Binûn

Âl-i İmrân — 8. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لا تنقص، ثم ختمها بما ختم به للحث على التخلق بأوصاف المتقين؛ فقد اتضح بغير لبس أن المراد بهذه الآية - وهي الإخبار عن إيتائهم الثواب - التنبيه على أن أهم الأمور وأحقها بالبداءة التخلق بما وعظوا به قبل قص القصة، ولا ريب أن في مدح من سواهم تهييجاً زائداً لانبعاث نفوسهم وتحرك هممهم وتنبيه نشاطهم وثوران عزائمهم غيرة منهم أن يكون أحد - وهم خير أمة أخرجت للناس - أعلى همة وأقوى عزيمة وأشد شكيمة وأصلب عوداً واثبت عموداً وأربط جأشاً وأذكر لله وأرغب فيما عنده وأزهد فيما أعرض عنه منهم.

asla eksilmez. Sonra takva sahiplerinin vasıflarıyla ahlaklanmaya teşvik etmek üzere ayeti bu şekilde sonlandırdı. Hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde açığa çıktı ki bu ayetten —yani onlara mükâfat verildiğinin haber verilmesinden— maksat; işlerin en mühim olanının ve başlanmaya en layık bulunanının, kıssanın anlatılmasından önce kendilerine vaaz edilen şeylerle ahlaklanmak olduğuna dikkat çekmektir. Hiç şüphe yok ki başkalarının övülmesinde, içlerindeki gayret duygusuyla nefislerinin şahlanması, himmetlerinin harekete geçmesi, gayretlerinin uyanması ve azimlerinin alevlenmesi için fazladan bir teşvik vardır; tâ ki insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet oldukları halde hiç kimse himmetçe onlardan daha yüce, azimce daha kuvvetli, iradece daha sert, sebatça daha sağlam, duruşça daha sarsılmaz, yürekçe daha metin, Allah'ı daha çok zikreden, O'nun katındakilere daha çok rağbet eden ve O'nun yüz çevirdiğine karşı daha zahit olmasın!

ولما أمر ﷾ بطاعته الموجبة للنصر والأجر وختم بمحبته للمحسنين، حذر من طاعة الكافرين المقتضية للخذلان رغبة في موالاتهم ومنا صرتهم فقال تعالى واصلاً بالنداء في آية الربا: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بالإيمان {إن تطيعوا} بخضوع واستئمان أو غيره {الذين كفروا} أي هذا الفريق منهم أو غيره {يردوكم على أعاقبكم} بتعكيس أحوالكم إلى أن تصيروا مثلهم ظالمين كافرين

[Allah] [azze ve celle] zafere ve ecire vesile olan itaatini emredip muhsinleri sevdiğini belirterek sözü tamamlayınca, onlarla dostluk kurma ve yardımlaşma arzusuyla hezimeti celbeden kâfirlere itaatten sakındırdı. Teâlâ Hazretleri, faiz ayetindeki nida ile irtibat kurarak şöyle buyurdu: {يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟} “Ey iman edenler!” yani imanı ikrar edenler! {إِن تُطِيعُوا۟} “Eğer itaat ederseniz” boyun eğerek, eman dileyerek yahut başka bir şekilde [itaat ederseniz], {ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟} “kâfir olanlara” yani onlardan olan bu fırkaya veya başkasına, {يَرُدُّوكُمْ عَلَىٰٓ أَعْقَٰبِكُمْ} “sizi ökçeleriniz üzerinde gerisin geri çevirirler” durumunuzu tersine çevirerek nihayetinde kendileri gibi zalim ve kâfir olursunuz;

{فتنقلبوا خاسرين *} في جميع أموركم في الدارين، فتكونوا في غاية البعد من أحوال المحسنين، فتكونوا بمحل السخط من الله صغرة تحت أيدي الأعداء في الدنيا خالدين في العذاب في الأخرى، وذلك ناظر إلى قوله تعالى أول ما حذر من مكر الكفار

{فَتَنقَلِبُوا۟ خَٰسِرِينَ} “böylece hüsrana uğramış olarak dönersiniz.” Yani her iki yurtta da bütün işlerinizde [hüsrana uğrarsınız], muhsinlerin hallerinden son derece uzak düşersiniz; böylece dünyada düşmanların elleri altında hor ve hakir, ahirette ise azapta ebedî kalarak Allah'ın gazabına uğramış bir mevkide olursunuz. Bu durum, Allah Teâlâ'nın kâfirlerin tuzaklarından ilk sakındırdığı andaki şu sözüne bakmaktadır:

{يا أيها الذين آمنوا إن تطيعوا فريقاً من الذين أوتوا الكتاب} [آل عمران: ١٠٠] ، وموضح أن جميع هذه الآيات شديد اتصال بعضها ببعض - والله الموفق.

{يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِن تُطِيعُوا۟ فَرِيقًا مِّنَ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْكِتَٰبَ} [آل عمران: ١٠٠] “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba itaat ederseniz...”. Bu da bütün bu ayetlerin birbiriyle ne kadar sıkı bir irtibat içinde olduğunu açıkça göstermektedir —muvaffakiyet Allah'tandır—.

ولما كان التقدير: فلا تطيعوهم، إنهم ليسوا صالحين للولاية مطلقاً ما دمتم مؤمنين، عطف عليه قوله: {بل الله} أي الملك الأعظم {مولاكم} مخبراً بأنه ناصرهم وأن نصره لا يساويه نصر أحد سواه بقوله: {وهو خير الناصرين *} أي لأن من نصره سبب له جميع أسباب النصر وأزال عنه كل أسباب الخذلان فمنع غيره - كائناً من كان - من إذلاله ثم قرر ذلك بقوله محققاً للوعد: {سنلقي} أي بعظمتنا {في قلوب الذين كفروا الرعب} أي المقتضي لامتثال ما أمر به من الجرأة عليهم وعدم الوهن في أمرهم، كما افتتح القصة بالإيماء إلى ذلك بالأمر بالسير في الأرض والنظر في عاقبة المكذبين، ثم بين سبب ذلك فقال: {بما أشركوا بالله} أي ليعلموا

Takdir: 'Onlara itaat etmeyin; mümin olduğunuz müddetçe onlar velayete asla layık değillerdir' şeklinde olunca, şu sözünü buna atfetti: {بَلِ ٱللَّهُ} “Hayır, Allah” yani En Yüce Melik {مَوْلَىٰكُمْ} “sizin mevlanızdır”. Kendisinin onların yardımcısı olduğunu ve O'nun yardımına başkasının yardımının denk olamayacağını şu sözüyle haber verdi: {وَهُوَ خَيْرُ ٱلنَّٰصِرِينَ} “ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır.” Çünkü O, kime yardım ederse ona zaferin bütün sebeplerini hazırlar ve hezimetin bütün sebeplerini ondan giderir; böylece kim olursa olsun başkalarının onu zillete düşürmesine engel olur. Sonra bu vaadi pekiştirerek şöyle buyurdu: {سَنُلْقِى} “atacağız” yani azametimizle [koyacağız], {فِى قُلُوبِ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ ٱلرُّعْبَ} “kâfirlerin kalplerine korku”. Yani onların üzerine cüretle gitme ve onlar karşısında gevşememe emrini yerine getirmeyi gerektiren [korkuyu salacağız]; nitekim kıssanın başında yeryüzünde gezip dolaşma ve yalanlayanların akıbetine bakma emriyle buna ima ederek başlamıştı. Sonra bunun sebebini beyan ederek şöyle buyurdu: {بِمَآ أَشْرَكُوا۟ بِٱللَّهِ} “Allah'a ortak koştuklarından dolayı”. Yani kesin olarak bilsinler ki,

قطعاً أنه لا ولي لعدوه لأنه لا كفوء له، وبين بقوله: {ما لم ينزل} أي في وقت من الأوقات {به سلطاناً} أنه لا حجة لهم في الإشراك، وما لم ينزل به سلطاناً فلا سلطان له، ومادة سلط ترجع إلى القوة، ولما كان التقدير: فعليهم الذل في الدنيا لاتباعهم ما لا قوة به، عطف عليه: {ومأواهم النار} ثم هوّل أمرها بقوله: {وبئس مثوى الظالمين *} أي هي، وأظهر في موضع الإضمار للتعميم وتعليق الحكم بالوصف.

O'nun dengi bulunmadığından düşmanının hiçbir dostu olamaz. Şu sözüyle de şirk koşmada hiçbir delilleri olmadığını beyan etti: {مَا لَمْ يُنَزِّلْ} “indirmediği şeyleri” yani hiçbir vakitte [indirmediği], {بِهِۦ سُلْطَٰنًا} “hakkında hiçbir delil”. Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyin ise hiçbir hâkimiyeti ve gücü yoktur; nitekim 'salt' kökü kuvvete dayanır. Takdir: 'Gücü olmayan şeylere uydukları için dünyada zillet onlaradır' şeklinde olunca, şunu buna atfetti: {وَمَأْوَىٰهُمُ ٱلنَّارُ} “ve onların barınağı ateştir”. Sonra onun dehşetini şu sözüyle bildirdi: {وَبِئْسَ مَثْوَى ٱلظَّٰلِمِينَ} “Zalimlerin konağı ne kötüdür!” Yani orası [ne kötüdür]. Zamir makamında açık isim zikretmesi, genele teşmil etmek ve hükmü vasfa bağlamak içindir.

ولما كانت السين في {سنلقي} مفهمة للاستقبال كان ذلك ربما أوهم أنه لم يرغبهم فيما مضى، فنفى هذا الوهم محققاً لهم ذلك بتذكيرهم بما أنجز لهم من وعده في أول هذه الوقعة مدة تلبسهم بما شرط عليهم من الصبر والتقوى بقوله تعالى - عطفاً على قوله: {بلى إن تصبروا وتتقوا} [آل عمران: ١٢٥] ، مصرحاً بما لوح إليه تقديراً قبل {ولقد نصركم الله ببدر} [آل عمران: ١٢٣] كما مضى -: {ولقد صدقكم الله وعده} أي في قوله {وإن تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم} [آل عمران: ١٢٠] {إذ تحسونهم} أي تقتلونهم بعضهم بالفعل والباقين بالقوة التي هيأها لكم {بإذنه} فإن الحسن بالفتح: القتل والاستئصال - قاله في القاموس. ثم بين لهم سبب هزيمتهم بعد تمكينه منهم ليكون

{سَنُلْقِي} fiilindeki 'sîn' harfi gelecek zaman ifade ettiğinden, geçmişte onları korkutmadığı vehmini uyandırabilirdi. Kendilerine şart koşulan sabır ve takvaya sarıldıkları müddetçe, bu savaşın başlangıcında onlar için gerçekleştirdiği vaadini hatırlatarak bu vehmi giderdi ve Allah Teâlâ —daha önce geçtiği üzere {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ ٱللَّهُ بِبَدْرٍ} [آل عمران: ١٢٣] “Andolsun ki siz Bedir'de... iken de Allah size yardım etmişti” ayetinden önce takdiren işaret ettiği hususu açıkça ifade ederek ve {بَلَىٰٓ إِن تَصْبِرُوا۟ وَتَتَّقُوا۟} [آل عمران: ١٢٥] “Evet, eğer sabreder ve sakınırsanız...” sözüne atıfla— şöyle buyurdu: {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ ٱللَّهُ وَعْدَهُۥٓ} “Andolsun ki Allah size verdiği sözü tuttu” yani {وَإِن تَصْبِرُوا۟ وَتَتَّقُوا۟ لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ} [آل عمران: ١٢٠] “Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzağı size hiçbir zarar vermez” sözündeki [vaadini tuttu], {إِذْ تَحُسُّونَهُم} “onları kırıp geçirdiğiniz sırada” yani bir kısmını fiilen öldürdüğünüz, geri kalanını da sizin için hazırladığı kuvvetle [yok ettiğiniz sırada], {بِإِذْنِهِۦ} “O'nun izniyle”. Zira fetha ile 'el-hass' (الْحَسّ): Öldürmek ve kökünü kazımak demektir —bunu el-Kâmûs sahibi söylemiştir—. Sonra onlara üstünlük sağladıktan sonraki bozgunlarının sebebini açıkladı ki,

رادعاً لهم عن المعاودة إلى مثله فقال مبيناً لغاية الحسن: {حتى إذا فشلتم} أي ضعفتم وتراخيتم بالميل إلى الغنيمة خلاف ما تدعو إليه الهمم العوالي، فكيف بهم إذا كانوا من حزب مولى الموالي! فلو كانت العرب على حال جاهليتها تتفاخر بالإقبال على الطعن والضرب في مواطن الحرب والإعراض عن الغنائم - كما قال عنترة بن شداد العبسي يفتخر:

bir benzerine bir daha dönmelerine engel olsun; böylece kırıp geçirmenin nihai sınırını beyan ederek şöyle buyurdu: {حَتَّىٰٓ إِذَا فَشِلْتُمْ} “Nihayet siz zaaf gösterdiğiniz... zaman” yani yüksek himmetlerin gerektirdiğinin aksine ganimete meylederek zayıflık ve gevşeklik gösterdiğiniz zaman. Kaldı ki onlar Mevlâlar Mevlâsı'nın fırkasından iken bu nasıl olur! Oysa Araplar cahiliye hallerinde bile savaş meydanlarında kılıç ve mızrak darbelerine koşmakla ve ganimetlerden yüz çevirmekle övünürlerdi —nitekim Antere b. Şeddâd el-Absî övünerek şöyle demiştir:

هلا سألت الخيل يا ابنة مالك ... إن كنت جاهلة بما لم تعلمي

'Ey Mâlik'in kızı! Atlılara sorsaydın ya, ... eğer bilmediğin şey hususunda cahil isen!'

إذ لا أزال على رحالة سابح ... نهد تعاوره الكماة مكلم

'Zira ben hâlâ hızlı koşan, ... iri gövdeli, yiğitlerin nöbetleşe kılıç çaldığı yaralı bir atın eyeri üzerindeyim.'

طوراً يعرض للطعان وتارة ... يأوي إلى حصد القسي عرموم

'Kâh mızraklaşmaya maruz kalır, kâh ... sert yayların kurduğu kalabalık bir birliğe sığınır.'

يخبرك من شهد الوقيعة أنني ... أغشى الوغى وأعفّ عند المغنم

'Savaşa şahit olan kimse sana haber verir ki, ... ben savaşa dalar, ganimet anında ise iffetli davranıp [el uzatmam].'

وقال يفاخر بقومه كلهم:

Yine bütün kavmiyle övünerek şöyle demiştir:

إنا إذا حمس الوغى نروي القنا ... ونعف عند مقاسم الأنفال

'Bizler savaş kızıştığında mızrakları [kana] doyururuz, ... ganimetlerin taksimi anında ise iffetli davranırız.'

ولما ذكر الفشل عطف عليه ما هو سببه في الغالب فقال: {وتنازعتم} أي بالاختلاف، وأصله من نزع بعض شيئاً من

Zaafı zikredince, çoğunlukla onun sebebi olan şeyi buna atfederek şöyle buyurdu: {وَتَنَٰزَعْتُمْ} “ve çekiştiniz” yani ihtilafa düştünüz; kelimenin aslı birinin diğerinin elinden bir şeyi çekip alması (nez') kökünden gelir,

يد بعض {في الأمر} أي أمر الثغر المأمور بحفظه {وعصيتم} أي وقع العصيان بينكم بتضييع الثغر. وأثبت الجار تصويراً للمخالفة بأنها كانت عقب رؤية النصر سواء، وتبشيراً بزوالها فقال: {من بعد ما أراكم ما تحبون} أي من حسهم بالسيوف وهزيمتهم.

{فِى ٱلْأَمْرِ} “iş hakkında” yani korunması emredilen mevzi işinde, {وَعَصَيْتُم} “ve isyan ettiniz” yani mevzii zayi ederek aranızda isyan vuku buldu. Bu muhalefetin tam da zaferi görmenin akabinde gerçekleştiğini tasvir etmek ve zevalini müjdelemek üzere harf-i ceri zikrederek şöyle buyurdu: {مِّنۢ بَعْدِ مَآ أَرَىٰكُم مَّا تُحِبُّونَ} “sevdiğiniz şeyi size gösterdikten sonra”. Yani onların kılıçtan geçirilmesini ve hezimetlerini [gösterdikten sonra].

ولما كان ذلك ربما أفهم أن الجميع عصوا نفي ذلك معللاً للعصيان بقوله: {منكم من يريد الدنيا} أي قد أغضى عن معايبها التي أجلاها فناؤها. ولما كان حكم الباقين غير معين للفهم من هذه الجملة قال: {ومنكم من يريد الآخرة} وهم الثابتون في مراكزهم، لما يعرجوا على الدنيا.

Bu durum hepsinin isyan ettiği vehmini uyandırabileceğinden, isyanın gerekçesini açıklayarak bunu nefyetti ve şöyle buyurdu: {مِنكُم مَّن يُرِيدُ ٱلدُّنْيَا} “İçinizden kimi dünyayı istiyordu” yani dünyanın en bariz kusuru olan faniliğine göz yummuştu. Bu cümleden geride kalanların hükmü açıkça anlaşılmadığından şöyle buyurdu: {وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ ٱلْءَاخِرَةَ} “içinizden kimi de ahireti istiyordu.” Bunlar da mevzilerinde sebat eden ve dünyaya iltifat etmeyen kimselerdir.

ولما كان التقدير جواباً لإذا: سلطهم عليكم، عطف عليه قوله: {ثم صرفكم عنهم} أي لاندهاشكم إتيانهم إليكم من ورائكم، وعطفه بثم لاستبعادهم للهزيمة بعد ما رأوا من النصرة {ليبتليكم} أي يفعل في ذلك فعل من يريد الاختبار في ثباتكم على الدين في حالي السراء والضراء. ولما كان اختباره تعالى بعصيانهم شديد الإزعاج

İzâ (إِذَا) edatının cevabı olarak takdir: 'Onları sizin üzerinize musallat etti' şeklinde olunca, şu sözünü buna atfetti: {ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ} “Sonra sizi onlardan geri çevirdi” yani arkanızdan üzerinize gelmeleri karşısında dehşete düştüğünüz için [geri çevirdi]. Zaferi gördükten sonra hezimete uğramayı uzak gördükleri için bunu sümme (ثُمَّ) ile atfetti; {لِيَبْتَلِيَكُمْ} “sizi denemek için” yani darlık ve genişlik hallerinde dinde sebatınızı sınamak isteyen kimsenin fiili gibi bir muamelede bulunmak için [bunu yaptı]. Allah Teâlâ'nın onların isyanı sebebiyle imtihan etmesi kalpleri son derece sarsıcı olduğundan,

للقلوب عطف على قوله {صرفكم} {ولقد عفا عنكم} أي تفضلاً عليكم لإيمانكم {والله} الذي له الكمال كله {ذو فضل على المؤمنين *} أي كافة، وهو من الإظهار في موضع الإضمار للتعميم وتعليق الحكم بالوصف.

{صَرَفَكُمْ} sözüne şunu atfetti: {وَلَقَدْ عَفَا عَنكُمْ} “Andolsun ki sizi affetti” yani imanınız sebebiyle size bir lütuf olarak [affetti]. {وَٱللَّهُ} “Allah” yani bütün kemale sahip olan [Allah], {ذُو فَضْلٍ عَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ} “müminlere karşı lütuf sahibidir.” Yani onların hepsine [lütuf sahibidir]. Bu da genele teşmil etmek ve hükmü vasfa bağlamak üzere zamir makamında açık ismin zikredilmesindendir.

ولما ذكر علة الصرف والعفو عنه صوّره فقال: {إذ} أي صرفكم وعفا عنكم حين {تصعدون} أي تزيلون الصعود فتنحدرون نحو المدينة، أو تذهبون في الأرض لتبعدوا عن محل الوقعة خوفاً من القتل {ولا تلوون} أي تعطفون {على أحد} أي من قريب ولا بعيد {والرسول} أي الذي أرسل إليكم لتجيبوه إلى كل ما يدعوكم إليه وهو الكامل في الرسلية {يدعوكم في أخراكم} أي ساقتكم وجماعتكم الأخرى، وأنتم مدبرون وهو ثابت في مكانه في نحر العدو في نفر يسير لا يبلغون أربعين نفساً على اختلاف الروايات - وثوقاً بوعد الله ومراقبة له يقول كلما مرت عليه جماعة منهزمة: «إليّ عباد الله! أنا رسول الله! إليّ إليّ عباد الله» كما هو اللائق بمنصبه الشريف من الاعتماد على الله والوثوق بما عنده وعد من دونه من ولي

Geri çevirmenin ve affetmenin illetini zikredince o anı tasvir ederek şöyle buyurdu: {إِذْ} “O zaman ki” yani şu esnada sizi geri çevirdi ve affetti: {تُصْعِدُونَ} “siz uzaklaşıp gidiyordunuz” yani yokuş çıkmayı bırakıp Medine'ye doğru iniyor veya öldürülme korkusuyla savaş yerinden uzaklaşmak için yeryüzünde kaçışıyordunuz, {وَلَا تَلْوُۥنَ} “ve dönüp bakmıyordunuz” yani iltifat etmiyordunuz, {عَلَىٰٓ أَحَدٍ} “hiç kimseye” yani ne yakına ne de uzağa, {وَٱلرَّسُولُ} “Peygamber ise” yani sizi çağırdığı her şeye icabet etmeniz için size gönderilen ve elçilikte kemal sahibi olan o zât, {يَدْعُوكُمْ فِىٓ أُخْرَىٰكُمْ} “arkanızdan sizi çağırıyordu” yani artçı birliğiniz ve diğer grubunuzun içinden [sesleniyordu]. Siz arkaya dönüp kaçarken, o ise rivayetlerin farklılığına göre kırk kişiye bile ulaşmayan az bir topluluk içinde düşmanın tam karşısında sebat etmekteydi; Allah'ın vaadine güvenerek ve O'nu murakabe ederek, yanından geçen her bozguncu gruba: «Bana gelin ey Allah'ın kulları! Ben Allah'ın Resulüyüm! Bana gelin, bana gelin ey Allah'ın kulları!» diyordu. Nitekim Allah'a dayanmak, O'nun katındakine güvenmek ve O'ndan gayrı dost ve düşman her şeyi yok saymak hususunda onun yüce makamına yakışan da buydu.

وعدو عدماً؛ وإنما قلت: إن معنى ذلك الانهزام، لأن الدعاء يراد منه الإقبال على الداعي بعد الانصراف عما يريده ليأمر وينهى، فعلم بذلك أنهم مولون عن المقصود وهو القتال، وفي التفسير من البخاري عن البراء رضي الله تعالى عنه قال: جعل النبي ﷺ على الرجالة يوم أحد عبد الله بن جبير رضي الله تعالى عنه وأقبلوا منهزمين، فذاك إذ يدعوهم الرسول في أخراهم، ولم يبق مع النبي ﷺ غير اثني عشر رجلاً.

Bunun manasının hezimet olduğunu söylememin sebebi şudur: Zira çağrıdan maksat, çağıranın emredip nehyetmesi için onun istediği şeyden yüz çevirdikten sonra ona yönelmektir; böylece onların asıl maksat olan savaştan yüz çevirdikleri anlaşılmış olur. Buhârî'nin Tefsir bölümünde Berâ radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud günü piyadelerin başına Abdullah b. Cübeyr radıyallâhu teâlâ anh'ı tayin etti. Onlar ise hezimete uğramış olarak yöneldiler; işte o esnada Peygamber arkalarından onları çağırıyordu ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanında sadece on iki adam kalmıştı.'

ولما تسبب عن العفو ردهم عن الهزيمة إلى القتال قال تعالى: {فأثابكم} أي جعل لكم ربكم ثواباً {غماً} أي باعتقادكم قتل الرسول ﷺ. وكان اعتقاداً كاذباً مُلتئم به رعباً {بغم} أي كان حصل لكم من القتل والجراح والهزيمة، وسماه - وإن كان في صورة العقاب - باسم الثواب لأنه كان سبباً للسرور حين تبين أنه خبر كاذب، وأن النبي ﷺ سالم حتى كأنهم - كما قال بعضهم - لم تصبهم مصيبة، فهو من الدواء بالداء، ثم علله بقوله: {لكيلا تحزنوا على ما فاتكم} أي من النصر والغنيمة {ولا ما أصابكم} أي من القتل والجراح والهزيمة لاشتغالكم عن ذلك

Affetmenin bir neticesi olarak onları hezimetten tekrar savaşa döndürünce Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فَأَثَٰبَكُمْ} “Bunun üzerine size verdi” yani Rabbiniz size bir karşılık kıldı, {غَمًّۢا} “bir keder” yani Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem öldürüldüğünü sanmanız sebebiyle [bir keder verdi]. Bu ise içine korku karışmış yalan bir zandı. {بِغَمٍّ} “keder üstüne keder” yani öldürülme, yaralanma ve hezimetten ötürü başınıza gelmiş olan kederin üstüne [verdi]. Her ne kadar ceza suretinde olsa da bunu 'sevap' (karşılık) adıyla isimlendirdi; çünkü bunun asılsız bir haber olduğu ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sağ salim bulunduğu ortaya çıktığında —bazılarının dediği gibi sanki başlarına hiçbir musibet gelmemişçesine— bir sevinç sebebi olmuştu. Dolayısıyla bu, dertle tedavi kabilindendir. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {لِّكَيْلَا تَحْزَنُوا۟ عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ} “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz diye” yani zafer ve ganimetten [kaçana üzülmeyesiniz diye], {وَلَا مَآ أَصَٰبَكُمْ} “ne de başınıza gelene” yani öldürülme, yaralanma ve hezimet gibi şeylere [üzülmeyesiniz diye]; zira bunlarla meşgul olmaktan uzaklaşıp

بالسرور بحياة الرسول ﷺ.

Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem hayatta oluşunun sevinciyle meşgul oldunuz.

ولما قص ﷾ عليهم ما فعلوه ظاهراً وما قصدوه باطناً وما داواهم به قال - عاطفاً على ما تقديره: فالله ﷾ خبير بما يصلح أعمالكم ويبرىء أدواءكم -: {والله} أي المحيط علماً وقدرة {خبير بما تعملون *} أي من خير وشر في هذه الحال وغيرها، وبما يصلح من جزائه ودوائه، فتارة يداوي الداء بالداء وتارة بالدواء، لأنه الفاعل القادر المختار.

[Allah] [azze ve celle] onların zahiren yaptıklarını, batınen kastettiklerini ve kendilerini ne ile tedavi ettiğini kıssa edince —takdiri: 'Allah [azze ve celle] amellerinizi ıslah edecek ve dertlerinizi iyileştirecek şeyleri hakkıyla bilendir' şeklinde olan söze atıfla— şöyle buyurdu: {وَٱللَّهُ} “Ve Allah” yani ilim ve kudretiyle her şeyi kuşatan [Allah], {خَبِيرٌۢ بِمَا تَعْمَلُونَ} “yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Yani bu durumda ve diğer durumlarda hayır ve şerden işlediklerinizden de, bunlara uygun düşecek ceza ve tedaviden de hakkıyla haberdardır; zira O kimi zaman dert ile kimi zaman da ilaç ile tedavi eder, çünkü O mutlak fail, kadir ve muhtardır.

ولما كان أمانهم بعد انخلاع قلوبهم بعيداً، ولا سيما بكونه بالنعاس الذي هو أبعد شيء عن ذلك المقام الوعر والمحل الضنك عطف بأداة البعد في قوله: {ثم أنزل عليكم} ولما أفاد بأداة الاستعلاء عظمة الأمن، وكان متصلاً بالغم ولم يستغرق زمن ما بعده أثبت الجار فقال: {من بعد الغم} أي المذكور وأنتم في نحر العدو {أمنة} أي أمناً عظيماً، ثم ابدل منها تنبيهاً على ما فيها من الغرابة قوله: {نعاساً} دليلاً قطعياً فإنه لا يكون إلا من أمن؛ روي البخاري في التفسير عن أنس ﵁ أن أبا طلحة رضي الله عنه

Kalpleri yerinden oynadıktan sonra emniyete kavuşmaları uzak bir ihtimal olduğundan —özellikle de o sarp makamda ve daracık yerde vuku bulması en uzak şey olan bir uyuklama ile gerçekleşmesi sebebiyle— şu sözünde uzaklık bildiren edatla atıfta bulundu: {ثُمَّ أَنزَلَ عَلَيْكُم} “Sonra üzerinize indirdi”. İsti'lâ (عَلَى) edatıyla emniyetin büyüklüğünü ifade edip bu emniyet kederle bitişik olduğundan ve kederden sonraki vaktin tamamını kaplamadığından, harf-i ceri zikrederek şöyle buyurdu: {مِّنۢ بَعْدِ ٱلْغَمِّ} “o kederin ardından” yani düşmanın tam karşısında iken zikredilen o kederin ardından, {أَمَنَةً} “bir güven” yani büyük bir emniyet [indirdi]. Sonra bunun ne kadar şaşırtıcı olduğuna dikkat çekmek üzere ondan bedel yaparak şöyle buyurdu: {نُّعَاسًا} “bir uyuklama”. Bu [emniyetin] kesin bir delilidir; zira uyuklama ancak güven halinden kaynaklanır. Buhârî'nin Tefsir bölümünde Enes radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Ebû Talha radıyallâhu anh

قال:

şöyle demiştir:

«غشينا النعاس ونحن في مصافنا يوم أحد، فجعل سيفي يسقط من يدي وآخذه ويسقط وآخذه» ولما كان لبعضهم فقط استأنف وصفه بقوله: {يغشى طائفة منكم} وهم المؤمنون، وابتدأ الإخبار عن الباقين بقوله: {وطائفة} أي أخرى من المنافقين {قد أهمتهم أنفسهم} لا المدافعة عن الدين فهم إنما يطلبون خلاصها، ولا يجدون إلى ذلك فيما يظنون سبيلاً لاتصال رعبهم وشدة جزعهم، فعوقبوا على ذلك بأنه لم يحصل لهم الأمن المذكور، ثم فسر همهم فقال: {يظنون بالله} المحيط بصفات الكمال {غير الحق} أي من أن نصره بعده هذا لا يمكن، أو أنهم لو قعدوا في المدينة لم يقتل أحد، ونحو ذلك من سفساف الكلام وفاسد الظنون التي فتحتها لو والأوهام {ظن الجاهلية} أي الذين لا يعلمون - من عظمة الله ﷾ بأن ما أراده كان ولا يكون غيره - ما يعلم أتباع الرسل. ثم فسر الظن بقوله: {يقولون} أي منكرين لأنه لم يجعل الرأي رايهم ويعمل بمقتضاه غشباً وتاسفاً على خروجهم في هذا الوجه وعدم رجوعهم مع ابن أبيّ بعد أن خرجوا {هل لنا من الأمر} أي المسموع، ولكون الاستفهام بمعنى النفي ثبتت أداة الاستغراق في قوله: {من شيء} فكأنه قيل: فماذا يقال لهم؟ فقيل: {قل} أي لهم رداً عليهم احتقاراً

«Uhud günü saflarımızda iken bizi bir uyuklama bürüdü; kılıcım elimden düşüyor, ben onu alıyordum; tekrar düşüyor, ben tekrar alıyordum.» Bu durum sadece bir kısmına mahsus olduğundan, yeni bir cümle ile onu niteleyerek şöyle buyurdu: {يَغْشَىٰ طَآئِفَةً مِّنكُمْ} “içinizden bir grubu bürüyen” —ki bunlar müminlerdir—. Geri kalanlar hakkında bilgi vermeye başlayarak şöyle buyurdu: {وَطَآئِفَةٌ} “Bir grup da” yani münafıklardan olan diğer bir zümre ise, {قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنفُسُهُمْ} “canlarının kaygısına düşmüştü” —dini savunma kaygısına değil—. Onlar sadece kendi canlarını kurtarmayı istiyorlar, fakat korkularının sürekliliği ve paniklerinin şiddeti sebebiyle zannettikleri kurtuluşa hiçbir yol bulamıyorlardı. Bundan dolayı söz konusu emniyetin kendilerine nasip olmamasıyla cezalandırıldılar. Sonra onların bu kaygılarını açıklayarak şöyle buyurdu: {يَظُنُّونَ بِٱللَّهِ} “Allah hakkında besliyorlardı” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan [Allah hakkında], {غَيْرَ ٱلْحَقِّ} “gerçek dışı [zanlar]”. Yani bundan sonra O'nun yardım etmesinin mümkün olmadığı veya Medine'de kalsalardı kimsenin öldürülmeyeceği gibi 'keşke'lerin ve vehimlerin kapı araladığı saçma sapan sözler ve bozuk zanlar besliyorlardı. {ظَنَّ ٱلْجَٰهِلِيَّةِ} “cahiliye zannı [gibi]”. Yani Allah [azze ve celle]'ın azametine dair —O'nun dilediği şeyin mutlaka olacağı ve O'nun dilediğinden başkasının vuku bulamayacağına dair— peygamberlerin tabilerinin bildiğini bilmeyen cahiller gibi [düşünüyorlardı]. Sonra bu zannı şu sözüyle açıkladı: {يَقُولُونَ} “Diyorlardı ki” —görüşlerinin dikkate alınmayıp gereğince amel edilmemesini inkâr ederek, bu sefere çıktıklarına öfkelenip pişmanlık duyarak ve çıktıktan sonra İbn Übeyy ile beraber geri dönmediklerine hayıflanarak—: {هَل لَّنَا مِنَ ٱلْأَمْرِ} “'Bu işten bize bir pay var mı?'” yani sözü dinlenir bir payımız [var mı?]. Soru olumsuzluk anlamında olduğundan, {مِن شَيْءٍ} “hiçbir şeyden” sözünde istiğrâk (kapsayıcılık) edatı zikredildi. Sanki: 'Onlara ne söylenecek?' denildi de şöyle buyruldu: {قُلْ} “De ki” yani onları hakir görerek bir reddiye olarak [de ki]:

بهم {إن الأمر} أي الحكم الذي لا يكون سواه {كله لله} أي الذي لا كفوء له، وليس لكم ولا لغيركم منه شيء، شئتم أو أبيتم، غزوتم أو قعدتم، ثبتم أو فررتم.

{إِنَّ ٱلْأَمْرَ} “'Bütün iş” yani gerçekleşecek yegâne hüküm {كُلَّهُۥ لِلَّهِ} “tamamen Allah'ındır.'” Yani O'nun hiçbir dengi yoktur; isteseniz de istemeseniz de, savaşa çıksanız da evde otursanız da, sebat etseniz de kaçsanız da bu işten ne sizin ne de bir başkasının hiçbir payı yoktur.

ولما قص ﷾ عليهم بعض أمرهم في هذه الحرب، وبين لهم شيئاً من فوائد ما فعل بهم بقوله: {إن يمسسكم قرح} [آل عمران: ١٤٠] وكان من جملة ذلك ما أظهر من أسرار المنافقين بهذه الوقعة في اتهامهم الله ورسوله، حتى وصل إلى هنا، وكان قولهم هذا غير صريح في الاتهام لإمكان حمله على مساق الاستفهام أخبر ﷾ بتدليسهم بقوله: {يخفون} أي يقولون ذلك مخفين {في أنفسهم ما لا يبدون لك} لكونه لا يرضاه اللهز ثم بين ذلك بعد إجماله فقال: {يقولون لو كان لنا من الأمر} أي المسموع {شيء ما قتلنا ههنا} لأنا كنا نمكث في المدينة ولا نخرج إلى العدو.

[Allah] [azze ve celle] bu savaştaki durumlarının bir kısmını kendilerine anlatıp {إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ} [Âl-i İmrân: 140] “Eğer size bir yara dokunduysa...” sözüyle onlara yapılanların faydalarından bir kısmını beyan edince —ki bunlardan biri de bu hadisede münafıkların Allah ve Resulü'nü itham etmelerine dair sırlarının buraya kadar anlatılan şekilde açığa çıkarılmasıydı— ve onların bu sözleri soru kipine hamledilme ihtimali taşıdığından ithamda açık olmadığından, [azze ve celle] onların hilekârlıklarını şu sözüyle haber verdi: {يُخْفُونَ} “Gizliyorlar” yani gizleyerek bunu söylüyorlar, {فِىٓ أَنفُسِهِم مَّا لَا يُبْدُونَ لَكَ} “içlerinde sana açıklamadıkları şeyleri”. Zira bu, Allah'ın razı olmadığı bir şeydir. Sonra bunu mücmel bıraktıktan sonra açıklayarak şöyle buyurdu: {يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ ٱلْأَمْرِ} “Diyorlar ki: 'Eğer bu işte bizim bir payımız” yani sözümüzün dinlenir bir tarafı {شَىْءٌ مَّا قُتِلْنَا هَٰهُنَا} “olsaydı, biz burada öldürülmezdik.'” Çünkü biz Medine'de oturur, düşmanın karşısına çıkmazdık.

ولما أخبر ﷾ عنهم بما أخفوه جهلاً منهم ظناً أن الحذر يغني من القدر أمره ﷾ بالرد عليهم بقوله: {قل لو كنتم في بيوتكم} أي بعد أن أجمع رأيكم على أن لا يخرج منكم

[Allah] [azze ve celle] tedbirin takdiri değiştireceğini zannederek cehaletlerinden ötürü gizledikleri şeyi haber verince, onlara şu sözüyle cevap vermesini emretti: {قُل لَّوْ كُنتُمْ فِى بُيُوتِكُمْ} “De ki: 'Evlerinizde dahi olsaydınız” yani içinizden hiçbir kimsenin çıkmaması hususunda görüş birliğine varsaydınız bile,

أحد {لبرز الذين كتب عليهم القتل} أي في هذه الغزوة {إلى مضاجعهم} أي التي هي مضاجعهم بالحقيقة وهي التي قتلوا بها، لأن ما قدرناه لا يمكن أحداً دفعه بوجه من الوجوه، ثم عطف على ما علم تقديره ودل عليه السياق قوله: {ليبتلي} أي لبرز المذكورون لينفذ قضاؤه ويصدق قوله لكم في غزوة بدر: إن فاديتم الأسارة ولم تقتلوهم قتل منكم في العام المقبل مثلهم {وليبتلي الله} أي المحيط بصفات الكمال بهذا الأمر التقديري {ما في صدوركم} أي من الإيمان والنفاق بأن يفعل في إظهاره من عالم الغيب إلى عالم الشهادة فعل المختبر كما فعل بما وجد في هذه الغزوة من الأمور التحقيقية {وليمحص ما في قلوبكم} اي يطهره ويصفيه من جميع الوساوس الصارفة عن المراقبة من محبة الدنيا من الغنائم التي كانت سبب الهزيمة وغيرها. وختم بقوله: {والله} أي الذي له الإحاطة بكل شيء {عليم بذات الصدور *} مرغباً ومرهباً ودافعاً لما قد يتوهم من ذكر الابتلاء من عدم العلم بالخفايا.

{لَبَرَزَ ٱلَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ ٱلْقَتْلُ} “üzerlerine öldürülme yazılmış olanlar yine de fırlayıp çıkarlardı” yani bu gazvede [öldürülmesi takdir edilenler], {إِلَىٰ مَضَاجِعِهِمْ} “yatacakları (can verecekleri) yerlere.'” Yani hakikatte onların yatacakları yerler olan ve orada öldürüldükleri mahallere [çıkarlardı]. Çünkü bizim takdir ettiğimiz şeyi hiç kimsenin hiçbir şekilde savuşturması mümkün değildir. Sonra takdiri bilinen ve bağlamın delalet ettiği manaya atıfla şöyle buyurdu: {لِيَبْتَلِيَ} “sınamak için”. Yani kazası yerine gelsin ve Bedir Gazvesi'nde size söylediği: 'Eğer esirlerden fidye alır da onları öldürmezseniz, gelecek yıl sizden de onların sayısı kadar kişi öldürülür' sözü doğrulansın diye adı geçenler elbette çıkarlardı. {وَلِيَبْتَلِىَ ٱللَّهُ} “Ve Allah sınasın diye” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan [Allah], bu takdirî hadise ile [sınasın diye], {مَا فِى صُدُورِكُم} “göğüslerinizdekini” yani iman ve nifaktan olan şeyleri; gayb âleminden şehadet âlemine çıkarmak suretiyle bir sınayıcının fiili gibi muamele ederek, nitekim bu gazvede tahakkuk eden fiilî hadiselerde de böyle yapmıştır. {وَلِيُمَحِّصَ مَا فِى قُلُوبِكُمْ} “ve kalplerinizdekini arındırsın diye”. Yani murakabeden alıkoyan bütün vesveselerden, hezimetin sebebi olan ganimetler gibi dünya sevgisinden ve diğer şeylerden onu temizleyip arındırsın diye [bunu yaptı]. Sonunda şöyle buyurdu: {وَٱللَّهُ} “Allah” yani her şeyi kuşatan [Allah], {عَلِيمٌۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ} “göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” Bu, hem bir teşvik hem bir sakındırma hem de imtihanın zikrinden gizliliklerin bilinmediği şeklinde doğabilecek vehmi defetmektir.

ولما كانوا في هذه الغزوة قد حصل لهم ضرر عظيم، لكنه كان بما وقع من بعضهم من الخلل الظاهر فأدبهم بذلك، عفا عنهم سبحانه

Onlar bu gazvede büyük bir zarara uğramışlardı; fakat bu, bazılarından sadır olan açık bir kusur sebebiyle gerçekleştiğinden Allah onları bununla terbiye etti. O Sübhânehu

وتعالى بعد ذلك التأديب ورحمهم وطيب قلوبهم بهذه الآية بما فيها من التأمين صريحاً، وبما فيها من الإشارة بجمع جميع حروف المعجم فيها تلويحاً إلى أن أمرهم لا بد أن يتم كما تمت الحروف في هذه الآية. لكنه افتتحها بأداة التراخي إشارة إلى أنه لا يكون إلا بعد مدة مديدة حتى تصقل مرائي الصدور التي ختمها بها بخلاف ما في الآية الأخرى الجامعة للحروف في آخر سورة الفتح التي نزلت في الحديبية التي ساءهم رجوعهم منها دون وصولهم إلى قصدهم - كما يأتي إن شاء الله ﷾.

ve Teâlâ bu terbiyeden sonra onları affetti, kendilerine merhamet etti ve açıkça emniyet ihtiva etmesiyle, ayrıca bünyesinde bütün alfabe harflerini toplamasıyla —bu ayette harflerin tamamlandığı gibi işlerinin de mutlaka tamamlanacağına üstü kapalı bir işaret olarak— bu ayetle kalplerini ferahlattı. Fakat bu ayetin sonundaki göğüs aynalarının parlatılması ancak uzun bir müddet sonra gerçekleşebileceğinden, gecikme bildiren edatla (ثُمَّ) başladı; bu durum, Hudeybiye'de inen ve maksatlarına ulaşamadan oradan dönmelerine üzüldükleri Fetih Sûresi'nin sonundaki bütün harfleri toplayan diğer ayetteki durumun aksinedir —inşallah [azze ve celle] gelecektir—.

ولما كان فيه مع ذلك معنى التعليل والتنبيه على أنه غني عن الاختبار، خبير بدقائق الأسرار أتبعه قوله مستأنفاً لبيان ما هو من ثمرات العلم: {إن الذين تولوا منكم} أي عن القتال ومقارعة الأبطال {يوم التقى الجمعان} أي من المؤمنين والكفار {إنما استزلّهم} أي طلب زللهم عن ذلك المقام العالي {الشيطان} أي عدوهم البعيد من الرحمة المحترق باللعنة {ببعض ما كسبوا} أي من الذنوب التي لا تليق بمن طلب الدنو إلى حضرات القدس ومواطن الأنس من ترك المركز والإقبال على الغنيمة وغير ذلك، فإن القتال في الجهاد إنما هو بالأعمال،

Bununla beraber ayette gerekçelendirme manası ve O'nun imtihana muhtaç olmadığına, sırların inceliklerinden hakkıyla haberdar olduğuna dair bir uyarı bulunduğundan, ilmin semerelerinden olan hususu beyan etmek üzere yeni bir cümleyle şu sözünü buna ekledi: {إِنَّ ٱلَّذِينَ تَوَلَّوْا۟ مِنكُمْ} “Şüphesiz içinizden yüz çevirenler” yani savaştan ve yiğitlerle vuruşmaktan [kaçanlar], {يَوْمَ ٱلْتَقَى ٱلْجَمْعَانِ} “iki topluluğun karşılaştığı gün” yani müminler ile kâfirler ordusu [karşılaştığında], {إِنَّمَا ٱسْتَزَلَّهُمُ} “ancak onların ayaklarını kaydırmak istedi” yani o yüce makamdan kaymalarını istedi, {ٱلشَّيْطَٰنُ} “Şeytan” yani rahmetten uzak ve lanetle kavrulmuş olan düşmanları [bunu istedi], {بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا۟} “kazandıkları bazı şeyler yüzünden.” Yani mevzii terk etmek, ganimete yönelmek ve benzeri gibi kudsiyet makamlarına ve ünsiyet mekânlarına yaklaşmayı talep eden kimseye yakışmayan günahları sebebiyle [bunu yaptı]. Zira cihatta savaşmak ancak amellerle mümkündür;

فمن كان أصبر في أعمال الطاعة كان أجلد على قتال الكفار، ولم يكن توليهم عن ضعف في نفس الأمر.

itaat amellerinde kim daha sabırlı ise, kâfirlerle savaşta da o daha dayanıklı olur. Yoksa onların geri dönmesi işin aslında bir zayıflıktan ötürü değildi.

ولما كان ذلك مفهماً أن الذين تولوا صاروا من حزب الشيطان فاستحقوا ما استحق ألصق به قوله: {ولقد عفا الله} أي الذي له صفات الكمال {عنهم} لئلا تطير أفئدة المؤمنين منهم، وختم ذلك ببيان علته مما هو أهله من الغفران والحلم فقال معيداً للاسم الأعظم تنبيهاً على أن الذنب عظيم والخطر بسببه جسيم، فلولا الاشتمال على جميع صفات الكمال لعوجلوا بأعظم النكال: {إن الله غفور} أي محاء للذنوب عيناً وأثراً. ولما كان الغفر قد يكون مع تحمل نفاه بقوله: {حليم *} أي حيث لم يعامل المتولين حذر الموت معاملة الذين خرجوا من ديارهم - كما تقدم - حذر الموت، فقال لهم الله: موتوا.

Bu durum yüz çevirenlerin Şeytan'ın fırkasından olduklarını ve onun hak ettiğini hak ettiklerini hissettirdiğinden, müminlerin kalpleri onlardan ötürü dehşete kapılmasın diye hemen peşinden şu sözünü ekledi: {وَلَقَدْ عَفَا ٱللَّهُ} “Andolsun ki Allah affetti” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {عَنْهُمْ} “onları”. Günahın büyük ve bundan doğan tehlikenin pek vahim olduğuna dikkat çekmek üzere lafza-i celâli tekrar ederek ve layık olduğu mağfiret ve hilm sıfatlarıyla illetini açıklayarak sözü şöyle tamamladı —zira bütün kemal sıfatlarını haiz olmasaydı hemen en büyük azapla cezalandırılırlardı—: {إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır” yani günahları bizzat kendisiyle ve eseriyle silip yok edendir. Mağfiret bazen öfkeyi yutkunmakla beraber olabileceğinden, şu sözüyle bunu giderdi: {حَلِيمٌ} “hilim sahibidir.” Yani ölüm korkusuyla kaçıp dönenlere —daha önce geçtiği üzere— ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan ve Allah'ın kendilerine: «Ölün!» dediği kimselere yaptığı muameleyi yapmamıştır.

ولما كان قولهم: إنا لو ثبتنا في المدينة الممثلة بالدرع الحصينة - كما «كان رأي رسول الله ﷺ والأكابر من أصحابه» لسلمنا، إلى غير ذلك مما أشار ﷾ إليه قولاً موجباً لغيظ رسول الله ﷺ. لما فيه من الاتهام وسوء العقيدة، وكان مع ذلك مظنة لأن يخدع كثيراً من أهل الطاعة لشدة حبهم لمن قتل منهم

Onların: «Sağlam bir zırha benzetilen Medine'de kalsaydık —nitekim Rasûlullah [sallallahu aleyhi ve sellem] ile ashabının ileri gelenlerinin görüşü de böyleydi— elbette sağ salim kurtulurduk» şeklindeki sözleri ve [azze ve celle]'nin işaret buyurduğu diğer lakırdıları; içinde itham ve kötü inanç barındırması sebebiyle Rasûlullah [sallallahu aleyhi ve sellem]'in öfkesini celbeden bir söz olduğunda ve bununla beraber öldürülenlere karşı besledikleri aşırı sevgi yüzünden

وتعاظم أسفهم عليهم. كان أنسب الأشياء المبادرة إلى الوعظ بما يزيل هذا الأثر، ولما كان الرسول ﷺ مؤيداً بأعظم الثبات لما طبع عليه من الشيم الطاهرة والمحاسن الظاهرة كان الأنسب البداءة بغيره، فنهى الذين آمنوا عن الانخداع بأقوالهم فقال تعالى: {يا أيها الذين آمنوا} أي أظهروا الإقرار بالإيمان! صدقوا قولكم بأن {لا تكونوا كالذين كفروا} أي بقلوبهم على وجه الستر {وقالوا} أي ما فضحهم {لإخوانهم} أي لأجل إخوانهم الأعزة عليهم نسباً أو مذهباً {إذا ضربوا} أي سافروا مطلق سفر {في الأرض} أي لمتجر أو غيره {أو كانوا غزّى} أي غزاة مبالغين في الغزو في سبيل الله بسفر أو غيره جمع غازٍ، فماتوا أو قتلوا {لو كانوا عندنا} أي لم يفارقونا {ما ماتوا وما قتلوا} وهذا في غاية التهكم بهم، لأن إطلاق هذا القول منهم - لا سيما على هذا التأكيد - يلزم منه ادعاء أنه لا يموت أحد في المدينة، وهو لا يقوله عاقل

ve onlara duydukları teessüfün büyüklüğünden ötürü itaat ehlinden pek çok kimseyi aldatması muhtemel bulunduğunda; en uygun şey, bu tesiri ortadan kaldıracak bir vaaza derhal girişmekti. Rasûl [sallallahu aleyhi ve sellem] yaratılışındaki temiz huylar ve aşikâr güzellikler sebebiyle en büyük sebatla desteklenmiş olduğundan, başkasıyla başlamak daha uygun düştü; bu yüzden iman edenleri onların sözlerine aldanmaktan nehyederek Teâlâ şöyle buyurdu: {يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟} “Ey iman edenler!” Yani iman ikrarını izhar edenler! Şu şekilde sözünüzü doğrulayınız: {لَا تَكُونُوا۟ كَٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟} “inkâr edenler gibi olmayınız” yani gizleme yoluyla kalpleriyle inkâr edenler gibi, {وَقَالُوا۟} “ve söyleyenler [gibi]” yani kendilerini rezil eden şu sözü, {لِإِخْوَٰنِهِمْ} “kardeşleri için” yani nesep veya mezhep bakımından kendilerine aziz olan kardeşleri hakkında, {إِذَا ضَرَبُوا۟} “çıktıkları zaman” yani mutlak surette sefere çıktıklarında, {فِى ٱلْأَرْضِ} “yeryüzünde” yani ticaret veya başka bir maksatla, {أَوْ كَانُوا۟ غُزًّى} “yahut gaza ettiklerinde” yani sefer veya başka bir suretle Allah yolunda gazada ileri giden savaşçılar olup da öldüklerinde veya öldürüldüklerinde; [şöyle dediler:] {لَّوْ كَانُوا۟ عِندَنَا} “bizim yanımızda olsalardı” yani bizden ayrılmasalardı, {مَا مَاتُوا۟ وَمَا قُتِلُوا۟} “ne ölürler ne de öldürülürlerdi.” Bu, onlarla son derece alay etmektir; zira onların bu sözü mutlak olarak —bilhassa bu tekit üzere— söylemeleri, Medine'de hiç kimsenin ölmeyeceği iddiasını gerektirir ki bunu hiçbir akıl sahibi söylemez.

ولما كان هذا القول محزناً اعتقاده وكتمانه علق ﷾ بقوله: «قالوا» وبانتفاء الكون كالذين قالوا قوله: {ليجعل الله} أي الذي لا كفوء له {ذلك} أي القول أو الانفراد به عن مشارك

Bu sözün gerek inanılması gerekse gizlenmesi üzüntü verici olduğundan, [azze ve celle] «dediler» sözüne ve bu sözü söyleyenler gibi olmaktan nehyedilmeye şu kavlini bağladı: {لِيَجْعَلَ ٱللَّهُ} “Allah kılsın diye” yani hiçbir dengi olmayan [Allah], {ذَٰلِكَ} “bunu” yani bu sözü yahut onda bir ortak olmaksızın tek kalmayı,

{حسرة في قلوبهم} أي باعتقاده وعدم المواسي فيه وعلى تقدير التعليق ب «قالوا» يكون من باب التهكم بهم لأنهم لو لم يقولوه لهذا الغرض الذي لا يقصده عاقل لكانوا قد قالوه لا لغرض أصلاً وذلك أعرق في كونه ليس من أفعال العقلاء {والله} أي لا تكونوا مثلهم والحال.

{حَسْرَةً فِى قُلُوبِهِمْ} “kalplerinde bir hasret [kılsın diye].” Yani buna inanmaları ve bu konuda kendilerini teselli eden kimsenin bulunmayışı sebebiyle. Âyetin «dediler» fiiline taalluk ettiği takdirde ise onlarla alay kabilinden olur; zira hiçbir akıl sahibinin kastetmeyeceği bu gaye için söylememiş olsalardı, hiçbir gaye olmaksızın söylemiş olurlardı ki bu da akıl sahiplerinin fiillerinden olmamaya daha da kökten delildir. {وَٱللَّهُ} “Allah ise” yani onlar gibi olmayın, oysa durum şudur:

أو قالوا ذلك والحال. أن الذي له الإحاطة الكاملة {يحيي} أي من أراد في الوقت الذي يريد {ويميت} أي من أراد إذا أراد لا يغني حذره من قدره {والله} أي المحيط بكل شيء قدره وعلماً {بما تعملون} أي بعملكم وبكل شيء منه {بصير *} وعلى كل شيء منه قدير لا يكون شيء منه بغير إذنه ومتى كان على خلاف أمره عاقب عليه.

yahut onlar böyle dediler, oysa durum şudur: Tam bir ihata sahibi olan [Allah], {يُحْىِۦ} “yaşatır” yani dilediği kimseyi dilediği vakitte [yaşatır], {وَيُمِيتُ} “ve öldürür” yani dilediği kimseyi dilediği zaman [öldürür]; sakınması kişiyi O'nun takdirinden kurtarmaz. {وَٱللَّهُ} “Ve Allah” yani kudretiyle ve ilmiyle her şeyi kuşatan [Allah], {بِمَا تَعْمَلُونَ} “yaptıklarınızı” yani amelinizi ve ondan olan her şeyi, {بَصِيرٌ} “hakkıyla görendir.” O'nun her bir parçasına gücü yeter; O'nun izni olmaksızın hiçbir şey vaki olmaz ve O'nun emrine aykırı olduğu vakit de onu cezalandırır.

ولما نهاهم عن قول المنافقين الدائر على تمني المحال من دوام البقاء وكراهة الموت بيّن لهم ثمرة فوات أنفسهم في الجهاد بالموت أو القتل ليكون ذلك مبعداً لهم مما قال المنافقون موجباً لتسليم الأمر للخالق بل محبباً فيه وداعياً إليه فقال: {ولئن} وهو حال أخرى من لا «تكونوا» {قتلتم} أي من أية قاتل كان {في سبيل الله}

Onları, ebedi kalış temennisinde bulunup ölümden hoşlanmamak gibi imkânsızı arzulama etrafında dönüp duran münafıkların sözünden nehyedince; cihatta ölüp veya öldürülerek canlarını feda etmelerinin semeresini onlara beyan etti ki bu durum onları münafıkların söylediklerinden uzaklaştırsın, emri Yaratıcı'ya teslim etmeyi gerektirsin, hatta bunu sevdiren ve buna çağıran bir vesile olsun; böylece şöyle buyurdu: {وَلَئِن} “Ve andolsun ki” —bu da «olmayınız» fiilinden bir diğer hâldir— {قُتِلْتُمْ} “öldürülseniz” yani hangi öldüren tarafından olursa olsun, {فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ} “Allah yolunda”

أي الملك الأعظم قتلاً {او متم} أي فيه موتاً على أية حالة كانت. ولما كان للنفوس غاية الجموح عن الموت زاد في التأكيد فقال: {لمغفرة} أي لذنوبكم تنالكم فهذا تعبد بالخوف من العقاب {من الله} أي الذي له نهاية الكمال بما كنتم عليه من طاعة {ورحمة} أي لأجل ذلك وهو تعبد لطلب الثواب {خير مما يجمعون *} أي مما هو ثمرة البقاء في الدنيا عند أهل الشقاء مع أنه ما فاتكم شيء من أعماركم.

yani en yüce Hükümran'ın [yolunda] öldürülmek suretiyle, {أَوْ مُتُّمْ} “yahut ölseniz” yani O'nun yolunda hangi hâl üzere olursa olsun bir ölümle [ölseniz]. Nefislerde ölümden son derece kaçma meyli bulunduğundan tekidi artırarak şöyle buyurdu: {لَمَغْفِرَةٌ} “elbette bir bağışlanma” yani günahlarınız için size erişecek bir mağfiret —bu, cezalandırılma korkusuyla kulluk etmektir—, {مِّنَ ٱللَّهِ} “Allah'tan” yani üzerinde bulunduğunuz itaat sebebiyle kemalin nihayetine sahip olan [Allah'tan], {وَرَحْمَةٌ} “ve bir rahmet” yani bunun için [verilecek rahmet] —bu da sevap talep etmek için kulluktur—, {خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ} “onların topladıklarından daha hayırlıdır.” Yani ömürlerinizden hiçbir şey eksilmemiş olmakla beraber, şekavet ehli nezdinde dünyada kalmanın semeresi olan şeylerden daha hayırlıdır.

ولما ذكر أشرف الموت بادئاً بأشرفه ذكر ما دونه بادئاً بأدناه فقال: {ولئن متم أو قتلتم} أي في أي وجه كان على حسب ما قدر عليكم في الأزل {لإلى الله} أي الذي هو متوفيكم لا غيره، وهو ذو الجلال والإكرام الذي ينبغي أن يعبد لذاته. ودل على عظمته بعد الدلالة بالاسم الأعظم بالبناء للمجهول فقال: {تحشرون *} فإن كان ذلك الموت أو القتل على طاعته أثابكم وإلا عاقبكم، والحاصل أنه لا حيلة في دفع الموت على حالة من الحالات: قتل أو غيره، ولا في الحشر إليه ﷾، وأما الخلاص من هول ذلك اليوم ففيه حيلة بالطاعة. والله ﷾ الموفق. وما أحسن ما قال عنترة في نحوه وهو

Ölümlerin en şereflisini en şereflisiyle başlayarak zikrettikten sonra, ondan daha aşağı olanını en aşağısıyla başlayarak zikretti ve şöyle buyurdu: {وَلَئِن مُّتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ} “Andolsun ölseniz de öldürülseniz de” yani ezelde üzerinize takdir edildiği üzere hangi şekilde olursa olsun, {لَإِلَى ٱللَّهِ} “şüphesiz Allah'a” yani başkasına değil yalnız sizi vefat ettirene, O zatı için ibadet edilmesi gereken celâl ve ikram sahibine, —lafza-i celâlle delalet ettikten sonra O'nun azametine meçhul fiille delalet ederek şöyle buyurdu:— {تُحْشَرُونَ} “toplanacaksınız.” Şayet bu ölüm veya öldürülme O'na itaat üzere idiyse sizi mükâfatlandırır, aksi takdirde sizi cezalandırır. Hâsılı, hiçbir durumda ölümü defetmenin bir çaresi yoktur; öldürülme veya başka bir sebep olsun; [azze ve celle]'ye haşredilmekten de kaçış yoktur. O günün dehşetinden kurtulmaya gelince, bunun çaresi itaattedir. Muvaffak kılan [azze ve celle] Allah'tır. Antere'nin bir Câhiliye şairi olduğu hâlde buna benzer bir konuda söylediği şu söz ne kadar da güzeldir; mümin ise böyle bir söze ondan daha layıktır:

جاهلي، فالمؤمن أولى منه بمثل ذلك:

Câhiliyedir, mümin ise bu kabilden söze ondan daha layıktır:

بكرت تخوفني الحتوف كأنني ... أصبحت عن غرض الحتوف بمعزل

Erkenden gelip beni ecellerle korkutuyor, sanki ben / Ecellerin hedefinden uzak bir köşedeymişim gibi.

فأجبتها إن المنية منهل ... لا بد أن أسقى بكأس المنهل

Ona dedim ki: Ölüm bir su kaynağıdır, / O kaynağın kadehiyle içirileceğim muhakkaktır.

فاقني حياءك لا أبا لك واعلمي ... أني امرؤ سأموت إن لم أقتل

Hayânı koru anasız kalasıca ve bil ki / Ben öldürülmesem de mutlak ölecek bir kimseyim.

ولما فرغ من وعظ الصحابة رضي الله تعالى عنهم أتبعه تحبيب النبي ﷺ فيما فعل بهم من الرفق والللين مع ما سبب الغضب الموجب للعنف والسطوة من اعتراض من اعترض على ما أشار به، ثم مخالفتهم لأمره في حفظ المركز والصبر والتقوى، ثم خذلانهم له وتقديم أنفسهم على نفسه الشريفة، ثم عدم العطف عليه وهو يدعوهم إليه ويأمر بإقبالهم عليه، ثم اتهام من اتهمه. إلى غير ذلك من الأمور التي توجب لرؤساء الجيوش وقادة الجنود اتهام أتباعهم وسوء الظن بهم الموجب للغضب والإيقاع ببعضهم ليكون ذلك زاجراً لهم عن العود إلى مثله فقال تعالى: {فبما رحمة من الله} أي الذي له الكمال كله {لنت لهم} أي ما لنت لهم هذا اللين الخارق للعادة ورفقت بهم هذا الرفق بعدما فعلوا بك إلا بسبب رحمة عظيمة من

Ashab-ı kirâm [radıyallâhu teâlâ anhüm]'e vaaz etmeyi bitirince, arkasından Peygamber [sallallahu aleyhi ve sellem]'e, işaret buyurduğu şeye itiraz edenin itirazından; ardından mevzii koruma, sabır ve takva konusundaki emrine muhalefet etmelerinden; sonra onu yalnız bırakıp kendi canlarını onun şerefli canının önüne geçirmelerinden; sonra o kendilerini çağırıp yanına gelmelerini emrettiği hâlde ona yönelmemelerinden; sonra da itham edenin ithamından kaynaklanan —ki bunlar şiddet ve galebeyi gerektiren öfke sebepleridir— bütün bu durumlara rağmen onlara gösterdiği şefkat ve yumuşaklığı sevdirdi. Bunlar ordu komutanları ve asker reisleri için, tâbilerini itham etmeyi, onlara karşı kötü zanda bulunmayı ve bir daha benzerine dönmekten onları caydırmak maksadıyla öfkelenip bazısını cezalandırmayı gerektiren şeylerdendir. Bunun üzerine Teâlâ şöyle buyurdu: {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ ٱللَّهِ} “Allah'tan bir rahmet sebebiyle” yani bütün kemale sahip olan [Allah'tan], {لِنتَ لَهُمْ} “onlara yumuşak davrandın.” Yani onlar sana bunca şeyi yaptıktan sonra, senin onlara bu alışılmışın dışındaki yumuşaklıkla davranman ve bu şefkati göstermen ancak pek büyük bir rahmet sebebiyledir,

الله الحائز لجميع الكمال، فقابلتهم بالجميل ولم تعنفهم بانهزامهم عنك بعد إذ خالفوا رأيك، وهم كانوا سبباً لاستخراجك؛ والذي اقتضى هذا الحصر هو ما لأنها نافية في سياق الإثبات فلم يمكن أن توجه إلا إلى ضد ما أثبته السياق، ودلت زيادتها على أن تنوين «رحمة» للتعظيم، أي فبالرحمة العظيمة لا بغيرها لنت.

bütün kemali kendisinde toplayan Allah'tan [gelen bir rahmetle]. Onları güzellikle karşıladın; senin görüşüne muhalefet ettikten sonra ve senin [Medine'den] çıkmana sebep oldukları hâlde senden kaçıp dağılmalarından ötürü onlara sert davranmadın. Bu hasrı (kısıtlamayı) gerektiren şey “mâ” (ما) lafzıdır; zira o ispat makamında nefyedicidir, bu yüzden siyakın ispat ettiği şeyin zıddından başkasına yöneltilmesi mümkün değildir. Onun ziyade olması ise «rahmetin» kelimesindeki tenvinin tazim (büyüklük bildirme) için olduğuna delalet etmiştir; yani başka bir şeyle değil, ancak pek büyük bir rahmetle yumuşak davrandın.

ولما بين ﷾ سبب هذا اللين المتين بين ثمرته ببيان ما في ضده من الضرر فقال: {ولو كنت فظّاً} أي سيىء الخلق جافياً في القول {غليظ القلب} أي قاسية لا تتأثر بشيء، تعاملهم بالعنف والجفاء {لانفضّوا} أي تفرقوا تفرقاً قبيحاً لا اجتماع معه {من حولك} أي ففات المقصود من البعثة.

[Azze ve celle] bu sarsılmaz yumuşaklığın sebebini beyan edince, onun zıddındaki zararı açıklayarak semeresini beyan etti ve şöyle buyurdu: {وَلَوْ كُنتَ فَظًّا} “Eğer kaba” yani ahlakı kötü, sözünde katı, {غَلِيظَ ٱلْقَلْبِ} “katı yürekli olsaydın” yani hiçbir şeyden etkilenmeyen taş kalpli olup onlara şiddet ve kabalıkla muamele etseydin, {لَٱنفَضُّوا۟} “kesinlikle dağılıp giderlerdi” yani bir daha toplanması mümkün olmayan çirkin bir dağılmayla dağılırlardı, {مِنْ حَوْلِكَ} “etrafından.” Böylece gönderiliş gayesi elden çıkmış olurdu.

ولما أخبره ﷾ أنه هو عفا عنهم ما فرطوا في حقه أمره بالعفو عنهم فيما يتعلق به ﷺ، وبالاستمرار على مشاورتهم عند النوائب لئلا يكون خطؤهم في الرأي - أولاً في الخروج من المدينة.

[Azze ve celle], Kendi hakkındaki kusurlarını affettiğini ona haber verince; ona [sallallahu aleyhi ve sellem] kendi zatıyla ilgili hususlarda onları affetmesini ve sıkıntılı zamanlarda onlarla istişareye devam etmesini emretti ki onların re'ydeki hataları —ilki Medine'den çıkışta,

وثانياً في تضييع المركز، وثالثاً في إعراضهم عن الإثخان في العدو بعد الهزيمة الذي ما شرع القتال إلا لأجله بإقبالهم عن النهب، ورابعاً

ikincisi mevzii zayi etmekte, üçüncüsü hezimetten sonra sırf kendisi için savaşın meşru kılındığı düşmanı ezmeyi bırakıp yağmaya yönelmekte ve dördüncüsü

في وهنهم عند كر العدو إلى غير ذلك - موجباً لترك مشاورتهم، فيفوت ما فيها من المنافع في نفسها وفيما تثمره من التألف والتسنن وغير ذلك فقال ﷾: {فاعف عنهم} أي ما فرطوا في هذه الكره في حقك {واستغفر لهم} أي الله ﷾ لما فرطوا في حقه {وشاورهم} أي استخرج آراءهم {في الأمر} أي الذي تريده من أمور الحرب تألفاً لهم وتطييباً لنفوسهم ليستن بك من بعدك {فإذا عزمت} أي بعد ذلك على أمر فمضيت فيه، وقراءة من ضم التاء للمتكلم بمعناها، أي فإذا فعلت أنت أمراً بعد المشاورة لأني فعلت فيه - بأن أردته - فعل العازم.

düşmanın hücumu esnasında gevşeklik göstermekte ve benzeri hususlarda meydana gelen hataları— onlarla istişareyi terk etmeye sebep olmasın ve böylece istişarenin bizzat kendisindeki faydalar ile kaynaşma, sünnet kılma ve diğer hususlarda vereceği semereler elden kaçmasın. Bunun üzerine [azze ve celle] şöyle buyurdu: {فَٱعْفُ عَنْهُمْ} “Artık onları affet” yani bu seferde senin hakkındaki kusurlarını [bağışla], {وَٱسْتَغْفِرْ لَهُمْ} “ve onlar için mağfiret dile” yani kendi hakkındaki kusurları için Allah [azze ve celle]'den [bağışlanma iste], {وَشَاوِرْهُمْ} “onlarla istişare et” yani onların görüşlerini al, {فِى ٱلْأَمْرِ} “iş hakkında” yani savaş işlerinden kastettiğin hususlarda, kalplerini kazanmak ve gönüllerini hoş etmek için, senden sonrakiler de seni sünnet edinsinler diye. {فَإِذَا عَزَمْتَ} “Karar verdiğin zaman” yani bundan sonra bir işe azmedip onu yürüttüğün vakit. Tâ harfini mütekellim zamiri olarak zamme ile okuyanların kıraati de bu manadadır; yani istişareden sonra sen bir iş yaptığında, çünkü onda azmeden kimsenin fiilini Ben murat ederek yapmışımdır.

ولما أمر بالمشاورة التي هي النظر في الأسباب أمر بالاعتصام بمسببها من غير التفات إليها ليكمل جهاد الإنسان بالملابسة ثم التجرد فقال: {فتوكل} أي فيه {على الله} أي الذي له الأمر كله، ولا يردك عنه خوف عاقبة - كما فعلت بتوفيق الله في هذه الغزوة، ثم علل ذلك بقوله: {إن الله} أي الذي لا كفوء له {يحب المتوكلين *} أي فلا يفعل بهم إلا ما فيه إكرامهم

Sebeplere bakmaktan ibaret olan istişareyi emredince, insanın cihadı önce sebeplere sarılmak sonra da onlardan sıyrılmakla tamamlansın diye sebepleri var edene (Müsebbip) sığınmayı onlara iltifat etmeksizin emretti ve şöyle buyurdu: {فَتَوَكَّلْ} “Artık tevekkül et” yani o hususta, {عَلَى ٱللَّهِ} “Allah'a” yani bütün emirlerin sahibi olan [Allah'a]; bu gazvede Allah'ın muvaffakiyetiyle yaptığın gibi, akıbet korkusu seni bundan alıkoymasın. Sonra bunu şu kavliyle gerekçelendirdi: {إِنَّ ٱللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani hiçbir dengi olmayan [Allah], {يُحِبُّ ٱلْمُتَوَكِّلِينَ} “tevekkül edenleri sever.” Yani onlara ancak kendilerini aziz kılacak muameleyi yapar,

وإن رُئي غير ذلك.

görünüşte başka türlü görülse bile.

ولما كان التقدير؛ فإذا فعلوا ما يحبه أعطاهم مُناهم مما عزموا عليه لأجله؛ استأنف الإخبار بما يقبل بقلوبهم إليه ويقصر هممهم عليه، بأن من نصره هو المنصور، ومن خذله هو المخذول، فقال تعالى: {إن ينصركم الله} أي الذي له جميع العظمة {فلا غالب لكم} أي إن كان نبيكم ﷺ بينكم أو لا، فما بالكم وهنتم لما صاح إبليس أن محمداً قد قتل! وهلا فعلتم كما فعل سعد بن الربيع رضي الله تعالى عنه وكما فعل أنس بن النضير رضي الله تعالى عنه حين قال: «موتوا على ما مات عليه نبيكم ﷺ! فهو أعذر لكم عند ربكم» {وإن يخذلكم} أي بإمكان العدو منكم {فمن ذا الذي ينصركم من بعده} أي من نبي أو غيره، ولما كان التقدير: فعلى الله فتوكلوا إن كنتم مؤمنين، عطف عليه قوله: {وعلى الله} أي الملك الأعظم وحده، لا على نبي ولا على قوة بعد ولا بمال من غنيمة ولا غيرها {فليتوكل المؤمنون *} أي كلهم فيكون ذلك أمارة صحة إيمانهم.

Cümlenin takdiri: «O'nun sevdiği şeyi yaptıkları takdirde, uğruna azmettikleri dileklerini onlara verir» şeklinde olunca; kalplerini O'na yöneltecek ve gayretlerini O'na has kılacak haberi vermeye yeniden başlayarak, O'nun yardım ettiği kimsenin muzaffer, yardımsız bıraktığı kimsenin de perişan olacağını beyan etmek üzere Teâlâ şöyle buyurdu: {إِن يَنصُرْكُمُ ٱللَّهُ} “Eğer Allah size yardım ederse” yani bütün azamete sahip olan [Allah], {فَلَا غَالِبَ لَكُمْ} “artık sizi yenecek yoktur” yani Peygamberiniz [sallallahu aleyhi ve sellem] aranızda olsun veya olmasın! İblis «Muhammed öldürüldü!» diye bağırdığında size ne oldu da gevşediniz! Sa'd b. er-Rebî' [radıyallâhu teâlâ anh]'ın ve Enes b. en-Nadr [radıyallâhu teâlâ anh]'ın: «Peygamberinizin [sallallahu aleyhi ve sellem] öldüğü dava uğruna siz de ölün! Zira bu, Rabbiniz katında sizin için en geçerli mazerettir» dediği vakit yaptığı gibi yapsaydınız ya! {وَإِن يَخْذُلْكُمْ} “Eğer sizi yardımsız bırakırsa” yani düşmanı size musallat kılmak suretiyle, {فَمَن ذَا ٱلَّذِى يَنصُرُكُم مِّنۢ بَعْدِهِۦ} “O'ndan sonra size yardım edecek kimdir?” Yani peygamber veya bir başkası. Takdir: «Eğer mümin iseniz yalnız Allah'a tevekkül edin» şeklinde olunca, şu kavlini buna atfetti: {وَعَلَى ٱللَّهِ} “Ve yalnız Allah'a” yani sadece en yüce Hükümran'a; ne bir peygambere, ne sonradan gelen bir güce, ne de ganimet veya başka bir mala değil, {فَلْيَتَوَكَّلِ ٱلْمُؤْمِنُونَ} “müminler tevekkül etsinler.” Yani onların hepsi [böyle yapsın]; böylece bu durum imanlarının sıhhatinin bir alameti olsun.

ولما كان الغلول من أعظم موجبات الخذلان أو أعظمها. والنزاهة عن من أعظم موجبات النصر، كان أنسب الأشياء تعقيب هذه الآية

Ganimetten aşırmak (gulûl) yardımsız kalmanın en büyük sebeplerinden —hatta en büyüğü— ve bundan uzak durmak da zaferin en büyük sebeplerinden olunca; bu ayetin peşine

بآية الغلول بياناً، لأنه كان سبب هزيمتهم في هذه الغزوة، فإنه لا يخذل إلا بالذنوب، ومن أعظم الذنوب الموجبة للخذلان الغلول فيكون المراد بتنزيهه ﷺ عنه - والله أعلم - أن إقبالهم عن نهب الغنائم قبل وقته إما أن يكون لقصد أن يغلو بإخفاء ما انتهبوه أو بعضه، وإما أن يكون للخوف من أن يغل رئيسهم وحاشاه! وإما أن يكون للخوف من مطلق الخيانة بأن لا يقسمه ﷺ بينهم على السواء، وحاشاه من كل من ذلك! وأما المبادرة إلى النهب لغير هذا القصد فخفة وطيش وعبث، لا يصوب عاقل إليه؛ إذا تقرر هذا فيمكن أن يكون التقدير: فليتوكلوا في كبت العدو وتحصيل ما معه من الغنائم، فلا يقبلوا على ذلك إقبالاً يتطرق منه احتمال لظن السوء بهاديهم في أن يغل، وهو الذي أخبرهم بتحريم الغلول وبأنه سبب للخذلان، وما نهى ﷺ قط عن شيء إلا كان أول تارك له وبعيد منه وما كان ينبغي لهم أن يفتحوا طريقاً إلى هذا الاحتمال فعبر عن ذلك بقوله عطفاً على

bu gazvede hezimetlerinin sebebi olduğunu beyan etmek üzere gulûl ayetini getirmek en uygun şey oldu; zira insan ancak günahlar sebebiyle yardımsız bırakılır ve yardımsız kalmaya sebep olan en büyük günahlardan biri de gulûldür. Peygamber [sallallahu aleyhi ve sellem]'in bundan tenzih edilmesinden maksat —en doğrusunu Allah bilir— şudur: Vaktinden önce ganimetleri yağmalamaya yönelmeleri, ya yağmaladıkları şeyin tamamını veya bir kısmını gizleyerek ganimetten aşırma kastıyla olmuştur; ya komutanlarının aşırmasından korktukları içindir —hâşâ!—; ya da [sallallahu aleyhi ve sellem] aralarında eşit paylaştırmaz diye mutlak hıyanetten korktukları içindir —ki o bunların hepsinden münezzehtir! Bu maksatların dışındaki bir niyetle yağmaya koşmak ise akıl sahibinin doğru bulmayacağı bir hafiflik, taşkınlık ve abestir. Bu husus sabit olunca takdirin şöyle olması mümkündür: «Düşmanı kahretme ve beraberindeki ganimetleri elde etme hususunda tevekkül etsinler; kendilerini doğru yola ileten rehberleri hakkında ganimetten aşırır diye kötü zanna yol açacak bir yönelişle ganimete yönelmesinler. Oysa onlara gulûlün haram olduğunu ve yardımsız kalmaya sebep teşkil ettiğini haber veren bizzat kendisidir. O [sallallahu aleyhi ve sellem] bir şeyden nehyettiğinde mutlak surette onu ilk terk eden ve ondan en uzak duran kimse olurdu. Onlara bu ihtimale kapı aralamak asla yakışmazdı.» İşte bu hususu şu kavline atfederek ifade etti:

{وكأين من نبي} [آل عمران: ١٤٦] {وما كان} أي ما تأتى وما صح في وقت من الأوقات

{وَكَأَيِّن مِّن نَّبِىٍّ} [Âl-i İmrân: 146]. {وَمَا كَانَ} “Hiçbir zaman olmamıştır” yani hiçbir vakitte mümkün olmamış ve caiz görülmemiştir,

ولا على حالة من الحالات {لنبي} أي أي نبي كان فضلاً عن سيد الأنبياء وإمام الرسل {أن يغل} تبشيعاً لفعل ما يؤدي إلى هذا الاحتمال زجراً من معاودة مثل ذلك الفعل المؤدي إلى تجويز شيء مما ذكر، وعلى قراءة الجماعة غير ابن كثير وأبي عمرو - بضم الياء وفتح العين مجهولاً من: أغل - المعنى: وما كان له وما صح أن يوجد غالاً، أو ينسب إلى الغلول، أو يظن به ما يؤدي إلأى ذلك؛ ويجوز أن يكون التقدير بعد الأمر بالتوكل على الله ﷾ وحده: فلا تأتوا إن كنتم مؤمنين بما يقدح في التوكل كالغلول وما يدانيه فتخذلوا، فإنه ما كان لكم أن تغلوا، وما كان أي ما حل لنبي أي من الأنبياء قط أن يغل، أي لم أخصكم بهذه الشريعة بل ما كان في شرع نبي قط إباحة الغلول، فلا تفعلوه ولا تقاربوه بنحو الاستباق إلى النهب، فإن ذلك يسلب كمال التوكل، فإنه من يرتع حول الحمى يوشك أن يواقعه، فيوجب له الخذلان، روى الطبراني في الكبير- قال الهيثمي: ورجاله ثقات - عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «بعث النبي ﷺ جيشاً فردت رايته. ثم بعث فردت، ثم بعث فردت بغلول رأس غزال من ذهب، فنزلت {وما كان لنبي أن يغل} » .

hiçbir hâl üzere de olamaz, {لِنَبِىٍّ} “bir peygambere” yani nebilerin efendisi ve resullerin imamı şöyle dursun herhangi bir peygambere, {أَن يَغُلَّ} “ganimetten aşırması”. Bu ihtimale yol açacak fiili çirkin göstermek ve zikredilen şeylerden birini caiz görmeye vardıran böylesi bir fiile yeniden dönmekten caydırmak içindir. İbn Kesîr ve Ebû Amr dışındaki cemaatin kıraatinde ise —«ağalle» (أغل) fiilinden meçhul olarak yâ harfinin zammesi ve gayn harfinin fethasıyla {أَن يُغَلَّ}— mana şöyledir: «Onun ganimetten aşıran biri olarak bulunması, gulûle nisbet edilmesi veya hakkında buna yol açacak bir zanda bulunulması caiz ve sahih olmamıştır.» Yalnızca Allah [azze ve celle]'ye tevekkül emrinden sonra takdirin şöyle olması da caizdir: «Eğer mümin iseniz gulûl ve ona yakın olan şeyler gibi tevekkülü zedeleyecek şeyleri yapmayın ki yardımsız kalmayasınız. Zira ganimetten aşırmak size helal olmadığı gibi, peygamberlerden hiçbir peygamber için de ganimete hıyanet etmek helal olmamıştır; yani bu şeriatı sadece size has kılmadım, aksine hiçbir peygamberin şeriatında gulûlün mübah kılınması söz konusu olmamıştır. Dolayısıyla bunu yapmayın ve yağmaya koşmak gibi şeylerle buna yaklaşmayın; zira bu, tevekkülün kemalini alıp götürür. Çünkü koruluğun etrafında otlatan kimsenin oraya düşmesi pek yakındır ve bu da onun yardımsız kalmasına sebep olur.» Taberânî el-Kebîr'de rivayet etti —Heysemî: «Ricali sikadır» dedi—; İbn Abbâs [radıyallâhu teâlâ anhümâ]'dan dedi ki: «Peygamber [sallallahu aleyhi ve sellem] bir ordu gönderdi, ordunun sancağı geri döndü. Sonra tekrar gönderdi, yine geri döndü. Sonra tekrar gönderdi, altından bir ceylan başının aşırılması sebebiyle sancak yine geri döndü. Bunun üzerine: {وَمَا كَانَ لِنَبِىٍّ أَن يَغُلَّ} ayeti indi.»

ولما كان فعلهم ذلك محتملاً لقصدهم الغلول ولخوفهم من غلول غيرهم عمم في التهديد بقوله: {ومن يغلل} أي يقع منه ذلك كائناً من كان {يأت بما غل يوم القيامة} ومن عرف كلام أهل اللغة في الغلول عرف صحة قولي: إنه لمطلق الخيانة، وإنه يجوز أن يكون التقدير: وما كان لأحد أن يفعل ما يؤدي - ولو وعلى بعد - إلى نسبة نبي إلى غلول، قال صاحب القاموس: أغل فلاناً: نسبه إلى الغلول والخيانة، وغل غلولاً: خان - كأغل، أو خاص بالفيء، وقال الإمام عبد الحق الإشبيلي في كتابه الواعي: أغل الرجل أغلالاً - إذا خان، فهو مغل وغل في المغنم يغل غلولاً، وقرىء: أن يَغُل، وأن يُغَل، فمن قرأ: يَغُل - أراد: يخون، ومن قرأ: يُغَل - أراد: يخان، ويجوز أن يريد: لا ينسب إلى الخيانة وكل من خان شيئاً في خفاء فقد غل يغل غلولاً، ويسمى الخائن غالاً، وفي الحديث

Onların bu fiili hem bizzat gulûl kastında bulunmalarına hem de başkalarının gulûlünden korkmalarına ihtimalli olduğundan, tehdidi şu sözüyle umumileştirdi: {وَمَن يَغْلُلْ} “Kim hıyanet edip aşırırsa” yani kim olursa olsun kendisinden bu fiil sadır olursa, {يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ} “kıyamet günü aşırdığı şeyle gelir.” Lügat ehlinin gulûl hakkındaki sözünü bilen kimse, bunun mutlak hıyanet anlamına geldiğine ve takdirin: «Hiç kimsenin —uzaktan da olsa— bir peygamberi gulûle nisbet etmeye yol açacak bir fiil işlemesi caiz değildir» şeklinde olmasının caiz olduğuna dair sözümün doğruluğunu anlar. el-Kâmûs sahibi şöyle der: «Falancayı iğlâl etti (أغل فلاناً): Onu gulûl ve hıyanete nisbet etti demektir. Gallel-gulûl (غل غلولاً) ise: Tıpkı eğalle gibi hıyanet etti demektir yahut fey gelirine mahsustur.» İmam Abdülhak el-İşbîlî el-Vâ'î adlı kitabında şöyle der: «Adam hıyanet ettiği zaman 'eğalle'r-raculü iğlâlen' (أغل الرجل إغلالاً) denir; kendisi de 'muğıll' (مغل) olur. Ganimette hıyanet edince 'ğalle fi'l-mağnemi yeğullu gulûlen' denir. 'En yeğulle' ve 'en yuğalle' şeklinde okunmuştur. 'Yeğulle' (يَغُل) okuyan kimse: 'hıyanet eder' manasını kastetmiştir; 'yuğalle' (يُغَل) okuyan ise: 'kendisine hıyanet edilir' manasını kastetmiştir. 'Hıyanete nisbet edilmez' manasını murat etmiş olması da caizdir. Gizlice bir şeye hıyanet eden herkes 'ğalle yeğullu gulûlen' denir ve haine de 'ğâll' adı verilir. Hadiste şöyle buyrulmuştur:

«لا إغلال ولا إسلال» الإغلال: الخيانة في كل شيء، وغللت الشيء أغله غلاًّ - إذا سترته، قالوا: ومنه الغلول في المغنم، إنما أصله أن الرجل كان إذا أخذ منه شيئاً ستره في متاعه، فقيل للخائن: غال ومغل، ويقال: غللت الشيء في الشيء - إذا أدخلته فيه، وقد انغل - إذا دخل في الشيء، وقد انغل في الشجر.

«İğlâl ve islâl yoktur.» İğlâl: Her şeyde hıyanet etmektir. 'Ğaleltü'ş-şey'e eğullühû ğallen': Onu gizlediğim vakit söylenir. Dediler ki: Ganimetteki gulûl de bundandır; aslı şudur ki adam ganimetten bir şey aldığında onu eşyasının arasına gizlerdi; bu yüzden haine 'ğâll' ve 'muğıll' denildi. 'Ğaleltü'ş-şey'e fi'ş-şey'i' sözü ise bir şeyi başka bir şeyin içine soktuğun zaman söylenir. Bir şeyin içine girdiği zaman 'inğalle' denir; ağaçların arasına girdiği zaman da 'inğalle fi'ş-şecer' denir.

دخل - انتهى. فهذه الآية نهي للمؤمنين عن الاستباق إلى المغنم على طريق الإشارة، فتم بها الوعظ الذي في أواخره القصة، كما أن آية الربا نهي عنه على طريق الإشارة، فتم بها الوعظ الذي في أوائل القصة، فقد اكتنف التنفير من الغلول - الذي هو سبب الخذلان في هذه الغزوة بخصوصها لمباشرة ما هو مظنة له وفي الغزو مطلقاً - طرفي الوعظ فيها، ليكون من أوائل ما يقرع السمع وأواخره.

Girdi demektir —nakil bitti—. Bu ayet, işaret yoluyla müminleri ganimete üşüşmekten bir nehiydir; böylece kıssanın sonlarındaki vaaz bununla tamamlanmıştır; tıpkı faiz ayetinin işaret yoluyla faizden bir nehiy olup kıssanın başlarındaki vaazın onunla tamamlanması gibi. Böylece —özelde bu gazvede ona zemin hazırlayan şeyin bizzat işlenmesi sebebiyle, genelde ise bütün gazvelerde bozgunun sebebi olan— gulûlden nefret ettirme, işitilen ilk ve son şeylerden olsun diye kıssadaki vaazın iki tarafını da kuşatmıştır.

ولما كان ثمرة الإتيان به الجزاء عليه عمم الحكم تنبيهاً على أن ذلك اليوم يوم الدين، فلا بد من الجزاء فيه وتصويراً له تبشيعاً للفضيحة فيه بحضرة الخلق أجمعين، وزاد في تعظيمه وتعظيم الجزاء فيه بأداة التراخي وتضعيف الفعل فقال معمماً الحكم ليدخل الغلول من باب الأولى: {ثم توفى} أي في ذلك اليوم العظيم، وبناه للمجهول إظهاراًَ لعظمته على طريق كلام القادرين {كل نفس} أي غالة وغير غالة {ما كسبت} أي ما لها فيه فعل ما من خير أو شر وافياً مبالغاً في تحريز وفائه {وهم لا يظلمون *} أي لا يقع عليهم ظلم في شيء منه بزيادة ولا نقص.

O aşırdığı şeyle gelmenin semeresi onunla cezalandırılmak olduğundan, o günün hesap ve ceza günü (din günü) olduğuna dikkat çekmek, orada mutlaka cezanın verileceğini bildirmek ve bütün mahlukatın huzurunda oradaki rezilliği çirkin göstererek tasvir etmek üzere hükmü umumileştirdi; terâhî (sonralık) edatıyla ve fiili şeddeli getirmekle o günün ve oradaki karşılığın azametini artırarak, gulûl yapan kimsenin evleviyetle dahil olması için hükmü genel kılarak şöyle buyurdu: {ثُمَّ تُوَفَّىٰ} “Sonra tastamam verilir” yani o büyük günde; güç sahiplerinin kelamı üslubunca O'nun azametini izhar etmek üzere fiili meçhul kıldı, {كُلُّ نَفْسٍ} “her nefse” yani aşıran ve aşırmayan herkese, {مَّا كَسَبَتْ} “kazandığı” yani hayır veya şerden her ne fiili varsa, tastamam ve eksiksiz ödenmesinde mübalağa olunarak verilir, {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve onlara zulmedilmez.” Yani artırma veya eksiltme suretiyle onlara bundan hiçbir şeyde haksızlık yapılmaz.

ولما أخبر تعالى أنه لا يقع في ذلك اليوم ظلم أصلاً تسبب عنه

Allah Teâlâ o gün asla hiçbir zulmün vuku bulmayacağını haber verince, bundan şu husus kaynaklandı:

الإنكار على من حدثته نفسه بالأماني الكاذبة، فظن غير ذلك من استواء حال المحسن وغيره، أو فعل فعلاً وقال قولاً يؤدي إلأى ذلك كالمنافقين وكالمقبلين على الغنيمة فقال تعالى: {أفمن اتبع} أي طلب بجد واجتهاد {رضوان الله} أي ذي الجلال والإكرام بالإقبال على ما أمر به الصادق، فصار إلى الجنة ونعم الصبر {كمن بآء} أي رجع من تصرفه الذي يريد به الربح، أو حل وأقام {بسخط من الله} أي من الملك الأعظم بأن فعل ما يقتضي السخط بالمخالفة ثم الإدبار لولا العفو {ومأواه جهنم} أي جزاء بما جعل أسباب السخط مأواه {وبئس المصير *} أي هي.

Nefsi kendisine yalan kuruntular fısıldayıp da iyilik edenle etmeyenin hâlinin eşit olacağını zanneden yahut münafıklar ve ganimete koşanlar gibi buna yol açacak bir fiil işleyen ve söz söyleyen kimseye yönelik bir inkâr hasıl oldu. Bunun üzerine Teâlâ şöyle buyurdu: {أَفَمَنِ ٱتَّبَعَ} “Uyan kimse mi” yani büyük bir ciddiyet ve gayretle arayan [kimse mi], {رِضْوَٰنَ ٱللَّهِ} “Allah'ın rızasını” yani celâl ve ikram sahibinin rızasını, doğru sözlü [Peygamber'in] emrettiği şeye yönelerek arayan, böylece cennete varan —ki o ne güzel sabırdır— kimse, {كَمَنۢ بَآءَ} “dönen kimse gibi midir?” Yani kazanç murat ettiği tasarrufundan [hüsranla] dönen yahut konaklayıp yerleşen kimse [gibi midir], {بِسَخَطٍ مِّنَ ٱللَّهِ} “Allah'tan bir gazap ile” yani en yüce Hükümran'dan [bir gazapla], affı olmasaydı muhalefet edip ardından arkasını dönerek gazabı gerektiren şeyi yapmış olarak dönen kimse [gibi midir]? {وَمَأْوَىٰهُ جَهَنَّمُ} “Onun barınağı cehennemdir” yani gazap sebeplerini kendisine sığınak edinmesinin cezası olarak [orasıdır], {وَبِئْسَ ٱلْمَصِيرُ} “ve o ne kötü varış yeridir!” Yani cehennem.

ولما أفهم الإنكار على من سوّى بين الناس أنهم متمايزون صرح بذلك في قوله: {هم درجات} أي متباينون تباين الدرجات. ولما كان اعتبار التفاوت ليس بما عند الخلق قال: {عند الله} أي الملك الأعلى في حكمه وعلمه وإن خفي ذلك عليكم، لأن الله ﷾ خلقهم فهو عالم بهم حين خلقهم {والله} أي الذي له جميع صفات الكمال {بصير} أي بالبصر والعلم {بما يعملون *} أي بعد إيجادهم، لأن ذلك أيضاً خلقه وتقديره، ولس لهم فيه إلا نسبته

İnsanları birbirine eşit tutan kimseye yönelik bu inkâr, onların birbirinden farklı derecelerde olduklarını hissettirince, şu sözüyle bunu açıkça bildirdi: {هُمْ دَرَجَٰتٌ} “Onlar derecelerdir” yani derecelerin farklılığı gibi birbirinden farklıdırlar. Mertebe farkının takdiri kulların katındakine göre olmadığından şöyle buyurdu: {عِندَ ٱللَّهِ} “Allah katında” yani bu durum size gizli kalsa bile en yüce Hükümran'ın hükmünde ve ilminde [böyledir]; zira Allah [azze ve celle] onları yaratmıştır, dolayısıyla onları yaratırken de haklarında tam bilgi sahibidir. {وَٱللَّهُ} “Ve Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {بَصِيرٌۢ} “görendir” yani görme ve ilim sıfatıyla, {بِمَا يَعْمَلُونَ} “yaptıklarını.” Yani yaratılmalarından sonra [yaptıklarını]; zira bu da O'nun yaratması ve takdiridir; onların bunda kesb yoluyla kendilerine nisbet edilmekten başka bir payı yoktur.

إليهم بالكسب، فهو يجازيهم بحسب تلك الأعمال، فكيف يتخيل أنه يساوي بينهم في المآل وقد فاوت بينهم في الحال وهو الحكم العدل! فعلم بما في هذا الختام من إحاطته بتفاصيل الأعمال صحة ما ابتدىء به الكلام من التوفية.

O, bu amellerine göre kendilerini cezalandırır/mükâfatlandırır. Hâl böyleyken, âdil bir Hakîm olduğu hâlde şimdiki hâllerinde aralarını farklı kılmışken, akıbetlerinde onları birbirine eşit tutacağı nasıl vehmedilebilir! Bu son kısımdaki amellerin ayrıntılarını kuşatmasından, sözün başında yer alan karşılığın tastamam verilmesi hususunun doğruluğu anlaşılmış oldu.

ولما أرشدهم إلى هذه المراشد، وبين لهم بعض ما اشتملت عليه من الفوائد، وبان بهذه القصة قدر من أسدى إليهم ذلك على لسانه ﷺ بما له من الفضائل التي من أعظمها كونه من جنسهم، يميل إليهم ويرحمهم ويعطف عليهم، فيألفونه فيعلمهم؛ نبه على ذلك ﷾ ليستمسكوا بغرزه، ولا يلتفتوا لحظة عن لزوم هدية فقال ﷾ مؤكداً لما اقتضاه الحال من فعل يلزم منه النسبة إلى الغلول -: {لقد من الله} أي ذو الجلال والإكرام {على المؤمنين} خصهم لأنهم المجتبون لهذه النعمة {إذا بعث فيهم} أي فيما بينهم أو بسببهم {رسولاً} وزادهم رغبة فيه بقوله: {من أنفسهم} أي نوعاً وصنفاً، يعلمون أمانته وصيانته وشرفه ومعاليه

Onları bu doğru yollara iletip içerdikleri bazı faydaları onlara açıklayınca ve bu kıssa ile bunu kendi lisanı [sallallahu aleyhi ve sellem] üzere kendilerine sunan zatın kadr-ü kıymeti sahip olduğu faziletlerle —ki bunların en büyüğü kendi cinslerinden olması, onlara meyletmesi, onlara merhamet edip şefkat göstermesi, onların da kendisine ısınıp ondan öğrenmeleridir— ortaya çıkınca; onun izine sımsıkı sarılsınlar ve getirdiği hidayete tabi olmaktan bir an bile ayrılmasınlar diye [azze ve celle] buna dikkat çekti ve hâlin gerektirdiği gulûle nisbet edilme vehmini doğuran fiili tekit ederek [azze ve celle] şöyle buyurdu: {لَقَدْ مَنَّ ٱللَّهُ} “Andolsun ki Allah lütufta bulunmuştur” yani celâl ve ikram sahibi [Allah], {عَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ} “müminlere” —onları tahsis etti çünkü onlar bu nimete seçilmiş kimselerdir—, {إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ} “onların arasına gönderdiği zaman” yani aralarından yahut onlar sebebiyle, {رَسُولًا} “bir elçi” —ve şu kavliyle ona olan rağbetlerini artırdı:— {مِّنْ أَنفُسِهِمْ} “kendi nefislerinden” yani tür ve sınıf olarak kendilerinden olan, peygamberlikten önce ve sonra onun emanetini, iffetini, şerefini, yüceliklerini

وطهارته قبل النبوة وبعدها {يتلوا عليهم آياته} أي فيمحو ببركة نفس التلاوة كبيراً من شر الجان وغيرها مما ورد في منافع القرآن مما عرفناه، وما لم نعرفه أكثر {ويزكيهم} أي يطهرهم من أوضار الدنيا والأوزار بما يفهمه بفهمه الثاقب من دقائق الإشارات وبواطن العبارات، وقدم التزكية لاقتضاء مقام المعاتبة على الإقبال على الغنيمة ذلك، كما مضى في سورة البقرة {ويعلمهم الكتاب} أي تلاوة بكونه من نوعهم يلذ لهم التلقي منه {والحكمة} تفسيراً وإبانة وتحريراً {وإن} أي والحال أنهم {كانوا} ولما كانوا قد مرت لهم أزمان وهم على دين أبيهم إسماعيل ﵊ نبه على ذلك بإدخال الجار فقال {من قبل} أي من قبل ذلك {لفي ضلال مبين *} أي ظاهر، وهو من شدة ظهوره كالذي ينادي على نفسه بإيضاح لبسه، وفي ذلك إشارة إلى أنه ﵇ علمهم من الحكمة في هذه الوقعة ما أوجب نصرتهم في أول النهار، فلما خالفوه حصل الخذلان.

ve temizliğini bildikleri bir elçi, {يَتْلُوا۟ عَلَيْهِمْ ءَايَٰتِهِۦ} “onlara O'nun ayetlerini okuyan” yani bizzat tilavetin bereketiyle cinlerin ve diğerlerinin şerrinden büyük bir kısmını silip yok eden —ki Kur'an'ın bildiğimiz menfaatleri hakkında rivayet edilenler olduğu gibi, bilmediklerimiz daha çoktur—, {وَيُزَكِّيهِمْ} “ve onları arındıran” yani ince işaretlerden ve kapalı ifadelerden keskin anlayışıyla kavradığı şeylerle onları dünyanın kirlerinden ve günahlardan temizleyen —ganimete yönelme konusundaki azarlama makamı bunu gerektirdiği için Bakara Sûresi'nde geçtiği üzere tezkiyeyi öne aldı—, {وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلْكِتَٰبَ} “onlara Kitab'ı öğreten” yani kendi türlerinden olması hasebiyle ondan ders almaktan lezzet duydukları tilavetini, {وَٱلْحِكْمَةَ} “ve hikmeti [öğreten]” tefsir, açıklama ve inceliklerini [öğreten], {وَإِن} “oysa” yani durum şu ki, {كَانُوا۟} “idiler.” Babaları İsmail [aleyhisselâm]'ın dini üzere bulundukları zamanlar gelip geçtiği için harf-i cer dahil ederek buna dikkat çekti ve şöyle buyurdu: {مِن قَبْلُ} “daha önce” yani bundan önce, {لَفِى ضَلَٰلٍ مُّبِينٍ} “apaçık bir sapıklık içindeydiler.” Yani aşikâr bir sapıklık içinde; o, aşikârlığının şiddetinden adeta kapalılığını bizzat ilan eden kimse gibidir. Bunda, onun [aleyhisselâm] bu savaşta onlara günün ilk vaktinde zafer bulmalarını gerektiren hikmeti öğrettiğine; ona muhalefet ettiklerinde ise hezimetin meydana geldiğine bir işaret vardır.

ولما أزال شبهة النسبة إلى الغلول بحذافيرها. وأثبت ما له من أضدادها من معالي الشيم وشمائل الكرم صوب إلى شبهة قولهم: لو كان رسولاً ما انهزم أصحابه عنه،

Gulûle nisbet edilme şüphesini kökünden giderip onun bunun zıddı olan yüce ahlaka ve cömertlik vasıflarına sahip olduğunu ispat edince; «Eğer o bir peygamber olsaydı, ashabı onu bırakıp hezimete uğramazdı» şeklindeki sözlerinin şüphesine yöneldi,

فقال تعالى: {أولما} أي أتركتم ما أرشدكم إليه الرسول الكريم الحليم العليم الحكيم ولما {أصابتكم} أي في هذا اليوم {مصيبة} لمخالفتكم لأمره وإعراضكم عن إرشاده {قد أصبتم مثليها} أي في بدر وأنتم في لقاء العدو وكأنما تساقون إلى الموت على الضد مما كنتم فيه في هذه الغزوة، وما كان ذلك إلا بامتثالكم لأمره وقبولكم لنصحه {قلتم أنّى} من أين وكيف أصابنا {هذا} أي بعد وعدنا النصر {قل هو من عند أنفسكم} أي لأن الوعد كان مقيداً بالصبر والتقوى، وقد تركتم المركز وأقبلتم على الغنائم قبل الأمر به، وعن علي رضي الله تعالى عنه أن ذلك باختيارهم الفداء يوم بدر الذي نزل فيه {لولا كتاب من الله سبق لمسكم فيما أخذتم عذاب عظيم} [الأنفال: ٦٨] وأباح لهم ﷾ الفداء بعد أن عاتبهم وشرط عليهم إن اختاروه أن يقتل منهم في العام المقبل بعدّ الأسرى، فرضوا وقالوا: نستعين بما نأخذه منهم عليهم ثم نرزق الشهادة. ثم علل ذلك بقوله: {إن الله} أي الذي لا كفوء له {على كل شيء} أي من النصر والخذلان ونصب أسباب كل منهما {قدير *}

bunun üzerine Teâlâ şöyle buyurdu: {أَوَلَمَّآ} “Demek öyle mi?” Yani o kerîm, halîm, alîm ve hakîm olan Rasûl'ün sizi irşad ettiği şeyi terk ettiniz de, {أَصَٰبَتْكُم} “size isabet edince mi” yani bu günde, {مُّصِيبَةٌ} “bir musibet” onun emrine muhalefet etmeniz ve irşadından yüz çevirmeniz sebebiyle, {قَدْ أَصَبْتُم مِّثْلَيْهَا} “siz onun iki katını [düşmana] isabet ettirmişken” yani Bedir'de, siz düşmanla karşılaştığınızda adeta ölüme sürüklenir gibi bir hâldeyken —bu gazvede içinde bulunduğunuz durumun tam aksine—; bu da ancak onun emrine uymanız ve nasihatini kabul etmeniz sayesinde olmuşken; {قُلْتُمْ أَنَّىٰ} “«Nereden ve nasıl bize isabet etti?» dediniz” yani bize zafer vadedildikten sonra, {هَٰذَا} “bu!” {قُلْ هُوَ مِنْ عِندِ أَنفُسِكُمْ} “De ki: «O, kendi nefislerinizdendir.»” Yani çünkü vaat sabır ve takva şartına bağlanmıştı; oysa siz mevzii terk ettiniz ve emredilmeden önce ganimetlere yöneldiniz. Ali [radıyallâhu teâlâ anh]'tan rivayet edildiğine göre bu, haklarında: {لَّوْلَا كِتَٰبٌ مِّنَ ٱللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَآ أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} [el-Enfâl: 68] ayeti inen Bedir günündeki fidye tercihleri sebebiyledir. [Azze ve celle] onları azarladıktan sonra fidyeyi kendilerine mübah kılmış ve bunu seçtikleri takdirde gelecek yıl esirlerin sayısınca kendilerinden kimselerin öldürülmesini şart koşmuştu; onlar da razı olup: «Onlardan aldıklarımızla onlara karşı güç kazanırız, sonra da bize şehadet nasip olur» demişlerdi. Sonra bunu şu kavliyle gerekçelendirdi: {إِنَّ ٱللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani hiçbir dengi olmayan [Allah], {عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ} “her şeye” yani zafer ve hezimete ve her ikisinin sebeplerini takdir etmeye, {قَدِيرٌ} “kadir olandır.”

وقد وعدكم بذلك ﷾ في العام الماضي حين خيركم فاخترتم الفداء، وخالف من خالف منكم الآن، فكان ذكر المصيبة التي كان سببها مخالفة ما رتبه ﷺ بعد ختم الآية التي قبلها بالتذكير بما كانوا عليه من الضلال على ما ترى من البلاغة.

Geçen yıl sizi muhayyer bıraktığında [azze ve celle] bunu size vadetmişti, siz de fidyeyi seçmiştiniz; şimdi ise içinizden muhalefet edenler muhalefet etti. Dolayısıyla sebebi [sallallahu aleyhi ve sellem]'in tertip ettiği düzene muhalefet etmek olan musibetin zikrinin, bir önceki ayetin sonundaki sapıklık hâllerinin hatırlatılmasından sonra gelmesi, gördüğün üzere tam bir belagattir.

ولما كانت نسبة المصيبة إليهم ربما أوهمت من لم ترسخ قدمه في المعارف الإلهية أن بعض الأفعال خارج عما مراده تعالى قال: {وما أصابكم} ولما استغرقت الحرب ذلك اليوم نزع الجار فقال: {يوم التقى الجمعان} أي حزب الله وحزب الشيطان في أحد {فبإذن الله} أي بتمكين من له العظمة الكاملة وقضائه، وإثبات أن ذلك بإذنه نحو ما ذكر عند التولية يوم التقى الجمعان من نسبة الإحياء والإماتة إليه.

Musibetin onlara nisbet edilmesi, ilâhî marifetlerde ayağı sağlam basmayan kimselere bazı fiillerin Teâlâ'nın iradesi dışında olduğu vehmini verebileceğinden şöyle buyurdu: {وَمَآ أَصَٰبَكُمْ} “Ve size isabet eden şey” —savaş o günün tamamını kapladığı için harf-i cer hazfedilerek şöyle buyurdu:— {يَوْمَ ٱلْتَقَى ٱلْجَمْعَانِ} “iki topluluğun karşılaştığı gün” yani Uhud'da Allah'ın fırkası ile Şeytan'ın fırkası karşılaştığında, {فَبِإِذْنِ ٱللَّهِ} “Allah'ın izniyledir” yani tam azamet sahibi olanın imkân vermesi ve kazasıyladır. Bunun O'nun izniyle olduğunun ispatı, iki topluluğun karşılaştığı gün geri dönme esnasında diriltme ve öldürmenin O'na nisbet edilmesinde zikredilen husus gibidir.

ولما كان التقدير: ليؤدبكم به، عطف عليه قوله: {وليعلم المؤمنين *} أي الصادقين في إيمانهم. ولما كان تعليق العلم بالشيء على حدته أتم وآكد من تعليقه به مع غيره أعاد العامل لذلك، وإشعاراً بأن أهل النفاق أسفل رتبة من أن اجتمعوا مع المؤمنين في شيء فقال: {ولعلم الذين نافقوا} أي علماً تقوم به الحجة في مجاري عاداتكم، وهذا مثل قوله هناك {وليبتلي الله ما في صدوركم} [آل عمران: ١٥٤] . وعطف

Takdir: «Bununla sizi terbiye etsin diye» şeklinde olunca, şu kavlini buna atfetti: {وَلِيَعْلَمَ ٱلْمُؤْمِنِينَ} “ve müminleri bilsin [diye].” Yani imanlarında sadık olanları. İlmin müstakil olarak bir şeye bağlanması, başkasıyla beraber bağlanmasından daha tam ve daha tekitli olduğundan, bu sebeple amili (fiili) tekrar etti ve nifak ehlinin müminlerle herhangi bir şeyde bir araya gelmeyecek kadar aşağı bir mertebede olduğunu hissettirmek üzere şöyle buyurdu: {وَلِيَعْلَمَ ٱلَّذِينَ نَافَقُوا۟} “ve münafıklık edenleri bilsin diye.” Yani adetlerinizin cereyan tarzında aleyhlerine delil olacak bir bilgiyle [bilsin diye]. Bu, oradaki {وَلِيَبْتَلِىَ ٱللَّهُ مَا فِى صُدُورِكُمْ} [Âl-i İmrân: 154] kavli gibidir. Ve

على قوله {نافقوا} ما أظهر نفاقهم، أو يكون حالاً من فاعل {نافقوا} فقال: {وقيل لهم تعالوا قاتلوا} أي أوجدوا القتال {في سبيل الله} أي الذي له الكمال كله بسبب تسهيل طريق الرب الذي شرعه {أو ادفعوا} أي عن أنفسكم وأحبائكم على عادة الناس لا سيما العرب {قالوا لو نعلم} أي نتيقن {قتالاً} أي أنه يقع قتال {لاتبعناكم} أي لكنه لا يقع فيما نظن قتال ورجعوا.

{نَافَقُوا۟} “münafıklık edenler” kavline nifaklarını açığa vuran şeyi atfetti yahut bu {نَافَقُوا۟} fiilinin failinden bir hâl olarak geldi ve şöyle buyurdu: {وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا۟ قَٰتِلُوا۟} “Onlara: «Gelin, savaşın!» denildiğinde” yani savaşı gerçekleştirin, {فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ} “Allah yolunda” yani meşru kıldığı Rabbin yolunu kolaylaştırmak suretiyle bütün kemale sahip olan [Allah yolunda], {أَوِ ٱدْفَعُوا۟} “yahut savunun!» [denildiğinde]” yani insanların, bilhassa Arapların âdeti üzere kendinizi ve sevdiklerinizi savunun [denildiğinde], {قَالُوا۟ لَوْ نَعْلَمُ} “dediler ki: «Eğer bilseydik»” yani kesin olarak bilseydik, {قِتَالًا} “bir savaş [olacağını]” yani bir savaşın vuku bulacağını, {لَّٱتَّبَعْنَٰكُمْ} “elbette size uyardık.»” Yani «fakat zannımızca bir savaş vuku bulmayacak» dediler ve geri döndüler.

ولما كان هذا الفعل المسند إلى هذا القول ظاهراً في نفاقهم ترجمة بقوله: {هم للكفر يومئذ} أي يوم إذ كان هذا حالهم {أقرب منهم للإيمان} عند كل من سمع قولهم أو رأى فعلهم، ثم علل ذلك أو استأنف بقوله - معبراً بالأفواه التي منها ما هو أبعد من اللسان لكونهم منافقين، فقولهم إلى أصوات الحيوان أقرب منه إلى كلام الإنسان ذي العقل واللسان لأنهم -: {يقولون بأفواههم} ولما أفهم هذا أنه لا يجاوز ألسنتهم فلا حقيقة له ولا ثبات عندهم؛ صرح به في قوله {ما ليس في قلوبهم} بل لا شك عندهم في وقوع القتال، علم الله هذا منهم كما علموه من أنفسهم {والله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {أعلم} أي منهم {بما يكتمون *} أي كله لأنه يعلمه قبل كونه وهم لا يعلمونه إلا بعد كونه، وإذا كان نسوه بتطاول الزمان

Bu söze dayanan bu fiil onların nifakını açıkça gösterdiğinden, bunu şu sözüyle ifade etti: {هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ} “Onlar o gün küfre” yani durumlarının böyle olduğu gün, {أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَٰنِ} “imandan daha yakındılar” sözlerini işiten veya fiillerini gören herkesin nezdinde. Sonra bunu gerekçelendirerek yahut yeni bir söze başlayarak —münafık oldukları için dilden daha geride olan ağızları zikrederek ifade etti; zira onların sözleri, akıl ve lisan sahibi insanın sözünden ziyade hayvan seslerine daha yakındır, çünkü onlar—: {يَقُولُونَ بِأَفْوَٰهِهِم} “ağızlarıyla söylüyorlar.” Bu ifade sözün dillerini aşmadığını, dolayısıyla katlarında bir hakikati ve sebatı olmadığını hissettirince, şu sözünde bunu açıkça belirtti: {مَّا لَيْسَ فِى قُلُوبِهِمْ} “kalplerinde olmayanı.” Aksine savaşın vuku bulacağında hiçbir şüpheleri yoktu; onlar bunu kendi nefislerinden bildikleri gibi Allah da bunu onlardan biliyordu. {وَٱللَّهُ} “Ve Allah” yani tam ihata sahibi olan [Allah], {أَعْلَمُ} “daha iyi bilendir” yani onlardan daha iyi bilendir, {بِمَا يَكْتُمُونَ} “bütün gizlediklerini.” Çünkü O, bunu meydana gelmeden önce bilir, onlar ise ancak vuku bulduktan sonra bilirler; vaki olduğunda da zamanın uzamasıyla bunu unutsalar bile

والله ﷾ لا ينساه.

Allah [azze ve celle] onu unutmaz.

ولما حكى عنهم ما لا يقوله ذو إيمان أتبعه ما لا يتخيله ذو مروة ولا عرفان فقال مبيناً للذين نافقوا: {الذين قالوا لإخوانهم} أي لأجل إخوانهم والحال أنهم قد أسلموهم {وقعدوا} أي عنهم خذلاناً لهم {لو أطاعونا} أي في الرجوع {ما قتلوا} ولما كان هذا موجباً للغضب أشار إليه بإعراضه في قوله: {قل} أي لهؤلاء الأجانب الذين هم بمنزلة الغيبة عن حضرتي لما تسبب عن قولهم هذا من ادعاء القدرة على دفع الموت {فادرءوا} أي ادفعوا بعز ومنعة وميّلوا {عن أنفسكم الموت} أي حتى لا يصل إليكم أصلاً {إن كنتم صادقين} أي في أن الموت يغني منه حذر. فقد انتظم الكلام بما قبل الجملة الواعظة أتم انتظام على أنه قد لاح لك أن ملائمة الجمل الواعظة لما قبلها وما بعدها ليس بدون ملاءمة ما قبلها من صلب القصة لما بعدها منه.

Onlardan iman sahibinin söylemeyeceği şeyleri nakledince, peşinden mürüvvet ve irfan sahibinin tasavvur dahi edemeyeceği şeyleri zikrederek münafıklık edenleri açıklamak üzere şöyle buyurdu: {ٱلَّذِينَ قَالُوا۟ لِإِخْوَٰنِهِمْ} “Onlar kardeşleri için dediler” yani onları yüzüstü bıraktıkları hâlde kardeşleri hakkında şöyle dediler, {وَقَعَدُوا۟} “ve kendileri oturdular” yani onları yardımsız bırakarak geri durdular; [şöyle dediler:] {لَوْ أَطَاعُونَا} “bize uysalardı” yani geri dönme hususunda, {مَا قُتِلُوا۟} “öldürülmezlerdi.” Bu durum öfkeyi gerektirdiğinden, şu kavlindeki yüz çevirmesiyle buna işaret etti: {قُلْ} “De ki:” Yani bu sözlerinden ötürü ölümü savuşturmaya güç yetirme iddiası hasıl olduğu için katımdan kovulmuş hükmünde olan bu yabancılara [de ki]: {فَٱدْرَءُوا۟} “Hadi savın” yani güç ve kuvvetle savuşturup çevirin, {عَنْ أَنفُسِكُمُ ٱلْمَوْتَ} “kendinizden ölümü” yani size hiçbir şekilde ulaşamayacak surette, {إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ} “eğer doğru söyleyenler iseniz.” Yani sakınmanın ölümden kurtaracağı iddiasında. Böylece kelam, vaaz cümlesinden önceki kısımla en mükemmel nizam üzere bağlandı; nitekim vaaz cümlelerinin öncesi ve sonrasıyla uyumunun, kıssanın aslından önceki kısmının sonraki kısmıyla olan uyumundan geri kalmadığını anlamış oldun.

ولما أزاح ﷾ العلل وشفى الغلل وختم بأنه لا مفر من القدر، فلم يبق عند أهل الإيمان إلا ما طبع عليه الإنسان من الأسف على فقد الإخوان، وكان سرور المفقود يبرد غلة الموجود بشرهم بحياتهم وما نالوه من لذاتهم؛ ولما كان العرب بعيدين قبل الإسلام

[Azze ve celle] illetleri ortadan kaldırıp susuzlukları dindirince ve takdirden kaçış olmadığını bildirerek sözü bağlayınca; iman ehlinin nezdinde insanın fıtratında bulunan kardeşlerin kaybına üzülme duygusundan başka bir şey kalmadı. Kaybedilen kimsenin sevinci ise geride kalanın susuzluğunu dindireceğinden, onlara hayatlarını ve eriştikleri lezzetleri müjdeledi. İslam'dan önce Araplar

من اعتقاد الحياة بعد الموت خاطب الذي لا ريب في علمه بذلك إشارة إلى أنه لا يفهمه حق فهمه سواه، كما أشار إليه قوله في البقرة {ولكن لا تشعرون} [البقرة: ١٥٣] فقال تعالى عاطفاً على قل محبباً في الجهاد، إزالة لما بغضه به المنافقون من أنه سبب الموت: {ولا تحسبن الذين قتلوا} أي وقع لهم القتل في هذه الغزوة أو غيرها {في سبيل الله} أي الملك الأعظم، والله أعلم بمن يقتل في سبيله {أمواتاً} أي الآن {بل} هم {أحياء} وبين زيادة شرفهم معبراً عن تقربهم بقوله: {عند ربهم} أي المحسن إليهم في كل حال، فكيف في حال قتلهم فيه حياة ليست كالحياة الدنيوية! فحقق حياتهم بقوله {يرزقون *} أي رزقاً يليق بحياتهم {فرحين بما آتاهم الله} أي الحاوي لجميع الكمال من ذلك الفوز الكبير {من فضله} لأنه لو حاسبهم على أقل نعمة من نعمة لم توف جميع أعمالهم بها لأن أعمالهم من نعمه، فأعلمنا ﷾ بهذا تسلية وحسن تعزية أن لم يفت منهم إلا حياة الكدر التي لا مطمع لأحد في بقائها وإن طال المدى، وبقيت لهم

ölümden sonra dirilmeye inanmaktan uzak olduklarından, bunu hakkıyla anlamanın sadece ona mahsus olduğuna işaret etmek üzere, bu husustaki bilgisinde şüphe bulunmayan kimseye hitap etti; nitekim Bakara Sûresi'ndeki {وَلَٰكِن لَّا تَشْعُرُونَ} [el-Bakara: 154] kavli de buna işaret etmiştir. Teâlâ «De ki» sözüne atıfla ve cihadı sevdirmek, münafıkların onu ölüm sebebi sayarak çirkin göstermelerini gidermek üzere şöyle buyurdu: {وَلَا تَحْسَبَنَّ ٱلَّذِينَ قُتِلُوا۟} “Ve öldürülenleri sakın sanma” yani bu gazvede veya başkasında öldürülmüş olanları, {فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ} “Allah yolunda” yani en yüce Hükümran'ın yolunda —Kendi yolunda öldürülenleri Allah daha iyi bilir—, {أَمْوَٰتًۢا} “ölüler” yani şu anda [ölü sanma], {بَلْ} “bilakis” onlar, {أَحْيَآءٌ} “diridirler.” Şereflerinin fazlalığını yakınlıklarını ifade ederek şu sözüyle beyan etti: {عِندَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında” yani her hâlükârda kendilerine ihsanda bulunan, O'nun uğrunda öldürüldüklerinde ise dünya hayatı gibi olmayan bir hayat bahşeden [Rableri katında]! Şu kavliyle onların hayatını perçinledi: {يُرْزَقُونَ} “rızıklanmaktadırlar” yani hayatlarına layık bir rızıkla, {فَرِحِينَ بِمَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ} “Allah'ın kendilerine verdiği şeyle sevinç içindedirler” yani bütün kemali toplayan [Allah'ın] o büyük kurtuluştan verdiği şeyle, {مِن فَضْلِهِۦ} “kendi lütfundan.” Zira O, kendilerini nimetlerinden en küçük bir nimetle hesaba çekecek olsaydı, amellerinin tamamı bile onu karşılayamazdı; çünkü amelleri de O'nun nimetlerindendir. [Azze ve celle] bir teselli ve güzel bir taziye olmak üzere bize bildirdi ki, onlardan giden sadece ne kadar uzarsa uzasın hiç kimsenin kalıcılığında ümidi olmayan kederli hayattır; onlara kalan ise

حياة الصفاء التي لا انفكاك لها ولا آخر لنعيمها بغم يلحقهم ولا فتنة تنالهم ولا حزن يعتريهم ولا دهش يلم بهم في وقت الحشر ولا غيره، فلا غفلة لهم، فكان ذلك مذهباً لحزن من خلفوه ومرغباً لهم في الأسباب الموصلة إلى مثل حالهم، وهذا - والله ﷾ أعلم - معنى الشهادة، أي أنهم ليست لهم حال غيبة، لأن دائم الحياة بلا كدر أصلاً كذلك.

kesintisi olmayan, ne kendilerine dokunan bir gam, ne başlarına gelen bir fitne, ne kendilerini kaplayan bir hüzün, ne de haşir vaktinde ve diğer zamanlarda üzerlerine çöken bir dehşet ile nimetinin sonu gelmeyen duru bir hayattır; onlar için gaflet yoktur. Bu durum geride bıraktıkları kimselerin hüznünü gideren ve onları kendi hâllerine ulaştıracak sebeplere teşvik eden bir husus oldu. İşte —en doğrusunu Allah [azze ve celle] bilir— şehadetin manası budur; yani onlar için bir gaybubet (kayboluş) hâli yoktur, çünkü kederden tamamen uzak olan daimi hayat böyledir.

ولما ذكر سرورهم بما نالوه ذكر سرورهم بما علموه لمن هو على دينهم فقال: {ويستبشرون} أي توجد لهم البشرى وجوداً عظيم الثبات حتى كأنهم يوجدونها كلما أرادوا {بالذين لم يلحقوا بهم} أي في الشهادة في هذه الغزوة. ثم بين ذلك بقوله: {من خلفهم} أي في الدنيا. ثم يبن المبشر به فقال: {ألاّ خوف عليهم} أي على إخوانهم في آخرتهم {ولا هم يحزنون *} أي أصلاً، لأنه لا يفقد منه شيء، بل هم كل لحظة في زيادة، وهذا أعظم البشرى لمن تركوا على مثل حالهم من المؤمنين، لأنهم يلحقونهم في مثل ذلك، لأن السبب واحد، وهو منحة الله لهم بالقتل فيه، أو مطلق الإيمان لمطلق ما هم فيه من السعادة بغير قيد الشهادة.

Elde ettikleri şey sebebiyle duydukları sevinci zikredince, kendi dinleri üzere olan kimseler hakkında bildikleri şeyden ötürü duydukları sevinci zikretti ve şöyle buyurdu: {وَيَسْتَبْشِرُونَ} “Ve müjdelemektedirler” yani adeta her istediklerinde var ediyorlarmışçasına pek sağlam bir sebatla kendileri için müjde meydana gelmektedir, {بِٱلَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا۟ بِهِم} “kendilerine henüz katılmamış olanları” yani bu gazvede şehadette [katılmamış olanları]. Sonra bunu şu sözüyle açıkladı: {مِّنْ خَلْفِهِمْ} “arkalarından gelen” yani dünyada [kalanları]. Sonra müjdelenen şeyi açıklayarak şöyle buyurdu: {أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “onlara hiçbir korku yoktur” yani ahiretlerinde kardeşlerine, {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “onlar mahzun da olmayacaklardır.” Yani asla; zira oradan hiçbir şey eksilmez, bilakis onlar her an bir artış içindedirler. Bu, müminlerden geride kendi hâlleri üzere bıraktıkları kimseler için en büyük müjdedir; zira onlar da böylesi bir makamda kendilerine katılacaklardır. Çünkü sebep birdir; o da O'nun uğrunda öldürülmek suretiyle Allah'ın onlara olan lütfudur yahut şehadet kaydı olmaksızın içinde bulundukları mutluluğun bizzat kendisi için mutlak imandır.

ولما ذكر سرورهم لأنفسهم تارة ولإخوانهم أخرى كرره تعظيماً له وإعلاماً بأنه في الحقيقة عن غير استحقاق. وإنما هو مجرد مَنّ فقال: {يستبشرون بنعمة من الله} أي ذي الجلال والإكرام، كبيرة

Bazen kendileri için, bazen de kardeşleri için olan sevinçlerini zikredince; onu tazim etmek ve hakikatte bir hak edişten kaynaklanmayıp sırf bir lütuf olduğunu bildirmek üzere tekrar ederek şöyle buyurdu: {يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِّنَ ٱللَّهِ} “Allah'tan bir nimeti müjdelerler” yani celâl ve ikram sahibi [Allah'tan] büyük bir nimeti,

{وفضل} أي منه عظيم {وأن الله} أي الملك الأعظم الذي لا يقدره أحد حق قدره {لا يضيع أجر المؤمنين *} أي منهم ومن غيرهم، بل يوفيهم أجرهم على أعمالهم ويفضل عليهم، ولو شاء لحاسبهم على سبيل العدل، ولو فعل ذلك لم يكن لهم شيء.

{وَفَضْلٍ} “ve bir lütfu” yani O'ndan gelen büyük bir lütfu, {وَأَنَّ ٱللَّهَ} “ve şüphesiz Allah'ın” yani hiç kimsenin kadrini hakkıyla takdir edemeyeceği en yüce Hükümran'ın, {لَا يُضِيعُ أَجْرَ ٱلْمُؤْمِنِينَ} “müminlerin ecrini zayi etmeyeceğini.” Yani onlardan ve başkalarından olan müminlerin [ecrini zayi etmez]; bilakis amellerine karşılık ecirlerini tastamam verir ve onlara fazlasını lütfeder. Dileseydi adalet yoluyla onları hesaba çekerdi; şayet öyle yapsaydı ellerinde hiçbir şey kalmazdı.

ولما ذم المنافقين برجوعهم من غير أن يصيبهم قرح، ومدح أحوال الشهداء ترغيباً في الشهادة، وأحوال من كان على مثل حالهم ترغيباً في النسج على منوالهم، وختم بتعليق السعادة بوصف الإيمان، أخذ يذكر ما أثمر لهم إيمانهم من المبادرة إلى الإجابة إلى ما يهديهم إليه ﷺ إشارة إلى أنه لم يحمل على التخلف عن أمره من غير عذر إلا صريح النفاق فقال: {الذين استجابوا} أي أوجدوا الإجابة في الجهاد إيجاداً مؤكداً محققاً ثابتاً ما عندهم من خالص الإيمان {لله والرسول} أي لا لغرض مغنم ولا غيره، ثم عظم صدقهم بقوله - مثبتاً الجار لإرادة ما يأتي من إحدى الغزوتين إلا استغراق ما بعد الزمان -: {من بعد ما أصابهم القرح} .

Münafıkları, kendilerine hiçbir yara isabet etmeksizin geri dönmeleri sebebiyle yerip şehitlerin hallerini şehadete teşvik etmek, onlar gibi olanların hallerini de onların yolunu izlemeye teşvik etmek amacıyla övünce ve nihayetinde saadeti iman vasfına bağlayınca; özürsüz olarak onun emrinden geri kalmaya sevk eden şeyin ancak katıksız bir nifak olduğuna işaret etmek üzere, imanlarının bir meyvesi olarak [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem’in kendilerini hidayete erdirdiği şeye icabet etmedeki acelelerini zikretmeye başlayarak şöyle buyurdu: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا} “O kimseler ki icabet ettiler” yani sahip oldukları katıksız imanı pekiştirilmiş, tahakkuk etmiş ve sabit bir icabetle cihada bizzat yönelttiler, {لِلَّهِ وَالرَّسُولِ} “Allah’a ve Resul’e” yani ne bir ganimet ne de başka bir gaye gütmeksizin [icabet ettiler]. Sonra -harf-i cerri iki gazveden birini kastetmekle birlikte o zamandan sonrasını bütünüyle kapsayacak şekilde sabit tutarak- onların sadakatini şu buyruğuyla yüceltti: {مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ} “kendilerine yara isabet ettikten sonra.”

ولما كان تعليق الأحكام بالأوصاف حاملاً على التحلي بها عند المدح قال ﷾: {للذين أحسنوا} وعبر بما يصلح للبيان

Hükümlerin vasıflara bağlanması, övgü esnasında o vasıflarla bezenmeye sevk edici olduğundan dolayı Allah [azze ve celle] şöyle buyurdu: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا} “İhsanda bulunanlar için”; [müminlerin] arzu ve korkularının daimi olması için hem beyana hem de bir kısmına (tahsis) uygun olan bir lafızla ifade ederek

والبعض ليدوم رغبهم ورهبهم فقال: {منهم واتقوا أجر عظيم *} وهذه الآيات من تتمة هذه القصة سواء قلنا: إنها إشارة إلى غزوة حمراء الأسد، أو غزوة بدر الموعد، فإن الوعد كان يوم أحد - والله الهادي، ومما يجب التنبيه له أن البيضاوي قال تبعاً للزمخشري: إن النبي ﷺ خرج إلى بدر الموعد في سبعين راكباً، وفي تفسير البغوي أن ذلك كان في حمراء الأسد، فإن حمل على أن الركبان من الجيش كان ذلك عددهم وأن الباقين كانوا مشاة فلعله، وإلا فليس كذلك، وأما في حمراء الأسد فإن النبي ﷺ بلغه أن المشركين هموا بعد انفصالهم من أحد بالرجوع، فأراد أن يرهبهم وأن يريهم من نفسه وأصحابه قوة، فنادى مناديه يوم الأحد - الغد من يوم أُحد - بطلب العدو وأن لا يخرج معه إلا من كان حاضراً معه بالأمس، فأجابوا بالسمع والطاعة، فخرج في أثرهم واستعمل على المدينة ابن أم مكتوم، ولا يشك في أنهم أجابوا كلهم، ولم يتخلف منهم أحد، وقد كانوا في أحد نحو سبعمائة ولم يأذن رسول الله ﷺ في الخروج معه لأحد لم يشهد القتال يوم أحد، واستأذنه رجال لم يشهدوها فمنعهم إلا ما كان من جابر بن عبد الله رضي الله عنهما

şöyle buyurdu: {مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ} “onlardan sakınanlara büyük bir ecir vardır.” İster Hamrâülesed gazvesine isterse Bedrü’l-Mev‘id gazvesine işaret ettiğini söyleyelim, bu ayetler bu kıssanın tamamlayıcısıdır; zira vaat Uhud günü yapılmıştı —hidayet eden Allah’tır. Dikkat çekilmesi gereken hususlardan biri şudur ki; Beyzâvî, Zemahşerî’ye uyarak Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in Bedrü’l-Mev‘id’e yetmiş binitli ile çıktığını söylemiştir. Begavî’nin tefsirinde ise bunun Hamrâülesed’de olduğu belirtilmektedir. Eğer ordudaki binitlilerin bu sayıda olduğu, geri kalanların ise yaya olduğu şeklinde anlaşılırsa bu mümkün olabilir; aksi takdirde durum böyle değildir. Hamrâülesed meselesine gelince; Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e, müşriklerin Uhud’dan ayrıldıktan sonra geri dönmeye niyetlendikleri haberi ulaştı. Bunun üzerine onları korkutmak ve kendisinde ve ashabında bir güç olduğunu onlara göstermek istedi. Pazar günü —Uhud gününün ertesi günü— münadisi düşmanı takip etmek üzere ve dün kendisiyle birlikte bulunanlardan başkasının çıkmaması şartıyla nida etti. Onlar da işitip itaat ederek icabet ettiler. Bunun üzerine onların peşinden çıktı ve Medine üzerine İbn Ümmü Mektûm’u vekil bıraktı. Onların hepsinin icabet ettiğinde ve içlerinden hiçbirinin geri kalmadığında şüphe yoktur. Uhud’da yaklaşık yedi yüz kişiydiler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud günü savaşa katılmamış olan hiç kimseye kendisiyle birlikte çıkması için izin vermedi. Savaşa katılmamış olan bazı kimseler izin istediler fakat Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ hariç onlara engel oldu;

فإنه أذن له لعلة ذكرها في التخلف عن أحد محمودة.

çünkü ona, Uhud’dan geri kalma hususunda zikrettiği övgüye layık bir mazeret sebebiyle izin vermişti.

قال الواقدي: ودعا رسول الله ﷺ بلوائه وهو معقود لم يحل من الأمس، فدفعه إلى علي ﵁، ويقال: إلى أبي بكر ﵁، وخرج رسول الله ﷺ ورأسه مشجوج وهو مجروح، في وجهه أثر الحلقتين، ومشجوج في جبهته في أصول الشعر، ورباعيته قد سقطت، وشفته قد كلمت من باطنها وهو متوهن منكبه الأيمن بضربة ابن قميئة، وركبتاه مجحوشتان بأبي هو وأمي ووجهي وعيني! فدخل رسول الله ﷺ المسجد فركع ركعتين والناس قد حشدوا، ونزل أهل العوالي حيث جاءهم الصريخ، ثم ركع رسول الله ﷺ ركعتين، فدعا بفرسه على باب المسجد، وتلقاه طلحة ﵁ وقد سمع المنادي فخرج ينظر متى يسير، فإذا رسول الله ﷺ عليه الدرع والمغفر وما يرى منه إلا عيناه فقال: يا طلحة سلاحك! قال: قلت: قريب، قال: فأخرج، أعدو فألبس درعي ولأنا أهم بجراح رسول الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Vâkıdî dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, dün bağlandığı gibi henüz çözülmemiş olan sancağını istedi ve onu Ali radıyallâhu anh’a verdi; Ebû Bekir radıyallâhu anh’a verdiği de söylenir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başı yarılmış, kendisi yaralı, yüzünde iki halkanın izi, saç diplerinden alnı yarılmış, ön dişi kırılmış, alt dudağı içeriden yaralanmış, İbn Kamie’nin darbesiyle sağ omzu zayıflamış ve her iki dizi soyulmuş bir halde çıktı —anam, babam, yüzüm ve gözüm ona feda olsun! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescide girdi ve insanlar toplanmışken iki rekât namaz kıldı. Avâlî halkı da feryatçı kendilerine ulaştığında hemen indiler. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki rekât namaz kıldı, mescidin kapısında atını istedi. Münadiyi işitip ne zaman hareket edeceğini görmek üzere çıkmış olan Talha radıyallâhu anh onu karşıladı. Bir de baktı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in üzerinde zırh ve miğfer var, gözlerinden başka bir yeri görünmüyor. Buyurdu ki: “Ey Talha, silahın nerede?” Dedim ki: “Yakında.” Dedi ki: “Hemen çıkar, koşarak zırhımı giyerim; çünkü ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yaralarıyla

مني بجراحي، ثم أقبل رسول الله ﷺ على طلحة فقال: «أين ترى القوم الآن؟ قال: هم بالسيالة، قال رسول الله ﷺ: ذلك الذي ظننت! أما إنهم يا طلحة لن ينالوا منا مثل أمس حتى يفتح الله مكة علينا!» ومضى رسول الله ﷺ في أصحابه حتى عسكر بحمراء الأسد، قال جابر ﵁: وكان عامة زادنا التمر، وحمل سعد بن عبادة ﵁ ثلاثين بعيراً حتى وافت الحمراء، وساق جزوراً فنحروا في يوم اثنين وفي يوم ثلاثاء، وكان رسول الله ﷺ يأمرهم في النهار بجمع الحطب، فإذا أمسوا أمر أن توقد النيران، فيوقد كل رجل ناراً، فلقد كنا تلك الليالي نوقد خمسمائة نار حتى نرى من المكان البعيد، وذهب ذكر معسكرنا ونيراننا في كل وجه حتى كان ما كبت الله به عدونا فهنا ظاهر في أنهم كانوا خمسمائة رجل - والله أعلم - ويؤيده ذلك ما نقل من أخبار المثقلين بالجراح - قال الواقدي: جاء سعد بن معاذ ﵁ والجراح في الناس فاشية، عامة بني عبد الأشهل جريح، بل كلهم ﵃! فقال: إن رسول الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

kendi yaralarımdan daha çok ilgileniyordum.” Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Talha’ya dönüp şöyle buyurdu: «Kavmin şu anda nerede olduğunu sanıyorsun?» Dedi ki: “Seyyâle’dedirler.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Benim de zannettiğim buydu! Şunu iyi bil ki ey Talha, Allah Mekke’yi bize fethedinceye kadar dünkü gibi bir zararı bize asla veremeyeceklerdir!» buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı arasında ilerledi ve nihayet Hamrâülesed’de konakladı. Câbir radıyallâhu anh dedi ki: Azığımızın çoğu hurmaydı. Sa‘d b. Ubâde radıyallâhu anh otuz deve yükleyip Hamrâ’ya kadar ulaştırdı ve bir deve sürüsü getirip pazartesi ve salı günleri kestiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gündüzün odun toplamalarını emreder, akşam olunca da ateşlerin yakılmasını buyururdu. Her bir adam bir ateş yakardı. O gecelerde beş yüz ateş yakıyorduk, öyle ki uzak bir yerden bile görünüyorduk. Karargâhımızın ve ateşlerimizin haberi her tarafa yayıldı, nihayetinde Allah düşmanımızı bu yolla hezimete uğrattı. Buradan açıkça anlaşılmaktadır ki onlar beş yüz kişi idiler —en doğrusunu Allah bilir. Ağır yaralı kimselerden nakledilen haberler de bunu teyit etmektedir. Vâkıdî dedi ki: İnsanlar arasında yaralar yaygın bir haldeyken Sa‘d b. Muâz radıyallâhu anh geldi; Benî Abdileşhel’in geneli, hatta hepsi radıyallâhu anhüm yaralıydı! Dedi ki: Şüphesiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem

يأمركم أن تطلبوا عدوكم، قال: يقول أسيد بن حضير ﵁ وبه سبع جراحات وهو يريد أن يداويها: سمعاً وطاعة لله ولرسوله! فأخذ سلاحه ولم يعرج على دواء جراحه ولحق برسول الله ﷺ؛ وجاء سعد بن عبادة ﵁ قومه بني ساعده فآمرهم بالمسير، فلبسوا ولحقوا، وجاء أبو قتادة ﵁ أهل خربى وهم يداوون الجراح فقال: هذا منادي رسول الله ﷺ يأمركم بطلب العدو، فوثبوا إلى سلاحهم وما عرجوا على جراحاتهم ﵃! فخرج من بني سلمة ﵃ أربعون جريحاً، وبالطفيل بن النعمان ﵁ ثلاثة عشر جرحاً، وبقطبه بن عامر بن حديدة ﵁ تسع جراحات حتى وافوا النبي ﷺ ببئر أبي عتبة إلى رأس الثنية عليهم السلاح، قد صفوا لرسول الله ﷺ، فلما نظر إليهم والجراح فيهم فاشية قال:

düşmanınızı takip etmenizi emrediyor. Dedi ki: Üseyd b. Hudayr radıyallâhu anh, üzerinde yedi yara bulunduğu ve onları tedavi etmek istediği halde şöyle diyordu: “Allah’a ve Resulü’ne işittik ve itaat ettik!” Hemen silahını aldı, yaralarının tedavisine bakmaksızın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e yetişti. Sa‘d b. Ubâde radıyallâhu anh kavmi Benî Sâide’ye gelip onlara hareket etmelerini emretti; onlar da [zırhlarını] giyip yetiştiler. Ebû Katâde radıyallâhu anh, Hırbâ halkına —onlar yaralarını tedavi ederlerken— gelip: “İşte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in münadisi, size düşmanı takip etmenizi emrediyor!” dedi. Bunun üzerine hemen silahlarına sarıldılar ve yaralarına hiç bakmadılar radıyallâhu anhüm! Benî Selime’den radıyallâhu anhüm kırk yaralı çıktı; Tufeyl b. Nu‘mân radıyallâhu anh’da on üç yara, Kutbe b. Âmir b. Hadîde radıyallâhu anh’da dokuz yara vardı. Nihayet Ebu Utbe kuyusunda, Seniyye’nin başına kadar üzerlerinde silahlarıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e ulaşıp saf tuttular. Onlara bakıp da içlerindeki yaraların yaygınlığını görünce şöyle buyurdu:

«اللهم ارحم بني سلمة!» وحدث ابن إسحاق والواقدي أن عبد الله بن سهل ورافع بن سهل ﵄ كان بهما جراح كثيرة،

«Allah’ım, Benî Selime’ye merhamet et!» İbn İshâk ve Vâkıdî rivayet ettiler ki: Abdullah b. Sehl ve Râfi‘ b. Sehl radıyallâhu anhümâ’da çok sayıda yara vardı;

فلما بلغهما النداء قال أحدهما لصاحبه: والله إن تركنا غزوة مع رسول الله ﷺ لغَبنا والله ما عندنا دابة نركبها وما ندري كيف نصنع! قال عبد الله: انطلق بن، قال رافع: لا والله ما بي مشي! قال أخوه: انطلق بنا نتجارّ، فخرجا يزحفان فضعف رافع فكان عبد الله يحمله على ظهره عقبة ويمشي الآخر عقبة حتى أتوا رسول الله ﷺ عند العشاء وهو يوقدون النيران، فأتى بهما رسول الله ﷺ وعلى حرسه تلك الليلة عباد بن بشر فقال: «ما حبسكما؟ فأخبراه بعلتهما، فدعا لهما بخير وقال: إن طالت بكم مدة كانت لكم مراكب من خيل وبغال وإبل، وليس ذلك بخير لكم» وأما غزوة بدر الموعد فروى الواقدي - ومن طريقه الحاكم في الإكليل - كما حكاه ابن سيد الناس قال: كان رسول الله ﷺ قد خرج في هذه الغزوة في ألف وخمسمائة من

çağrı kendilerine ulaşınca biri diğerine: “Vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikteki bir gazveyi kaçırırsak büyük bir kayba uğrarız; vallahi bineceğimiz bir binitimiz de yok, ne yapacağımızı da bilmiyoruz!” dedi. Abdullah: “Haydi beraber çıkalım” dedi. Râfi‘: “Hayır, vallahi yürüyecek halim yok!” dedi. Kardeşi: “Haydi birbirimizi sürükleyerek gidelim” dedi. Böylece sürünerek çıktılar. Râfi‘ takatsiz kalınca Abdullah bir müddet onu sırtında taşıyor, diğer müddet ise [Râfi‘] yürüyordu. Nihayet yatsı vaktinde ateşleri yakarlarken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanına ulaştılar. O gece nöbetçisi Abbâd b. Bişr iken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzuruna çıkarıldılar. Buyurdu ki: «Sizi alıkoyan neydi?» Durumlarını haber verdiler. O da onlar için hayır duada bulundu ve şöyle buyurdu: «Şayet ömrünüz uzun olursa atlar, katırlar ve develerden binekleriniz olacaktır; fakat bu sizin için daha hayırlı değildir.» Bedrü’l-Mev‘id gazvesine gelince; Vâkıdî rivayet etmiştir —onun tarikiyle de Hâkim el-İklîl’de zikretmiştir— İbn Seyyidi’n-Nâs’ın aktardığına göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu gazveye ashabından bin beş yüz kişiyle

أصحابه ﵃، وكان الخيل عشرة قال الواقدي: وأصحاب رسول الله ﷺ أكثر أهل الموسم: يا محمد! لقد أخبرنا أنه لم يبق منكم أحد، فما أعلمكم إلا أهل الموسم! فقال رسول الله ﷺ «ليرفع ذلك إلى عدوه: ما أخرجنا إلا موعد أبي سفيان وقتال عدونا، وإن شئت مع ذلك نبذنا إليك وإلى قومك العهد ثم جالدناكم قبل أن نبرح من منزلنا هذا، فقال الضمري: بل نكف أيدينا عنكم ونتمسك بحلفك» .

çıkmıştı radıyallâhu anhüm. Atlar ise on taneydi. Vâkıdî dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabı panayır halkının çoğunluğunu oluşturuyordu. [Müşrikler]: “Ey Muhammed! Bize sizden hiç kimsenin kalmadığı haber verilmişti; oysa biz sizi ancak panayır halkı kadar görüyoruz!” dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem —bunun düşmanına ulaştırılması için— şöyle buyurdu: «Bizi ancak Ebû Süfyân’ın vadettiği gün ve düşmanımızla savaşmak [arzusu] çıkardı. Eğer dilerseniz sizinle ve kavminizle olan ahdi bozarız, sonra da bu bulunduğumuz yerden ayrılmadan önce sizinle kılıçlaşırız.» Bunun üzerine Damrî: “Bilakis biz size karşı elimizi çekeriz ve seninle olan ittifakımıza bağlı kalırız” dedi.

ولما كان قول نعيم بن مسعود أو ركب عبد القيس عند الصحابة ﵃ صدقاً لا شك فيه لما قام عندهم من القرائن، فكان بمنزلة المتواتر الذي تمالأ عليه الخلائق، وكانت قريش أعلى الناس شجاعة وأوفاهم قوة وأعرقهم أصالة فكانوا كأنهم جميع الناس، كان التعبير - بصيغة في قوله: {الذين قال لهم الناس} أي نعيم أو ركب عبد القيس {إن الناس} يعني قريشاً {قد جمعوا لكم فاخشوهم} أمدح للصحابة ﵃ من التعبير عمن أخبرهم ومن جمع لهم بخاص اسمه أو وصفه.

Nuaym b. Mes‘ûd’un veya Abdülkays kafilesinin sözü, sahabe radıyallâhu anhüm katında mevcut karineler sebebiyle şüphe götürmez bir gerçeklik kazanınca, adeta tüm insanların üzerinde ittifak ettiği mütevatir bir haber mesabesinde oldu. Kureyş ise insanların cesaretçe en üstünü, güççe en eksiksizi ve asaletçe en köklüsü olduğundan sanki bütün insanlar onlarmış gibi idi. Dolayısıyla {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ} “O kimseler ki insanlar kendilerine:” yani Nuaym veya Abdülkays kafilesi, {إِنَّ النَّاسَ} “Şüphesiz insanlar” yani Kureyş {قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ} “size karşı toplandılar, onlardan korkun! dediler” buyruğundaki bu ifade tarzı; kendilerine haber vereni ve kendilerine karşı toplananları özel ismi veya vasfıyla zikretmekten sahabe radıyallâhu anhüm için daha büyük bir övgü teşkil etmiştir.

ولما كان الموجب لأقدامهم على اللقاء بعد هذا القول الذي لم يشكوا في صدقه ثبات الإيمان وقوة الإيقان قال تعالى: {فزادهم} أي هذا القول {إيماناً} لأنه ما ثناهم عن طاعة الله ورسوله {وقالوا} ازدراء بالخلائق اعتماداً على الخالق {حسبنا} أي كافينا {الله} أي الملك الأعلى في القيام بمصالحنا. ولما كان ذلك هو شأن الوكيل وكان في الوكلاء من يذم قال: {ونعم الوكيل *} أي الموكول إليه المفوض إليه جميع الأمور؛ روى البخاري في التفسير عن ابن عباس ﵄ قال: «هذه الكلمة قالها إبراهيم ﵇ حين ألقي في النار، وقالها محمد ﷺ حين قالوا: إن الناس قد جمعوا لكم. وقال: كان آخر كلمة قالها إبراهيم ﵇ حين ألقي في النار: حسبي الله ونعم الوكيل» . ولما كان اعتمادهم على الله سبباً لفلاحهم قال {فانقلبوا} أي فكان ذلك سبباً لأنهم انقلبوا، أي من الوجه الذي ذهبوا فيه مع النبي ﷺ {بنعمة} وعظمها بإضافتها إلى الاسم الأعظم فقال: {من الله} أي الذي له الكمال كله {وفضل}

Doğruluğundan şüphe etmedikleri bu sözden sonra onları savaşa atılmaya sevk eden şey imanın sebatı ve yakînin kuvveti olduğundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فَزَادَهُمْ} “bu da onları artırdı” yani bu söz, {إِيمَانًا} “iman bakımından” [artırdı]; zira bu onları Allah’a ve Resulü’ne itaatten alıkoymadı; {وَقَالُوا} “ve dediler ki” Yaratıcı’ya güvenerek yaratılmışları hiçe sayarak: {حَسْبُنَا} “bize yeter” yani işlerimizi üstlenmede bize kifayet eder {اللَّهُ} “Allah” yani en yüce Hükümran. Bu vekilin vasfı olduğundan ve vekiller arasında yerilenler de bulunduğundan şöyle buyurdu: {وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} “O ne güzel vekildir!” Yani kendisine güvenilip tüm işlerin havale edildiği [en güzel merci]. Buhârî Tefsir’de İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Bu sözü ateşe atıldığı vakit İbrâhim aleyhisselâm söylemiş, insanlar: “Şüphesiz insanlar size karşı toplandı” dedikleri vakit de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem söylemiştir. Ve dedi ki: İbrâhim aleyhisselâm ateşe atıldığında söylediği son söz: ‘Hasbünallâhu ve ni‘me’l-vekîl’ olmuştur.» Allah’a tevekkülleri kurtuluşlarına sebep olunca şöyle buyurdu: {فَانْقَلَبُوا} “Böylece döndüler” yani bu tevekkül, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gittikleri cihetten dönmelerine bir sebep oldu; {بِنِعْمَةٍ} “bir nimetle” ve onu İsm-i A‘zam’a izafe ederek yüceltti ve şöyle buyurdu: {مِنَ اللَّهِ} “Allah’tan” yani her türlü kemale sahip olandan [bir nimetle] {وَفَضْلٍ} “ve bir lütufla”

أي من الدنيا ما طاب لهم من طيب الثناء بصدق الوعد ومضاء العزم وعظيم الفناء والجرأة إلى ما نالوه. عند ربهم حال كونهم {لم يمسسهم سوء} أي من العدو خوفوه ولا غيره {واتبعوا} أي مع ذلك بطاعتهم لرسول الله ﷺ بغاية جهدهم {رضوان الله} أي الذي له الجلال والجمال فحازوا أعظم فضله {والله} أي الذي لا كفوء له {ذو عظيم *} أي في الدارين على من يرضيه، فستنظرون فوق ما تؤملون، فليبشر المجيب ويغتم ويحزن المتخلف، ولعظم الأمر كرر الاسم الأعظم كثيراً.

yani dünyadan; ahdinde sadakat, azminde kararlılık, şerefli bir nam ve cesaret ile elde ettikleri güzel övgüler ve Rableri katında nail oldukları mükâfatlar ile döndüler; öyle ki {لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ} “kendilerine hiçbir kötülük dokunmadı” yani kendilerini korkuttukları düşmandan ne de başka bir şeyden [kötülük dokunmadı]; {وَاتَّبَعُوا} “ve uydular” yani bununla birlikte güçlerinin yettiğince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e itaatleriyle, {رِضْوَانَ اللَّهِ} “Allah’ın rızasına” yani celâl ve cemâl sahibi [Allah’ın rızasına] uydular ve böylece O’nun en büyük lütfunu elde ettiler; {وَاللَّهُ} “Allah ise” yani dengi ve benzeri olmayan, {ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ} “büyük lütuf sahibidir.” Yani kendisini razı eden kimseye her iki dünyada [büyük lütuf sahibidir]. Artık umduğunuzun da ötesine bakacaksınız; icabet eden sevinsin, geri kalan ise gam ve keder içinde kalsın. Meselenin büyüklüğünden ötürü İsm-i A‘zam defalarca tekrar edilmiştir.

ولما جزاهم سبحانه على أمثال ذلك بما وقع لهم من فوزهم بالسلامة والغنيمة بفضل من حاز أوصاف الكمال وتنزه عن كل نقص بما له من رداء الكبرياء والجلال، ورغبهم فيما لديه لتوليهم إياه، أتبع ذلك بما يزيدهم بصيرة من أن المخوف لهم مَن كيده ضعيف وأمره هين خفيف واهٍ سخيف وهو الشيطان، وساق ذلك مساق التعليل لما قبله من حيازتهم للفضل وبعدهم عن السوء بأن وليهم الله وعدوهم

Sübhan [olan Allah], kemal sıfatlarına sahip olan ve kibriyâ ile celâl cübbesiyle her türlü noksanlıktan münezzeh bulunan zatının lütfuyla, kendilerini koruyup esirgemeleri karşılığında emniyet ve ganimete ermeleri gibi mükâfatlarla onları cezalandırınca (ödüllendirince) ve O’nu veli edindikleri için katındakine onları teşvik edince; onları korkutan şeyin hilesi zayıf, işi önemsiz, hafif, çürük ve gülünç olan şeytan olduğunu bildirerek basiretlerini artıracak hususu bunun peşine ekledi. Bunu, onların lütfa ermeleri ve kötülükten uzak kalmaları hususundaki önceki duruma bir gerekçe kılarak onların dostunun Allah, düşmanlarının ise