirine zulmetmeyi dilemez. Zira Allah Azze ve Celle bundan münezzehtir; O'ndan böyle bir şey tasavvur olunamaz ve O bundan müstağnidir, çünkü her şey O'nundur.
ولما كان أمرهم بالإقبال عليه ونهيهم عن الإعراض عنه ربما أوقع في وهم أنه غير قادر على ضبطهم أو محتاج إلى ربطهم أزال ذلك دالاً على أنه غني عن الظلم بقوله: {ولله} الملك الأعلى {ما} أي
Onlara Kendisine yönelmeyi emredip Kendisinden yüz çevirmekten nehyetmesi, belki de O'nun onları zapt etmeye kadir olmadığı yahut onları bağlamaya muhtaç olduğu vehmini doğurabileceğinden; zulümden müstağni olduğuna delalet ederek bunu şu buyruğuyla giderdi: {وَلِلَّهِ} “Ve Allah'ındır” en yüce Padişah'ındır, {مَا} “olanlar” yani
كل شيء {في السماوات و} كل {ما في الأرض} من جوهر وعرض مِلكاً ومُلكاً. ولما كان المقصود سعة الملك لم يضمر لئلا يظن تخصيص الثاني بما في حيز الأول فقال: {وإلى الله} الذي لا أمر لأحد معه {ترجع الأمور} أي كلها، التي فيهما والتي في غيرهما، فلا داعي له إلى الظلم، لأنه غني عن كل شيء وقادر على كل شيء.
her şey, {فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَ} “göklerde” ve her {مَا فِى ٱلْأَرْضِ} “yerde olanlar” cevher ve araz nevinden mülk ve hâkimiyet olarak. Maksat mülkün genişliği olunca, ikincinin birincinin sahasına tahsis edildiği zannedilmesin diye zamir getirmeyip şöyle buyurdu: {وَإِلَى ٱللَّهِ} “ve Allah'a” —ki O'nunla birlikte kimsenin bir emri olamaz— {تُرْجَعُ ٱلْأُمُورُ} “döndürülür bütün işler” yani onların tamamı; o ikisinde olanlar da başkalarında olanlar da. Dolayısıyla O'nun için zulmetmeye hiçbir sebep yoktur; zira O her şeyden müstağnidir ve her şeye hakkıyla kadirdir.
ولما كان من رجوع الأمور إليه هدايته من يشاء وإضلاله من يشاء قال - مادحاً لهذه الأمة ليمعنوا في رضاه حمداً وشكراً ومؤيساً لأهل الكتاب عن إضلالهم ليزدادوا حيرة وسكراً: {كنتم خير أمة} أي وجدتم على هذا الوصف الثابت لكم جبلة وطبعاً. ثم وصف الأمة بما يدل على عموم الرسالة وأنهم سيقهرون أهل الكتاب فقال: {أخرجت للناس} ثم بين وجه الخيرية بما لم يحصل مجموعة لغيرهم على ما هم عليه من المكنة بقوله: {تأمرون} أي على سبيل التجدد والاستمرار {بالمعروف} أي كل ما عرفه الشرع وأجازه
İşlerin O'na döndürülmesinden biri de dilediğini hidayete erdirmesi, dilediğini de saptırması olunca —bu ümmeti hamd ve şükürle O'nun rızasına daha da yönelsinler diye övmek ve Ehl-i Kitap'ı da hayret ve sarhoşlukları artsın diye onları saptırmaktan ümitsiz kılmak üzere— şöyle buyurdu: {كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ} “Siz en hayırlı ümmet oldunuz” yani fıtrat ve yaratılış olarak sizde sabit olan bu vasıf üzere var edildiniz. Sonra risaletin umumiliğine ve Ehl-i Kitap'a üstün geleceklerine delalet eden bir ifadeyle ümmeti vasfederek şöyle buyurdu: {أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “insanlar için çıkarılmış”. Sonra sahip oldukları imkân nispetinde başkaları için topluca hasıl olmayan şeylerle hayırlı oluşlarının yönünü açıklayarak şöyle buyurdu: {تَأْمُرُونَ} “emredersiniz” yani yenilenme ve süreklilik yoluyla, {بِٱلْمَعْرُوفِ} “iyiliği” yani şeriatın bildiği ve meşru kıldığı her şeyi,
{وتنهون عن المنكر} وهو ما خالف ذلك، ولو وصل الأمر إلى القتال، مبشراً لهم بأنه قضى في ألأزل أنهم يمتثلون ما أمرهم به من الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر في قوله: {ولتكن منكم أمة يدعون إلى الخير} إراحة لهم من كلفة النظر في أنهم هل يمتثلون فيفلحوا، وإزاحة لحملهم أعباء الخطر بكونهم يعانون عليه ليفوزوا ويربحوا، فصارت فائدة الأمر كثيرة الثواب بقصد امتثال الواجب، وللترمذي - وقال: حسن عن بهز بن حكيم عن أبيه عن جده أنه سمع النبي صلى الله عليه يقول في هذه الآية: «أنتم تتمون سبعين أمة أنتم خيرها وأكرمها على الله ﷾» وللبخاري في التفسير عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «أنتم خير الناس للناس، تأتون بهم في السلاسل في أعناقهم حتى يدخلوا في الإسلام» .
{وَتَنْهَوْنَ عَنِ ٱلْمُنكَرِ} “ve kötülükten nehyedersiniz” —iş savaşa kadar varsa bile— buna aykırı olan şeyi. {وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى ٱلْخَيْرِ} buyruğunda kendilerine emredilen iyiliği emredip kötülükten nehyetme emrini yerine getireceklerini ezelde takdir ettiğini onlara müjdeleyerek; onların "Acaba bunu yerine getirip kurtulacak mıyız?" diye düşünme külfetini hafifletmek ve kazanıp kâr etmek için buna çabaladıklarında tehlike yüklerini üzerlerinden kaldırmak için [böyle buyurmuştur]. Böylece emrin faydası, vacibi yerine getirme kastıyla pek çok sevaba dönüştü. Tirmizî'nin rivayetine göre —ve kendisi hasen olduğunu söylemiştir— Behz b. Hakîm'den, o babasından, o da dedesinden Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ayet hakkında şöyle buyurduğunu işitmiştir: «Sizler yetmiş ümmeti tamamlarsınız; siz onların en hayırlısı ve Allah Azze ve Celle katında en kerim olanısınız». Buhârî'nin Tefsir bölümünde Ebu Hureyre radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Siz insanlar için insanların en hayırlısısınız; boyunlarında zincirlerle onları getirirsiniz de nihayet İslâm'a girerler».
ولما أخبر عنهم بهذا الوصف الشريف في نفسه أتبعه ما زاده شرفاً، وهو أنهم فعلوه في حال إيمانهم فهو معتبر به لوجود شرطه
Onlar hakkında bizzat kendisinde şerefli olan bu vasfı haber verince, şerefini daha da artıran şeyi peşinden getirdi ki bu da; imanları halindeyken bunu yapmış olmalarıdır; dolayısıyla bu, şartının bulunması sebebiyle muteberdir
الذي هو أساس كل خير فقال {وتؤمنون} أي تفعلون ذلك والحال أنكم تؤمنون {بالله} أي الملك الأعلى الذي تاهت الأفكار في معرفة كنه ذاته، وارتدت نوافذ أبصار البصائر خاسئة عن حصر صفاته، أي تصدقون أنبياءه ورسله بسببه في كل ما أخبروا به قولاً وفعلاً ظاهراً وباطناً، وتفعلون جميع أوامره وتنهون عن جميع مناهيه؛ وهذا يفهم أن من لم يؤمن كإيمانهم فليس من هذه الأمة أصلاً، لأن الكون المذكور لا يحصل إلا بجميع ما ذكر، وكرر الاسم الأعظم زيادة في تعظيمهم، وقد صدق الله ومن أصدق من الله حديثاً!
—ki o da her hayrın esasıdır— ve şöyle buyurdu: {وَتُؤْمِنُونَ} “ve iman edersiniz” yani sizler şu halde iken bunu yaparsınız: {بِٱللَّهِ} “Allah'a” yani zâtının künhünü kavramakta fikirlerin şaşkına döndüğü, basiret gözlerinin O'nun sıfatlarını kuşatmaktan zelil bir halde geri çevrildiği en yüce Padişah'a [iman edersiniz]; yani O'nun sebebiyle peygamberlerini ve resullerini söz, fiil, zahir ve batın olarak haber verdikleri her şeyde tasdik edersiniz, bütün emirlerini yerine getirir ve bütün nehiylerinden sakınırsınız. Bu da gösterir ki, onların imanı gibi iman etmeyen kimse asla bu ümmetten değildir; zira zikredilen oluş ancak zikredilenlerin tamamıyla hasıl olur. Onları daha da tazim etmek için İsm-i Âzam'ı tekrarladı; Allah doğruyu söylemiştir, söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir!
قال الإمام أبو عمر يوسف بن عبد البر النمري في خطبة كتاب الاستيعاب: روى ابن القاسم عن مالك أنه سمعه يقول: لما دخل أصحاب رسول الله ﷺ الشام نظر إليهم رجل من أهل الكتاب فقال: ما كان أصحاب عيسى ابن مريم الذين قطعوا بالمناشير وصلبوا على الخشب بأشد اجتهاداً من هؤلاء - انتهى.
İmam Ebu Ömer Yûsuf b. Abdilberr en-Nemerî, el-İstîâb kitabının hutbesinde şöyle demiştir: İbnü'l-Kâsım Mâlik'ten rivayet ettiğine göre onun şöyle dediğini işitmiştir: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı Şam'a girdiğinde Ehl-i Kitap'tan bir adam onlara baktı ve şöyle dedi: «Meryem oğlu İsa'nın testerelerle kesilen ve ağaçlara asılan ashabı bile bunlardan daha gayretli değildi»—iktibas bitti.
ولما كان من المعلوم أن التقدير: وذلك خير لكم، عطف عليه
Takdirin; "Bu sizin için daha hayırlıdır" şeklinde olduğu bilinince, bunun üzerine şu sözünü atfetti:
قوله: {ولو آمن أهل الكتاب} أي أوقعوا الإيمان كما آمنتم بجميع الرسل وجميع ما أنزل عليهم في كتابهم وغيره، ولم يفرقوا بين شيء من ذلك {لكان} أي الإيمان {خيراً لهم} إشارة إلى تسفيه أحلامهم في وقوفهم مع ما منعهم عن الإيمان من العرض القليل الفاني والرئاسة التافهة، وتركهم الغنى الدائم والعز الباهر الثابت.
{وَلَوْ ءَامَنَ أَهْلُ ٱلْكِتَٰبِ} “Eğer Ehl-i Kitap da iman etseydi” yani sizin iman ettiğiniz gibi bütün peygamberlere, kitaplarında ve başka yerlerde onlara indirilenlerin tamamına iman etselerdi ve bunlardan hiçbirini birbirinden ayırmasalardı, {لَكَانَ} “elbette olurdu” yani bu iman {خَيْرًا لَّهُم} “kendileri için daha hayırlı”; bu, onları imandan alıkoyan az ve fani dünya metaı ile değersiz makam hırsına takılıp kalmaları, daimi zenginliği ve göz kamaştırıcı sabit izzeti terk etmeleri hususundaki akılsızlıklarına bir işarettir.
ولما كان هذا ربما أوهم أنه لم يؤمن منهم أحد قال مستأنفاً: {منهم المؤمنون} أي الثابتون في الإيمان، ولكنهم قليل {وأكثرهم الفاسقون *} أي الخارجون من رتبة الأوامر والنواهي خروجاً يضمحل معه خروج غيرهم. ولما كانت مخالفة الأكثر قاصمة خفف عن أوليائه بقوله: {لن يضروكم} ولما كان الضر- كما تقدم عن الحرالي - إيلام الجسم وما يتبعه من الحواس، والأذى إيلام النفس وما يتبعها من الأحوال، أطلق الضر هنا على جزء معناه وهو مطلق الإيلام، ثم استثنى منه فقال: {إلا أذى} أي بألسنتهم، وعبر بذلك لتصوير مفهومي الأذى والضر ليستحضر في الذهن، فيكون الاستثناء أدل على نفي وصولهم إلى المواجهة {وإن يقاتلوكم} أي يوماً من الأيام {يولوكم}
Bu ifade onlardan hiçbirinin iman etmediği vehmini verebileceğinden, yeni bir söze başlayarak şöyle buyurdu: {مِّنْهُمُ ٱلْمُؤْمِنُونَ} “İçlerinden mümin olanlar vardır” yani imanda sebat edenler; fakat onlar azdır; {وَأَكْثَرُهُمُ ٱلْفَٰسِقُونَ} “fakat onların çoğu yoldan çıkmış fasıklardır” yani emirler ve nehiyler mertebesinden öyle bir çıkışla çıkmışlardır ki onların yanında başkalarının çıkışı hiçe sayılır. Çoğunluğun muhalefeti bel bükücü olunca, dostlarının yükünü hafifleterek şöyle buyurdu: {لَن يَضُرُّوكُمْ} “Size asla zarar veremezler”. Harrâlî'den daha önce geçtiği üzere zarar (durr), bedenin ve ona tâbi olan duyuların acı çekmesi; eza (ezâ) ise nefsin ve ona tâbi olan hallerin acı duyması demek olduğundan, burada zarar kavramı anlamının bir cüzü olan mutlak acı verme manasında kullanılmış, sonra ondan istisna yapılarak şöyle buyrulmuştur: {إِلَّآ أَذًى} “bir eziyet müstesna” yani dilleriyle [verecekleri eziyet]. Ezâ ve durr kavramlarının zihinde canlanması için böyle ifade edilmiştir; bu suretle istisna, onların doğrudan karşı karşıya gelmeye güç yetiremeyeceklerini nefyetmeye daha açık delalet eder: {وَإِن يُقَٰتِلُوكُمْ} “Eğer sizinle savaşırlarsa” yani günün birinde, {يُوَلُّوكُمُ} “size dönerler/çevirirler”
صرح بضمير المخاطبين نصاً في المطلوب {الأدبار} أي انهزاماً ذلاً وجبناً.
istenen hususta nass kılmak üzere muhatap zamirini açıkça zikrederek: {ٱلْأَدْبَارَ} “arkalarını [arkalarını dönüp kaçarlar]” yani zillet ve korkaklıkla hezimete uğrayarak.
ولما كان المولي قد تعود له كرة بعد فرة قال - عادلاً عن حكم الجزاء لئلا يفهم التقييد بالشرط مشيراً بحرف التراخي إلى عظيم رتبة خذلانهم -: {ثم لا ينصرون *} أي لا يكون لهم ناصر من غيرهم أبداً وإن طال المدى، فلا تهتموا بهم ولا بأحد يمالئهم من المنافقين، وقد صدق الله ومن أصدق من الله قيلاً! لم يقاتلوا في موطن إلا كانوا كذلك.
Arkasını dönüp kaçanın kaçıştan sonra tekrar saldırması mümkün olabileceğinden —şartla kayıtlı olduğu zannedilmesin diye ceza hükmünden udûl ederek ve terâhî (gecikme) harfiyle onların uğrayacağı hüsranın büyüklüğüne işaret ederek— şöyle buyurdu: {ثُمَّ لَا يُنصَرُونَ} “Sonra kendilerine yardım da edilmez” yani zaman ne kadar uzarsa uzasın başkalarından kendilerine hiçbir yardımcı bulunmaz; dolayısıyla onlara da onlara arka çıkan münafıklardan hiçbirine de aldırmayın. Allah doğruyu söylemiştir; söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir! Nitekim hangi savaş meydanında savaştılarsa hep böyle olmuşlardır.
ولما أخبر عنهم ﷾ بهذا الذل أتبعه الإخبار بأنه في كل زمان وكل مكان معاملة منه لهم بضد ما أرادوا، فعوضهم عن الحرص على الرئاسة إلزامهم الذلة، وعن الإخلاد إلى المال إسكانهم المسكنة، وأخبر أن ذلك لهم طوق الحمامة غير مزائلهم إلى آخر الدهر باقٍ في أعقابهم بأفعالهم هذه التي لم ينابذهم فيها الأعقاب فقال ﷾ مستأنفاً: {ضربت عليهم الذلة} وهي الانقياد كرهاً، وأحاطت بهم كما يحيط البيت المضروب بساكنه {أين ما ثقفوا} أي
Allah Azze ve Celle onlar hakkında bu zilleti haber verince, istediklerinin tam zıddıyla onlara muamele etmek üzere bunun her zamanda ve her mekânda geçerli olduğunu haber vermeyi peşinden getirdi. Böylece makam hırsına karşılık onlara zilleti zorunlu kıldı; mala bağlanmalarına karşılık da onları meskenete (yoksulluğa) mahkûm etti. Bunun, arkalarından gelenlerin de kendilerine karşı çıkmadığı bu fiilleri sebebiyle nesillerinde baki kalıp zamanın sonuna kadar boyunlarından çıkmayacak bir gerdanlık olduğunu haber vererek Allah Azze ve Celle yeni bir söze başlayıp şöyle buyurdu: {ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ ٱلذِّلَّةُ} “Onların üzerine zillet vurulmuştur” —ki o, kerhen boyun eğmektir— ve kurulan çadırın içindekini kuşattığı gibi onları kuşatmıştır; {أَيْنَ مَا ثُقِفُوٓا۟} “nerede bulunurlarsa bulunsunlar” yani
وجدهم من هو حاذق خفيف فطن في كل مكان وعلى كل حال {إلا} حال كونهم معتصمين {بحبل} أي عهد وثيق مسبب للأمان، وهو عهد الجزية وما شاكله {من الله} أي الحائز لجميع العظمة {وحبل من الناس} أي قاطبة: الذي آمنوا وغيرهم، موافقٍ لذلك الحبل الذي من الله ﷾.
nerede ve hangi halde olursa olsun mahir, çevik ve anlayışlı biri onları nerede ele geçirirse geçirsin; {إِلَّا} “ancak ... müstesna” sımsıkı sarılmış olmaları hali müstesna, {بِحَبْلٍ} “bir ipe” yani emniyete vesile olan sağlam bir ahde —ki o da cizye ve benzeri ahitlerdir— {مِّنَ ٱللَّهِ} “Allah'tan” yani bütün azameti haiz olan [Allah'tan], {وَحَبْلٍ مِّنَ ٱلنَّاسِ} “ve insanlardan bir ipe [sığınmaları]” yani toptan: İman edenler ve diğerlerinden olup Allah Azze ve Celle'den olan o ipe uygun olan [bir ahde sığınmaları müstesnadır].
ولما كان الذل ربما كان مع الرضى ولو من وجه قال: {وبآءو} أي رجعوا عما كانوا فيه من الحال الصالح {بغضب من الله} الملك الأعظم، ملازمٍ لهم، ولما كان الوصفان قد يصحبهما اليسار قال: {وضربت} أي مع ذلك {عليهم} أي كما يضرب البيت {المسكنة} أي الفقر ليكونوا بهذه الأوصاف أعرق شيء في الذل، فكأنه قيل: لم استحقوا ذلك؟ فقيل: {ذلك} أي الإلزام لهم بما ذكر {بأنهم} أي أسلافهم الذي رضوا هم فعلهم {كانوا يكفرون} أي يجددون الكفر مع الاستمرار {بآيات الله} اي
Zillet bazen bir yönden de olsa rıza ile birlikte bulunabileceğinden şöyle buyurdu: {وَبَآءُو} “Ve döndüler” yani içinde bulundukları iyi halden geri döndüler {بِغَضَبٍ مِّنَ ٱللَّهِ} “Allah'tan bir gazap ile” —en yüce Padişah'tan kendilerine ayrılmayacak bir gazap ile—. Bu iki vasıf zenginlikle de bir arada bulunabileceğinden şöyle buyurdu: {وَضُرِبَتْ} “ve vuruldu” yani bununla birlikte, {عَلَيْهِمُ} “üzerlerine” yani çadırın vurulup kurulması gibi, {ٱلْمَسْكَنَةُ} “yoksulluk/meskenet” yani fakirlik; ta ki bu vasıflarla zilletin en derin çukurunda olsunlar. Sanki "Bunu ne sebeple hak ettiler?" denildi de şöyle buyruldu: {ذَٰلِكَ} “Bu” yani zikredilenlerin onlara zorunlu kılınması, {بِأَنَّهُمْ} “onların ... olmaları sebebiyledir” yani fiillerine kendilerinin de razı olduğu atalarının, {كَانُوا۟ يَكْفُرُونَ} “inkâr ediyor olmaları” yani sürekli olarak küfürlerini yenileyip durmaları {بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ} “Allah'ın ayetlerini” yani
الملك الأعظم الذي له الكمال كله، وذلك أعظم الكفر لمشاهدتهم لها مع اشتمالها من العظم على ما يليق بالاسم الأعظم {ويقتلون الأنبياء} أي الآتين من عند الله ﷾ حقاً على كثرتهم بما دل عليه جمع التكسير، فهو أبلغ مما في أولها الأبلغ مما في البقرة ليكون ذمهم على سبيل الترقي كما هي قاعدة الحكمة.
Bütün kemale sahip olan en yüce Hükümran'ın [ayetlerini inkâr ediyorlardı]. Bu ise, İsm-i A'zam'a yaraşır azameti barındırmasına rağmen onları bizzat müşahede ettikleri için küfrün en büyüğüdür. {وَيَقْتُلُونَ ٱلْأَنۢبِيَآءَ} “ve peygamberleri öldürüyorlardı” yani cemi mükesserin (kuralsız çoğulun) delalet ettiği üzere çokluklarına rağmen Allah Azze ve Celle katından hak olarak gelenleri [öldürüyorlardı]. Hikmet kaidesi gereği yergilerinin dereceli olarak yükselmesi için, bu ifade [surenin] başındakinden, o da Bakara'dakinden daha beliğdir.
ولما كانوا معصومين ديناً ودنيا قال: {بغير حق} أي يبيح قتلهم؛ ثم علل إقدامهم على هذا الكفر بقوله: {ذلك} أي الكفر والقتل العظيمان {بما عصوا وكانوا} أي جبلة وطبعاً {يعتدون *} أي يجددون تكليف أنفسهم الاعتداء، فإن الإقدام على المعاصي والاستهانة بمجاوزة الحدود يهوّن الكفر، فقال الأصفهاني: قال أرباب المعاملات: من ابتلى بترك الآداب وقع في ترك السنن، ومن ابتلى بترك السنن وقع في ترك الفرائض، ومن ابتلى بترك الفرائض وقع في استحقار الشريعة، ومن ابتلى بذلك وقع في الكفر، والآية دليل على مؤاخذة الابن الراضي بذنب الأب وإن علا، وذلك طبق ما رأيته في ترجمة التوراة التي بين أيديهم الآن، قال في السفر الثاني: وقال الله سبحانه
Onlar din ve dünya bakımından masum (dokunulmaz) oldukları için şöyle buyurdu: {بِغَيْرِ حَقٍّ} “haksız yere” yani öldürülmelerini mubah kılacak hiçbir hak olmaksızın. Sonra bu küfre cüret etmelerinin illetini şu sözüyle açıkladı: {ذَٰلِكَ} “İşte bu” yani o büyük küfür ve öldürme cürmü, {بِمَا عَصَوا۟ وَّكَانُوا۟} “isyan etmeleri ve ... olmaları sebebiyledir” yani fıtrat ve tabiat olarak, {يَعْتَدُونَ} “haddi aşıyor [olmaları sebebiyledir]” yani nefislerine haddi aşma mükellefiyetini sürekli yeniliyorlardı. Zira günahlara cüret etmek ve sınırları aşmayı hafife almak küfrü kolaylaştırır. Nitekim İsfahânî şöyle demiştir: Muamelat ehli (tasavvuf erbabı) dedi ki: Âdâbı terk etmekle sınanan kimse sünnetleri terk etmeye düşer; sünnetleri terk etmekle sınanan kimse farzları terk etmeye düşer; farzları terk etmekle sınanan kimse şeriatı hor görmeye düşer; bununla sınanan kimse de küfre düşer. Bu ayet, ne kadar yukarı çıkarsa çıksın babasının günahına razı olan çocuğun sorumlu tutulacağına delildir. Bu durum, şu anda ellerinde bulunan Tevrat tercümesinde gördüğüme de tamamen uygundur. İkinci Sefer'de (Çıkış) şöyle demiştir: Ve Allah Sübhânehu
وتعالى جميع هذه الآيات كلها: أنا الرب إلهك الذي أصعدتك من أرض مصر من العبودية والرق، لا تكون لك آلهة أخرى، لا تعملن شيئاً من الأصنام والتماثيل التي مما في السماء فوق وفي الأرض من تحت، ومما في الماء أسفل الأرض، لا تسجدن لها ولا تعبدنها، لأني أنا الرب إلهك إله غيور، أجازي الأبناء بذنوب الآباء إلى ثلاثة أحقاب وأربعة خلوف، وأثبت النعمة إلى ألف حقب لأحبائي وحافظي وصاياي.
ve Teâlâ bütün bu ayetlerin tamamını söyledi: Seni Mısır diyarından, kulluk ve kölelikten çıkaran Rabbin, senin Tanrın benim. Başka ilahların olmayacaktır. Yukarıda gökte olan, aşağıda yerde olan ve yerin altındaki suda bulunan şeylerin hiçbir putunu ve suretini yapmayacaksın. Onlara secde etmeyecek ve onlara kulluk etmeyeceksin. Çünkü ben senin Tanrın olan Rab, kıskanç bir Tanrıyım; babaların günahından dolayı çocukları üç ve dört nesle kadar cezalandırırım; beni sevenlere ve emirlerimi tutanlara ise bin nesle kadar lütfumu sabit kılarım.
ولما كان السياق ربما أفهم أنهم كلهم كذلك قال مستأنفاً نافياً لذلك: {ليسوا سوآء} أي في هذه الأفعال، يثني ﷾ على من أقبل على الحق منهم وخلع الباطل ولم يراع سلفاً ولا خلفاً بعيداً ولا قريباً. ثم استأنف قوله بياناً لعدم استوائهم: {من أهل الكتاب} فأظهر لئلا يتوهم عود الضمير على خصوص من حكم بتكفيرهم {أمة} أي جماعة يحق لها أن تؤم {قائمة} أي مستقيمة على ما أتاها به نبيها في الثبات على ما شرعه، متهيئة بالقيام للانتقال عنه عند مجيء الناسخ الذي بشر به ووصفه. غير زائغة بالإيمان ببعضه والكفر ببعضه. ثم ذكر الحامل على الاستقامة فقال: {يتلون} أي
Sözün gelişi onların hepsinin böyle olduğu zannını verebileceğinden, bunu nefyederek yeni bir söze başlayıp şöyle buyurdu: {لَيْسُوا۟ سَوَآءً} “Onlar bir değildirler” yani bu fiillerde bir değildirler. Allah Azze ve Celle, onlardan hakka yönelen, batılı söküp atan, ne geçmişi ne geleceği, ne uzağı ne de yakını gözetmeyen kimseleri övmektedir. Sonra onların eşit olmadığını beyan etmek üzere yeni bir cümleye başladı: {مِّنْ أَهْلِ ٱلْكِتَٰبِ} “Kitap ehlinden” —zamirin sadece tekfirlerine hükmedilenlere döneceği zannedilmesin diye açık isim getirdi— {أُمَّةٌ} “bir topluluk [vardır]” yani kendisine uyulmayı hak eden bir cemaat, {قَآئِمَةٌ} “dosdoğru duran” yani peygamberlerinin kendilerine getirdiği şey üzere onun koyduğu hükümlerde sebat eden, müjdelediği ve vasfettiği nasih (hükmü kaldıran peygamber) geldiğinde de [eski şeriattan] ona geçmek üzere hazır bekleyen; bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmek suretiyle sapmayan [bir topluluk]. Sonra istikamete sevk eden amili zikrederek şöyle buyurdu: {يَتْلُونَ} “Okurlar” yani
يتابعون مستمرين {آيات الله} أي علامات ذي الجلال والإكرام المنزلة الباهرة التي لا لبس فيها {آناء الليل} أي ساعاته {وهم يسجدون *} أي يصلون في غاية الخضوع. ثم ذكر ما أثمر لهم التهجد فقال: {يؤمنون} وكرر الاسم الأعظم إشارة إلى استحضارهم لعظمته فقال: {بالله} أي الذي له من الجلال وتناهي الكمال ما حير العقول. وأتبعه اليوم الذي تظهر فيه عظمته كلها، لأنه الحامل على كل خير فقال: {واليوم الآخر} أي إيماناً يعرف أنه حق بتصديقهم له بالعمل الصالح بما يرد عليهم من المعارف التي ما لها من نفاد، فيتجدد تهجدهم فتثبت استقامتهم.
kesintisiz bir şekilde ardı ardına okurlar, {ءَايَٰتِ ٱللَّهِ} “Allah'ın ayetlerini” yani Celal ve İkram sahibinin indirilen, apaçık ve hiçbir şüpheye yer bırakmayan delillerini, {ءَانَآءَ ٱلَّيْلِ} “gece saatlerinde” yani gecenin vakitlerinde, {وَهُمْ يَسْجُدُونَ} “secde ederlerken” yani son derece huşu ve boyun eğiş içinde namaz kılarlarken. Sonra teheccüdün onlara sağladığı meyveyi zikrederek şöyle buyurdu: {يُؤْمِنُونَ} “İnanırlar” ve O'nun azametini hatırda tuttuklarına işaret etmek üzere İsm-i A'zam'ı tekrarlayarak şöyle buyurdu: {بِٱللَّهِ} “Allah'a” yani akılları hayrete düşüren celal ve nihayetsiz kemale sahip olan [Allah'a]. Ardından da O'nun bütün azametinin tecelli edeceği ve her türlü hayra sevk eden gün olan günü getirerek şöyle buyurdu: {وَٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ} “ve ahiret gününe” yani tükenmek bilmeyen marifetlerden kendilerine ulaşanlar sayesinde salih amellerle onu tasdik ettiklerinden hak olduğu bilinen bir iman ile [inanırlar]. Böylece teheccüdleri yenilenir ve istikametleri perçinlenir.
ولما وصفهم بالاستقامة في أنفسهم في أنفسهم وصفهم بأنهم يقوّمون غيرهم فقال: {ويأمرون بالمعروف} أي مجددين ذلك مستمرين عليه {وينهون عن المنكر} لذلك، ولما ذكر فعلهم للخير ذكر نشاطهم
Onları bizzat kendi nefislerindeki istikametle vasıflandırınca, başkalarını da düzelttikleri vasfını zikrederek şöyle buyurdu: {وَيَأْمُرُونَ بِٱلْمَعْرُوفِ} “İyiliği emrederler” yani bunu sürekli yenileyip devam ettirirler, {وَيَنْهَوْنَ عَنِ ٱلْمُنكَرِ} “ve kötülükten sakındırırlar” bunun için. Onların hayır fiillerini zikredince, gayret ve şevklerini de zikretti
في جميع أنواعه فقال: {ويسارعون في الخيرات} ولما كان التقدير: فأولئك من المستقيمين، عطف عليه: {وأولئك} أي العالو الرتبة {من الصالحين *} إشارة إلى أن من لم يستقم لم يصلح لشيء، وأرشد السياق إلى أن التقدير: وأكثرهم ليسوا بهذه الصفات.
bütün türlerinde; ve şöyle buyurdu: {وَيُسَٰرِعُونَ فِى ٱلْخَيْرَٰتِ} “ve hayırlarda yarışırlar”. Takdir: “İşte onlar istikamet üzere olanlardandır” şeklinde olunca, ona atıfla şöyle buyurdu: {وَأُو۟لَٰٓئِكَ} “ve işte onlar” yani mertebesi yüce olanlar, {مِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ} “salihlerdendir” —bu, istikamet üzere olmayanın hiçbir şeye yaramayacağına bir işarettir—. Sözün akışı ise takdirin: “Onların çoğu ise bu vasıflarda değildir” şeklinde olduğunu göstermektedir.
ولما كان التقدير: فما فعلوا من خير فهو بعين الله ﷾، يشكره لهم، عطف عليه قوله: {وما تفعلوا} أي أنتم {من خير} من إنفاق أو غيره {فلن تكفروه} بل هو مشكور لكم بسبب فعلكم، وبني للمجهول تأدباً معه ﷾، وليكون على طريق المتكبرين. وعطف على ما تقديره: فإن الله عليم بكل ما يفعله الفاعلون، قوله: {والله} أي المحيط بكل شيء {عليم بالمتقين *} من الفاعلين الذين كانت التقوى حاملة لهم
Takdir: “Onlar ne hayır yaparlarsa o, Allah Azze ve Celle'nin gözetimindedir, onlara bunun karşılığını şükranla verir” şeklinde olunca, şu sözü ona atfetti: {وَمَا تَفْعَلُوا۟} “Ve ne yaparsanız” yani siz, {مِنْ خَيْرٍ} “hayır olarak” ister infak ister başka bir şey olsun, {فَلَن تُكْفَرُوهُ} “asla karşılıksız bırakılmayacaktır/inkâr edilmeyecektir” bilakis yaptığınız fiil sebebiyle size şükranla karşılanacaktır. Allah Azze ve Celle'ye karşı edebin bir gereği olarak ve kibirlilerin tavrına uygun düşsün diye meçhul (edilgen) fiil kalıbında getirilmiştir. Takdiri: “Şüphesiz Allah, amel edenlerin yaptığı her şeyi hakkıyla bilendir” olan cümleye de şu sözü atfetti: {وَٱللَّهُ} “Ve Allah” yani her şeyi kuşatan, {عَلِيمٌۢ بِٱلْمُتَّقِينَ} “takva sahiplerini hakkıyla bilendir” amel edenlerden takvaları kendilerini sevk edenleri
على كل خير، فهو يثيبهم أعظم الثواب، ويغيرهم فهو يعاقبهم بما يريد من العقاب، هذا على قراءة الخطاب، وأما على قراءة الغيبة فأمرها واضح في نظمها بما قلته.
her türlü hayra; binaenaleyh onlara en büyük mükafatı verir; diğerlerini ise dilediği azapla cezalandırır. Bu açıklama hitap kıraatine (تَفْعَلُوا / تُكْفَرُوا) göredir. Gayb kıraatine (يَفْعَلُوا / يُكْفَرُوا) gelince, onun nazmındaki durumu da söylediğim çerçevede gayet açıktır.
ولما رغبهم في الإنفاق بما يشمل كل خير وأخبرهم بأنه عالم بدقة وجله، وأخبر أن ذلك كان دأب إسرائيل ﵊ على وجه أنتج أن بنيه كاذبون في ادعائهم أنهم على ملة جده إبراهيم ﵊، ثم حذر منهم وختم ما ختمه بالمتقين بالترغيب في الخير بما اندرج فيه الإنفاق الذي قدم أول السورة أنه من صفة المتقين المستغفرين بالأسحار التي هي أشرف آناء الليل وكان مما يمنع منه خوفُ الفقر والنزول عن حال الموسرين من الكفار المفاخرين بالإكثار المعيرين بالإقلال من المال والولد وقوفاً مع الحال الدنيوي، وكان قد أخبر أنه لا يقبل من أحد منهم في الآخرة ملء الأرض ذهباً، أعقب هذا بمثل ذلك على وجه أعم فقال - واصفاً أضداد من تقدم، نافياً ما يعتقدون من أن أعمالهم الصورية تنفعهم -: {إن الذين كفروا} أي بالله بالميل عن المنهج القويم وإن ادعوا الإيمان به نفاقاً أو غيره {لن تغني عنهم أموالهم} أي وإن كثرت {ولا أولادهم} وإن عظمت {من الله} أي الملك الذي لا كفوء له {شيئاً} أي من الإغناء تأكيداً لما قرر من عدم نصرة أهل الكتاب الذين حملهم على إيثار الكفر على الإيمان استجلاب الأموال والرئاسة على الأتباع على وجه يعم جميع الكفار - كما قال في أول السورة - سواءً.
[Allah], her türlü hayrı kapsayacak şekilde onları infaka teşvik edip onun incesini de büyüğünü de bildiğini haber verince; bunun İsrâil'in de (aleyhisselam) âdeti olduğunu, oğullarının dedesi İbrâhim'in (aleyhisselam) dini üzere oldukları iddialarında yalancı oldukları neticesini verecek şekilde bildirince; ardından onlardan sakındırıp muttakilerle ilgili kısmı, sûrenin başında gecenin en şerefli vakitleri olan seherlerde istiğfar eden muttakilerin bir sıfatı olduğu önceden belirtilen infakın da dahil olduğu hayra teşvik ile mühürleyince; dünyevî duruma takılıp kalarak [mal ve evlat] çokluğuyla övünen, mal ve çocuk azlığıyla ayıplayan kâfir zenginlerin durumundan aşağı düşme ve fakirlik korkusu [infaka] engel olan hususlardan biri olunca; ve ahirette onlardan hiçbirinden dünya dolusu altın da olsa kabul edilmeyeceğini haber vermiş olunca; bunu daha genel bir tarzda benzeriyle takip ettirdi ve öncekilerin zıtlarını niteleyerek, onların şeklî amellerinin kendilerine fayda vereceğine dair inançlarını reddederek şöyle buyurdu: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler” yani dosdoğru yoldan sapmak suretiyle -münafıklık veya başka bir sebeple O'na iman ettiklerini iddia etseler bile- Allah'ı inkâr edenler, { لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ } “malları onlara fayda vermez” yani ne kadar çok olsa da, { وَلَا أَوْلَادُهُمْ } “evlatları da” ne kadar büyük ve güçlü olsalar da, { مِنَ اللَّهِ } “Allah'a karşı” yani hiçbir dengi olmayan Hükümran'a karşı, { شَيْئًا } “hiçbir şey” yani [fayda adına] hiçbir şekilde savamaz. [Bu], malları elde etme ve tâbiler üzerindeki reislik [tutkusu], küfrü imana tercih etmelerine yol açan Ehl-i Kitab'a yardım edilmeyeceği hususunda kesinleşen hükmü, sûrenin başında buyurduğu gibi bütün kâfirleri eşit şekilde kapsayacak tarzda pekiştirmek içindir.
ولما كان التقدير: فأولئك هم الخاسرون، عطف عليه قوله: {وأولئك أصحاب النار} أي هم مختصون بها، ثم استأنف ما يفيد ملازمتها فقال: {هم فيها خالدون *} ولما كان ربما قيل: فما حال ما يبدلونه في المكارم ويواسون به في المغارم؟ ضرب لذلك مثلاً جعله هباء منثوراً، ضائعاً وإن كثر بوراً، كأن لم يكن شيئاً مذكوراً، بقوله ﷾ جواباً لهذا السؤال: {مثل ما ينفقون} أي من المال، وحقر قصدهم بتحقير محطه فقال: {في هذه الحياة الدنيا} أي على وجه القربة أو غيرها، لكونهم ضيعوا الوجه الذي به يقبل، وهو الإخلاص. ومثل إنفاقهم له ومثل حرث أصيب بالريح {كمثل ريح فيها صر} أي برد شديد {أصابت حرث قوم} موصوفين بأنهم
Takdir: “İşte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir” şeklinde olunca, şu sözünü ona atfetti: {وَأُو۟لَٰٓئِكَ أَصْحَٰبُ ٱلنَّارِ} “ve işte onlar ateş ehlidirler” yani ateşe tahsis edilmişlerdir. Sonra orada devamlı kalacaklarını ifade eden cümleye başlayıp şöyle buyurdu: {هُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ} “Onlar orada ebedî kalacaklardır”. “Peki onların erdemli işlerde harcadıkları ve borç/diyet ödemelerinde yardımlaştıkları malların durumu ne olacak?” denilebileceği için, Allah Azze ve Celle bu soruya cevap olarak, o harcamaları sanki adı anılmaya değer hiçbir şey değilmiş gibi, çok olsa bile heder olup giden ve saçılmış toz zerrecikleri haline getiren bir darb-ı mesel irat ederek şöyle buyurdu: {مَثَلُ مَا يُنفِقُونَ} “Harcadıkları şeylerin misali” yani maldan, —ve onun mahallini hakir görerek niyetlerini de değersizleştirdi ve şöyle buyurdu:— {فِى هَٰذِهِ ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا} “şu dünya hayatında” yani ister ibadet ve yakınlık kastıyla olsun ister başka bir amaçla, çünkü onlar amelin kabul edileceği temel şartı, yani ihlası zayi etmişlerdir. Onların bu infakının ve rüzgârın isabet ettiği bir ekine benzemesinin misali: {كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ} “içinde şiddetli soğuk bulunan bir rüzgârın misali gibidir” yani dondurucu bir soğuk, {أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ} “bir kavmin ekinine isabet eden” şu vasıftaki [bir kavmin]:
{ظلموا أنفسهم} أي بالبناء على غير أساس الإيمان {فأهلكته} فمثل ما ينفقون في كونه لم ينفعهم في الدنيا بإنتاج ما أرادوا في الدنيا وضرهم في الدارين، أما في الدنيا فبضياعه في غير شيء، وأما في الآخرة فبالمعاقبة عليه لتضييع أساسه وقصدهم الفاسد به، مثل الزرع الموصوف فإنه لم ينفع أهله الموصوفين، بل ضرهم في الدنيا بضياعه، وفي الآخرة بما قصدوا به من المقصود الفاسد، ومثل إنفاقهم له في كونه ضرهم ولم ينفعهم مثل الريح في كونها ضرت الزرع ولم تنفعه، فلما كانت الريح الموصوفة أمراً مشاهداً جلياً جعلت في إهلاكها مثلاً لضياع أنفاقهم الذي هو أمر معنوي خفي، ولما كان الزرع المحترق أمراً محسوساً جعل فيما حصل له بعد التعب من العطب مثالاً لأمر معقول، وهو أموالهم في كون إنفاقهم إياها لم يثمر لهم شيئاً غير الخسارة والتعب، فالمثلان ضياع الرزع والإنفاق، وضياع الزرع أظهر فهو مثل لضياع الإنفاق لأنه أخفى، وقد بان أن الآية من الاحتباك: حذف أولاً مثل الإنفاق لدلالة الريح عليه، وثانياً الحرث لدلالة ما ينفق عليه.
{ظَلَمُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ} “kendi kendilerine zulmetmiş olan” yani iman temeli üzerine bina etmeyerek, {فَأَهْلَكَتْهُ} “ve onu helak eden [bir rüzgârın misali gibidir]”. Onların infak ettikleri şeyin dünyada arzuladıkları neticeyi vermeyip kendilerine fayda sağlamaması ve her iki yurtta da zarar vermesi bakımından misali —dünyada boş yere zayi olmasıyla, ahirette ise temelini zayi etmeleri ve bozuk niyetleri sebebiyle cezalandırılmalarıyla— bahsi geçen ekin gibidir. Çünkü o ekin, o vasıftaki sahiplerine fayda vermemiş; bilakis dünyada zayi olmasıyla, ahirette de onunla güttükleri bozuk gaye sebebiyle onlara zarar vermiştir. İnfaklarının kendilerine fayda vermeyip zarar vermesi hususundaki misali, ekine fayda vermeyip zarar vermesi hususunda rüzgârın misali gibidir. Vasıflanan rüzgâr müşahede edilen apaçık bir durum olduğundan, helak ediciliği bakımından onların infakının zayi olmasına bir temsil kılınmıştır ki bu infakın zayi oluşu manevi ve gizli bir durumdur. Yanıp kül olan ekin de hissedilen somut bir durum olduğundan, onca emekten sonra başına gelen telef oluş bakımından akılla kavranan bir duruma misal yapılmıştır; o da infaklarının kendilerine hüsran ve yorgunluktan başka bir semere vermemesi hususundaki mallarıdır. İki temsil; ekini zayi etmek ile infaktır; ekini zayi etmek daha belirgin olduğundan, daha gizli olan infakın zayi oluşuna misal getirilmiştir. Böylece ayette ihtibâk sanatı olduğu açığa çıkmıştır: Birincide rüzgârın delalet etmesi sebebiyle infakın misali hazfedilmiş, ikincide ise infak edilenin delalet etmesi sebebiyle ekin hazfedilmiştir.
ولما كان ﷾ موصوفاً بأنه الحكم العدل القائم بالقسط وأنه لا ينسى خيراً فعل قال دفعاً لتوهم أن ذلك بخس: {وما ظلمهم} أي الممثل بهم والممثل لهم {الله} الملك الأعظم الغنيّ الغِِنى المطلق
Allah Azze ve Celle adil bir Hakem, adaleti ayakta tutan ve yapılan hiçbir hayrı unutmayan olarak vasıflandığı için, bunun bir haksızlık olduğu vehmini defetmek üzere şöyle buyurdu: {وَمَا ظَلَمَهُمُ} “Onlara zulmetmedi” yani kendilerine misal getirilenlere de misal verilenlere de, {ٱللَّهُ} “Allah” mutlak zenginliğe sahip en yüce Hükümran,