لأنه المالك المطلق، وقد كفروا، أما الممثل لهم فبكونهم أنفقوا على غير الوجه الذي شرعه، وأما الممثل بهم فبكونهم لم يحرسوا زرعهم بالطاعات، وفي الآية دليل على أن أهل الطاعات تحرس ضوائعهم من الآفات وتخرق فيها العادات، ثم قال: {ولكن} لوما كان الممثل لأجلهم الذين كفروا أعم من أن يموتوا عليه أو يسلموا لم يعبر في الظلم بما تقتضيه الجبلة من فعل الكون وقال: الأساس بكفرهم، وأن ظلمهم مقصور على أنفسهم، لا يتعداها إلى غيرها وإن ظهر لإنفاقهم نكاية في عدوهم، فإن العاقبة لما كانت للمؤمنين كانت نكايتهم كالعدم، بل هي زيادة في وبالهم، فهي من ظلمهم لأنفسهم.
çünkü O mutlak Mâlik'tir ve onlar inkâr etmişlerdir. Misal verilenlere gelince, onlar meşru kıldığı yolun dışına infak ettikleri için; misal getirilenlere gelince, onlar ekinlerini taatlerle korumadıkları içindir. Bu ayette, taat ehlinin zayi olabilecek şeylerinin afetlerden korunacağına ve onlar hakkında harikulade durumların gerçekleşeceğine delil vardır. Sonra şöyle buyurdu: {وَلَٰكِن} “Fakat” —uğurlarına misal getirilen inkârcılar, küfür üzere ölmeleri veya müslüman olmaları ihtimalinden daha genel olduğu için, zulüm hakkında fıtratın gerektirdiği oluş fiiliyle (كَانُوا) ifade etmeyip şöyle dedi:— esas olan onların inkârlarıdır ve onların zulmü sadece kendi nefislerine mahsustur; infaklarının düşmanlarına bir zarar verdiği görünse bile başkasına geçmez. Zira akıbet müminlerin olduğuna göre, onların verdiği zarar yok hükmündedir, bilakis kendi veballerinin artmasıdır; dolayısıyla bu, kendi nefislerine zulmetmelerindendir.
ولما كان الجمال بالمال لا سيما مع الإنفاق من أعظم المرغبات في الموالاة، وكانت هذه الآية قد صيرت جميلة قبيحاً وبَذوله شحيحاً؛ قال ﷾ مكرراً التنبيه على مكر ذوي الأموال والجمال الذين يريدون إيقاع الفتنة بينهم من اليهود والمنافقين ليضمحل أمرهم وتزول شوكتهم: {يا أيها الذين آمنوا} أي إيماناً صحيحاً مصدقاً ادعاؤه بالعمل الصالح الذي من أعظمه الحب في الله والبغض في الله {لا تتخذوا بطانة} أي من تباطنونهم بأسراركم وتختصونهم بالمودة
Malla gelen gösteriş, hele bir de infakla birlikte olunca dostluk kurmaya sevk eden en büyük etkenlerden olduğu ve bu ayet de o gösterişli olanı çirkin, cömert olanı ise cimri kıldığı için; Allah Azze ve Celle işleri dağılsın ve güçleri yok olsun diye aralarına fitne sokmak isteyen Yahudi ve münafıklardan mal ve gösteriş sahiplerinin hilelerine karşı uyarıyı tekrarlayarak şöyle buyurdu: {يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟} “Ey iman edenler!” yani iddialarını salih amelle tasdik eden sahih bir imanla inananlar —ki bu amelin en büyüğü Allah için sevmek ve Allah için buğzetmektir—, {لَا تَتَّخِذُوا۟ بِطَانَةً} “sırdaş/iç dost edinmeyin” yani sırlarınızı açtığınız, sevgiyle kendilerine özgü kıldığınız,
والصفاء ومبادلة المال والوفاء {من دونكم} أي ليسوا منكم أيها المؤمنون، وعبر بذلك إعلاماً بأنهم يهضمون أنفسهم وينزلونها عن علّي درجتها بموادتهم. ثم وصفهم تعليلاً للنهي بقوله: {لا يألونكم خبالاً} أي يقصرون بكم من جهة الفساد، ثم بين ذلك بقوله على سبيل التعليل أيضاً: {ودّوا ما عنتم} أي تمنوا مشقتكم.
samimiyet, mal paylaşımı ve vefa gösterdiğiniz kimseleri [sırdaş edinmeyin], {مِّن دُونِكُمْ} “sizden başkasından” yani ey müminler, sizden olmayan kimselerden. Bu şekilde ifade edilmesi, onlarla dostluk kurarak kendi nefislerinin hakkını çiğnediklerini ve kendilerini o yüce derecelerinden aşağı indirdiklerini bildirmek içindir. Sonra bu yasağın illetini açıklayarak onları şöyle vasfetti: {لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا} “Size bozgunculuk çıkarmakta hiçbir kusur etmezler” yani fesat çıkarmak hususunda elinizden geleni ardlarına koymazlar. Sonra bunu yine illet bildirme sadedinde şu sözüyle beyan etti: {وَدُّوا۟ مَا عَنِتُّمْ} “Zora ve sıkıntıya düşmenizi arzu ederler” yani meşakkat çekmenizi temenni ederler.
ولما كان هذا قد يخفى بيَّنه بقوله معللاً: {قد بدت البغضاء من أفواههم} أي هي بينة في حد ذاتها مع اجتهادهم في إخفائها، لأن الإنسان إذا امتلأ من شيء غلبه بفيضه، ولكنكم لحسن ظنكم وصفاء نياتكم لا تتأملونها فتأملوا. ثم أخبر عن علمه سبحانه قطعاً وعلم الفطن من عباده بالقياس ظناً بقوله: {وما تخفي صدورهم أكبر} مما ظهر على سبيل الغلبة. ثم استأنف على طريق الإلهاب والتهييج قوله: {قد بيَّنا} أي بما لنا من العظمة {لكم} أي بهذه الجمل {الآيات} أي الدالات على سعادة الدارين ومعرفة الشقي والسعيد والمخالف والمؤالف. وزادهم إلهاباً بقوله: {إن كنتم} أي جبلة وطبعاً {تعقلون *} ثم استانف الإخبار عن ملخص حالهم معهم
Bu durum bazen gizli kalabileceğinden, gerekçesini açıklayarak şöyle beyan etti: {قَدْ بَدَتِ ٱلْبَغْضَآءُ مِنْ أَفْوَٰهِهِمْ} “Kin ve düşmanlık ağızlarından taşmıştır” yani onlar gizlemeye gayret etseler de bu durum bizzat kendi içinde apaçıktır; zira bir insan bir şeyle dolup taştığında, taşan kısım ona galebe çalar. Ne var ki siz hüsnüzannınız ve niyetinizin temizliği sebebiyle bunu etraflıca düşünmüyorsunuz; artık iyi düşünün. Sonra Subhânehu kesin olan kendi ilmini ve kullarından zeki olanların kıyas yoluyla zannî bilgisini şu sözüyle haber verdi: {وَمَا تُخْفِى صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ} “Göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür” baskın gelerek açığa çıkan kısımdan. Sonra şevke getirme ve gayrete getirme üslubuyla şu sözüne başladı: {قَدْ بَيَّنَّا} “Gerçekten açıkladık” yani azametimizle, {لَكُمُ} “size” yani bu cümlelerle, {ٱلْءَايَٰتِ} “ayetleri” yani her iki yurdun saadetine, şakî ile saidi, muhalif ile muvafıkı tanımaya delalet eden delilleri. Şu sözüyle onları daha da gayrete getirdi: {إِن كُنتُمْ} “eğer siz ... iseniz” yani fıtrat ve tabiat olarak, {تَعْقِلُونَ} “akıl erdiriyorsanız”. Sonra onların karşısındaki durumlarının özetini haber vermeye başlayarak
فقال منبهاً أو مبدلاً الهاء من همزة الإنكار: {ها أنتم أولاء} أي المؤمنون المسلمون المستسلمون {تحبونهم} أي لاغتراركم بإقرارهم بالإيمان لصفاء بواطنكم {ولا} أي والحال أنهم لا {يحبونكم} لمخالفتهم لكم في الدين، فإنهم كاذبون في إقرارهم بالإيمان {وتؤمنون} أي أنتم {بالكتاب كله} أي ويكفرون هم به كله، إما بالقصد الأول وإما بالإيمان بالبعض والكفر بالبعض {وإذا لقوكم قالوا} أي لكم {آمنا} لتغتروا بهم {وإذا خلوا} أي منكم، وصوّر شدة حنقهم بقوله: {عضّوا عليكم} لما يرون من ائتلافكم وحسن أحوالكم {الأنامل من الغيظ} أي المفرط منكم، ومن جعل الهاء في {ها أنتم} بدلاً عن همزة الاستفهام فالمراد عنده: أأنتم يا هؤلاء القرباء مني تحبونهم والحال أنهم على ما هم عليه من منابذتكم وأنتم على ما أنتم عليه من الفطنة بصفاء الأفكار وعليّ الآراء بقبولكم الحق كله، لأن المؤمن كيس فطن؛ فهو استفهام - وإن كان من وادي التوبيخ - المراد به التنبيه والتهييج المنقل من سافل الدركات إلى عالي الدرجات - والله الموفق.
uyarıda bulunarak veya 'hâ' (ها) harfini inkâr hemzesinin yerine koyarak şöyle buyurdu: {هَٰٓأَنتُمْ أُو۟لَآءِ} “İşte sizler öyle kimselersiniz ki” yani ey teslim olmuş mümin müslümanlar, {تُحِبُّونَهُمْ} “onları seversiniz” yani iç dünyanızın temizliği sebebiyle onların iman ikrarına aldanarak, {وَلَا} “halbuki [onlar] değil” yani onlar şu halde iken: {يُحِبُّونَكُمْ} “sizi sevmezler” dinde size muhalif oldukları için; çünkü onlar iman ikrarlarında yalancıdırlar; {وَتُؤْمِنُونَ} “ve siz inanırsınız” yani siz, {بِٱلْكِتَٰبِ كُلِّهِۦ} “kitabın tamamına” yani onlar ise ya asıl kast olarak ya da bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmek suretiyle onun tamamını inkâr ederler. {وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوٓا۟} “Sizinle karşılaştıklarında derler ki” yani size, {ءَامَنَّا} “İman ettik” siz onlara kanasınız diye; {وَإِذَا خَلَوْا۟} “baş başa kaldıklarında ise” yani sizden ayrıldıklarında. Onların aşırı öfkelerini şu şekilde tasvir etti: {عَضُّوا۟ عَلَيْكُمُ} “Size karşı ısırırlar” sizin birlik ve beraberliğinizi, güzel hallerinizi gördükçe, {ٱلْأَنَامِلَ مِنَ ٱلْغَيْظِ} “öfkeden parmaklarını” yani size karşı duydukları aşırı kinden. {هَا أَنْتُمْ} lafzındaki 'hâ' harfini istifham (soru) hemzesinin yerine sayanlara göre murat şudur: "Bana yakın olan sizler, onlar size karşı böyle cephe almışken ve siz de hakkın tamamını kabul ederek berrak fikirleriniz ve yüce anlayışlarınızla bu derece basiretli iken onları mı seviyorsunuz? Zira mümin zeki ve basiretlidir." Bu soru —her ne kadar azarlama vadisinden olsa da— en aşağı derecelerden en yüksek mertebelere intikal ettiren bir uyarı ve harekete geçirme amacı taşır. Başarı Allah'tandır.
ولما كانوا كأنهم قالوا: فما نفعل؟ قال مخاطباً للرأس المسموع الأمر المجاب الدعاء: {قل} أي لهم {موتوا بغيظكم} أي ازدراء بهم ودعاء عليهم بدوام الغيظ من القهر وزيادته حتى يميتهم. ولما كانوا يحلفون على نفي هذا ليرضوهم قال تعالى مؤكداً لما أخبر به لئلا يظن أنه أريد به غير الحقيقة: {إن الله} أي الجامع لصفات الكامل {عليم بذات الصدور *} أي فلا تظنوا أنه أراد بعض ما يتجوز بالغيظ عنه.
Sanki onlar "Öyleyse biz ne yapalım?" demişler gibi, emri dinlenen ve duası kabul olunan o lidere hitap ederek şöyle buyurdu: {قُلْ} “De ki” yani onlara: {مُوتُوا۟ بِغَيْظِكُمْ} “Öfkenizle geberin/ölün!” yani onları hor görerek ve ezilmelerinden kaynaklanan öfkelerinin devam etmesi ve onları öldürünceye kadar artması için onlara beddua ederek. Onlar müminleri hoşnut etmek için bunu inkâr etmeye yemin ettiklerinden, bununla hakikat dışı bir şeyin kastedildiği zannedilmesin diye Allah Teâlâ haber verdiği şeyi tekit ederek şöyle buyurdu: {إِنَّ ٱللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan, {عَلِيمٌۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ} “göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” yani sakın O'nun öfkeden mecaz yoluyla kastedilen bazı şeyleri murat ettiğini zannetmeyin.
ولما كان ما أخبرت به هذه الجمل من بغضهم وشدة عداوتهم محتاجاً ليصل إلى المشاهدة إلى بيان دل عليه بقوله: {إن تمسسكم} أي مجرد مس {حسنة تسؤهم} ولما كان هذا دليلاً شهودياً ولكنه ليس صريحاً أتبعه الصريح بقوله: {وإن تصبكم} أي بقوة مرها وشدة وقعها وضرها {سيئة يفرحوا بها} ولما كان هذا أمراً مبكتاً غائظاً مؤلماً داواهم بالإشارة إلى النصر مشروطاً بشرط التقوى والصبر فقال: {وإن تصبروا وتتقوا} أي تكونوا من أهل الصبر والتقوى {لا يضركم كيدهم شيئاً} ثم علل ذلك بقوله:
Bu cümlelerin haber verdiği buğuz ve şiddetli düşmanlığın müşahede derecesine ulaşması bir açıklamaya muhtaç olduğundan, buna delalet eden hususu şu sözüyle beyan etti: {إِن تَمْسَسْكُمْ} “Size dokunursa” yani sadece dokunması bile, {حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ} “bir iyilik, bu onları üzer”. Bu durum şahitliğe dayalı bir delil olmakla birlikte tamamen sarih olmadığından, ardından açık olanı şu sözüyle getirdi: {وَإِن تُصِبْكُمْ} “Ve eğer başınıza gelirse” yani acısının kuvveti, tesirinin ve zararının şiddetiyle, {سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا۟ بِهَا} “bir fenalık, onunla sevinirler”. Bu durum insanı susturan, öfkelendiren ve acı veren bir şey olduğundan, sabır ve takva şartına bağlı olarak zafere işaret etmek suretiyle onları teselli edip şöyle buyurdu: {وَإِن تَصْبِرُوا۟ وَتَتَّقُوا۟} “Ve eğer sabreder ve sakınırsanız” yani sabır ve takva ehlinden olursanız, {لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْـًٔا} “onların hilesi size hiçbir şeyle zarar veremez”. Sonra bunun gerekçesini şu sözüyle açıkladı:
{إن الله} أي ذال الجلال والإكرام {بما يعملون محيط *} أي فهو يعد لكل كيد ما يبطله، والمعنى على قراءة الخطاب: بعملكم كله، فمن صبر واتقى ظفرته، ومن عمل على غير ذلك انتقمت منه.
{إِنَّ ٱللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani Celal ve İkram sahibi olan, {بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} “onların yaptıklarını kuşatıcıdır” yani O, her hile için onu boşa çıkaracak bir şey hazırlar. Hitap kıraatine (تَعْمَلُونَ) göre anlam şudur: "Bütün yaptıklarınızı [kuşatıcıdır]; kim sabreder ve takvalı olursa onu muzaffer kılarım, kim de bunun aksi üzere davranırsa ondan intikam alırım."
ولما كان ما تضمنته هذه الآية من الإخبار ومن الوعد ومن الوعيد منطوقاً ومفهوماً محتاجاً إلى الاجتلاء في صور الجزئيات ذكرهم ﷾ بالوقائع التي شوهدت فيها أحوالهم من النصر عند العمل بمنطوق الوعد من الصبر والتقوى وعدمه عند العمل بالمفهوم، وشوهدت فيها أحوال عدوهم من المساءة عند السرور والسرور عد المساءة، وذلك غني عن دليل لكونه من المشاهدات، مشيراً إلى ذلك بواو العطف على غير مذكور، مخاطباً لأعظم عباده فطنة وأقربهم إليه رتبة، تهييجاً لغيره إلى تدقيق النظر واتباع الدليل من غير أدنى وقوف مع المألوف فقال تعالى: {وإذ} أي اذكر ما يصدق ذلك من أحوالكم الماضية حين صبرتم واتقيتم
Bu ayetin içerdiği haber, vaat ve tehdit —mantuku (açık anlamı) ve mefhumu (dolaylı anlamı) ile— tikel hadiseler suretinde somut olarak görülmeye muhtaç olduğundan; Allah Azze ve Celle, vaadin mantuku olan sabır ve takva ile amel edildiğinde yardımın geldiği, mefhumu ile amel edildiğinde ise yardımın kesildiği müşahede edilen hallerini onlara hatırlattı. Yine düşmanlarının, sevinç anında üzülme ve üzüntü anında sevinme hallerinin bizzat görüldüğü olayları hatırlattı. Bu ise bizzat şahit olunan olaylardan olması sebebiyle delile ihtiyaç bırakmayacak kadar açıktır. Zikredilmemiş bir şeye atıf vav'ı ile işaret ederek, kullarının anlayışı en keskin ve mertebesi kendisine en yakın olanına hitapla, başkalarını da alışılagelmiş şeylere zerre kadar takılıp kalmadan ince bir nazarla bakmaya ve delile tâbi olmaya sevk ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَإِذْ} “Ve hani” yani geçmişteki hallerinizden bunu doğrulayan şu vakti hatırla: Hani sabredip sakındığınızda
فنصرتم، وحين ساءهم نصركم في كل ذلك في سرية عبد الله بن جحش إلى نخلة، ثم في بدر، ثم في غزوة بني قينقاع ونحو ذلك، واذكر إذ لم يصبر أصحابك فأصيبوا، وإذ سرتهم مصيبتكم في وقعة أحد إذ {غدوت} أي يا خاتم الأنبياء وأكرم المرسلين! {من أهلك} أي بالمدينة الشريفة صبيحة يوم الجمعة إلى أصحابك في مسجدك لتستشيرهم في أمر المشركين. وقد نزلوا بأحد في أواخر يوم الأربعاء، أو في يوم الخميس لقتالكم. وبنى من {غدوت} حالاً إعلاماً بأن الشروع في السبب شروع في مسببه فقال: {تبوىء} أي تنزل {المؤمنين} أي صبيحة يوم السبت وعبر بقوله: {مقاعد} إشارة إلى أنه ﷺ تقدم إلى كل أحد بالثبات في مركزه، وأوعز إليه في أن لا يفعل شيئاً إلا بأمره لا سيما الرماة، ثم ذكر علة ذلك فقال: {للقتال} .
yardım görmüştünüz; bütün bunlarda zaferiniz onları üzdüğünde —Abdullah b. Cahş'ın Nahle seriyyesinde, sonra Bedir'de, sonra Benî Kaynukâ gazvesinde ve benzerlerinde olduğu gibi—; ve ashabının sabretmeyip hezimete uğradığı ve Uhud savaşında başınıza gelen musibetin onları sevindirdiği vakti hatırla. Hani {غَدَوْتَ} “sabah erkenden çıkmıştın” yani ey peygamberlerin sonuncusu ve elçilerin en şereflisi! {مِنْ أَهْلِكَ} “ailenden” yani cuma sabahı Medine-i Münevvere'den, mescidindeki ashabının yanına, müşriklerin durumunu onlarla istişare etmek üzere [çıkmıştın]. Onlar ise sizinle savaşmak için çarşamba gününün sonlarında veya perşembe günü Uhud'a inmişlerdi. Sebebe girişmenin müsebbibe (sonuca) girişmek olduğunu bildirmek üzere {غَدَوْتَ} fiilinden bir hal yaparak şöyle buyurdu: {تُبَوِّئُ} “Yerleştiriyordun” yani cumartesi sabahı yerleştiriyordun, {ٱلْمُؤْمِنِينَ} “müminleri”; ve {مَقَٰعِدَ} “mevzilere” tabirini kullanması, sallallâhu aleyhi ve sellem'in herkese mevzisinde sebat etmesini emrettiğine ve başta okçular olmak üzere onun emri olmaksızın hiçbir şey yapmamalarını tembihlediğine işaret eder; sonra bunun gerekçesini zikrederek şöyle buyurdu: {لِلْقِتَالِ} “savaş için”.
ولما كان التقدير: وتتقدم إليهم بأبلغ مقال في تشديد الأقوال والأفعال، أشار تعالى إلى أنه وقع في غضون ذلك منه ومنهم كلام
Takdir: “Ve sözleri ve fiilleri pekiştirme hususunda en beliğ sözlerle onlara emirler veriyordun” şeklinde olunca, Allah Teâlâ bu esnada kendisinden ve onlardan birçok sözün meydana geldiğine işaret etti;
كثير خفي وجلي بقوله: {والله} أي والحال أن الملك الأعظم الذي أنتم في طاعته {سميع} أي لأقوالكم {عليم *} أي بنياتكم في ذلك وغيره فاحذروه، ولعله خص النبي ﷺ بلذيذ الخطاب في التذكير تحريضاً لهم مع ما تقدمت الإشارة إليه على المراقبة تعريضاً لهم بأنهم خفوا مع الذين ذكرهم أمر بعاث حتى تواثبوا حين تغاضبوا إلى السلاح - كما ذكر في سبب نزول قوله تعالى:
gizli ve açık birçok sözün geçtiğini şu sözüyle bildirdi: {وَٱللَّهُ} “Ve Allah” yani sizin taatinde bulunduğunuz en yüce Hükümran şu halde iken: {سَمِيعٌ} “hakkıyla işitendir” yani sizin sözlerinizi, {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir” yani bunda ve diğer hususlardaki niyetlerinizi; öyleyse O'ndan sakının. Muhtemelen daha önce işaret edilen hususla birlikte, Buas günü hadisesi kendilerine hatırlatıldığında öfkelenip silaha sarılacak kadar hafiflik gösteren kimselerle birlikte hareket ettiklerini —Allah Teâlâ'nın şu ayetinin iniş sebebinde zikredildiği gibi— ima ederek onları murakabeye teşvik etmek gayesiyle hatırlatmada bulunurken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i tatlı bir hitapla tahsis etmiştir:
{يا أيها الذين آمنوا إن تطيعوا فريقاً من الذين أوتوا الكتاب} [آل عمران: ١٠٠] ، فوقفوا عن نافذ الفهم وصافي الفكر خفة إلى ما أراد بهم عدوهم فاقتضى هذا التحذير كله، ويؤيد ذلك إقباله في الخطاب عليهم عند نسبة الفشل إليها - كما يأتي قريباً، ولعله إنما خص هذه الغزوة بالذكر دون ما ذكرت أن واو عطفها دلت عليه مما أيدوا فيه بالنصر لأن الشماتة بالمصيبة أدل على البغضاء والعداوة من الحزن بما يسر، ودل ذكرها على المحذوف لأن المدعي فيما قبلها شيئان: المساءة بالحسنة،
{يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِن تُطِيعُوا۟ فَرِيقًا مِّنَ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْكِتَٰبِ} “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız...” [Âl-i İmrân: 100]. Onlar derin anlayıştan ve berrak fikirden uzaklaşıp düşmanlarının kendileri hakkında istediği şeye doğru hafiflik gösterdiler; dolayısıyla bütün bu uyarılar gerekli oldu. Biraz sonra geleceği üzere, korkaklık kendilerine nispet edildiğinde hitabın onlara yöneltilmesi de bunu desteklemektedir. Bu gazveyi zikredip, atıf vav'ının zaferle teyit edildikleri diğer savaşlara delalet ettiği şeyleri zikretmemesinin sebebi şudur: Çünkü başa gelen musibete sevinmek, sevindirici bir şeye üzülmekten daha fazla kin ve düşmanlığa delalet eder. Uhud'un zikri ise hazfedilene delalet etmiştir; zira ondan önceki iddia iki şeydir: İyilikle üzülmek
والفرح والمسرة بالمصيبة، فإذا برهن المتكلم على الثاني عليم ولا بد أنه حذف برهان الأول، وأنه إنما حذفه - وهو حكيم - لنكتة، وهي هنا عدم الاحتياج إلى ذكره لوضوحه بدلالة السياق مع واو العطف عليه، وما تقدم من كونه غير صريح الدلالة في أمر البغض على أنه تعالى قد ذكر بدراً - كما ترى - بعد محكمة ستذكر، وأطلق ﷾ كما عن الطبري وغيره - التبوء على ابتداء القتال بالاستشارة فإن الكفار لما نزلوا يوم الأربعاء ثاني عشر شوال سنة ثلاث من الهجرة في سفح أحد مكث رسول الله ﷺ ينتظر فيهم ما يأتيه من الوحي بقية يوم الأربعاء ويوم الخميس وليلة الجمعة وباتت وجوه الأنصار في المسجد بباب النبي ﷺ يحرسونه ﷺ وحرست المدينة الشريفة، ثم دعا الناس صبيحة يوم الجمعة فاستشارهم في أمرهم وأخبرهم برؤياه تلك الليلة: البقر المذبوحة، والثلم في سيفه، وإدخال يده في الدرع الحصينة، وكان رأيه مع رأي كثير من الصحابة المكث في المدينة، فإن قاتلوهم فيها قاتلهم الرجال مواجهة والنساء والصبيان من فوق الأسطحة، وكان عبد الله بن أبيّ المنافق على هذا الرأي، فلم يزل ناس ممن أكرمهم الله
ve musibetle sevinip neşelenmek. Mütekellim ikincisini ispatlayınca, birincinin delilini zorunlu olarak hazfettiği ve hakîm olduğu için bunu bir nükte sebebiyle hazfettiği bilinir; o nükte de burada, sözün akışının atıf vav'ı ile birlikte ona delalet etmesi ve daha önce geçtiği üzere kin konusunda açık delalet taşımaması sebebiyle onun zikrine ihtiyaç duyulmamasıdır. Bununla birlikte Allah Teâlâ, göreceğin üzere, zikredilecek bir hikmetten ötürü Bedir'i de anmıştır. Allah Azze ve Celle —Taberî ve diğerlerinden nakledildiği üzere— istişare ile savaşa başlamayı "tebevvu" (yerleştirme) olarak ifade etmiştir. Zira kâfirler hicretin üçüncü yılı Şevval ayının on ikisinde çarşamba günü Uhud eteklerine indiklerinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çarşambanın geri kalanında, perşembe günü ve cuma gecesinde onlar hakkında kendisine gelecek vahyi bekleyerek durdu. Ensar'ın ileri gelenleri geceyi mescitte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kapısında O'nu sallallâhu aleyhi ve sellem koruyarak geçirdiler ve Medine-i Münevvere muhafaza altına alındı. Sonra cuma sabahı insanları çağırıp bu durumu onlarla istişare etti ve o gece gördüğü rüyayı onlara haber verdi: Boğazlanan sığırlar, kılıcındaki gedik ve elini sağlam bir zırha sokması. Kendisinin ve ashabın çoğunun görüşü Medine'de kalmaktı; şayet onlar şehirde savaşırlarsa erkekler karşıdan, kadınlar ve çocuklar da damların üzerinden onlarla savaşırdı. Münafık Abdullah b. Übey de bu görüşteydi. Derken Allah'ın şehadetle şereflendirdiği insanlardan bazıları
بالشهادة - منهم أسد الله وأسد رسوله عمه حمزة بن عبد المطلب ﵁ يلحون عليه ﷺ في الخروج إليهم حتى أجاب فدخل بيته ولبس لأمته بعد أن صلى الجمعة فندموا على استكراههم له ﷺ وهو يأتيه الوحي، فلما خرج إليهم أخبروه وسألوه في الإقامة إن شاء فقال: «ما كان ينبغي لنبي إذا لبس لأمته أن يضعها حتى يحكم الله بينه وبين عدوه» .
—ki aralarında Allah'ın ve Resûlü'nün aslanı amcası Hamza b. Abdilmuttalib radıyallâhu anh de vardı— onların karşısına çıkma hususunda sallallâhu aleyhi ve sellem'e ısrar edip durdular; nihayet kabul buyurdu, evine girdi ve cuma namazını kıldırdıktan sonra zırhını giydi. Bunun üzerine vahiy alan bir Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem zorladıklarına pişman oldular. Yanlarına çıktığında durumu bildirip dilerse şehirde kalmasını istediler. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Bir peygambere, zırhını giydikten sonra Allah kendisiyle düşmanı arasında hükmedinceye kadar onu çıkarmak yakışmaz.»
وفي رواية «حتى يلاقي» فأتى الشيخين - وهما أطمان - فعرض بهما عسكره ففرغ مع غياب الشمس، ورآه المشركون حين نزل بهما، واستعمل تلك الليلة على حرسه محمد ابن مسلمة، واستعمل المشركون على حرسهم عكرمة بن أبي جهل، ثم أدلج من سحر ليلة السبت، وندب الأدلاء ليسيروا أمامه، وحانت صلاة الصبح في الشوط وهم بحيث يرون المشركين، فأمر بلالاً ﵁ فأذن وأقام، وصلى بأصحابه ﷺ الصبح صفوفاً، فانخزل عبد الله بن أبيّ بثلث العسكر فرجع وقال: أطاع الولدان، ومن لا رأي له وعصاني، وما ندري علام نقتل أنفسنا! وتبعهم عبد الله بن عمرو
Bir rivayette «karşılaşıncaya kadar» buyrulmuştur. Şeyhayn mevkiine geldi —bunlar iki kaledir— ve orada ordusunu teftiş etti, güneşin batışıyla birlikte işini bitirdi. Müşrikler o iki kaleye indiğinde O'nu gördüler. O gece muhafızlarının başına Muhammed b. Mesleme'yi tayin etti; müşrikler de kendi muhafızlarının başına İkrime b. Ebî Cehil'i tayin ettiler. Sonra cumartesi gecesi seher vaktinde yola çıktı ve önünden gitmeleri için kılavuzlar görevlendirdi. Şavt mevkiinde müşrikleri görebilecekleri bir mesafede iken sabah namazı vakti girdi. Bilâl'e radıyallâhu anh emretti, o da ezan okuyup kâmet getirdi ve ashabına sallallâhu aleyhi ve sellem saflar halinde sabah namazını kıldırdı. Bunun üzerine Abdullah b. Übey ordunun üçte biriyle ayrılıp geri döndü ve: "Çocuklara ve hiçbir fikri olmayanlara itaat etti, bana ise isyan etti; kendimizi ne diye öldürteceğimizi bilmiyoruz!" dedi. Onların peşinden Abdullah b. Amr
بن حرام أبو جابر ابن عبد الله -أحد بني سلمة وأحد من استشهد في ذلك اليوم وكلمه الله قبلاً - يناشدهم الله في الرجوع، فلم يرجعوا فقال: أبعدكم الله! سيغني الله نبيه ﷺ عنكم، ورجع فوافق النبي ﷺ يصف أصحابه، وكادت طائفتان من الباقين - وهما بنو سلمة عشيرة عبد الله بن عمرو وبنو حارثة - أن تفشلا لرجوع المنافقين، ثم ثبتهم الله تعالى؛ ونزل ﷺ الشعب من أحد، فجعل ظهره وعسكره إلى أحد وعبأ أصحابه وقال:
b. Harâm —Câbir b. Abdillâh'ın babası, Selimeoğulları'ndan biri, o gün şehit düşenlerden ve Allah'ın perdesiz bizzat konuştuğu kimselerden biri— geri dönmeleri için onlara Allah adına yalvardı; dönmeyince: "Allah sizi uzaklaştırsın! Allah Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem sizden müstağni kılacaktır" dedi ve geri döndü; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabını saf yaparken buldu. Kalanlardan iki fırka —Abdullah b. Amr'ın kabilesi Benî Selime ile Benî Hârise— münafıkların geri dönmesi sebebiyle neredeyse zaaf gösterip geri dönecekti; sonra Allah Teâlâ onlara sebat verdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'un boğazına indi; arkasını ve ordusunu Uhud'a verdi, ashabını nizama soktu ve şöyle buyurdu:
«لا يقاتلن أحد حتى نأمره!» وعين طائفة من الرماة وأنزلهم بعينين - جبيل هناك من ورائهم - وأوعز إليهم في أن لا يتغيروا منه حتى يأمرهم إن كانت له أو عليه، حتى قال لهم: «إن رأيتمونا تخطفنا الطير فلا تعينونا، وإن رأيتمونا هزمناهم فلا تشركونا في الغنيمة، وانضحوا الخيل عنا إذا أتت من ورائنا» وبرز
«Biz emretmedikçe hiç kimse savaşa başlamasın!» Okçulardan bir grubu tayin edip onları Ayneyn tepesine —arkalarındaki küçük bir tepeye— yerleştirdi ve lehine veya aleyhine sonuçlansa da kendisi emretmedikçe yerlerinden ayrılmamalarını tembihledi; hatta onlara şöyle dedi: «Kuşların bizi kaptığını görseniz bile bize yardıma gelmeyin; onları hezimete uğrattığımızı görseniz bile ganimete ortak olmayın; arkamızdan süvariler gelirse onları oka tutarak bizden uzaklaştırın.» Derken ortaya
صاحب لواء المشركين وطلب المبارزة، فبرز إليه رجل من المسلمين فقتله المسلم فحمله آخر وبرر فقتل، وفعلوا ذلك واحداً بعد واحد حتى تموا عشرة كلهم يقتل، فلما انكسرت قلوب المشركين بتوالي القتل في أصحاب اللواء أمر النبي ﷺ أصحابه فشدوا فهزموا المشركين وخلوا عسكرهم ونساءهم، وكان الخيل كلما أتت من وراء المسلمين نضحهم الرماة بالنبل فرجعوا فلما وقع الصحابة ﵃ في نهب العسكر خلى الرماة ثغرهم، فنهاهم أميرهم وحذرهم مخالفة أمر رسول الله ﷺ فلم يطعه منهم إلا نحو العشرة، فأتى أصحاب الخيل فقتلوا من بقي من الرماة، ثم أتوا الصحابة ﵃ من ورائهم وهم ينتهبون، فأسرعوا فيهم القتل ونادى إبليس: إن محمداً قد قتل، فانهزم الصحابة رضوان الله عليهم، ولم يثبت مع النبي ﷺ منهم إلا قليل ما بين العشرة إلى الثلاثين - على اختلاف الأقوال، فاستمر يحاول بهم العدو، والله تعالى يحفظه ويدافع عنه حتى دنت الشمس للمغرب، وصرف الله العدو، فدفن النبي ﷺ الشهداء وصف أصحابه ﵃ فأثنى على الله ﷿ ثناء عظيماً، ذكر فيه فضله سبحانه وعدله، وأن الملك ملكه يتصرف فيه كيف يشاء، ورجع إلى المدينة الشريفة وقد أصابته الجراحة في
müşriklerin sancaktarı çıktı ve er meydanına adam istedi. Müslümanlardan bir adam onun karşısına çıkıp onu öldürdü; sonra sancağı başkası aldı, meydana çıktı ve öldürüldü. Hepsi öldürülünceye kadar bunu birbiri ardınca yaptılar ve tamamı on kişiyi buldu. Sancaktarların ardı ardına öldürülmesiyle müşriklerin kalbi kırılınca, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına emretti; onlar da hücum edip müşrikleri hezimete uğrattılar, ordugâhlarını ve kadınlarını terk etmek zorunda bıraktılar. Süvariler müslümanların arkasından geldikçe okçular onları ok yağmuruna tutuyor, onlar da geri dönüyordu. Ne zaman ki sahabe radıyallâhu anhum ordugâhı yağmalamaya başladı, okçular mevzilerini terk etti. Komutanları onları nehyetti ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem emrine muhalefet etmekten sakındırdıysa da onlardan yaklaşık on kişi dışında kimse ona itaat etmedi. Bunun üzerine süvari birliği gelip geride kalan okçuları öldürdü; sonra yağma ile meşgul olan ashabın radıyallâhu anhum arkasından geldiler ve aralarında hızla kılıçtan geçirmeye başladılar. İblis ise "Muhammed öldürüldü!" diye bağırdı. Bunun üzerine sahabe —Allah onlardan razı olsun— hezimete uğradı; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanında —farklı rivayetlere göre— on ile otuz arasında az sayıda kimseden başkası sebat etmedi. O sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla düşmanı püskürtmeye devam etti; Allah Teâlâ ise güneş batmaya yaklaşıncaya kadar O'nu korudu ve savundu. Sonunda Allah düşmanı geri çevirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şehitleri defnetti, ashabını radıyallâhu anhum saf yaptı ve Allah Azze ve Celle'ye büyük bir senada bulundu; bu senada O'nun lütfunu, adaletini ve mülkün yalnızca O'na ait olup onda dilediği gibi tasarruf ettiğini zikretti. Medine-i Münevvere'ye döndüğünde yüzünün muhtelif
مواضع من وجهه بنفسي هو وأبي وأمي ووجهي وعيني.
yerlerinden yaralanmıştı; canım, babam, anam, yüzüm ve gözüm O'na feda olsun!
ولما كان رجوع عبد الله بن أبي المنافق - كما يأتي في صريح الذكر آخر القصة - من الأدلة على أن المنافقين فضلاً عن المصارحين بالمصارمة متصفون بما أخبر الله تعالى عنهم من العداوة والبغضاء مع أنه كان سبباً في هم الطائفتين من الأنصار بالفشل كان إيلاء هذه القصة للنهي عن اتخاذ بطانة السوء الذين لا يقصرون عن فساد في غاية المناسبة، ولذلك افتتحها ﷾ بقوله - مبدلاً من {إذ غدوت} دليلاً على ما قبله من أن بطانة السوء لا تألوهم خبالاً وغير ذلك -: {إذا همت طائفتان} وكانا جناحي العسكر {منكم} أي بنو سلمة من الخزرج وبنو حارثة من الأوس {أن تفشلا} أي تكسلاً وتراخياً وتضعفاً وتجبناً لرجوع المنافقين عن نصرهم وولايتهم فترجعا، كما رجع المنافقون {والله} أي والحال أن ذا الجلال والإكرام {وليهما} وناصرهما لأنهما مؤمنتان فلا يتأتى وقوع الفشل وتحققه منهما لذلك، فليتوكلا عليه وحده لإيمانهما،
Münafık Abdullah b. Übey'in geri dönüşü —kıssanın sonunda açıkça zikredileceği üzere— düşmanlıklarını açıkça ortaya koyanlar şöyle dursun, münafıkların bile Allah Teâlâ'nın haklarında haber verdiği düşmanlık ve kin vasfıyla muttasıf olduklarının delillerinden biri olduğu ve Ensar'dan iki fırkanın zaaf göstermeye yeltenmesine sebep olduğu için; bu kıssanın, fesat çıkarmaktan geri durmayan kötü sırdaşlar edinmeyi yasaklamanın hemen peşine getirilmesi son derece münasip düşmüştür. Bu sebeple Allah Azze ve Celle —kötü sırdaşların onlara fesat çıkarmakta kusur etmeyeceğine dair önceki ifadelere delil olmak üzere {إِذْ غَدَوْتَ} ifadesinden bedel olarak— şu sözüyle kıssaya başladı: {إِذْ هَمَّت طَّآئِفَتَانِ} “Hani iki fırka yeltenmişti” —ki ordunun iki kanadı idiler— {مِنكُم} “sizden” yani Hazreç'ten Benî Selime ve Evs'ten Benî Hârise, {أَن تَفْشَلَا} “korkaklık/zaaf göstermeye” yani münafıkların kendilerine yardımdan ve dostluktan vazgeçip geri dönmeleri sebebiyle tembellik, gevşeklik, zaaf ve korkaklık göstererek münafıkların döndüğü gibi dönmeye [yeltenmişlerdi], {وَٱللَّهُ} “halbuki Allah” yani Celal ve İkram sahibi, {وَلِيُّهُمَا} “onların velisiydi” ve yardımcılarıydı; çünkü onlar mümin idiler, dolayısıyla bu sebeple onlardan zaafın meydana gelmesi ve gerçekleşmesi düşünülemezdi. İmanları sebebiyle sadece O'na tevekkül etsinler,
أو يكون التقدير: فالعجب منهما كيف تعتمدان على غيره ﷾ لتضعفا بخذلانه {و} الحال أنه {على الله} أي الذي له الكمال كله وحده {فليتوكل المؤمنون *} أي الذين صار الإيمان صفة لهم ثابتة، أجمعون لينصرهم، لا على كثرة عدد ولا قوة جلد، والأحسن تنزيل الآية على الاحتباك ويكون أصل نظمها: والله وليهما لتوكلهما وإيمانهما فلم يمكن الفشل منهما، فتولوا الله وتوكلوا عليه ليصونكم من الوهن، وعلى الله فليتوكل المؤمنون كلهم ليفعل بهم ذلك، فالأمر بالتوكل ثانياً دال على وجوده أولاً، وإثبات الولاية أولاً دال على الأمر بها ثانياً، وفي البخاري في التفسير عن جابر ﵁ قال: فينا نزلت {إذ همت طائفتين منكم أن تفشلا} قال: نحن الطائفتان: بنو حارثة وبنو سلمة، وما نحب أنها لم تنزل لقول الله ﷿: {والله وليهما} .
yahut takdir şöyle olur: O'nun yardımsız bırakmasıyla zayıf düşmek için Allah Azze ve Celle'den başkasına güvenmelerine şaşılır! {وَ} “Halbuki” durum şu ki: {عَلَى ٱللَّهِ} “Allah'a” yani sadece ve sadece bütün kemal sıfatlarına sahip olana, {فَلْيَتَوَكَّلِ ٱلْمُؤْمِنُونَ} “müminler tevekkül etsinler” yani kendilerine yardım etmesi için sayı çokluğuna yahut beden gücüne değil, imanın sabit bir sıfat haline geldiği bütün müminler [tevekkül etsin]. En güzeli ayeti ihtibâk sanatına hamletmektir; bu durumda nazmın aslı şöyledir: "Tevekkülleri ve imanları sebebiyle Allah onların velisiydi, bu yüzden zaaf onlara galebe çalamadı; öyleyse sizi zaaftan koruması için Allah'ı veli edinin ve O'na tevekkül edin; bütün müminler de kendilerine böyle yapması için Allah'a tevekkül etsinler." Dolayısıyla ikinci kısımdaki tevekkül emri birincide bunun varlığına, birinci kısımdaki velayetin ispatı da ikincide onun emredildiğine delalet eder. Buhârî'de tefsir bölümünde Câbir'den radıyallâhu anh şöyle dediği rivayet edilmiştir: {إِذْ هَمَّت طَّآئِفَتَانِ مِنكُمْ أَن تَفْشَلَا} ayeti bizim hakkımızda indi; o iki fırka biz idik: Benî Hârise ve Benî Selime. Allah Azze ve Celle'nin {وَٱللَّهُ وَلِيُّهُمَا} kavlinden ötürü bu ayetin inmemiş olmasını asla arzu etmezdik.
ولما كان ظاهر الحال فيما أصاب الكفار من المسلمين في هذه الغزوة ربما كان سبباً في شك من لم يحقق بواطن الأمور ولا له أهلية النفوذ في الدقائق من عجائب المقدور في قوله تعالى: {إن الذين كفروا لن تغني عنهم أموالهم ولا أولادهم من الله شيئاً} [آل عمران: ١٠] {قل للذين كفروا ستغلبون} [آل عمران: ١٢] ذكرهم الله تعالى نصره لهم في غزوة بدر، وهم في القلة دون ما هم الآن بكثير، مشيراً لهم إلى ما أثمره توكلهم من النصر، وحالهم إذ ذاك حال الآيس منه، ولذلك كانوا في غاية الكراهة للّقاء بخلاف ما كانوا عليه في هذه الكرة، حثاً على ملازمة التوكل، منبهاً على أنه لا يزال يريهم مثل ذلك النصر ويذيق الكفار أضعاف ذلك الهوان حتى يحق الحق ويبطل الباطل ويظهر دينه الإسلام على الدين كله فقال - عاطفاً على ما تقديره: فمن توكل عليه نصره وكفاه وإن كان قليلاً فلقد نصركم الله أول النهار في هذه الغزوة حيث صبرتم واتقيتم بطاعتكم للرسول ﷺ في ملازمة التعب والإقبال على الحرب وغير ذلك بما أمركم به ﷺ ولم تضركم قلتكم ولا ضعفكم بمن رجع
Bu gazvede kâfirlerin müslümanlara vurduğu darbenin zahiri durumu, işlerin iç yüzünü tahkik edemeyen ve ilahi takdirin acayip inceliklerine nüfuz etme kabiliyeti bulunmayan kimselerin Allah Teâlâ'nın şu ayetleri hakkında şüpheye düşmelerine sebep olabileceğinden: {إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ لَن تُغْنِىَ عَنْهُمْ أَمْوَٰلُهُمْ وَلَآ أَوْلَٰدُهُم مِّنَ ٱللَّهِ شَيْـًٔا} “İnkâr edenlerin ne malları ne de çocukları, Allah'a karşı onlara hiçbir fayda vermeyecektir” [Âl-i İmrân: 10] ve {قُل لِّلَّذِينَ كَفَرُوا۟ سَتُغْلَبُونَ} “İnkâr edenlere de ki: Yenileceksiniz” [Âl-i İmrân: 12]; Allah Teâlâ sayıca şimdikinden çok daha az oldukları Bedir gazvesinde onlara yaptığı yardımı hatırlattı. O günkü durumları zaferden ümit kesmiş bir halde iken —bu yüzden bu seferkinin aksine savaşa son derece isteksiz idiler— tevekküllerinin zafer meyvesini verdiğine işaret ederek, tevekküle sarılmaya teşvik etti. Hak yerini bulup batıl zail oluncaya ve İslam dinini bütün dinlere üstün kılıncaya kadar onlara benzer zaferleri göstermeye ve kâfirlere bu zilletin kat kat fazlasını tattırmaya devam edeceğini bildirdi; ve takdiri: “Kim O'na tevekkül ederse, az da olsa O ona yardım eder ve kâfi gelir; nitekim bu gazvenin günün ilk saatlerinde Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem meşakkate katlanma, savaşa yönelme ve sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrettiği diğer hususlarda itaat ederek sabredip sakındığınızda Allah size yardım etti; geriye dönenler yüzünden ne azlığınız ne de zayıflığınız size hiçbir zarar vermedi” şeklinde olan cümleye atıfla şöyle buyurdu:
عنكم شيئاً -: {ولقد نصركم الله} بما له من صفات الجلال والجمال {ببدر} المشار إليها أول السورة بقوله تعالى: {قد كان لكم آية في فئتين التقتا} [آل عمران: ١٣] لما صبرتم واتقيتم.
{وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ ٱللَّهُ} “Andolsun ki Allah size yardım etmişti” celal ve cemal sıfatlarıyla, {بِبَدْرٍ} “Bedir'de” —surenin başında {قَدْ كَانَ لَكُمْ ءَايَةٌ فِى فِئَتَيْنِ ٱلْتَقَتَا} “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardı” [Âl-i İmrân: 13] kavliyle işaret edilen yerde— sabredip sakındığınız zaman.
ولما كانوا في عدد يسير أشار إليه بجمع القلة فقال: {وأنتم أذلة} أي فاذكروا ذلك واجعلوه نصب أعينكم لينفعكم، وكان الإتيان بأمر بدر بعد آية الفشل المختتمة بالحث على التوكل في الغاية من حسن النظم، وهو دليل أيضاً على منطوق قوله تعالى: {وإن تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئاً} [آل عمران: ١٢٠] كما كان أمر أحد دليلاً على منطوقها ومفهومها معاً: دل على منطوقها بنصرهم أول النهار عند صبرهم، وعلى مفهومها بإدالة العدو عليهم عند فشلهم آخره - والله الموفق؛ على أنك إذا أنعمت التأمل في قصة أحد من السير وكتب الأخبار علمت أن الظفر فيها ما كان إلا للنبي ﷺ كما سيأتي الخبر به في قوله تعالى: {ولقد صدقكم الله وعده إذ تحسونهم بإذنه} [آل عمران: ٥٢] ، فإن الصحابة ﵃ هزموهم - كما مضى - في أول النهار حتى لم يبق في عسكرهم أحد ولا بقي عند نسائهم حامٍ، فلما خالف الرماة أمره صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Onlar az bir sayıda oldukları için cem-i kıllet (azlık çoğulu) kalıbıyla buna işaret ederek şöyle buyurdu: {وَأَنتُمْ أَذِلَّةٌ} “Siz zayıf ve çaresiz bir durumda iken” yani bunu hatırlayın ve size fayda vermesi için gözünüzün önünde tutun. Tevekküle teşvik ile sona eren zaaf ayetinden sonra Bedir hadisesinin getirilmesi nazım güzelliğinin zirvesindedir. Bu aynı zamanda Allah Teâlâ'nın: {وَإِن تَصْبِرُوا۟ وَتَتَّقُوا۟ لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْـًٔا} “Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların hilesi size hiçbir zarar veremez” [Âl-i İmrân: 120] kavlinin mantukuna da delildir. Nitekim Uhud hadisesi hem mantukuna hem de mefhumuna birlikte delil olmuştu: Günün başında sabrettiklerinde kazandıkları zaferle mantukuna; günün sonunda zaaf gösterdiklerinde düşmanın üstün gelmesiyle de mefhumuna delalet etmiştir —başarı Allah'tandır—. Kaldı ki siyer ve tarih kitaplarından Uhud kıssasını iyice düşündüğünde, Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ ٱللَّهُ وَعْدَهُۥٓ إِذْ تَحُسُّونَهُم بِإِذْنِهِۦ} “Andolsun ki, O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğinizde Allah size olan vaadini yerine getirmişti” [Âl-i İmrân: 152] kavlinde haberi geleceği üzere, oradaki asıl zaferin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ait olduğunu anlarsın. Zira sahabe radıyallâhu anhum daha önce geçtiği gibi günün başında onları öyle bir hezimete uğrattılar ki ordugâhlarında hiç kimse kalmadı ve kadınlarının yanında hiçbir koruyucu bulunmadı. Ne zaman ki okçular O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem emrine muhalefet ettiler
وأقبلوا على الغنيمة أراد الله تأديبهم وتعريفهم أن نصرته لنبيه ﷺ غير محتاجة في الحقيقة إليهم حين انهزموا حتى لم يبق مع النبي ﷺ منهم غير نفر يسير ما يبلغون الخمسين، والكفار ثلاثة آلاف وخيلهم مائتان، فاستمر ﵊ في نحورهم يحاولهم ويصاولهم، يرامونه مرة ويطاعنون أخرى، ويجتمعون عليه كرة ويفترقون عنه أخرى، والله تعالى يمنعه منهم بأيده ويحفظه بقوته حتى تدلت الشمس للغروب، وقتل بيده ﷺ أُبي بن خلف مبارزة، تصديقاً لما كان أوعده به قبل الهجرة، وخالطوه غير مرة ولم يمكنهم الله منه ولا أقدرهم على أسر أحد من أصحابه، ثم ردهم خائبين بعد أن تراجع إليه من أصحابه في أثناء النهار، ولم يرجع ﷺ من أحد إلا بعد انصرافهم ودفن من استشهد من أصحابه، وأما هم فاستمروا راجعين ولم يلووا على أحد ممن قتل منهم، وهم اثنان وعشرون رجلاً من سرواتهم وحمال راياتهم، وقال الجلال الخجندي في كتابه فردوس المجاهدين: إنه صح النقل عن ابن عباس ﵄ أنه قال: ما نصر
ve ganimete yöneldiler; Allah onları terbiye etmek ve Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem olan yardımının hakikatte onlara muhtaç olmadığını bildirmek istedi. O esnada sahabe öyle hezimete uğradı ki, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanında elliye bile ulaşmayan az bir topluluktan başkası kalmadı; kâfirler ise üç bin kişiydi ve iki yüz atları vardı. Peygamber aleyhisselâm düşmanın göğsünü siper ederek onlarla mücadeleye ve çatışmaya devam etti; onlar bir taraftan ok atıyor, diğer taraftan mızrak vuruyorlardı; bir defasında etrafında toplanıyor, diğerinde dağılıyorlardı. Allah Teâlâ ise kudretiyle O'nu onlardan koruyor ve kuvvetiyle muhafaza ediyordu; nihayet güneş batmaya yaklaştı. Hicretten önce tehdit ettiği şeyi doğrulamak üzere sallallâhu aleyhi ve sellem kendi eliyle Übey b. Halef'i teke tek dövüşte öldürdü. Düşmanlar defalarca O'nunla karşı karşıya geldilerse de Allah O'nu ele geçirmelerine imkân vermedi ve ashabından birini bile esir etmeye güç yetiremediler. Sonra gün içinde ashabından bazıları O'na geri döndükten sonra Allah onları hüsrana uğramış olarak geri çevirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlar çekilip gitmeden ve ashabından şehit düşenleri defnetmeden Uhud'dan dönmedi. Müşrikler ise geri dönüp gittiler ve öldürülen —ki onlar ileri gelenlerinden ve sancaktarlarından yirmi iki kişiydi— hiçbir kimseye dönüp bakmadılar bile. Celâl el-Hucendî, Firdevsü'l-Mücâhidîn adlı kitabında şöyle demiştir: İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ sahih olarak nakledilmiştir ki o şöyle demiştir: Peygamber'e
النبي ﷺ في موطن من المواطن نصرته في يوم أحد - انتهى.
sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud günündeki yardımı gibi hiçbir savaş meydanında yardım edilmemiştir —nakil bitti—.
كفى على ذلك دليلاً ما نقل موسى بن عقبة - وسيرته أصح السير في غزوة الفتح - عن قائد الجيش بأحد أبي سفيان بن حرب أنه قال عندما عرض عليه النبي ﷺ الإسلام: يا محمد! قد استنصرت إلهي واستنصرت إلهك، فوالله ما لقيتك من مرة إلا ظهرت علي، فلو كان إلهي محقاً وإلهك مبطلاً لقد ظهرت عليك، وإنما كانت الهزيمة وقتل من قتل لحكم ومصالح لا تخفى على من له رسوخ في الشريعة وثبات قدم في السنن، ويمكن أن تكون هذه القصة مندرجة في حكم النهي في القصة التي قبلها عن طاعة فريق من أهل الكتاب عطفاً على قوله تعالى: {نعمة} في قوله: {واذكروا نعمة الله عليكم إذ كنتم أعداء فألف بين قلوبكم} [آل عمران: ١٠٣] لتشابه القصتين في الإصغاء إلى الكفار قولاً أو فعلاً، المقتضي لهدم الدين من أصله، لأن همّ الطائفتين بالفشل إنما كان من أجل رجوع عبد الله بن أبي المنافق حليف أهل الكتاب ومواليهم ومصادقهم ومصافيهم، ويؤيد ذلك نهيه تعالى في أثناء هذه عن مثل ذلك بقوله تعالى: {يا أيها الذين آمنوا إن تطيعوا الذين كفروا يردوكم على أعقابكم فتنقلبوا خاسرين} [آل عمران: ١٤٩] ، ويكون
Buna delil olarak Mûsâ b. Ukbe'nin —ki onun siyeri Fetih Gazvesi hakkında siyerlerin en sahihidir— Uhud'daki ordunun komutanı Ebû Süfyân b. Harb'den naklettiği şu söz kâfidir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona İslam'ı arz ettiğinde o şöyle demiştir: "Ey Muhammed! Ben ilahımdan yardım istedim, sen de ilahından yardım istedin. Vallahi seninle her karşılaştığımda bana mutlaka galip geldin; şayet benim ilahım hak, senin ilahın batıl olsaydı ben sana galip gelirdim." Aslında oradaki hezimet ve öldürülenlerin öldürülmesi, şeriatta rüsuh sahibi olan ve sünnetlerde sebat etmiş kimselere gizli kalmayacak birtakım hikmetler ve maslahatlar içindir. Bu kıssanın, Allah Teâlâ'nın: {وَٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتَ ٱللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنتُمْ أَعْدَآءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşmandınız da kalplerinizi birleştirdi” [Âl-i İmrân: 103] kavlindeki {نِعْمَتَ} kelimesine atıfla, bir önceki kıssada yer alan Kitap ehlinden bir gruba itaati yasaklayan hükmün altına dahil olması da mümkündür. Zira her iki kıssa da dini temelinden yıkmayı gerektiren kâfirlere sözlü veya fiilî olarak kulak verme hususunda birbirine benzemektedir; çünkü o iki fırkanın zaaf göstermeye yeltenmesi, Kitap ehlinin müttefiki, dostu, sadık ve samimi ahbabı olan münafık Abdullah b. Übey'in geri dönmesi sebebiyle olmuştu. Allah Teâlâ'nın bu kıssa esnasında: {يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِن تُطِيعُوا۟ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ يَرُدُّوكُمْ عَلَىٰٓ أَعْقَٰبِكُمْ فَتَنقَلِبُوا۟ خَٰسِرِينَ} “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere uyarsanız, sizi ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye döndürürler de hüsrana uğrayanlardan olursunuz” [Âl-i İmrân: 149] buyurarak benzer bir durumu yasaklaması da bunu teyit etmektedir. Ve
إسناد الفعل في {غدوت} ، وأمثاله إلى النبي ﷺ، والمراد الإسناد إلى الجمع، لأنه الرئيس فخطابه خطابهم، ولشرف هذا الفعل، فكان الأليق إفراده به ﷺ، وأما الفشل ونحوه فأسند إليهم وقصر- كما هو الواقع - عليهم.
{غَدَوْتَ} ve benzeri fiillerdeki isnadın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yapılması, muradın ise topluluğa isnat olması mümkündür; zira O liderdir, O'na yapılan hitap onlara yapılmış gibidir. Ayrıca bu fiilin şerefinden ötürü O'na sallallâhu aleyhi ve sellem müstakil olarak isnat edilmesi daha uygundur. Zaaf ve benzeri şeyler ise —vaki olduğu üzere— ashaba isnat edilmiş ve onlarla sınırlandırılmıştır.
ولما امتن الله سبحانه عليهم بالنصرة في تلك الكرة سبب عن ذلك أمرهم بالتقوى إشارة إلى أنها السبب لدوام النعمة فقال: {فاتقوا الله} أي في جمع أوامره ونواهيه بأن التقوى التنزه عن المعاصي، والشكر فعل ينبىء عن تعظيم المنعم، وشكر الله صرف جميع ما أنعم به في طاعاته فحينئذ التقوى من الشكر فإن أريد العموم انحل الكلام إلى: اشكروا لعلكم تشكرون، ولا يتحرر الجواب إلا بعد معرفة حقيقة التقوى لغة؛ قال الإمام عبد الحق في كتابه الواعي: الواقية ما وقاك الشر، وكل شيء وقيت به شيئاً فهو وقاء له ووقاية، وقوله ﷾: {لعلكم تتقون} قال ابن عرفة - أي لعلكم أن تجعلوا بقبول ما أمركم به وقاية بينكم وبين النار - انتهى.
Allah Sübhânehu o seferde onlara yardım etmekle lütufta bulununca, nimetin devamına sebep olduğuna işaret etmek üzere bunun ardından takvayı emretti ve şöyle buyurdu: {فَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ} “Artık Allah'tan sakının” yani bütün emir ve yasaklarında. Zira takva günahlardan sakınmaktır; şükür ise nimet vereni yüceltmeyi bildiren bir fiildir ve Allah'a şükretmek O'nun bahşettiği her şeyi O'na taat yolunda sarf etmektir; öyleyse takva şükrün bir parçasıdır. Şayet genel anlam kastedilirse söz "Şükredesiniz diye şükredin" şekline döner; bu cevap ise ancak takvanın lügatteki hakikati bilindikten sonra vuzuha kavuşur. İmam Abdülhak el-Vâ'î adlı kitabında şöyle demiştir: Vâkiye (koruyucu), seni şerden koruyan şeydir; bir şeyi başka bir şeyle koruduğun her şey, onun için bir vikâye ve koruyucudur. Allah Azze ve Celle'nin: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} kavli hakkında İbn Arefe: "Yani O'nun size emrettiği şeyi kabul etmek suretiyle kendinizle cehennem ateşi arasına bir koruyucu koyasınız diye" demiştir —nakil bitti—.
فاتضح أن حقيقة {واتقوا} : اجعلوا بينكم وبين عذابه وقاية، وأن
Böylece anlaşıldı ki {وَٱتَّقُوا۟} emrinin hakikati: "Kendinizle O'nun azabı arasına bir koruyucu koyun" demektir; ve
سبب اتخاذ الوقاية الخوف من ضاره فالظاهر - والله أعلم - أن اتقوا بمعنى: خافوا - مجازاً مرسلاً من إطلاق اسم المسبب على السبب، فالمعنى: خافوا الله لتكونوا على رجاء من أن يحملكم خوفه على طاعته على سبيل التجديد والاستمرار، ولئن سلمنا أن التقوى من الشكر فالمعنى: اشكروا هذا الشكر الخاص ليحملكم على جميع الشكر، وغايته أنه نبه على أن هذا الفرد من الشكر هو أصل الباب الذي يثمر باقيه، وهوالمراد بقول ابن هشام في السيرة: إن المعنى: فاتقوني، فإنه شكر نعمتي، ويجوز أن يكون: لعلكم تزدادون نعماً فتشكرون عليها - إقامة للمسبب مقام السبب - والله أعلم.
koruyucu edinmenin sebebi ise O'nun vereceği zarardan korkmaktır. Zahir olan —en doğrusunu Allah bilir— 'ittakû' (sakının) kelimesinin mecaz-ı mürsel yoluyla müsebbibin adının sebebe verilmesi kabilinden 'korkun' manasında olmasıdır. Buna göre mana şöyledir: Allah'tan korkun ki, O'nun korkusu sizi sürekli ve yenilenen bir taate sevk edeceğini umabilesiniz. Takvanın şükrün bir parçası olduğunu kabul etsek bile mana: "Bu özel şükrü yerine getirin ki bu sizi şükrün tamamına sevk etsin" şeklinde olur. Netice itibarıyla O, şükrün bu ferdinin geri kalanını meyve veren bir asıl olduğuna dikkat çekmiştir. İbn Hişâm'ın Sîret'te: "Mana şudur: Benden sakının, zira bu benim nimetime şükretmektir" şeklindeki sözünün muradı da budur. Müsebbibin sebep yerine ikame edilmesi kabilinden: "Nimetleriniz artsın da onlara şükredesiniz diye" manasında olması da caizdir —en doğrusunu Allah bilir—.
ولما اشتملت هذه القصة على المصيبة التي سيقص الله كثيراً منها، وهي مستوفاة في السير كان أنسب من قصها وبيان ما اتفق لها - لوعظ من يأتي - البداءةُ بتذكير من باشرها بما وعدهم الله به على لسان نبيه ﷺ قبل وقوع القتال من النصر المشروط بالصبر
Bu kıssa Allah'ın birçoğunu anlatacağı ve siyer kitaplarında etraflıca zikredilen musibeti içerdiğinden; sonradan gelenlere öğüt olmak üzere onu anlatmaktan ve başına gelenleri beyan etmekten daha uygun olanı, bizzat savaşa katılanlara, savaş vuku bulmadan önce Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem diliyle Allah'ın kendilerine vaat ettiği sabra ve takvaya
والتقوى تنبيهاً لهم على أن الخلل من جهتهم أتى، ثم وعظمهم بالنهي عما منعهم النصر، والأمر بما يحصله لهم كما سيحثهم على ذلك بما يقص عليهم من نبأ من قاتل مع الأنبياء قبلهم بأنهم لما أصابهم القتل لم يهنوا وعلموا أن الخلل من أنفسهم، فبادروا إلى إصلاحه بأفعال المتقين من الصبر والتضرع والإقرار بالذنب، فقال - مبدلاً من {إذ غدوت} عوداً على بدء تعظيماً للأمر حثاً على النظر في موارده ومصادره والتدبر لأوائله وأواخره -: {إذ تقول للمؤمنين} أي الذين شاورتهم في أمر أحد - وفي غمارهم المنافقون - لما زلزلوا برجوع أكثر المنافقين به، حتى كاد بعض الثابتين أن يرجع ضعفاً وجبناً، مع ما كان النبي ﷺ أخبرهم به من تلك الرؤيا التي أولها بذبح يكون في أصحابه، ليكون إقدامهم على بصيرة، أو يصدهم ذلك عن الخروج إلى العدو كما كان ميل النبي ﷺ في أكثر أصحابه وإعلامهم إلى المكث في المدينة قال منكراً آتياً بأداة التأكيد للنفي: {ألن يكفيكم} أي أيها المؤمنون {أن يمدكم} إمداداً خفياً - بما أشار إليه الإدغام {ربكم} أي المتولي لتربيتكم ونصر دينكم {بثلاثة آلاف}
bağlı zaferi hatırlatarak başlamaktı; ta ki kusurun kendi taraflarından geldiğini anlasınlar. Sonra kendilerini zaferden alıkoyan şeyleri yasaklayıp zaferi temin edecek şeyleri emrederek onlara vaaz etti. Nitekim daha önce peygamberlerle birlikte savaşanların kıssasını onlara anlatarak da buna teşvik edecektir; onlar başlarına ölüm gelince gevşemediler, kusurun kendi nefislerinden kaynaklandığını bildiler ve sabır, yalvarış ve günahı itiraf gibi takva ehlinin amelleriyle onu düzeltmeye koştular. Meseleyi tazim etmek, onun başlangıç ve sonuçlarına bakmaya, evvelini ve ahirini düşünmeye teşvik etmek üzere başa dönerek {إِذْ غَدَوْتَ} ifadesinden bedel olarak şöyle buyurdu: {إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ} “Hani sen müminlere diyordun” yani Uhud konusunda kendileriyle istişare ettiğin kimselere —ki aralarında münafıklar da vardı—; münafıkların çoğunun geri dönmesiyle sarsıldıklarında, hatta sebat edenlerin bir kısmı zaaf ve korkaklıktan neredeyse geri dönecek duruma geldiğinde; ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir kısmının öldürüleceği şeklinde tevil ettiği o rüyayı onlara haber vermiş olmasıyla birlikte —hücumları basiret üzere olsun yahut Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının çoğunun ve ileri gelenlerinin meylettiği gibi bu durum onları düşmanın karşısına çıkmaktan alıkoyup Medine'de kalmaya sevk etsin diye— inkâr üslubuyla ve nefyin tekit edatını getirerek şöyle dedi: {أَلَن يَكْفِيَكُمْ} “Size yetmez mi?” yani ey müminler! {أَن يُمِدَّكُم} “size imdat etmesi” —idgamın işaret ettiği üzere— gizli bir imdatla, {رَبُّكُم} “Rabbinizin” yani terbiyenizi ve dininizin yardımını üstlenen [Rabbinizin], {بِثَلَٰثَةِ ءَالَٰفٍ} “üç bin ile”
ثم عظم أمرهم بقوله: {من الملائكة} ثم زاد في إعظامهم بأنهم من السماء بقوله: {منزلين *} ثم تولى ﷾ هو الجواب عنهم تحقيقاً للكفاية فقال: {بلى} أي يكفيكم ذلك، ثم استأنف قوله: {إن تصبروا وتتقوا} أي توقعوا الصبر والتقوى لله ربكم، فتفعلوا ما يرضيه وتنتهوا عما يسخطه {ويأتوكم} أي الكفار {من فورهم} أي وقتهم، استعير للسرعة التي لا تردد فيها، من: فارت القدر - إذا غلت {هذا} أي في هذه الكرة {يمددكم} أي إمداداً جلياً - بما أشار إليه إشارة لفظية: الفك، وإشارة معنوية: التسويم {ربكم} أي المحسن إليكم بأكثر من ذلك {بخمسة آلاف من الملائكة} ثم بين أنهم من أعيان الملائكة بقوله: {مسومين *} أي معلمين بما يعرف به مقامهم في الحرب، والظاهر من التعبير بالتسويم إفهام القتال، ومن الاقتصار على الإنزال عدمه، ويكون فائدة نزولهم البركة بهم وإرهاب الكفار بمن يرونه منهم.
Sonra şu sözüyle onların şanını yüceltti: {مِّنَ ٱلْمَلَٰٓئِكَةِ} “meleklerden”. Sonra gökten indirildiklerini belirterek şanlarını daha da artırıp şöyle buyurdu: {مُنزَلِينَ} “indirilmiş olan”. Sonra yeterliliği pekiştirmek üzere onların yerine cevabı bizzat Azze ve Celle üstlenip şöyle buyurdu: {بَلَىٰٓ} “Evet!” yani bu size yeter. Sonra yeni bir söze başladı: {إِن تَصْبِرُوا۟ وَتَتَّقُوا۟} “Eğer sabreder ve sakınırsanız” yani Rabbiniz olan Allah için sabır ve takvayı ortaya koyar, O'nu razı edecek şeyleri yapıp gazaplandıracağı şeylerden kaçınırsanız, {وَيَأْتُوكُم} “ve onlar da üzerinize gelirlerse” yani kâfirler, {مِّن فَوْرِهِمْ} “ansızın/hemen şu dakikada” yani o anlarında —bu kelime tereddütsüz hız için tencerenin kaynamasından (fâret el-kıdr) istiare edilmiştir— {هَٰذَا} “şu [anlarında]” yani bu hamlelerinde, {يُمْدِدْكُمْ} “size yardım eder” —lafzen idgamın çözülmesi (fekk), manen ise nişanlama (tesvim) ile işaret edilen— apaçık bir imdatla, {رَبُّكُم} “Rabbiniz” yani bundan daha fazlasıyla size ihsanda bulunan [Rabbiniz], {بِخَمْسَةِ ءَالَٰفٍ مِّنَ ٱلْمَلَٰٓئِكَةِ} “meleklerden beş bin tanesiyle”. Sonra onların meleklerin ileri gelenlerinden olduğunu şu sözüyle beyan etti: {مُسَوِّمِينَ} “nişanlı/alametli olarak” yani savaştaki makamlarının bilineceği işaretlerle donatılmış olarak. Tesvim (nişanlama) ifadesinden savaşacaklarının anlaşılması, inzal (indirme) ile yetinilmesinden ise savaşmayacaklarının anlaşılması zahirdir; onların inişinin faydası ise onlarla bereketlenmek ve kâfirleri gördükleri meleklerle korkutmaktır.
قال البغوي: قال ابن عباس ومجاهد: لم يقاتل الملائكة في المعركة إلا يوم بدر، وفيما سوى ذلك يشهدون القتال ولا يقاتلون، إنما يكونون عدداً ومدداً.
Begavî şöyle demiştir: İbn Abbas ve Mücâhid dediler ki: Melekler bizzat Bedir günü dışında hiçbir savaşta fiilen savaşmamışlardır; bunun dışındaki savaşlarda ise savaşa şahit olurlar ama savaşmazlar, sadece sayı ve destek unsuru olurlar.
ولما كان التقدير: وليس الإمداد بهم موجود للنصر، وكان قد قدم في أول السورة قوله: {والله يؤيد بنصره من يشاء} [آل عمران: ١٣] قال هنا
Takdirî anlam şöyle olunca: "Onlarla [yapılan] imdat zafer için zorunlu bir sebep değildir" ve sûrenin başında da {وَٱللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِۦ مَن يَشَآءُ} “Allah dilediğini yardımıyla destekler” sözü geçmiş olunca, burada işi sadece O'na has kılarak şöyle buyurdu:
قاصراً للأمر عليه: {وما جعله الله} أي الإمداد المذكور وذكره لكم على ما له من الإحاطة بصفات الكمال التي لا يحتاج مراقبها إلى شيء أصلاً {إلا بشرى} .
{وَمَا جَعَلَهُ ٱللَّهُ} “Allah bunu yapmadı” yani söz konusu imdadı ve onu size bildirmeyi; O'nu gözetenin hiçbir şeye asla muhtaç olmadığı kemal sıfatlarını kuşatıcılığıyla birlikte, {إِلَّا بُشْرَىٰ} “yalnızca bir müjde olarak [yaptı]”.
وما كانت الهزيمة عليهم في هذه الكرة، وكان المقتول منهم أكثر قال: {لكم} لئلا يتوهم أن ذلك بشرى لضدهم، ولمثل هذا قدم القلوب فقال: {ولتطمئن} وعلم أن التقدير - لتكون الآية من الاحتباك: لتستبشر نفوسكم به وطمأنينة لكم لتطمئن {قلوبكم به} أي الإمداد، فحكم هنا بأنه بشرى مقيداً بلكم، فكانت العناية بضمير أشد حتى كأنه قيل: إلا وبشرى لكم وطمأنينتكم، فوجب تأخير ضميره عنهم، والمعنى أنهم كانوا أولاً خائفين، فلما وردت البشرى اطمأنوا بها رجاء أن يفعل بهم مثل ما فعل في بدر، فلما اطمأنوا بها وقع النصر كما وقع به الوعد ثم لما اطمأنت قلوبهم إلى شيء ألزّ قوتها لأنه قد سبق لها نصر وسرور بضرب وطعن في بدر
Bu hamlede hezimet onların aleyhine olup içlerinden öldürülenler daha çok olunca, bunun hasımları için bir müjde olduğu zannedilmesin diye {لَكُمْ} “sizin için” buyurdu. Benzer bir sebeple kalpleri öne alarak {وَلِتَطْمَئِنَّ} “ve yatışsın diye” dedi. Ayetin ihtibâk sanatına uygun olması için takdirin şöyle olduğu anlaşıldı: 'Nefisleriniz onunla müjdelensin ve kalpleriniz {قُلُوبُكُم بِهِۦ} “onunla kalpleriniz” yani bu imdatla yatışsın diye size bir güvence olsun.' Burada onun 'size' kaydıyla bir müjde olduğuna hükmetti; zamire olan itina daha güçlü idi, sanki şöyle denmiş gibiydi: 'Ancak size bir müjde ve güvenceniz olsun diye.' Dolayısıyla onun zamirini onlardan sonraya bırakmak vacip oldu. Anlam şudur: Onlar başlangıçta korkuyorlardı, müjde gelince Bedir'de kendilerine yapılanın bir benzerinin yapılacağı umuduyla onunla mutmain oldular. Onunla mutmain olunca, tıpkı vadedildiği gibi zafer gerçekleşti. Sonra kalpleri bir şeye yatışınca onun gücü perçinlendi; çünkü daha önce Bedir'de
وغيرها فلمحت نحو شيء من ذلك؛ حصلت الهزيمة ليصيروا إلى حق اليقين بأنه لا حول لهم ولا قوة، ولذلك قال تعالى: {وما النصر} أي في ذلك غيره {إلا من عند الله} أي المستجمع لصفات الكمال، لا بمدد ولا غيره فلا تجدوا في أنفسكم من رجوع من رجع ولا تأخر من تأخر ولا هزيمة من انهزم.
ve başka yerlerde kılıç çalma ve mızrak saplamayla bir zafer ve sevinç tatmışlardı ve buna benzer bir şeye meylettiler. Kendi güç ve kuvvetlerinin olmadığını hakkalyakîn derecesinde anlamaları için hezimet meydana geldi. Bu yüzden Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَمَا ٱلنَّصْرُ} “Zafer yoktur” yani bu durumda ve başkasında, {إِلَّا مِنْ عِندِ ٱللَّهِ} “ancak Allah katındandır” yani kemal sıfatlarını kendinde toplayan [Allah katındandır]; ne bir destekle ne de başka bir şeyle değildir. Dolayısıyla geri dönenin dönmesinden, geri kalanın geri kalmasından ve hezimete uğrayanın hezimetinden ötürü içinizde [kötü bir his] bulmayın.
ولما قدم أمر بدر هنا وأول السورة، وتحقق بذلك ما له من العزة والحكمة قال: {العزيز} الذي لا يغالب، فلا يحتاج إلى قتال أحد ولا يحتاج في نصره - إن قاتل - إلى معونة أحد {الحكيم *} الذي يضع الأشياء في أتقن محالها من غير تأكيد أي الذي نصركم قبل هذه الغزوة وفي أول النهار فيها، ليس لكم ولا لغيركم ناصر غيره، فمتى التفت أحد إلى سواه وكله إليه فخذل، فاحذروه لتطيعوه طاعة أولي الإحسان في كل أوان، وهذا بخلاف ما في قصة بدر في الأنفال وسيأتي إن شاء الله ما يتعلق بها من المقال مما اقتضاه هناك الحال، والحكيم رأس آية بإجماع أهل العلم - كما في الأنفال، ولما قرر الوعد ذكر ثمرته فقال معلقاً الجار بيمددكم: {ليقطع} أي بالقتل {طرفاً} أي طائفة من كرامهم، يهنون بهم {من الذين كفروا} أي ويهزم الباقين {أو يكبتهم} أي يكسرهم ويردهم بغيظهم مع الخزي
Burada ve sûrenin başında Bedir hadisesi öne alınıp O'nun izzet ve hikmeti böylece tahakkuk edince şöyle buyurdu: {ٱلْعَزِيزِ} “Mutlak güç sahibi” mağlup edilemeyen, dolayısıyla hiç kimsenin savaşına muhtaç olmayan ve —savaşacak olsa bile— yardımında kimsenin desteğine ihtiyacı bulunmayan, {ٱلْحَكِيمِ} “Hüküm ve hikmet sahibi” her şeyi en sağlam yerine koyan; yani bu gazveden önce ve bu gazvede günün başlangıcında size yardım eden [Allah katındandır]. Sizin de başkalarının da O'ndan başka hiçbir yardımcısı yoktur; ne zaman biri O'ndan başkasına yönelirse, O da onu yöneldiği şeye havale eder ve yardımsız bırakır. Her an iyilik ehlinin itaati gibi O'na itaat etmek için O'ndan sakının. Bu, Enfâl sûresindeki Bedir kıssasında yer alan durumun aksinedir; inşallah oradaki durumun gerektirdiği sözler yeri geldiğinde gelecektir. 'El-Hakîm', Enfâl'de olduğu gibi ilim ehlinin icmasıyla ayet sonudur. [Allah] vaadi pekiştirince onun semeresini zikrederek cer edatını {يمددكم} fiiline bağlayıp şöyle buyurdu: {لِيَقْطَعَ} “Kesip yok etmesi için” yani öldürmek suretiyle, {طَرَفًا} “bir kısmı” yani kendileri sebebiyle zelil düşecekleri ileri gelenlerinden bir topluluğu, {مِّنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟} “inkâr edenlerden” yani geri kalanları da hezimete uğratması [için], {أَوْ يَكْبِتَهُمْ} “yahut onları perişan etmesi [için]” yani onları kırması ve rüsvaylıkla birlikte öfkeleri kursaklarında kalmış olarak
أذلاء، وأصل الكبت صرع الشيء على وجهه {فينقلبوا} أي كلهم مهزومين {خائبين *} وذلك في كلتا الحالتين بقوتكم عليهم بالمد وضعفهم عنكم به، ويجوز تعليق {ليقطع} بفعل التوكل، أي فليتوكلوا عليه ليفعل بأعدائهم ما يشاءه من نصرهم عليهم، فيقبل بهم إلى الإسلام رغبة أو رهبة، أو يميتهم على كفرهم فيديم عذابهم مع عافيتهم منهم؛ ورأيت في سير الإمام محمد بن عمر الواقدي ما يدل على تعليقه بجعل من قوله: {وما جعله الله إلا بشرى} أو بقوله: {ولتطمئن} وهو حسن أيضاً.
alçaltılmış halde geri püskürtmesi [için]. 'Kebt'in asıl anlamı bir şeyi yüzüstü yere sermektir. {فَيَنقَلِبُوا۟} “böylece dönmeleri [için]” yani hepsi hezimete uğramış olarak, {خَآئِبِينَ} “umutları boşa çıkmış olarak”. Bu da her iki durumda sizin imdatla onlara üstün gelmeniz ve onların da bu yüzden size karşı zayıf düşmesiyle olur. {لِيَقْطَعَ} ifadesinin tevekkül fiiline bağlanması da caizdir; yani O'na tevekkül etsinler ki, O da düşmanlarına karşı onlara yardım etme hususunda dilediğini yapsın, böylece onları rağbetle veya korkuyla İslam'a yöneltsin yahut onları küfürleri üzere öldürüp onlardan kurtarmakla birlikte azaplarını daim kılsın. İmam Muhammed b. Ömer el-Vâkıdî'nin siyerinde, bunun {وَمَا جَعَلَهُ ٱللَّهُ إِلَّا بُشْرَىٰ} sözündeki {جعل} fiiline veya {وَلِتَطْمَئِنَّ} sözüne bağlandığına delalet eden bir ifade gördüm; bu da gayet güzeldir.
ولما كان ﷺ حريصاً على طلب الإدالة عليهم ليمثل بهم كما مثلوا بعمه حمزة وعدة من أصحابه ﵃ قال تعالى: {ليس لك من الأمر} أي فيهم ولا غيرهم {شيء} موسطاً له بين المتعاطفات، يعني من الإدالة عليهم بقتل أو هزيمة تدرك بهما ما تريد، بل الأمر له كله، إن أراد فعل بهم ما تريد، وإن أراد منعك منه بالتوبة عليهم أو إماتتهم على الكفر حتف الأنف فيتولى هو عذابهم، وذلك معنى قوله: {أو يتوب عليهم} أي كلهم بما يكشف عن قلوبهم من حجاب الغفلة فيرجعوا عما هم عليه من الظلم {أو يعذبهم} كلهم بأيديكم بأن تستأصلوهم فلا يفلت منهم أحد، أو يعذبهم هو من
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, amcası Hamza'ya ve ashabından bir gruba radıyallâhu anhüm yaptıkları gibi kendilerine müsle yapabilmek için onlara karşı üstünlük elde etmeye hırslı olunca, Yüce Allah matuf ögelerin arasına yerleştirerek şöyle buyurdu: {لَيْسَ لَكَ مِنَ ٱلْأَمْرِ} “Senin elinde işten [hiçbir şey] yoktur” yani ne onlar hakkında ne de başkaları hakkında, {شَيْءٌ} “hiçbir şey”. Yani istediklerini elde edeceğin öldürme veya hezimet yoluyla onlara üstün gelme hususunda [senin elinde hiçbir şey yoktur]; bilakis işin tamamı O'na aittir. Dilerse senin istediğin şeyi onlara yapar, dilerse onların tevbelerini kabul ederek veya burunları sürtülerek ecelleriyle küfür üzere ölmelerini sağlayıp azaplarını bizzat üstlenerek seni bundan meneder. İşte şu sözünün anlamı budur: {أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “ya onların tevbelerini kabul eder” yani kalplerindeki gaflet perdesini kaldırmasıyla hepsinin [tevbesini kabul eder] de içinde bulundukları zulümden dönerler, {أَوْ يُعَذِّبَهُمْ} “ya da onlara azap eder” köklerini kazıyıp hiçbirinin kaçıp kurtulamayacağı şekilde sizin ellerinizle hepsine [azap eder] veya O bizzat
غير واسطتكم بما يستدرجهم به مما يوجب إصرارهم حتى يموتوا على الكفر مع النصر عليكم وغيره مما هو لهم في صورة النعم الموجب لزيادة عقابهم. ثم علل الأقسام الأربعة بقوله: {فإنهم ظالمون *} وفي المغازي من صحيح البخاري معلقاً عن حنظلة بن أبي سفيان قال: سمعت سالم بن عبد الله قال: «كان رسول الله ﷺ يدعو على صفوان بن أمية وسهيل بن عمرو والحارث بن هشام فنزلت {ليس لك من الأمر شيء} - إلى قوله: {ظالمون} » ورواه موصولاً في المغازي والتفسير والاعتصام عن سالم عن أبيه بغير هذا اللفظ، وفيه «اللهم العن فلاناً وفلاناً» .
sizin aracılığınız olmaksızın, size karşı zafer kazanmaları ve cezalarının artmasına sebep olan nimet suretindeki diğer durumlarla küfür üzere ölmelerine yol açacak ısrarlarını gerektiren istidrâc yoluyla onlara azap eder. Sonra şu sözüyle bu dört kısmı gerekçelendirdi: {فَإِنَّهُمْ ظَٰلِمُونَ} “Çünkü onlar zalimlerin ta kendileridir”. Sahîh-i Buhârî'nin Megâzî bölümünde Hanzale b. Ebî Süfyân'dan muallak olarak rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Sâlim b. Abdillâh'ın şöyle dediğini duydum: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Safvân b. Ümeyye, Süheyl b. Amr ve Hâris b. Hişâm'a beddua ediyordu; bunun üzerine {لَيْسَ لَكَ مِنَ ٱلْأَمْرِ شَيْءٌ} ayetinden {ظَٰلِمُونَ} sözüne kadar olan kısım indi." Bunu Megâzî, Tefsir ve İ'tisâm bölümlerinde Sâlim'den, o da babasından bu lafzın dışında bir lafızla mevsul olarak rivayet etmiştir; o rivayette "Allahım! Filana ve filana lanet et" ifadesi yer almaktadır.
ولما كان التقدير: بل الأمر له سبحانه وحده عطف عليه قوله - مبيناً لقدرته على ما قدم من فعله بهم على وجه أعم -: {ولله} أي الملك الأعظم وحده {ما في السماوات} أي كلها على عظمها من عاقل وغيره، وعبر ب «ما» لأن غير العاقل أكثر وهي به أجدر {وما في الأرض} كذلك مِلكاً ومُلكاً فهو يفعل في مِلكه ومُلكه ما يشاء، وفي التعبير ب «ما» أيضاً إشارة إلى أن الكفرة الذين السياق لهم في عداد ما لا يعقل.
Takdirî anlam: 'Bilakis emir yalnızca O Sübhân'a aittir' şeklinde olunca, daha önce geçen onlara yönelik fiiline olan kudretini daha genel bir şekilde beyan ederek şu sözünü ona atfetti: {وَلِلَّهِ} “Allah'ındır” yani yalnızca en yüce Hükümranındır, {مَا فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ} “göklerde olanlar” yani büyüklükleriyle birlikte akıl sahibi olan ve olmayan her şeyiyle bütün göklerdekiler. Akıl sahibi olmayanlar daha çok olduğu ve buna daha layık bulunduğu için 'mâ' lafzıyla ifade etti; {وَمَا فِى ٱلْأَرْضِ} “ve yerde olanlar da” aynı şekilde mülkiyet ve hâkimiyet olarak [O'nundur]; O, mülkünde ve hâkimiyetinde dilediğini yapar. 'Mâ' ile ifade edilmesinde, bağlamın kendilerine yönelik olduğu kâfirlerin akletmeyenler zümresinden olduğuna da bir işaret vardır.
ولما كانت الأقسام كلها راجعة إلى قسمين: عافية وعذاب، قال - مترجماً لذلك مقرراً لقوله: {ليس لك من الأمر شيء} [آل عمران: ١٢٨] : {يغفر لمن يشاء} أي منهم ومن غيرهم فيعطيه ما يشاء من خيري الدنيا والآخرة ويغنيه عن الربا وغيره {ويعذب من يشاء} بالمنع عما يريد من خيري الدارين، لا اعتراض عليه، فلو عذب الطائع ونعّم العاصي لحسن منه ذلك، ولا يقبح منه شيء، ولا اعتراض بوجه عليه، هذا مدلول الآية وهو لا يقتضي أنه يفعل أو لا يفعل.
Bütün kısımlar afiyet ve azap olmak üzere iki kısma raci olunca, bunu açıklayıp {لَيْسَ لَكَ مِنَ ٱلْأَمْرِ شَيْءٌ} [Âl-i İmrân: 128] sözünü pekiştirerek şöyle buyurdu: {يَغْفِرُ لِمَن يَشَآءُ} “Dilediğini bağışlar” yani onlardan ve başkalarından [dilediğini], böylece ona dünya ve ahiret hayırlarından dilediğini verir, onu faizden ve başka şeylerden müstağni kılar; {وَيُعَذِّبُ مَن يَشَآءُ} “dilediğine de azap eder” iki yurdun hayırlarından dilediği şeyden mahrum bırakmak suretiyle [azap eder]. O'na hiçbir itiraz yapılamaz; şayet itaatkâra azap edip günahkâra nimet verseydi bu O'ndan güzel olurdu, O'ndan hiçbir şey çirkin olmaz ve O'na hiçbir şekilde itiraz edilemez. Ayetin delaleti budur; bu ise O'nun bunu fiilen yapıp yapmayacağını gerektirmez.
ولما كان ﷺ لشدة غيظه عليهم في الله جديراً بالانتقام منهم بدعاء أو غيره أشار له سبحانه إلى العفو للحث على التخلق بأخلاق الله الذي سبقت رحمته غضبه بقوله: {والله} أي المختص بالجلال والإكرام {غفور رحيم *} أي محاء للذنوب عيناً وأثراً، مكرم بعد ذلك بأنواع الإكرام، فانطبق ذلك على إيضاح {ليس لك} [آل عمران: ١٢٨] وإفهامه الموجب لاعتقاد أن يكون له ﷾ الأمر
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah yolunda onlara karşı duyduğu şiddetli öfke sebebiyle dua veya başka bir yolla onlardan intikam almaya hak kazanmış olunca; Yüce Allah, rahmeti gazabını geçmiş olan Allah'ın ahlakıyla ahlaklanmaya teşvik etmek üzere şu sözüyle affa işaret etti: {وَٱللَّهُ} “Ve Allah” yani celal ve ikram sahibi olan [Allah], {غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “Çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” yani günahları bizzat ve izleriyle silendir, bundan sonra da türlü türlü ikramlarla taltif edendir. Böylece bu durum, {لَيْسَ لَكَ} [Âl-i İmrân: 128] ifadesinin açıklanmasına ve emrin yalnızca O Azze ve Celle'ye ait olduğu
وحده.
inancını gerektiren kavranışına tam olarak mutabık oldu.
ولما أنزل عليه ذلك وما في آخر النحل مما للصابرين والعافين حرم المثلة واشتد نهيه ﷺ عنها، فكان لا يخطب خطبة إلا منع منها.
Bu ayet ile Nahl sûresinin sonundaki sabredenler ve affedenler için olan müjdeler kendisine indirilince, müsle (ölüye işkence) yapmayı haram kıldı ve sallallâhu aleyhi ve sellem bundan şiddetle nehyetti; öyle ki bundan men etmediği hiçbir hutbe irat etmez oldu.
ولما كان الختم بهاتين الصفتين ربما أطمع في انتهاك الحرمات لاتباع الشهوات فكان مبعداً لمتعاطيه من الرحمة مدنياً من النقمة، وكان أعظم المقتضيات للخذلان تضييعهم للثغر الذي أمرهم النبي ﷺ بحفظه بسبب إقبالهم قبل إتمام هزيمة العدو على الغنائم للزيادة في الأعراض الدنيوية التي هي معنى الربا في اللغة إذ هو مطلق الزيادة أقبل تعالى عليهم بقوله: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بالإيمان، صدقوا إيمانكم بأن {لا تأكلوا الربا} أي المقبح فيما تقدم أمره غاية التقبيح، وهو كما ترى إقبال متلطف منادٍ لهم باسم الإيمان الناظر إلى الإنفاق المعرض عن التحصيل {ومما رزقناهم ينفقون} [البقرة: ٣] ؛ {والمنفقين والمستغفرين بالأسحار} [آل عمران: ١٧] ؛ {لن تنالوا البر حتى تنفقوا مما تحبون} [آل عمران: ٩٢] ناهٍ عن الالتفات إلى الدنيا بالإقبال على غنيمة أو غيرها
Bu iki sıfatla bitirilmesi, belki de şehvetlere uymak suretiyle haramları çiğnemeye tamah ettirebileceği, bunun da failini rahmetten uzaklaştırıp cezaya yaklaştıracağı için; ayrıca hezimeti gerektiren en büyük sebep, düşmanın hezimeti tamamlanmadan önce lügatte mutlak fazlalık anlamına gelen faiz manasındaki dünyalık metaları artırmak için ganimetlere yönelmeleri sebebiyle Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem korumalarını emrettiği mevziyi terk etmeleri olduğundan, Yüce Allah şu sözüyle onlara yöneldi: {يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟} “Ey iman edenler!” yani imanı ikrar edenler! Şu emre uyarak imanınızı doğrulayın: {لَا تَأْكُلُوا۟ ٱلرِّبَوٰٓا۟} “Faizi yemeyin” yani daha önce durumu son derece çirkin gösterilen [faizi yemeyin]. Bu, gördüğün gibi, kazanmaya değil infaka bakan ve {وَمِمَّا رَزَقْنَٰهُمْ يُنفِقُونَ} [el-Bakara: 3]; {وَٱلْمُنفِقِينَ وَٱلْمُسْتَغْفِرِينَ بِٱلْأَسْحَارِ} [Âl-i İmrân: 17]; {لَن تَنَالُوا۟ ٱلْبِرَّ حَتَّىٰ تُنفِقُوا۟ مِمَّا تُحِبُّونَ} [Âl-i İmrân: 92] ayetlerinde olduğu gibi iman ismiyle onlara seslenen lütufkâr bir yöneliştir; ganimet veya başka bir şeye yönelerek dünyaya iltifat etmekten nehyeden,
بطريق الإشارة بدلالة التضمن، إذ المطلق جزء المقيد، ففي هذه العبارة التي صريحها ناهٍ عن الإقبال على الدنيا إقبالاً يوجب الإعراض عن الآخرة باستباحة أكل الربا المتقدم في البقرة من النهي عنه من المبالغة ما يردع من له أدنى تقوى، ويوجب لمن لم يتركه وما يقاربه الضمان بالخذلان في كل زمان {فإن لم تفعلوا فأذنوا بحرب من الله ورسوله} [البقرة: ٢٧٨] ، {أولئك الذين اشتروا الحياة الدنيا بالآخرة فلا يخفف عنهم العذاب ولا هم ينصرون} [البقرة: ٨٦] .
tazammun delaletiyle işaret yoluyla [bir nehidir]; zira mutlak olan, mukayyedin bir parçasıdır. Açık ifadesiyle, Bakara sûresinde geçen faiz yeme yasağını helal sayarak ahiretten yüz çevirmeyi gerektirecek bir şekilde dünyaya yönelmeyi nehyeden bu ifadede, en ufak bir takvası olan kimseyi caydıracak ve onu ya da benzerini terk etmeyen kimse için her zaman hezimetle cezalandırılmayı gerektirecek bir mübalağa vardır: {فَإِن لَّمْ تَفْعَلُوا۟ فَأْذَنُوا۟ بِحَرْبٍ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ} [el-Bakara: 279], {أُو۟لَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱشْتَرَوُا۟ ٱلْحَيَوٰةَ ٱلدُّنْيَا بِٱلْءَاخِرَةِ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ ٱلْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنصَرُونَ} [el-Bakara: 86].
ولما كان في تركه الإثخان في العدو بعد زوال المانع منه بالهزيمة مع أن فيه من حلاوة الظفر ما يجل عن الوصف لأجل الغنيمة التي هي لمن غلب، وليس في المبادرة إلى حوزها كبير فائدة، دلالة على تناهي الحب للتكاثر، ناسب المقام ربا التضعيف فقال: - أو يقال: لما كان سبب الهزيمة طلبهم الزيادة بالغنيمة، وكان حب الزيادة حلالاً قد يجر إلى حبها حراماً، فيجر إلى الربا المضاعف، لأن من يرتع حول الحمى يوشك أن يواقعه قال -: {أضعافاً مضاعفة} أي لا تتهيؤوا لذلك بإقبالكم على مطلق الزيادة، فإن المطلوب منكم بذل المال فضلاً عن الإعراض عنه فضلاً عن الإقبال عليه، فالحاصل أنه دلت على الربا بمطابقتها،
Hezimetle birlikte engel ortadan kalktıktan sonra, zafere ulaşmanın tarif edilemez tatlılığı bulunmasına rağmen, galip gelene ait olan ve ele geçirmekte acele etmenin büyük bir faydası olmayan ganimet uğruna düşmanın kökünü kazımayı terk etmekte çokluk yarışına aşırı bir sevgi beslendiğine delalet bulunması hasebiyle, makama kat kat faiz uygun düştü ve şöyle buyurdu —yahut şöyle denir: Hezimetin sebebi ganimetle fazlalık talep etmeleri olunca ve fazlalığı helal yoldan sevmek bazen haram yoldan sevmeye ve dolayısıyla kat kat faize sürükleyebileceğinden, zira koruluğun etrafında otlayan kimsenin oraya düşmesi an meselesi olduğundan şöyle buyurdu—: {أَضْعَٰفًا مُّضَٰعَفَةً} “Kat kat artırılmış olarak” yani mutlak fazlalığa yönelerek buna zemin hazırlamayın; zira sizden istenen, mala yönelmek bir yana ondan yüz çevirmek, hatta malı feda etmektir. Hâsılı, ayet mutabakat yoluyla faize,
وعلى مطلق الزيادة بتضمنها، وهي من وادي قوله ﷺ: «من يرتع حول الحمى يوشك أن يواقعه»
tazammun yoluyla da mutlak fazlalığa delalet etmiştir; bu da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: "Koruluğun etrafında otlatan kimsenin oraya düşmesi pek yakındır" hadisi kabilindendir.
وختام الآية بقوله: {واتقوا الله} أي الملك الأعظم {لعلكم تفلحون} مشير إلى ذلك، أي واجعلوا بينكم وبين مخالفة نهيه عن الربا وقاية بالإعراض عن مطلق محبة الدنيا والإقبال عليها، لتكونوا على رجاء من الفوز بالمطالب، فمن له ملك الوجود وملكه فإنه دير بأن يعطيكم من ملكه إن اتقيتم، ويمنعكم إن تساهلتم، فهو نهي عن الربا بصريح العبارة، وتحذير من أن يعودوا إلى ما صدر منهم من الإقبال على الغنائم قبل انفصال الحرب فعلاً وقوة بطريق الإشارة، وهي من أدلة إمامنا الشافعي على استعمال اللفظ في حقيقته ومجازه، والذي دلنا على إرادة المعنى التضمني المجازي نظمها، والناظم حكيم في سلك هذه القصة ووضعها في هذا الموضع، فلا يقدح في ذلك أنه قد كان في هذه القصة أمر يصلح أن يكون سبباً لنزول هذه الآية ووضعها عنا، لأن ذلك غير لازم ولا مطرد، فقد كان حلفه ﷺ أنه يمثل بسبعين منهم كما مثلوا بعمه
Ayetin {وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz” sözüyle bitirilmesi buna işaret etmektedir; yani dünya sevgisinden ve ona yönelmekten bütünüyle yüz çevirerek faiz yasağına muhalefet etmekle aranıza bir kalkan koyun ki arzularınıza kavuşmayı umabilesiniz. Zira varlığın mülkü ve hâkimiyeti elinde olan zât, sakınırsanız mülkünden size vermeye, gevşeklik gösterirseniz sizi mahrum bırakmaya layıktır. Bu, açık ifadesiyle faizden bir nehiy; işaret yoluyla da fiilen ve kuvvet olarak savaş bitmeden önce ganimetlere yönelme şeklinde kendilerinden sadır olan duruma tekrar dönmekten bir sakındırmadır. Bu da İmamımız Şâfiî'nin bir lafzın hem hakiki hem mecazi anlamında kullanılabileceğine dair delillerindendir. Bize tazammunî mecazi anlamın kastedildiğini gösteren şey ise ayetin dizilişidir; bu kıssayı böyle dizen ve bu konuma yerleştiren zât tam bir hikmet sahibidir. Bu kıssada bu ayetin inmesine ve buraya konmasına sebep olmaya elverişli bir hadisenin bulunmuş olması bu duruma halel getirmez; çünkü bu zorunlu ve muttarid değildir. Nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, amcası
حمزة ﵁ سبباً لنزول آخر سورة النحل {وإن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به} [النحل: ١٢٦] إلى آخرها، ولم توضع هنا، والأمر الصالح لأن يكون سبباً لها ما روى أبو داود في سننه بسند رجاله رجال الصحيح عن أبي هريرة أن عمروا بن أقيش ﵁ كان له ربا في الجاهلية، فكره أن يسلم حتى يأخذه، فجاء يوم أحد فقال: أين بنو عمي؟ قالوا: بأحد، قال: أين فلان؟ قالوا: بأحد، قال: فأين فلان؟ قالوا: بأحد؛ فلبس لأمته وركب فرسه ثم توجه قبلهم، فلما رآه المسلمون قالوا: إليك عنا يا عمرو! قال: إني قد آمنت، فقاتل حتى جرح، فحمل إلى أهله جريحاً، فجاءه سعد بن معاذ ﵁ فقال لأخته: سليه: حمية لقومك أو غضباً لهم، أم غضباً لله ﷿؟ فقال: بل غضباً لله ﷿ ورسوله ﷺ، فمات فدخل الجنة وما صلى لله ﷿ صلاة. والقصة في جزء عبيد الله بن محمد بن حفص العيشي - بالمهملة ثم التحتانية ثم المعجمة - تخريج أبي القاسم
Hamza'ya radıyallâhu anh müsle yaptıkları gibi onlardan yetmiş kişiye müsle yapacağına dair yemini, Nahl sûresinin sonundaki {وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا۟ بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِۦ} [en-Nahl: 126] ayetinden sonuna kadar olan kısmın nüzul sebebi olmuş, fakat buraya konmamıştır. Buna sebep olmaya elverişli olan hadise ise, Ebû Dâvûd'un Sünen'inde ricali Sahih ricali olan bir senetle Ebû Hureyre'den rivayet ettiğidir: Amr b. Ukayş'ın radıyallâhu anh Cahiliye döneminden kalma faiz alacağı vardı; onu almadan Müslüman olmak istemedi. Uhud günü geldi ve: "Amcamın oğulları nerede?" dedi. "Uhud'da" dediler. "Filan nerede?" dedi. "Uhud'da" dediler. "Peki, filan nerede?" dedi. "Uhud'da" dediler. Bunun üzerine zırhını giydi, atına bindi ve onların tarafına yöneldi. Müslümanlar onu görünce: "Bizden uzak dur ey Amr!" dediler. O: "Ben iman ettim" dedi. Yaralanıncaya kadar savaştı, sonra yaralı olarak ailesine taşındı. Sa'd b. Muâz radıyallâhu anh onun yanına gelip kız kardeşine: "Ona sor bakalım: Kavmi için bir ırkçılık gayretiyle mi, onlara kızdığı için mi, yoksa Azze ve Celle olan Allah için duyduğu öfkeden dolayı mı [savaştı]?" dedi. O da: "Bilakis Azze ve Celle olan Allah ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem için duyduğum öfkeden dolayı" dedi. Sonra vefat etti ve Allah Azze ve Celle için tek bir namaz bile kılmadan cennete girdi. Bu kıssa, Ebü'l-Kâsım
عبد الله ابن محمد بن عبد العزيز البغوي، والجزء السابع عشر من المجالسة للدينوري من طريق حماد بن سلمة شيخ أبي داود، ولفظ العيشي: إن عمرو بن وقش - وقال الدينوري: أقيش - كان له ربا في الجاهلية، وكان يمنعه ذلك الربا من الإسلام حتى يأخذه ثم يسلم، فجاء ذات يوم ورسول الله ﷺ زاد الدينوري: وأصحابه بأحد فقال: أين سعد ابن معاذ؟ وقال العيشي: فقال لقومه: أين سعد بن معاذ؟ قالوا: هو بأحد، قال الدينوري: فقال: أين بنو أخيه؟ قالوا: بأحد، فسأل عن قومه، فقالوا: بأحد، فأخذ سيفه ورمحه ولبس لأمته، ثم أتى أحداً؛ وقال الدينوري: ثم ذهب إلى أحد، فلما رآه السملمون قالوا: إليك عنا يا عمرو! قال: إني قد آمنت! فقاتل فحمل إلى أهله جريحاً، فدخل عليه سعد بن معاذ فقال - يعني لامرأته -: سليه! وقال العيشي: فقال لأخته: ناديه، فقولي؛ وقال الدينوري: فقالت: أجئت غضباً لله ورسوله أم حمية وغضباً لقومك؟ فنادته، فقال: جئت غضباً لله ورسوله! فمات فدخل الجنة ولم يصل لله قط؛ وقال الدينوري: قال أبو هريرة: ودخل الجنة، وما صلى لله صلاة.
Abdullâh b. Muhammed b. Abdilazîz el-Begavî'nin tahrîc ettiği Ubeydullâh b. Muhammed b. Hafs el-Aîşî'nin —noktasız ayın, sonra iki noktalı ye, sonra noktalı şın ile— cüzünde ve Dîneverî'nin el-Mücâlese adlı eserinin on yedinci cüzünde Ebû Dâvûd'un hocası Hammâd b. Seleme tarikiyle yer almaktadır. el-Aîşî'nin lafzı şöyledir: Amr b. Vakş —Dîneverî 'Ukayş' demiştir— Cahiliye döneminde faiz alıp verirdi; bu faiz, onu alıp sonra teslim oluncaya kadar İslam'a girmesine engel oluyordu. Bir gün geldi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem —Dîneverî şunu ekledi: ve ashabı Uhud'daydı—: "Sa'd b. Muâz nerede?" dedi. el-Aîşî dedi ki: Kavmine: "Sa'd b. Muâz nerede?" dedi. "Uhud'da" dediler. Dîneverî dedi ki: "Kardeşinin oğulları nerede?" dedi. "Uhud'da" dediler. Kavmini sordu, "Uhud'da" dediler. Kılıcını ve mızrağını aldı, zırhını giydi, sonra Uhud'a geldi; Dîneverî dedi ki: sonra Uhud'a gitti. Müslümanlar onu görünce: "Bizden uzak dur ey Amr!" dediler. O: "Ben iman ettim!" dedi. Savaştı, sonra yaralı olarak ailesine taşındı. Sa'd b. Muâz onun yanına girdi ve —yani hanımına—: "Ona sor!" dedi. el-Aîşî dedi ki: Kız kardeşine: "Ona seslen ve de ki" dedi; Dîneverî dedi ki: Kadın: "Allah ve Resûlü için duyduğun öfkeden dolayı mı geldin, yoksa kavmin için bir gayret ve öfkeden dolayı mı?" dedi. Ona seslendi, o da: "Allah ve Resûlü için duyduğum öfkeden dolayı geldim!" dedi. Sonra vefat etti ve Allah için hiç namaz kılmadan cennete girdi. Dîneverî dedi ki: Ebû Hureyre: "Cennete girdi ve Allah için tek bir namaz dahi kılmadı" dedi.
ورواها ابن إسحاق والواقدي عن أبي هريرة ﵃ أنه كان يقول: حدثوني عن رجل دخل الجنة لم يصلِّ قط؛ وقال الواقدي: أخبروني برجل يدخل الجنة
Bunu İbn İshâk ve Vâkıdî, Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh rivayet etmişlerdir; o şöyle derdi: "Bana hiç namaz kılmadan cennete giren bir adamı haber verin." Vâkıdî dedi ki: "Bana cennete giren bir adamı haber verin,
لم يسجد لله قط، فيسكت الناس، فيقول أبو هريرة ﵁: هو أخو بني عبد الأشهل؛ وقال ابن إسحاق: فإذا لم يعرفه الناس سألوا: من هو؟ فيقول: أصيرم بني عبد الأشهل عمرو بن ثابت بن وقش رضي الله تعالى عنه؛ زاد ابن إحساق: قال الحصين - يعني شيخه: فقلت لمحمود بن لبيد: كيف كان شأن الأصيرم؟ قال: كان يأبى الإسلام على قومه، فلما كان يوم خرج رسول الله ﷺ إلى أحد بدا له في الإسلام فأسلم، ثم أخذ سيف فغدا حتى دخل في عرض الناس، فقاتل حتى أثبتته الجراحة، فبينما رجال من بني عبد الأشهل يلتمسون قتلاهم في المعركة إذا هم به، فقالوا: والله إن هذا للأصيرم! ما جاء به؟ لقد تركناه وإنه لمنكر بذا الحديث! فسألوه ما جاء به، فقالوا: ما جاء بك يا عمرو؟ أحدب على قومك أم رغبة في الإسلام؟ فقال: بل رغبة في الإسلام، آمنت بالله وبرسوله وأسلمت، ثم أخذت سيفي فغدوت مع رسول الله ﷺ، ثم قاتلت حتى أصابني ما أصابني. ثم لم يلبث أن
ki Allah'a hiç secde etmemiştir." İnsanlar susar, bunun üzerine Ebû Hureyre radıyallâhu anh: "O, Benî Abdileşhel'in kardeşidir" derdi. İbn İshâk dedi ki: İnsanlar onu tanımayınca "O kimdir?" diye sorarlardı. O da: "Benî Abdileşhel'in Useyrimi, Amr b. Sâbit b. Vakş'tır radıyallâhu teâlâ anh" derdi. İbn İshâk şunu ekledi: Husayn —yani hocası— dedi ki: Mahmûd b. Lebîd'e: "Use把握irim'in durumu nasıldı?" diye sordum. O şöyle dedi: "Kavmine karşı İslam'ı kabul etmeye yanaşmazdı. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'a çıktığı gün olunca İslam'a girmek aklına yattı ve Müslüman oldu. Sonra kılıcını alıp erkenden yola çıktı ve insanların arasına karıştı. Yaralar kendisini hareketsiz bırakıncaya kadar savaştı. Benî Abdileşhel'den bazı adamlar savaş alanında kendi ölülerini ararken birden onunla karşılaştılar ve: 'Vallahi bu Useyrim! Onu buraya ne getirdi? Biz onu bıraktığımızda bu dine karşı çıkıyordu!' dediler. Ona buraya niçin geldiğini sordular ve: 'Seni buraya ne getirdi ey Amr? Kavmine duyduğun şefkat mi, yoksa İslam'a olan rağbetin mi?' dediler. O da: 'Bilakis İslam'a olan rağbetim; Allah'a ve Resûlü'ne iman edip Müslüman oldum, sonra kılıcımı alıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte erkenden yola çıktım, sonra başıma gelenler gelinceye kadar savaştım' dedi. Çok geçmeden
مات في أيديهم، فذكروه لرسول الله ﷺ فقال: «إنه لمن أهل الجنة» والمعنى على هذا: يا أيها الذين يريدون الإيمان! لا تفعلوا مثل فعل الأصيرم في تأخير إيمانه لأجل الربا، بل سابقوا الموت لئلا يأتيكم بغتة فتهلكوا، أو يا أيها الذين أخبروا عن أنفسهم بالإيمان ورسوخ الإذعان في أنفسهم والإيقان بمر الزمان! افعلوا مثل فعله ساعة أسلم في صدق الإيمان وإسلام نفسه إلى ربه بركوب الأهوال في غمرات القتال من غير خوف ولا توقف ولا التفات إلى أمر دنيوي وإن عظم؛ فقد بان أنه نبه بالإشارة إلى قصة بدر ثم بهذه الآية على أن من أعرض عن الدنيا حصلت له بعز وإن كان قليلاً، ومن أقبل عليها فاتته بذل وإن كان كثيراً جليلاً، لأن مَن له ملك السماوات والأرض يفعل ما يشاء، ولا تفيد الآية إباحة مطلق الفضل في الربا ما لم ينته إلى الأضعاف المضاعفة، لأن إفهامها لذلك معارض لمنطوق آيات البقرة الناهية عن مطلق الربا، والمفهوم لا يعمل به إذا عارض منطوق نص آخر، وهذا من مزيد الاعتناء بشأن الربا إذ حرم كل نوع منه في آية تخصه، فحرم ربا الفضل في آيات البقرة،
ellerinde vefat etti. Durumu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem anlattılar, o da: «O kesinlikle cennet ehlindendir» buyurdu. Buna göre mana şöyledir: Ey iman etmek isteyenler! Faiz yüzünden imanını geciktirme hususunda Useyrim'in yaptığı gibi yapmayın; bilakis ansızın gelip helak olmayasınız diye ölümle yarışın! Yahut ey kendilerinin iman ettiğini, nefislerinde boyun eğişin kökleştiğini ve zaman geçtikçe yakînlerinin arttığını bildirenler! İmanın doğruluğu ve savaşın şiddetinde korkusuzca, duraksamadan ve ne kadar büyük olursa olsun hiçbir dünyevi meseleye iltifat etmeksizin tehlikelere atılarak canını Rabbine teslim etme hususunda onun Müslüman olduğu andaki ameli gibi amel edin! Böylece açıkça anlaşıldı ki, önce Bedir kıssasına işaretle, sonra da bu ayetle şuna dikkat çekilmiştir: Dünyadan yüz çevirene, az da olsa o dünya izzetle gelir; ona yönelen ise ne kadar çok ve yüce de olsa onu zilletle kaçırır. Çünkü göklerin ve yerin mülkü elinde olan zât dilediğini yapar. Bu ayet, kat kat fazlaya ulaşmadığı sürece faizdeki mutlak fazlalığın mübah olduğunu ifade etmez; çünkü bunun böyle anlaşılması, mutlak faizi nehyeden Bakara ayetlerinin mantukuna aykırıdır. Mefhum ise başka bir nassın mantukuna aykırı olduğunda onunla amel edilmez. Bu, faizin her türünün kendine has bir ayette haram kılınması sebebiyle onun şanına gösterilen fazla ihtimam cümlesindendir: Fazlalık faizi Bakara ayetlerinde haram kılınmıştır,
ويلزم من ترحيمه تحريم ربا الأضعاف، ثم نص عليه في هذه الآية، فصار محرمأً مرتين: مفهوماً ومنطوقاً، مع ما أفاد ذكره من النكت التي تقدم التنبيه عليها.
onun haram kılınmasından kat kat faizin de haram kılınması zorunlu olarak çıkar. Sonra bu ayette açıkça zikredilmiş, böylece zikredilmesinin sağladığı ve daha önce dikkat çekilen inceliklerle birlikte hem mefhum hem mantuk olarak iki kez haram kılınmıştır.
ولما كان الفائز بالمطالب قد لا يوقي المعاطب قال تعالى: {واتقوا النار} أي إن لم تكونوا ممن يتقيه سبحانه لذاته {التي أعدت} أي هيئت {للكافرين *} أي بالله باستحلال الربا وغيره بالذات، وللكافرين بالنعمة عصياناً بالعرض. ولما كان الفائز السالم قد لا يكون مقرباً قال اتباعاً للوعيد بالوعد: {وأطيعوا الله} ذا الجلال والإكرام {والرسول} أي الكامل في الرسلية كمالاً ليس لأحد مثله، أي في امتثال الأوامر واجتناب النواهي بالإخلاص {لعلكم ترحمون *} أي لتكونوا على رجاء وطمع في أن يفعل بكم فعل المرحوم بالتقريب والمحبة وإنجاز كل ما وعد على الطاعة من نصره وغيره.
İsteklerine kavuşan kimse helak edici şeylerden her zaman korunamayabileceği için Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَٱتَّقُوا۟ ٱلنَّارَ} “Ve ateşten sakının” yani şayet O Sübhân'dan bizzat zâtı için sakınanlardan değilseniz, {ٱلَّتِىٓ أُعِدَّتْ} “hazırlanmış olan” {لِلْكَٰفِرِينَ} “kâfirler için” yani faizi ve benzerini helal sayarak bizzat Allah'ı inkâr edenler ve isyan etmek suretiyle dolaylı olarak nimete nankörlük edenler için. Kurtulup esenliğe eren kimse her zaman mukarreb (yakınlaştırılmış) olamayacağı için, tehdidin ardından vaadi getirerek şöyle buyurdu: {وَأَطِيعُوا۟ ٱللَّهَ} “Allah'a itaat edin” celal ve ikram sahibi [Allah'a], {وَٱلرَّسُولَ} “ve Resûl'e” elçilik makamında hiç kimsenin benzeri olamayacağı bir kemale sahip olana; yani ihlas ile emirlere uyup yasaklardan kaçınma hususunda [itaat edin], {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “ki merhamet olunasınız” yani yakınlaştırılma, sevgi ve itaate karşılık vaat edilen yardım ve diğer şeylerin tamamının gerçekleştirilmesi suretiyle kendisine merhamet edilen kimseye yapılan muamelenin size de yapılması umudunda ve arzusunda olasınız.
ولما نهى عما منع النصر بالنهي عن الربا، المراد بالنهي عنه الصرف عن مطلق الإقبال على الدنيا، المشار إلى ذمها في قوله تعالى: {زين للناس حب الشهوات من النساء والبنين} [آل عمران: ١٤] ، وأمر بما تضمن الفوز والنجاة والقرب، وكان ذلك قد يكون مع التواني أمر بالمسارعة فيه
Zaferi engelleyen şeyden faiz yasağı ile menedince —ki bu yasaktan kasıt, Yüce Allah'ın {زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ ٱلشَّهَوَٰتِ مِنَ ٱلنِّسَآءِ وَٱلْبَنِينَ} [Âl-i İmrân: 14] sözünde yerilmesine işaret edilen dünyaya mutlak yönelişten vazgeçirmektir— ve kurtuluşu, necatı ve yakınlığı içeren şeyleri emredince; bu durum bazen gevşeklikle birlikte olabileceğinden,
توصلاً إلى ما أعد للذين اتقوا الموعودين بالنصر المشروط بتقواهم وصبرهم في قوله: {بلى إن تصبروا وتتقوا ويأتوكم من فورهم هذا يمددكم} [آل عمران: ١٢٥] ، {وإن تصبرو وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئاً} [آل عمران: ١٢٠] الموصوفين بما تقدم في قوله تعالى في المقصد الثالث من دعائم هذه السورة {قل أأنبئكم بخير من ذلك للذين اتقوا} [آل عمران: ١٥] ، على وجه أبلغ من ذلك بالمسارعة إلى ما يوجب المغفرة من الرب اللطيف بعباده، وإلى ما يبيح الجنة أعدت للمتقين الذين تقدمت الإشارة إليهم في قوله تعالى: {واتقوا الله لعلكم تفلحون} [آل عمران: ١٣٠] الذين يتخلون عن الأموال وجميع مصانع الدنيا فلا تمتد أعينهم إلى الازدياد من شيء منها ويتحلون بالزهد فيها والإنفاق لها في سبيل الله في مرضاة رسول الله ﷺ من الجهاد وغيره في السراء والضراء، لا بالإقبال على الدنيا من غنيمة أو غيرها إقبالاً يخلّ ببعض الأوامر، وبالصبر بكظم الغيظ عمن أصيب منهم بقتل او جراحة، والعفو عمن
{بَلَىٰٓ إِن تَصْبِرُوا۟ وَتَتَّقُوا۟ وَيَأْتُوكُم مِّن فَوْرِهِمْ هَٰذَا يُمْدِدْكُمْ} [Âl-i İmrân: 125], {وَإِن تَصْبِرُوا۟ وَتَتَّقُوا۟ لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْـًٔا} [Âl-i İmrân: 120] ayetlerinde takva ve sabırlarına bağlanarak zafer vadedilen ve bu sûrenin temel dayanaklarından olan üçüncü maksatta {قُلْ أَؤُنَبِّئُكُم بِخَيْرٍ مِّن ذَٰلِكُمْ لِلَّذِينَ ٱتَّقَوْا۟} [Âl-i İmrân: 15] sözünde vasfedilen takva sahipleri için hazırlanmış olan şeylere ulaşmak gayesiyle onda yarışmayı emretti. Bu da kullarına karşı pek lütufkâr olan Rabbin mağfiretini gerektiren şeylere ve mallardan ve dünyanın bütün süslerinden el çekip gözleri bunlardan hiçbirini artırmaya dikilmeyen, aksine dünyada zühdü ve darlıkta ve bollukta cihat ve benzeri yollarla Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem rızasında Allah yolunda infak etmeyi şiar edinen; bazı emirlere halel getirecek şekilde ganimete veya başka şeylere yönelerek dünyaya iltifat etmeyen; içlerinden öldürülen veya yaralanan kimselerden ötürü öfkelerini yutarak sabreden ve
يحسن العفو عنه في التمثيل بالقتل في أحد أو غير ذلك إرشاداً إلى أن لا يكون جهادهم إلا غضباً لله تعالى، لا مدخل فيه لحظ من حظوظ النفس أصلاً، وبالصبر أيضاً على حمل النفس على الإحسان إلى من أساء بذلك أو غيره كما فعل ﷺ في فتح مكة بعد أن كان حلف ليمثلن بسبعين منهم مكان تمثيلهم بسيد الشهداء أسد الله وأسد رسوله عمه حمزة ابن ساقي الحجيج عبد المطلب، فإنه وقف ﷺ في ذلك اليوم الذي كان أعظم أيام الدنيا الذي أثبت فيه نور الإسلام عل مشرق الأرض ومغربها، فهزم ظلام الكفر وضرب أوتاده في كل قطر على درج الكعبة وهم في قبضته فقال:
Uhud'da veya başka yerlerdeki öldürme ve müsle hadiselerinde affedilmesi güzel olan kimseleri affeden takva sahipleri —ki bunlara daha önce {وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} [Âl-i İmrân: 130] ayetinde işaret edilmişti— için hazırlanan cenneti hak ettirecek şeylere koşmakla bundan daha beliğ bir şekilde emredildi. Bu, cihatlarının yalnızca Yüce Allah rızası için olması ve içine nefsin paylarından hiçbir şeyin asla girmemesi gerektiğine bir irşattır. Keza Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, şehitlerin efendisi, Allah'ın ve Resûlü'nün aslanı, hacılara su dağıtan Abdülmuttalib'in oğlu olan amcası Hamza'ya müsle yapmalarına karşılık onlardan yetmiş kişiye müsle yapacağına yemin ettikten sonra Mekke fethinde yaptığı gibi, bu ve benzeri şekillerde kötülük yapana iyilikle muamele etmek üzere nefse sabır telkin etmeyi içerir. Nitekim o gün sallallâhu aleyhi ve sellem —ki İslam nurunun yeryüzünün doğusunda ve batısında perçinlendiği, küfrün karanlığının hezimete uğratılıp her diyara çadırının kazıklarının çakıldığı dünyanın en muazzam günüydü— Kâbe'nin merdivenlerinde durdu; onlar da onun avucunun içindeydiler. Şöyle buyurdu:
«ما تظنون إني فاعل بكم يا معشر قريش؟ قالوا: خيراً! أخ وابن أخ كريم، قال: اذهبوا فأنتم الطلقاء» ، وبالاستغفار عنعمل الفاحشة من خذلان المؤمنين أو أكل الربا أو التولي عن قتال الأعداء، وعن ظلم النفس من محبة الدنيا الموجب للإقبال على الغنائم التي كانت سبب الانهزام أو يغر ذلك مما أراد الله تعالى فقال تعالى: {وسارعوا} أي بأن تفعلوا في الطاعات فعل من يسابق خصماً {إلى مغفرة من ربكم} أي المحسن إليكم بإرسال الرسل وإنزال الكتب بعمل ما يوجبها من التوبة والإخلاص وكل ما يزيل العقاب {وجنة} أي عظيمة جداً بعمل كل ما يحصل
«Ey Kureyş topluluğu! Size ne yapacağımı sanıyorsunuz? Dediler ki: 'Hayır [umarız]! Sen kerem sahibi bir kardeş ve kerem sahibi bir kardeş oğlusun.' Şöyle buyurdu: Gidiniz, hepiniz serbestsiniz!»; müminleri yardımsız bırakmak, faiz yemek veya düşmanla savaşmaktan yüz çevirmek gibi fuhşiyattan (çirkin işlerden) ve hezimete sebep olan ganimetlere yönelmeyi gerektiren dünya sevgisiyle nefse zulmetmekten yahut Allah Teâlâ'nın dilediği diğer şeylerden tövbe ve istiğfar etmeyi de içerir. Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَسَارِعُوٓا۟} “Ve yarışın” yani ibadet ve taatlerde hasmıyla yarışan kimsenin davranışı gibi davranarak, {إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ} “Rabbinizden bir bağışlanmaya” yani peygamberler gönderip kitaplar indirerek size ihsanda bulunan [Rabbinizden bir mağfirete], tövbe, ihlas ve cezayı ortadan kaldıran her türlü ameli işlemek suretiyle [yarışın], {وَجَنَّةٍ} “ve bir cennete” yani sevabı kazandıran her şeyi yaparak ulaşılan pek yüce bir cennete,
الثواب، ثم بين عظمها بقوله: {عرضها السماوات والأرض} أي كعرضهما، فكيف بطولها، ويحتمل أن يكون كطولهما، فهي أبلغ من آية الحديد - كما يأتي لما يأتي، وعلى قراءة {سارعوا} بحذف الواو يكون التقدير: سارعوا بفعل ما تقدم، فهو في معناه، لا مغائر له.
sonra onun büyüklüğünü şu sözüyle beyan etti: {عَرْضُهَا ٱلسَّمَٰوَٰتُ وَٱلْأَرْضُ} “genişliği gökler ve yer kadar olan” yani genişliği bu ikisinin genişliği gibi olan; genişliği böyle ise uzunluğu nasıldır acaba? Uzunluğu kadar olması da muhtemeldir; dolayısıyla —gelecek gerekçelerden ötürü geleceği üzere— Hadîd sûresindeki ayetten daha beliğdir. Vâv harfi hazfedilerek okunan {سَارِعُوا} kıraatine göre ise takdirî anlam: 'Daha önce geçenleri yaparak yarışın' şeklinde olur; bu da aynı anlamdadır, farklı değildir.
ولما وصف الجنة بين أهلها بقوله: {أعدت} أي الآن وفرغ منها {للمتقين *} وهم الذين صارت التقوى شعارهم، فاستقاموا واستمروا على الاستقامة، ثم وصف المتقين بما تضمن تفصيل الطاعة المأمور بها قبل إجمالاً على وجه معرف بأسباب النصر إلى آخر ما قص من خبر الأنبياء الماضين ومن معهم من المؤمنين بادئاً بما هو أشق الأشياء ولا سيما في ذلك الزمان من التبر ومن المال الذي هو عديل الروح فقال: {الذين ينفقون} أي مما آتاهم الله، وهو تعريض بمن أقبل على الغنيمة {في السراء والضراء} أي في مرضاة الله في حال الشدة والرخاء. ولما ذكر أشق ما يترك ويبذل أتبعه أشق ما يحبس فقال: {والكاظمين} أي الحابسين {الغيظ} عن
Cenneti vasfedince ehlini şu sözüyle beyan etti: {أُعِدَّتْ} “Hazırlanmıştır” yani şu anda hazır edilmiş ve tamamlanmıştır, {لِلْمُتَّقِينَ} “takva sahipleri için”. Onlar, takvayı şiar edinen, dosdoğru olan ve istikamet üzere devam eden kimselerdir. Sonra takva sahiplerini, daha önce geçen peygamberlerin ve beraberlerindeki müminlerin haberlerinden anlatılanların sonuna kadar zafere ulaştıran sebepleri bildirir bir üslupla, önceden icmalen emredilen itaatin tafsilatını içeren vasıflarla niteledi; en zor olan şeyden, bilhassa o dönemde canın yoldaşı olan maldan ve altından infak etmekten başlayarak şöyle buyurdu: {ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ} “Onlar infak ederler” yani Allah'ın kendilerine verdiğinden [infak ederler] —bu, ganimete yönelenlere bir tarizdir—, {فِى ٱلسَّرَّآءِ وَٱلضَّرَّآءِ} “bollukta ve darlıkta” yani zorluk ve kolaylık hallerinde Allah rızası için. Terk edilmesi ve harcanması en zor olan şeyi zikredince, ardından tutulması en zor olan şeyi getirip şöyle buyurdu: {وَٱلْكَٰظِمِينَ} “ve yutanlar” yani tutanlar, {ٱلْغَيْظَ} “öfkelerini”
أن ينفذوه بعد أن امتلؤوا منه.
onunla dolduktan sonra onu dışa vurmaktan [öfkelerini tutanlar].
ولما كان الكاظم غيظه عن أن يتجاوز في العقوبة قد لا يعفو حثه على العفو بقوله: {والعافين} وعمم في الحكم بقوله: {عن الناس} أي ظلمهم لهم ولو كانوا قد قتلوا منهم أو جرحوهم. ولما كان التقدير: فإن الله يحبهم لإحسانهم عطف عليه تنويهاً بدرجة الإحسان قوله: {والله} أي الذي له صفات الكمال {يحب المحسنين *} أي يكرمهم بأنواع الإكرام على سبيل التجديد والاستمرار.
Cezada haddi aşmaktan öfkesini tutan kimse her zaman affetmeyebileceği için, {وَٱلْعَافِينَ} “ve affedenler” sözüyle affetmeye teşvik etti ve {عَنِ ٱلنَّاسِ} “insanları” diyerek hükmü genelleştirdi; yani kendilerinden birilerini öldürmüş veya yaralamış olsalar bile insanların kendilerine yaptığı haksızlığı [affedenler]. Takdirî mana: 'Şüphesiz Allah ihsanlarından dolayı onları sever' şeklinde olunca, ihsan mertebesinin şanını yüceltmek üzere şu sözü ona atfetti: {وَٱللَّهُ} “Ve Allah” yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {يُحِبُّ ٱلْمُحْسِنِينَ} “ihsan sahiplerini sever” yani yenilenme ve süreklilik yoluyla onlara türlü ikramlarda bulunur.
ولما أخبر أنها للمحسنين إلى الغير ومن قاربهم أخبر أناه لمن دونهم في الرتبة من التائبين المحسنين إلى أنفسهم استجلاباً لمن رجع عن أحد من المنافقين ولغيرهم من العاصين فقال: {والذين إذا فعلوا} أي باشروا عن علم أوجهل فعله {فاحشة} أي من السيئات الكبار {أو ظلموا أنفسهم} أي بأي نوع كان من الذنوب، لتصير الفاحشة موعوداً بغفرانها بالخصوص وبالعموم {ذكروا الله} أي بما له من كمال العظمة فاستحيوه وخافوه {فاستغفروا} الله، أي فطلبوا المغفرة بالتوبة بشرطها {لذنوبهم} أي فإنه يغفر لهم
Cennetin başkalarına ihsanda bulunanlara ve onlara yakın olanlara ait olduğunu haber verince, Uhud'dan geri dönen münafıkları ve diğer günahkârları kazanmak için onun mertebece bunlardan daha aşağıda olan, tövbe edip kendilerine ihsanda bulunan kimselere de ait olduğunu bildirerek şöyle buyurdu: {وَٱلَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا۟} “Ve onlar ki yaptıkları zaman” yani bilerek veya cehaletle işledikleri zaman, {فَٰحِشَةً} “çirkin bir hayâsızlık” yani büyük günahlardan birini, {أَوْ ظَلَمُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ} “yahut nefislerine zulmettikleri [zaman]” yani günahların herhangi bir türüyle [zulmettikleri zaman] —ki böylece hayâsızlığın bağışlanması hem hususi hem umumi olarak vadedilmiş olsun—, {ذَكَرُوا۟ ٱللَّهَ} “Allah'ı anarlar” yani O'nun kemal derecesindeki azametini hatırlayarak O'ndan hayâ eder ve korkarlar, {فَٱسْتَغْفَرُوا۟} “ve bağışlanma dilerler” Allah'tan, yani şartlarına uygun tövbe ile mağfiret isterler, {لِذُنُوبِهِمْ} “günahları için” yani O da onları bağışlar;
لأنه غفار لمن تاب.
çünkü O, tövbe edeni çokça bağışlayandır.
ولما كان هذا مفهماً لأنه تعالى يغفر كل ذنب أتبعه تحقيق ذلك ونفي القدرة عليه عن غيره، لأن المخلوق لا يمضي غفرانه لذنب إلا إذا كان مما شرع الله غفرانه، فكان لا غافر في الحقيقة إلا الله قال مرغباً في الإقبال عليه بالاعتراض بين المتعاطفين: {ومن يغفر الذنوب} أي يمحو آثارها حتى لا تذكر ولا يجازى عليها {إلا الله} أي الملك الأعلى. ولما كان ﷾ قد تفضل برفع القلم عن الغافل قال: {ولم يصروا على ما فعلوا وهم يعلمون *} أي إنهم على ذنب.
Bu ifade Yüce Allah'ın her günahı bağışladığını hissettirince, bunu pekiştirmeyi ve O'ndan başkasından bu gücü nefyetmeyi bunun ardına ekledi; çünkü yaratılmış bir varlığın bir günahı bağışlaması, ancak Allah'ın bağışlanmasını meşru kıldığı şeylerde geçerli olur. Dolayısıyla hakikatte Allah'tan başka bağışlayıcı yoktur. İki matuf arasına itirazî cümle koyarak O'na yönelmeye teşvik sadedinde şöyle buyurdu: {وَمَن يَغْفِرُ ٱلذُّنُوبَ} “Günahları kim bağışlar?” yani anılmayacak ve cezalandırılmayacak şekilde onların izlerini kim siler, {إِلَّا ٱللَّهُ} “Allah'tan başka?” yani en yüce Hükümrandan başka. O Azze ve Celle gafilden kalemi kaldırmakla lütufta bulunduğundan şöyle buyurdu: {وَلَمْ يُصِرُّوا۟ عَلَىٰ مَا فَعَلُوا۟ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Ve yaptıklarında bile bile ısrar etmezler” yani bir günah üzere olduklarını bildikleri halde.
ولما أتم وصف السابقين وهم المتقون واللاحقين وهم التائبون قال - معلماً بجزائهم الذين سارعوا إليه من المغفرة والجنة مشيراً إليهم بأداة البعد تعظيماً لشأنهم على وجه معلم بأن أحدأً لا يقدر الله حق قدره -: {أولئك} أي العالو الرتبة {جزآؤهم مغفرة} أي لتقصيرهم أو لهفواتهم أو لذنوبهم، وعظمها بقوله: {من ربهم} أي المسحن إليهم بكل إحسان، وأتبع ذلك للإكرام فقال: {وجنات} أيّ جنات، ثم بين عظمها بقوله: {تجري من تحتها الأنهار} حال كونكم {خالدين فيها} هي أجرهم على عملهم {ونعم أجر العاملين *} هي، هذا على تقدير أن تكون الإشارة لجميع الموصوفين، وإن كانت للمستغفرين خاصة فالأمر واضح في نزول رتبتهم عمن قبلهم.
Önde gelenler olan takva sahiplerinin ve ardından gelenler olan tövbekârların vasfını tamamlayınca, hiç kimsenin Allah'ı hakkıyla takdir edemeyeceğini bildiren bir üslupla ve şanlarını yüceltmek için uzaklık işaret edatıyla onlara işaret ederek, koşup yarıştıkları mükâfatları olan mağfiret ve cenneti bildirip şöyle buyurdu: {أُو۟لَٰٓئِكَ} “İşte onların” yani o yüksek mertebelilerin, {جَزَآؤُهُم مَّغْفِرَةٌ} “mükâfatları bir bağışlanmadır” yani kusurları, sürçmeleri veya günahları için [bir bağışlanmadır]. Bunu şu sözüyle yüceltti: {مِّن رَّبِّهِمْ} “Rablerinden” yani her türlü ihsanla kendilerine lütufta bulunan [Rablerinden]. İkramı pekiştirmek için bunu ekleyip şöyle buyurdu: {وَجَنَّٰتٌ} “ve cennetlerdir” hem de ne cennetler! Sonra onun büyüklüğünü şu sözüyle beyan etti: {تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَٰرُ} “altından ırmaklar akan”, {خَٰلِدِينَ فِيهَا} “içinde ebedî kalıcılar olarak” ki bu onların amellerinin karşılığıdır; {وَنِعْمَ أَجْرُ ٱلْعَٰمِلِينَ} “amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir!”. Bu, işaretin vasfedilenlerin tamamına yönelik olduğu takdire göredir; şayet sadece istiğfar edenlere yönelik ise, onların mertebesinin öncekilerden daha aşağıda olduğu açıktır.
ولما فرغ من بيان الزلل الذي وقع لهم به الخلل، والترهيب مما يوقع فيه، والترغيب فيما ينجى منه في تلك الأساليب التي هي أحلى من رائق الزلال ولذيذ الوصال بعد طول المطال أخذ يشجعهم على الجهاد لذوي الفساد، فبدأ بالسبب الأقوى، وهو الأمر بمشاهدة مصارع من مضى من المكذبين برؤية ديارهم وتتبع آثارهم مع أنهم كانوا أشد خلقاً وأقوى همماً وأكثر عدداً وأحكم عدداً، فقال تعالى معللاً للأمر بالمسارعة إلى المغفرة: {قد خلت} ولما كان العلم بالقريب في الزمان والمكان أتم، وكان الذين وقعت فيهم السنن جميع أهل الأرض، ولا في جميع الزمان، أثبت الجار فقال: {من قبلكم} اي فلا تظنوا بما أملى لهم بهذه الإدالة أن نعمته انقطعت عنهم {سنن} أي وقائع سنها الله في القرون الماضية والأمم الخالية في المؤمنين والمكذبين، وأحوال وطرائق كانت للفريقين، فتأسوا بالمؤمنين وتوقعوا لأعدائكم مثل ما للمكذبين، فانظروا وأنعموا التأمل في أحوال الفريقين وإن لم يحصل ذلك إلا بالسير في الكد والتعب الشديد {فسيروا في الأرض} أي للاتعاظ بأحوال تلك الأمم برؤية آثارهم لتضموا الخير إلى الخير، وتعتبروا من العين بالأثر، وتقرنوا بين النقل والنظر، ولما كان الرجوع عن الهفوة واجباً على الفور عقب بالفاء قوله: {فانظروا} أي نظر اعتبار، ونبه على
Kendilerinde aksaklığa yol açan sürçmeyi açıklamayı, buna sürükleyen şeylerden korkutmayı ve bundan kurtaran şeylere teşvik etmeyi —uzun bir bekleyişten sonra duru tatlı sudan ve lezzetli vuslattan daha tatlı olan bu üsluplarla— tamamlayınca; onları fesat ehline karşı cihada teşvik etmeye başladı. En güçlü sebepten başladı ki bu da yaratılışça daha güçlü, azimce daha kuvvetli, sayıca daha çok ve teçhizatça daha sağlam olmalarına rağmen geçmiş yalanlayıcıların yurtlarını görerek ve geride bıraktıkları izleri takip ederek onların yıkılıp gittikleri yerleri müşahede etmeyi emretmektir. Yüce Allah mağfirete koşma emrini gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {قَدْ خَلَتْ} “Gelip geçmiştir”. Zamanca ve mekânca yakın olanı bilmek daha tam olduğu ve sünnetlerin içlerinde cereyan ettiği kimseler bütün yeryüzü ahalisi olmadığı ve bütün zamanlarda da vuku bulmadığı için cer edatını getirip şöyle buyurdu: {مِن قَبْلِكُمْ} “sizden önce” yani bu üstünlükle onlara mühlet vermesinden ötürü nimetinin onlardan kesildiğini sanmayın, {سُنَنٌ} “sünnetler” yani geçmiş asırlarda ve eski ümmetlerde müminler ve yalanlayıcılar hakkında Allah'ın koyduğu kanunlar/hadiseler, her iki grubun içinde bulunduğu haller ve yollar [gelip geçmiştir]. Müminleri örnek alın ve yalanlayıcıların başına gelenlerin benzerini düşmanlarınız için bekleyin. Bakın ve her iki zümrenin durumunu iyice tefekkür edin; bu ancak zahmetli ve çok yorucu bir yolculukla elde edilse bile. {فَسِيرُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ} “Yeryüzünde gezip dolaşın” yani o ümmetlerin geride bıraktıkları izleri görerek durumlarından ibret almak için; böylece hayrı hayra ekleyesiniz, eserden müessire ibret alasınız, nakil ile basireti birleştiresiniz. Hatadan dönmek derhal vacip olduğu için 'fâ' edatıyla şu sözünü bağladı: {فَٱنظُرُوا۟} “bir bakın” yani ibret nazarıyla bakın. Üzerinde
عظمة المنظور فيه بأنه أهل لأن يستفهم عنه لأنه خرج عن العوائد فتعاظم إشكاله فقال: {كيف كان عاقبة} أي آخر أمر {المكذبين *} .
düşünülecek şeyin azametine, alışılagelmişin dışına çıkıp anlaşılması güçleştiği için sorulmaya layık olduğunu belirterek dikkat çekti ve şöyle buyurdu: {كَيْفَ كَانَ عَٰقِبَةُ} “Sonu nasıl oldu” yani akıbeti [nasıl oldu], {ٱلْمُكَذِّبِينَ} “yalanlayanların”.
ولما تكفلت هذه الجمل بالهداية إلى سعادة الدارين نبه على ذلك ﷾ بقوله على طريق الاستفتاح: {هذا بيان} أي يفيد إزالة الشبه {للناس} أي المصدقين والمكذبين {وهدى} أي إرشاد بالفعل {وموعظة} أي ترقيق {للمتقين*} .
Bu cümleler iki cihan saadetine hidayet etmeyi üstlenince, O Azze ve Celle söze başlama yoluyla şu sözüyle buna dikkat çekti: {هَٰذَا بَيَانٌ} “Bu bir açıklamadır” yani şüpheleri gidermeyi sağlayan [bir açıklamadır], {لِّلنَّاسِ} “insanlar için” yani tasdik edenler ve yalanlayanlar için, {وَهُدًى} “ve bir hidayettir” yani fiilen bir yol göstermedir, {وَمَوْعِظَةٌ} “ve bir öğüttür” yani [kalpleri] incelten bir öğüttür, {لِّلْمُتَّقِينَ} “takva sahipleri için”.
ولما أمرهم بالمسارعة وأتبعها علتها ونتيجتها نهاهم عما يعوق عنها من قبل الوهن الذي عرض لهم عند رؤيتهم الموت فقال - ويجوز أن يعطف على ما تقديره: فتبينوا واهتدوا واتعظوا إن كنتم متقين، وانظروا أخذنا لمن كان قبلكم من أهل الباطل وإن كان لهم دول وصولات ومكر وحيل -: {ولا تهنوا} أي في جهاد أعدائكم الذين هم أعداء الله، فالله معكم عليهم، وإن ظهروا يوم أحد نوع ظهور فسترون إلى من يؤول الأمر {ولا تحزنوا} أي على ما أصابكم منهم ولا على غيره مما عساه ينوبكم {و} الحال أنكم {أنتم الأعلون} أي في الدارين {إن كنتم مؤمنين *} أي إن كان الإيمان - وهو التصديق بكل ما يأتي عن الله - لكم صفة راسخة، فإنهم لا يهنون؛
Onlara yarışmayı emredip ardından bunun gerekçesini ve neticesini getirince, ölümü gördüklerinde kendilerine arız olan gevşeklik yönünden onları bundan alıkoyan şeyden nehyetti ve şöyle buyurdu —takdiri: 'Eğer takva sahibi iseniz iyice anlayın, hidayete erin ve ibret alın; güçleri, hâkimiyetleri, hile ve tuzakları olsa bile sizden önceki batıl ehlinin canını nasıl aldığımıza bir bakın' şeklinde olan cümleye atfedilmesi de caizdir—: {وَلَا تَهِنُوا۟} “Gevşemeyin” yani Allah'ın da düşmanı olan düşmanlarınızla cihat hususunda [gevşemeyin]; zira Allah onlara karşı sizinle beraberdir. Uhud günü bir nevi üstünlük sağladılarsa da işin kime varacağını yakında göreceksiniz; {وَلَا تَحْزَنُوا۟} “ve üzülmeyin” yani onların size verdiği zarara da başınıza gelebilecek diğer şeylere de [üzülmeyin], {وَأَنتُمُ ٱلْأَعْلَوْنَ} “ve sizler en üstün olanlarsınız” yani her iki yurtta da [en üstünsünüz], {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} “eğer inanıyorsanız” yani şayet iman —ki o da Allah'tan gelen her şeyi tasdik etmektir— sizin köklü bir sıfatınız ise; zira onlar asla gevşemezler;
لأنكم بين إحدى الحسنيين - كما لم يهن من سيقص عليكم نبأهم ممن كانوا مع الأنبياء قبلكم لعلوكم عدوكم، أما في الدنيا فلأن دينكم حق ودينهم باطل، ومولاكم العزيز الحكيم الذي قد وعدكم الحق الملكَ الكبير لمن قتل، والنصر والتوزر لمن بقي، وهو حي قيوم، ولا يخفى عليه شيء من أحوالكم، فهو ناصركم وخاذلكم، وأما في الآخرة فلأنكم في مقعد صدق عند مليك مقتدر، وهم في النار عند ملائكة العذاب الغلاظ الشداد أبداً.
çünkü siz iki güzellikten birindesiniz —tıpkı sizden önce peygamberlerle beraber olup haberleri size anlatılacak olan kimselerin, düşmanlarına karşı üstün oldukları için gevşemedikleri gibi—. Dünyada üstünsünüz; zira sizin dininiz hak, onların dini batıldır; sizin mevlânız öldürülen kimseye büyük mülkü, hayatta kalana ise zaferi ve desteği hak olarak vaat eden Azîz ve Hakîm olan zâttır. O Hayy ve Kayyûm'dur; durumlarınızdan hiçbir şey O'na gizli kalmaz, dolayısıyla O sizin yardımcınız, düşmanınızı ise yardımsız bırakandır. Ahirette ise üstünsünüz; çünkü siz kudret sahibi bir Hükümdarın katında sadakat meclisindesiniz, onlar ise ebediyen kaba ve şiddetli azap meleklerinin yanında ateştedirler.
ولما نهاهم عما تقدم وبشرهم سلاهم وبصرهم بقوله: {إن يمسسكم قرح} أي مصيبة بإدالتهم عليكم اليوم {فقد مس القوم} أي الذين لهم من قوة المحاولة ما قد علمتم، أي في يوم أحد نفسه وفي يوم بدر {قرح مثله} أي في مطلق كونه قرحاً وإن كان أقل من قرحكم في يوم أحد وأكثر منه في يوم بدر، على أنه كما أنه ظفرهم - بعدما أصابهم وأنكأهم يوم بدر بالزهد الذي ليس بعده وهن - بقتل مثل من قتل منكم وأسر مثلكم، ويوم أحد بالقتل
Onları daha önce geçen hususlardan nehyedip müjdeleyince, şu sözüyle onları teselli etti ve basiretlerini açtı: {إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ} “Eğer size bir yara dokunduysa” yani bugün onların size galip gelmesiyle bir musibet [dokunduysa], {فَقَدْ مَسَّ ٱلْقَوْمَ} “o topluluğa da dokunmuştur” yani çabalarının gücünü bildiğiniz o topluluğa, yani bizzat Uhud gününde ve Bedir gününde, {قَرْحٌ مِّثْلُهُۥ} “onun benzeri bir yara” yani Uhud gününde sizin yaranızdan daha az, Bedir gününde ise daha çok olsa bile mutlak olarak yara olması bakımından [onun benzeri bir yara dokunmuştur]. Bununla birlikte O zât, Bedir gününde kendilerine isabet edip onları hırpalayan ve ardından hiçbir gevşeklik bırakmayan sarsıntıdan sonra —sizden öldürülen kadarını öldürmek ve sizin kadarını esir etmek suretiyle— ve Uhud gününde
والهزيمة أول النهار وهم أعداؤه، فهو جدير بأن يظفركم بعد وهنكم وأنتم أولياؤه، فكما لم يضعفهم وهنهم وهم على الباطل فلا تضعفوا أنتم وأنتم على الحق، ترجون من الله ما لا يرجون، فقد أدلناكم عليهم يوماً وأدلناهم عليكم آخر {وتلك الأيام} ولما نبه على تعظيمها بأداة البعد، وكانت إنما تعظم بعظم أحوالها ذكر الحال المنبه عليها بقوله: {نداولها بين الناس} أي بأن نرفع من نشاء تارة ونرفع عليه أخرى.
günün başında öldürme ve hezimetle onları —ki O'nun düşmanlarıdırlar— zafere ulaştırdığı gibi, gevşemenizden sonra sizi —ki O'nun dostlarısınız— zafere ulaştırmaya da elbette layıktır. Onlar batıl üzere oldukları halde gevşeklikleri kendilerini zayıflatmadıysa, siz hak üzere olduğunuz ve Allah'tan onların ummadığı şeyleri umduğunuz halde sakın zayıflık göstermeyin. Bir gün biz sizi onlara galip kıldık, başka bir gün de onları size galip kıldık. {وَتِلْكَ ٱلْأَيَّامُ} “İşte o günler”; uzaklık işaret edatıyla onların azametine dikkat çekince ve günler ancak içindeki durumların büyüklüğüyle büyüyünce, dikkat çekilen durumu şu sözüyle zikretti: {نُدَاوِلُهَا بَيْنَ ٱلنَّاسِ} “biz onları insanlar arasında döndürür dururuz” yani kimi zaman dilediğimizi üstün kılarak, kimi zaman da başkasını ona üstün kılarak.
ولما كان التقدير: ليدال على من كانت له الدولة، فيعلم كل أحد أن الأمر لنا بلا شريك ولا منازع عطف عليه قوله: {وليعلم الله} أي المحيط بجميع الكمال {الذين آمنوا} أي بتصديق دعوى الإيمان بنية الجهاد فيكرمهم، ومعنى {ليعلم} أنه يفعل فعل من يريد علم ذلك بأن يبرز ما يعلمه غيباً إلى عالم الشهادة ليقيم الحجة على الفاعلين على ما يتعارفه الناس بينهم {ويتخذ منكم شهداء} أي بأن يجعل قتلهم عين الحياة التي هي الشهادة، لا غيبة فيها، فهو ﷾ يزيد في إكرامهم بما صدقوا في إيمانهم بأن لا يكونوا مشهوداً عليهم
Takdirî mana: 'Devlet kime ait idiyse aleyhine çevrilsin de herkes hükmün ortaksız ve çekişmesiz yalnızca bize ait olduğunu bilsin diye' şeklinde olunca, şu sözünü ona atfetti: {وَلِيَعْلَمَ ٱللَّهُ} “Ve Allah bilsin diye” yani bütün kemalatı kuşatan [Allah bilsin diye], {ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟} “iman edenleri” yani cihat niyetiyle iman davasını doğrulayanları [bilsin de] onlara ikram etsin diye. {لِيَعْلَمَ} “bilsin diye” ifadesinin manası; insanların aralarında bildikleri ölçülere göre amel edenlerin aleyhine hücceti ikame etmek maksadıyla, gayb olarak bildiği şeyi şehadet âlemine çıkarmak suretiyle bunu bilmek isteyen kimsenin fiili gibi bir fiil yapmasıdır. {وَيَتَّخِذَ مِنكُمْ شُهَدَآءَ} “ve sizden şehitler edinsin diye” yani onların öldürülmesini, içinde hiçbir gaybubet bulunmayan şahitliğin ta kendisi olan hayat kılsın diye. O Azze ve Celle, kabirlerindeki bir fitneyle veya başka bir şeyle aleyhlerine asla şahit olunmaması,
أصلاً بفتنة في قبورهم ولا غيرها ولا يغفلوا بخوف ولا صعق ولا غيره، فإن الله يحب المؤمنين، وليعلم الذين ظلموا ويمحق منهم أهل الجحد والاعتداء {والله} أي الملك الأعلى {لا يحب الظالمين *} أي الذين يخالف فعلهم قولهم، فهو لا يستشهدهم، وإنما يجعل قتلهم أول خيبتهم وعذابهم، وفيه بشارة في ترغيب بأنه لا يفعل مع الكفرة فعل المحب، لئلا يحزنوا على ما أصابهم، ونذارة في تأديب بأنهم ما أخذوا إلا بتضييعهم الثغر الذي أمرهم به من التزموا طاعته وأمر الله بها في المنشط والمكره بحفظه، وأقبلوا على الغنائم قبل أن يفرغوا من العدو، والآية من الاحتباك: إثبات الاتخاذ أولاً دال على نفيه ثانياً، وإثبات الكراهة ثانياً دال على المحبة أولاً.
korku, bayılma veya başka bir şeyle asla gaflete düşürülmemeleri suretiyle imanlarındaki sadakatlerine karşılık onlara ikramını artırır; zira Allah müminleri sever. Zulmedenleri de bilsin ve içlerinden inkâr ve tecavüz ehlini helak edip silsin diye. {وَٱللَّهُ} “Ve Allah” yani en yüce Hükümran, {لَا يُحِبُّ ٱلظَّٰلِمِينَ} “zalimleri sevmez” yani fiilleri sözlerine uymayanları; dolayısıyla onları şehit kılmaz, bilakis onların öldürülmesini hüsranlarının ve azaplarının başlangıcı yapar. Bunda, başlarına gelene üzülmesinler diye kâfirlere seven kimsenin muamelesini yapmayacağını bildiren teşvik dolu bir müjde; itaatiyle bağlandıkları ve Allah'ın da darlıkta ve genişlikte korunmasını emrettiği zâtın kendilerine emrettiği mevziyi terk ettikleri ve düşmanı tamamen bitirmeden ganimetlere yöneldikleri için cezalandırıldıklarını bildiren terbiye edici bir uyarı vardır. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birinci kısımda edinmenin (ittihâz) ispatı ikincide bunun nefyine delalet eder; ikinci kısımda hoşnutsuzluğun ispatı ise birincide sevgiye delalet eder.
ولما قدم التنفير من الظلم دلالة على الاهتمام به أكمل ثمرات المداولة بقوله: {وليمحص} أي وليطهر {الله} أي ذو الجلال والإكرام {الذين أمنوا} أي إن أصيبوا، ويجعل مصيبتهم سبباً لقوتهم {ويمحق الكافرين *} أي شيئاً فشيئاً في تلك الحالتين بما يلحقهم من
Ona verilen öneme delalet etmesi için zulümden nefret ettirmeyi öne alınca, günlerin döndürülmesinin semerelerini şu sözüyle tamamladı: {وَلِيُمَحِّصَ} “Ve arındırsın diye” yani temizlesin diye, {ٱللَّهُ} “Allah” celal ve ikram sahibi [Allah], {ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟} “iman edenleri” yani başlarına bir musibet geldiğinde [arındırsın] ve onların musibetini güçlenmelerine bir sebep kılsın [diye], {وَيَمْحَقَ ٱلْكَٰفِرِينَ} “kâfirleri de mahvetsin [diye]” yani kendilerine isabet eden murdarlıkla bu iki durumda peyderpey [mahvetsin].
الرجس، أما إذا كانت لهم فبالنقص بالقوة بالبطر الموجب للعكس، وأما إذا كانت عليهم فبالنقص بالفعل الموجب للقطع بالنار. ولما كان السياق يرشد إلى أن المعنى: أحسبتم أنه لا يفعل ذلك، عادله بقوله: {أم حسبتم} أي يا من استكره نبينا على الخروج في هذا الوجه {أن تدخلوا الجنة} أي التي أعدت للمتقين {ولما يعلم الله} أي يفعل المحيط علماً وقدرة بالامتحان فعل من يريد أن يعلم {الذين جاهدوا منكم} أي أوقعوا الجهاد بصدق العزيمة، ثم أمضوه بالفعل تصديقاً للدعوى {ويعلم الصابرين *} أي الذين شأنهم الصبر عند الهزاهز والثبات عند جلائل المصائب تصديقاً لظاهر الغرائز، فإن ذلك أعظم دليل على الوثوق بالله ووعده الذي هو صريح الإيمان.
Üstünlük onlarda olduğunda, tersine dönmeyi gerektiren şımarıklık sebebiyle güç bakımından noksanlaşarak; üstünlük aleyhlerine olduğunda ise ateşle köklerinin kazınmasını gerektiren fiilî noksanlaşma ile [mahvetsin]. Bağlam, mananın 'Bunu yapmayacağını mı sandınız?' şeklinde olduğuna irşat edince, şu sözüyle onu dengeledi: {أَمْ حَسِبْتُمْ} “Yoksa sandınız mı?” yani ey Peygamberimizi bu sefere çıkmaya zorlayanlar! {أَن تَدْخُلُوا۟ ٱلْجَنَّةَ} “cennete gireceğinizi” yani takva sahipleri için hazırlanan o cennete, {وَلَمَّا يَعْلَمِ ٱللَّهُ} “Allah bilmeden önce” yani ilmi ve kudretiyle her şeyi kuşatan zât, imtihan yoluyla bilmek isteyen kimsenin fiilini yapmadan önce, {ٱلَّذِينَ جَٰهَدُوا۟ مِنكُمْ} “içinizden cihat edenleri” yani samimi bir azimle cihat eden, sonra da davalarını doğrulamak için bunu fiilen gerçekleştirenleri, {وَيَعْلَمَ ٱلصَّٰبِرِينَ} “ve sabredenleri bilmeden [önce]?” yani içteki fıtratı doğrulamak üzere sarsıntılar anında sabretmek ve büyük musibetler karşısında sebat etmek şanından olanları. Zira bu, صريح imanın ta kendisi olan Allah'a ve O'nun vaadine güvenmenin en büyük delilidir.
ولما أرشد السياق إلى أن التقدير: فلقد كنتم تقولون: لئن خرجت بنا ليبتلين الله بلاء حسناً، عطف عليه قوله: {ولقد} ويجوز أن يكون حالاً من فاعل {حسبتم} {كنتم تمنون الموت} أي الحرب، عبر عنها به لأنها سببه، ولقد تمنى بعضهم الموت نفسه بتمني الشهادة
Bağlam takdirin: 'Siz: Eğer bizi savaşa çıkarırsan Allah bizi elbette güzel bir imtihanla sınayacaktır, diyordunuz' şeklinde olduğuna irşat edince, şu sözünü ona atfetti: {وَلَقَدْ} “Andolsun ki” —{حَسِبْتُمْ} fiilinin failinden hâl olması da caizdir— {كُنتُمْ تَمَنَّوْنَ ٱلْمَوْتَ} “siz ölümü temenni ediyordunuz” yani savaşı; savaşa sebep olduğu için ondan ölüm diye söz edilmiştir; nitekim bazısı şehitliği arzulayarak bizzat ölümün kendisini temenni etmişti,
{من قبل أن تلقوه} أي رغبة فيما أعد الله للشهداء {فقد رأيتموه} أي برؤية قتل إخوانكم، والضمير يصلح أن يكون للموت المعبر به عن الحرب، وللموت نفسه برؤية أسبابه القريبة، وقوله: {وأنتم تنظرون *} بمعنى رؤية العين، فهو تحقيق لإرادة الحقيقة.
{مِن قَبْلِ أَن تَلْقَوْهُ} “onunla karşılaşmadan önce” yani Allah'ın şehitler için hazırladığı şeylere rağbet ederek. {فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ} “İşte onu gördünüz” yani kardeşlerinizin öldürüldüğünü görerek. Zamir, kendisinden savaş diye kinaye edilen ölüme de, yakın sebeplerini görmek suretiyle bizzat ölümün kendisine de uygun düşebilir. {وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ} “bakıp dururken” sözü ise gözle görmek anlamındadır; dolayısıyla hakiki anlamın kastedildiğini pekiştirmedir.
ولما كان التقدير: فانهزمتم عندما صرخ الشيطان كذباً: ألا إن محمداً قد قتل! ولم يكن لكم ذلك فإنكم إنما تعبدون رب محمد الحي القيوم وتقاتلون له، وأما محمد فما هو بخالد لكم في الدنيا قال: {وما محمد إلا رسول} أي من شأنه الموت، لا إله، ثم قرر المراد من السياق بقوله: {قد خلت} أي بمفارقة أممهم، إما بالموت أو الرفع إلى السماء، ولما كان المراد أن الخلو منهم إنما كان في بعض الزمان الماضي لما مضى أثبت الجار فقال: {من قبله الرسل} أي فيسلك سبيلهم، فاسلكوا أنتم سبيل من نصح نفسه من أتباعهم فاستمسك بنورهم.
Takdir: 'Şeytan yalan yere: «Haberiniz olsun, Muhammed öldürüldü!» diye bağırdığında bozguna uğradınız. Oysa böyle yapmamanız gerekirdi; zira sizler ancak Muhammed'in Hayy ve Kayyûm olan Rabbine ibadet ediyor ve O'nun için savaşıyorsunuz. Muhammed ise dünyada sizin aranızda ebedî kalacak değildir' şeklinde olunca şöyle buyurdu: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ} “Muhammed ancak bir peygamberdir” yani ilah değil, ölmek şanından olan [bir elçidir]. Sonra bağlamdan kastedilen gayeyi şu sözüyle pekiştirdi: {قَدْ خَلَتْ} “geçip gitmiştir” yani ya ölümle ya da göğe yükseltilmek suretiyle ümmetlerinden ayrılmışlardır. Onların geçip gitmelerinin, geçmiş zamandaki vakitlerin sadece bir kısmında cereyan ettiği kastedildiğinden, harf-i ceri zikrederek şöyle buyurdu: {مِن قَبْلِهِ ٱلرُّسُلُ} “ondan önce de peygamberler” yani o da onların yolunu tutacaktır; öyleyse siz de onların tabilerinden nefsine hayır dileyen ve onların nuruna sımsıkı sarılan kimselerin yolunu tutun!
ولما سبب عن ذلك إنكار انهزامهم ودعتهم على تقدير فقده أنكر عليهم بقوله: {أفإن} ولما كان الملك القادر على ما يريد
Onun yokluğu varsayımı üzerine [meydana gelen] bozguncuklarını ve pörsümelerini buna bağlayıp kınayarak, şu sözüyle onları azarladı: {أَفَإِين} “Şimdi o”. Dilediğine gücü yeten Hükümran Melik,
لا يقول شيئاً وإن كان فرضاً إلا فعله ولو على أقل وجوهه، وكان في علمه سبحانه أنه ﷺ يموت موتاً - لكونه على فراشه، وقتلاً - لكونه بالسم، قال: {مات} أي موتاً على الفراش {أو قتل} أي قتلاً {انقلبتم} أي عن الحال التي فارقكم عليها فأضعتم مشاعر الدين وتركتم مشاريع المرسلين! ثم قرر المعنى بقوله: {على أعقابكم} لئلا يظن أن المراد مطلق الانتقال وإن كان على الاستواء والانتقال إلى أحسن {ومن} أي انتقلتم والحال أنه من {ينقلب على عقبيه} أي بترك ما شرعه له نبيه أو التقصير فيه {فلن يضر الله} أي المحيط بجميع العظمة {شيئاً} لأنه متعالٍ عن ذلك بأن الخلق كلهم طوع أمره، لا يتحركون حركة إلا على وفق مراده، فلو أراد لهداهم أجمعين، ولو أراد أضلهم أجمعين، وإنما يضر ذلك المنقلب نفسه لكفره بالله، وسيجزي الله الشاكرين، ومن سار ثابتاً على المنهج السوي فإنما ينفع نفسه لشكره لله {وسيجزي الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {الشاكرين *} أي كلهم، فالآية من الاحتباك: أثبت الانقلاب وعدم الضر أولاً دليلاً على حذف ضده ثانياً، والجزاء ثانياً دليلاً على حذف مثله أولاً.
farz bile olsa bir şeyi en asgari düzeyde de olsa yapmadıkça söylemeyeceğinden ve O Sübhânehu'nun ilminde onun sallallâhu aleyhi ve sellem -yatağında bulunması hasebiyle- eceliyle ölümü de, -zehirlenmiş olması sebebiyle- öldürülmesi de yer aldığından şöyle buyurdu: {مَّاتَ} “ölür” yani yatağında eceliyle vefat eder {أَوْ قُتِلَ} “veya öldürülürse” yani katledilirse {ٱنقَلَبْتُمْ} “dönecek misiniz?” yani sizi üzerinde bıraktığı o halden geri dönüp dinin şiarlarını zayi mi edecek ve peygamberlerin açtığı çığırları terk mi edeceksiniz! Sonra kastedilen manayı şu sözüyle pekiştirdi: {عَلَىٰٓ أَعْقَٰبِكُمْ} “ökçeleriniz üzerinde” —tâ ki kastedilenin mutlak bir intikal yahut denk ya da daha güzele bir geçiş olduğu sanılmasın. {وَمَن} “Kim de” yani siz geri döndünüz, oysa durum şudur ki kim {يَنقَلِبْ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ} “ökçeleri üzerinde gerisin geri dönerse” yani peygamberinin kendisi için koyduğu şeriatı terk ederek veya onda kusur işleyerek [dönerse], {فَلَن يَضُرَّ ٱللَّهَ} “Allah'a asla zarar veremez” yani bütün azameti kuşatmış olan [Allah'a] {شَيْـًٔا} “hiçbir şekilde [zarar veremez]”. Zira O, bundan münezzehtir; nitekim bütün mahlûkat O'nun emrine boyun eğmiştir, O'nun iradesine uygun düşen dışında hiçbir hareket yapamazlar. Şayet dileseydi hepsini birden hidayete erdirirdi, dileseydi hepsini birden saptırırdı. O gerisingeri dönen kimse Allah'ı inkâr etmesi sebebiyle ancak kendi nefsine zarar verir. Allah ise şükredenlerin mükâfatını verecektir. Dosdoğru yol üzerinde sebatla yürüyen kimse de Allah'a şükretmesi sebebiyle ancak kendi nefsine fayda sağlar. {وَسَيَجْزِى ٱللَّهُ} “Ve Allah mükâfatlandıracaktır” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah] {ٱلشَّٰكِرِينَ} “şükredenleri.” Yani onların hepsini. Ayette ihtibâk sanatı vardır: İlk cümlede geri dönme ve zarar verememe zikredilmiş, ikinci cümlede ise bunun zıddının hazfedildiğine delil kılınmıştır; ikinci cümlede mükâfat zikredilmiş, birinci cümlede ise benzerinin hazfedildiğine delil kılınmıştır.
ولما كان موت الرأس من أنصار الدين لا يصلح أن يكون سبباً للفرار إلا إذا كان موته بغير إذن صاحب الدين، وكان الفرار لا يصلح إلا أذا كان يمكن أن يكون سبباً للنجاة، وأما إذا كان موته لا يكون إلا بإرادة رب الدين، والفرار لا يكون سبباً في زيادة الأجل ولا نقصه؛ أشار إلى ذلك بقوله: {وما كان لنفس} أي من الأنفس كائنة من كانت {أن تموت} أي بشيء من الأشياء {إلا بإذن الله} أي بعلم الملك الأعلى الذي له الإحاطة التامة وإرادته وتمكينه من قبضها «كتب لكل نفس عمرها» {كتاباً مؤجلاً} أي أجلاً لا يتقدم عنه بثبات، ولا يتأخر عنه بفرار أصلاً.
Din yardımcılarının önderinin ölümü, ancak o din sahibinin izni olmaksızın gerçekleştiğinde kaçmaya bir gerekçe olabilirken; kaçış da ancak kurtuluşa bir sebep teşkil etme ihtimali bulunduğunda uygun düşebilirken; oysa onun ölümü ancak dinin Rabbinin iradesiyle vuku bulduğundan ve kaçmak da ecelin uzamasına veya kısalmasına sebep olamayacağından, şu sözüyle buna işaret etti: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ} “Hiçbir kimse için söz konusu değildir” yani kim olursa olsun hiçbir can için [mümkün değildir], {أَن تَمُوتَ} “ölmesi” yani herhangi bir şey sebebiyle [vefat etmesi], {إِلَّا بِإِذْنِ ٱللَّهِ} “Allah'ın izni olmaksızın” yani tam bir ihata sahibi olan Yüce Melik'in ilmi, iradesi ve o canı kabzetmeye imkân vermesi olmaksızın. «Her nefis için ömrü yazılmıştır», {كِتَٰبًا مُّؤَجَّلًا} “ertelenmiş bir yazı olarak.” Yani sebat etmekle öne alınmayan, kaçmakla da asla geciktirilmeyen bir ecel olarak.
ولما كان المعنى: فمن أقدم شكرته ولم يضره الإقدام، ومن أحجم ذممته ولم ينفعه الإحجام، وكان الحامل على الإقدام إيثار ما عند الله، والحامل على الإحجام إيثار الدنيا؛ عطف على ذلك قوله: {ومن يرد ثواب الدنيا} أي بعمله - كما افهمه التعبير بالثواب، وهم المقبلون على الغنائم بالنهب والفارون كفراً لنعمة الله {نؤته منها} أي ما أراد، وختام الآية يدل على أن التقدير هنا: وسنردي الكافرين ولكنه طواه رفقاً لهم {ومن يرد ثواب الآخرة} أي وهم الثابتون شكراً على إحسانه إليهم من غير أن يشغلهم شاغل عن الجهاد، ولما كان قصد الجزاء غير قادح في الإخلاص منه من الله تعالى علينا قال:
Mana: 'Kim ileri atılırsa ona teşekkür ederim ve ileri atılması ona zarar vermez; kim de geri durursa onu yererim ve geri durması ona fayda sağlamaz' şeklinde olunca ve ileri atılmaya sevk eden âmil Allah katındakileri tercih etmek, geri durmaya sevk eden âmil ise dünyayı tercih etmek olunca; şu sözünü buna atfetti: {وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ ٱلدُّنْيَا} “Kim dünya sevabını (menfaatini) isterse” yani ameliyle [isterse] —nitekim 'sevap' tabiri de bunu hissettirmektedir; bunlar da yağma amacıyla ganimetlere üşüşenler ve Allah'ın nimetine nankörlük ederek kaçanlardır— {نُؤْتِهِۦ مِنْهَا} “ondan kendisine veririz” yani dilediği şeyi [veririz]. Ayetin sonu burada takdirin: 'Kâfirleri ise helak edeceğiz' şeklinde olduğuna delalet eder; ancak onlara lütufta bulunmak için bunu üstü kapalı geçmiştir. {وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ ٱلْءَاخِرَةِ} “Kim de ahiret sevabını isterse” —bunlar da hiçbir meşgale kendilerini cihattan alıkoymaksızın, Allah'ın kendilerine olan ihsanına şükür olarak sebat edenlerdir—; karşılık gözetme kastı ihlası zedelemeyen bir durum olduğundan, Allah Teâlâ bize lütufta bulunarak şöyle buyurdu:
{نؤته} ونبه على أن العمل لذات الله من غير نظر إلى ثواب ولا عقاب أعلى فقال: {منها} أي وسنجزيه لشكره، وهو معنى قوله: {وسنجزي الشاكرين *} لكنه أظهر لتعليق الحكم بالوصف وعمم.
{نُؤْتِهِ} “kendisine veririz” ve sevap yahut ceza gözetmeksizin sırf Allah rızası için yapılan amelin daha yüce olduğuna dikkat çekmek üzere: {مِنْهَا} “ondan” buyurdu. Yani şükrüne karşılık onu mükâfatlandıracağız; bu da {وَسَنَجْزِى ٱلشَّٰكِرِينَ} “Şükredenleri ise mükâfatlandıracağız.” sözünün manasıdır. Fakat hükmü vasfa bağlamak ve genele teşmil etmek için [ismini] açıkça zikretmiştir.
ولما ذكر ﷾ هذه الجمل على هذا الوجه الذي بين فيه العلل، وأوضح بحال الزلل، وكان التقدير بعد انقضائها: فكأين من قوم أمرناهم بالجهاد، فكانوا على هذين القسمين، فأثبنا الطائع وعذبنا العاصي، ولم يضرنا ذلك شيئاً، ولا جرى شيء منه على غير مرادنا، عطف عليه يؤسيهم بطريق الصالحين من قبلهم ويسيلهم بأحوالهم قوله: {وكأين} وهي بمعنى كم، وفيها لغات كثيرة، قرىء منها في العشر بثنتين: الجمهور بفتح الهمزة بعد الكاف وتشديد الياء المكسورة، وابن كثير وأبو جعفر بألف ممدودة بعد الكاف وهمزة مكسورة، ولعلها أبلغ - لأنه عوض عن الحرف المحذوف - من المشهورة بالمد، والمد أوقع في النفس وأوقر في القلب؛ وفيها كلام كثير - في لغاتها ومعناها وقراءاتها المتواترة والشاذة وصلاً ووقفاً، ورسمها في مصحف الإمام عثمان بن عفان رضي الله عنه
[Allah] [azze ve celle] illetleri açıkladığı ve ayak kayması durumunu izah ettiği bu minval üzere bu cümleleri zikredince ve bunların hitamından sonra takdir: 'Cihat emrettiğimiz nice topluluklar vardı da bu iki kısma ayrıldılar; itaat edene mükâfat verdik, isyan edene azap ettik. Bu durum bize zerre kadar zarar vermedi ve bunlardan hiçbiri irademiz dışında cereyan etmedi' şeklinde olunca, kendilerinden önceki salihlerin yoluyla onları teselli etmek ve durumlarıyla hüzünlerini hafifletmek üzere şu sözünü buna atfetti: {وَكَأَيِّن} “Nice”. Bu kelime [Arapçada] kem (كَمْ) anlamındadır ve pek çok lehçesi vardır. On kıraat içinde bunlardan iki tanesi okunmuştur: Cumhur, kâf harfinden sonra hemzenin fethası ve kesreli yâ'nın şeddesiyle [ve-ke-eyyin], İbn Kesîr ile Ebû Ca'fer ise kâf'tan sonra medli bir elif ve kesreli hemze ile [ve-kâ-in] şeklinde okumuşlardır. Belki de bu kıraat —hazfedilen harfin bedeli olduğu için— med ile meşhur olandan daha beliğdir; zira med nefiste daha etkili, kalpte daha vakarlıdır. Bu kelimenin lehçeleri, manası, vasıl ve vakıf hallerindeki mütevatir ve şaz kıraatleri ile İmam Osman b. Affân radıyallâhu anh'ın mushafındaki yazılışı hususunda pek çok söz söylenmiştir;
الذي وقع إجماع الصحابة عليه ليكون المرجع عند الاختلاف إليه، وهل هي بسيطة أو مركبة ومشتقة أو جامدة وفي كيفية التصرف في لغاتها - استوعبته في كتابي الجامع المبين لما قيل في {كأين} ، وقال سبحانه: {من نبي} لتكون التسلية أعظم بذكر ما هو طبق ما وقع في هذه الغزوة من قتل أصحابه، واحتمال العبارة لقتله نفسه بقوله: {قتل} أي ذلك النبي حال كونه {معه} لكن الأرجح إسناد {قتل} إلى {ربيون} لموافقته قراءة الجماعة - سوى الحرميين وأبي عمرو -: قاتل معه {ربيون} أي علماؤهم ورثة الأنبياء، وعلى منهاجهم {كثير فما} أي فما تسبب عن قتل نبيهم وهنهم، أو يكون المعنى ويؤيده الوصف بالكثرة -: قتل الربيون، فما تسبب عن قتلهم أن الباقين بعدهم {وهنوا} أي ضعفوا عن عملهم {لما أصابهم في سبيل الله} أي الملك الأعظم من القتل لنبيهم الذي هو عمادهم، أو لإخوانهم الذين هم أعضادهم لكونه من الله {وما ضعفوا} أي
ki o mushaf, ihtilaf anında kendisine başvurulacak bir merci olsun diye üzerinde sahabelerin icmaının gerçekleştiği mushaftır. Yine bu kelimenin basit mi mürekkep mi, müştak mı câmid mi olduğu ve lehçelerindeki tasarruf biçimleri hakkındaki geniş bilgiyi, {كأين} hakkında söylenenleri derlediğim el-Câmiu'l-Mübîn adlı kitabımda etraflıca ele aldım. Allah Teâlâ {مِّن نَّبِيٍّ} “peygamber [vardı ki]” buyurdu; tâ ki bu gazvede sahabelerinin öldürülmesi şeklinde vuku bulan olayın birebir aynısı zikredilerek teselli daha büyük olsun. İbarenin bizzat [peygamberin] kendisinin öldürülmesine ihtimali de {قُتِلَ} “öldürüldü” yani o nebi öldürüldü, {مَعَهُۥ} “beraberinde” iken şeklindedir; fakat {قُتِلَ} fiilini {رِبِّيُّونَ} kelimesine isnat etmek daha racihtir. Zira bu, Haremeyn imamları ve Ebû Amr dışındaki cemaatin: 'Onunla beraber savaştı' {قَاتَلَ مَعَهُۥ رِبِّيُّونَ} şeklindeki kıraatine de uygundur. [Ribbiyyûn], nebilerin vârisi olan ve onların metodu üzere bulunan âlimleridir. {كَثِيرٌ فَمَا} “pek çok; ama” yani nebilerinin öldürülmesi onların gevşemesine sebep olmadı. Yahut mana —ki çoklukla nitelenmesi de bunu teyit eder—: 'Rabbânî kimseler öldürüldü de, onların öldürülmesi geride kalanların {وَهَنُوا۟} “gevşemelerine” yani amellerinde zaaf göstermelerine sebep olmadı {لِمَآ أَصَابَهُمْ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ} “Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı”' şeklindedir. Yani En Yüce Hükümran'ın yolunda, dayanakları olan peygamberlerinin veya destekçileri olan kardeşlerinin öldürülmesi sebebiyle [gevşemediler], çünkü bu Allah katındandır. {وَمَا ضَعُفُوا۟} “Ve zaaf göstermediler” yani
مطلقاً في العمل ولا في غيره {وما استكانوا} أي وما خضعوا لأعدائهم فطلبوا أن يكونوا تحت أيديهم - تعريضاً بمن قال: اذهبَوا إلى أبي عامر الراهب ليأخذ لنا أماناً من أبي سفيان، بل صبروا، فأحبهم الله لصبرهم {والله} أي الذي له صفات الكمال {يحب الصابرين *} أي فليفعلن بهم من النصر وإعلاء القدر وجميع أنواع الإكرام فعل من يحبه.
ne amelde ne de başka bir şeyde asla [zayıflık göstermediler]. {وَمَا ٱسْتَكَانُوا۟} “ve boyun eğmediler” yani düşmanlarına boyun eğip onların boyunduruğu altına girmeyi istemediler —ki bu, 'Ebû Âmir er-Râhib'e gidin de Ebû Süfyân'dan bizim için eman alsın' diyen kimselere bir üstü kapalı dokundurmadır—; bilakis sabrettiler, Allah da sabırları sebebiyle onları sevdi. {وَٱللَّهُ} “Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {يُحِبُّ ٱلصَّٰبِرِينَ} “sabredenleri sever.” Yani kendisini seven bir kimsenin yapacağı gibi onlara yardım, şanlarını yüceltme ve her türlü ikramda bulunma muamelesi yapacaktır.
ولما أثنى ﷾ على فعلهم أتبعه قولهم فقال: {وما كان} أي شيء من القول {قولهم} أي بسبب ذلك الأمر الذي دهمهم {إلا أن قالوا} أي وهم يجتهدون في نصر دين الله ناسبين الخذلان إلى أنفسهم بتعاطي أسبابه {ربنا اغفر لنا ذنوبنا} أي التي استوجبنا بها الخذلان {وإسرافنا في أمرنا} هضماً لأنفسهم، فمع كونهم ربانيين مجتهدين نسبوا ما أصابهم إلى ذنوبهم، فافعلو أنتم فعلهم لتنالوا من الكرامة ما نالوا، كما أشار لكم ﷾ إلى ذلك قبل الأخذ في قص القصة عندما وصف به المتقين من قوله: {أو ظلموا أنفسهم ذكروا الله فاستغفروا لذنوبهم} [آل عمران: ١٣٥] .
[Allah] [azze ve celle] onların fiillerini övünce, ardından sözlerini zikrederek şöyle buyurdu: {وَمَا كَانَ} “Yoktu” yani herhangi bir söz [yoktu], {قَوْلَهُمْ} “onların sözü” yani başlarına gelen o dehşetli hadise sebebiyle, {إِلَّآ أَن قَالُوا۟} “şöyle demelerinden başka:” Yani Allah'ın dinine yardım için var güçleriyle gayret ederken ve sebeplerine tevessül ettikleri için hezimeti kendi nefislerine nispet ederek [şöyle dediler]: {رَبَّنَا ٱغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا} “'Ey Rabbimiz! Günahlarımızı bağışla” yani hezimeti hak etmemize sebep olan [günahlarımızı], {وَإِسْرَافَنَا فِىٓ أَمْرِنَا} “ve işimizdeki aşırılığımızı'” —kendi nefislerini hakir görerek [böyle söylediler]. Rabbânî ve gayretli kimseler olmalarına rağmen başlarına gelenleri günahlarına bağladılar; öyleyse siz de onlar gibi davranın ki onların ulaştığı ikrama siz de nail olasınız. Nitekim [azze ve celle] kıssayı anlatmaya başlamadan önce takva sahiplerini nitelediği şu sözüyle buna işaret etmişti: {أَوْ ظَلَمُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ ذَكَرُوا۟ ٱللَّهَ فَٱسْتَغْفَرُوا۟ لِذُنُوبِهِمْ} [Âl-i İmrân: 135] “...yahut kendilerine zulmettiklerinde Allah'ı anıp günahları için bağışlanma dilerler...”.
ولما دعوا بمحو ما أوجب الخذلان دعوا بثمرة المحو فقالوا: {وثبت أقدامنا} إشارة إلى أن الرعب من نتائج الذنب، والثبات من ثمرات الطاعة - إنما تقاتلون الناس بأعمالكم - ثم أشاروا إلى أن قتالهم لهم إنما هو لله، لا لحظ من حظوظ النفس أصلاً بقوله: {وانصرنا على القوم الكافرين *} .
Hezimeti gerektiren şeyin silinmesi için dua edince, bu silinmenin semeresini talep ederek şöyle dediler: {وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا} “ve ayaklarımızı sabit kıl”. Bu, korkunun günahın neticelerinden, sebatın ise itaatin meyvelerinden olduğuna bir işarettir —siz insanlarla ancak amellerinizle savaşırsınız—. Sonra düşmanla savaşmalarının nefsin paylarından hiçbir pay için değil, sırf Allah için olduğuna şu sözleriyle işaret ettiler: {وَٱنصُرْنَا عَلَى ٱلْقَوْمِ ٱلْكَٰفِرِينَ} “ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!'”.
فلما تم الثناء على فعلهم وقولهم ذكر ما سببه لهم ذلك من الجزاء فقال {فأتاهم الله} المحيط علماً وقدرةً {ثواب الدنيا} أي بأن قبل دعاءهم بالنصر والغنى بالغنائم وغيرها وحسن الذكر وانشراح الصدر وزوال شبهات الشر.
Onların fiilleri ve sözleri hakkındaki övgü tamamlanınca, bunun kendilerine kazandırdığı mükâfatı zikrederek şöyle buyurdu: {فَـَٔاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ} “Allah da onlara verdi” yani ilim ve kudretiyle her şeyi kuşatan [Allah], {ثَوَابَ ٱلدُّنْيَا} “dünya mükâfatını” yani zafer, ganimetler ve benzeri şeylerle zenginlik, güzel bir nam, göğüs genişliği ve şer şüphelerinin zevali şeklindeki dualarını kabul ederek [verdi].
ولما كان ثواب الدنيا كيف ما كان لا بد أن يكون بالكدر مشوباً وبالبلاء مصحوباً، لأنها دار الأكدار؛ أعراه من وصف الحسن، وخص الآخرة به فقال: {وجسن ثواب الآخرة} أي مجازاً بتوفيقهم إلى الأسباب في الدنيا، وحقيقة في الآخرة، فإنهم أحسنوا في هذا الفعال والمقال، لكونهم لم يطلبوا بعبادتهم غير وجه الله، فأحبهم
Dünya mükâfatı her ne şekilde olursa olsun kederle karışık ve belayla iç içe bulunmak zorunda olduğundan —zira dünya kederler yurdudur— onu 'güzel' vasfından arındırdı ve bunu ahirete has kılarak şöyle buyurdu: {وَحُسْنَ ثَوَابِ ٱلْءَاخِرَةِ} “ve ahiret mükâfatının güzelliğini [verdi]”. Yani mecazen dünyada sebeplere muvaffak kılınmalarıyla, hakikatte ise ahirette [verdi]. Zira onlar bu fiil ve sözlerinde güzel davrandılar; çünkü ibadetleriyle Allah'ın rızasından başkasını talep etmediler. Bu sebeple Allah da onları
لإحسانهم {والله} المحيط بصفات الكمال {يحب المحسنين *} كلهم، فهو جدير بأن يفعل بهم كل جميل ولذلك رفع منزلتهم ولم يجعل ثوابهم بعضاً، كما فعل بمن عبد لإرادة الثواب فقال: {نؤته منها} [آل عمران: ١٤٥] فقد بان أن هذه الآية منعطفة على ما أمر به الصحابة ﵃ على طريقة اللف والنشر المشوش، فنفي الوهن تعريض بمن أشير إليه في آية {ولقد كنتم تمنون الموت} [آل عمران: ١٤٣] ونحو ذلك والثناء لعى قولهم حث عل مثل ما ندبهم إليه في قولهم {ذكروا الله فاستغفروا لذنوبهم} [آل عمران: ١٣٥] وثبات الإقدام إشارة إلى {وأنتم الأعلون إن كنتم مؤمنين} [آل عمران: ١٣٩] وإلى أن ثبات القدم للنصر على أعداء الله كان شاغلاً لهم عن الالتفات إلى غيره، وتعريض بمن أقبل على الغنائم وترك طلب العدو لتمام النصر المشار إليهم بآية {ومن يرد ثواب الدنيا نؤته منها} [آل عمران: ١٤٥] وإيتاء الثواب ناظر إلى النهي عن الربا وما انتظم في سلكه وداناه، وإلى الأمر بالمسارعة إلى الجنة وما والاه، وإيماء إلى أن من فعل فعلهم نال ما نالوا، ومن ترك شيئاً لله عوضه الله خيراً منه، لأن علمه محيط، وكرمه لا يحد، وخزائنه لا تنفد، بل
ihsanları sebebiyle sevdi: {وَٱللَّهُ} “Allah” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan [Allah], {يُحِبُّ ٱلْمُحْسِنِينَ} “iyilik edenleri sever.” Yani onların hepsini [sever]. O, onlara her türlü güzelliği yapmaya layıktır. Bu yüzden onların makamını yüceltti ve mükâfatlarını —sırf mükâfat arzusuyla ibadet eden kimseye: {نُؤْتِهِۦ مِنْهَا} [Âl-i İmrân: 145] “Ondan kendisine veririz” buyurarak yaptığı gibi— bir parça kılmadı. Böylece bu ayetin, sahabelere radıyallâhu anhüm emredilen hususlara 'leff ü neşr-i müşevveş' (karmaşık simetri) yöntemiyle atfedildiği ortaya çıkmış oldu: Gevşekliğin nefyedilmesi, {وَلَقَدْ كُنتُمْ تَمَنَّوْنَ ٱلْمَوْتَ} [Âl-i İmrân: 143] “Andolsun ki siz ölümü temenni ediyordunuz” ayetinde ve benzerlerinde işaret edilen kimselere bir dokundurmadır. Onların sözlerinin övülmesi, {ذَكَرُوا۟ ٱللَّهَ فَٱسْتَغْفَرُوا۟ لِذُنُوبِهِمْ} [Âl-i İmrân: 135] “...Allah'ı anıp günahları için bağışlanma dilerler...” sözünde onları teşvik ettiği şeyin bir benzerine teşviktir. Ayakların sabit kılınması, {وَأَنتُمُ ٱلْأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} [Âl-i İmrân: 139] “Eğer mümin iseniz en üstün olan sizlersiniz” ayetine ve Allah'ın düşmanlarına karşı zafer kazanmak için ayakların sebatının onları başka bir şeye meyletmekten alıkoyduğuna bir işarettir. Aynı zamanda zaferin tamamlanması için düşmanı kovalamayı bırakıp ganimetlere yönelen kimselere —ki {وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ ٱلدُّنْيَا نُؤْتِهِۦ مِنْهَا} [Âl-i İmrân: 145] “Kim dünya sevabını isterse ondan kendisine veririz” ayetinde işaret edilenlerdir— bir dokundurmadır. Mükâfatın verilmesi, faiz yasağına ve onun kapsamına girip ona yaklaşan şeylere, cennete koşma emrine ve onun peşinden gelenlere bakmaktadır. Yine onların yaptığını yapanın onların ulaştığına ulaşacağına ve bir şeyi Allah için terk edene Allah'ın ondan daha hayırlısını vereceğine bir işarettir; zira O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır, keremi sınırsızdır, hazineleri tükenmez, bilakis