الشيطان فقال التفاتاً إليهم بزيادة في تنشيطهم أو تشجيعهم وتثبيتهم: {إنما ذلكم} أي القائل الذي تقدم أنه الناس {الشيطان} أي الطريد البعيد المحترق.
şeytan olduğunu beyan etti ve onların şevkini artırmak, cesaretlendirmek ve sebatlarını pekiştirmek amacıyla onlara yönelerek şöyle buyurdu: {إِنَّمَا ذَلِكُمُ} “İşte o” yani az önce “insanlar” diye geçen sözün sahibi, {الشَّيْطَانُ} “şeytandır” yani kovulmuş, uzaklaştırılmış ve helak olmuş olandır.
ولما نسب القول إلأيه لأنه الذي زينه لهم حتى أشربته القلوب وامتلأت به الصدور، كان كأنه قيل: فماذا عساه يصنع؟ فقال: {يخوف} أي يخوفكم {أولياءه} لكنه أسقط المفعول الأول إشارة إلى أن تخويفه يؤول إلى خوف أوليائه، لأنه أولياء الرحمن إذا ثبتوا لأجله أنجز لهم ما وعدهم من النصرة على أولياء الشيطان، وإلى أن من خاف من تخويفه وعمل بموجب خوفه ففيه ولاية له تصحح إضافته إليه قلت أو كثرت.
Söz, kalplerin sindirip göğüslerin dolacağı şekilde onu süsleyen olduğu için ona nispet edilince sanki: “Peki o ne yapabilir ki?” denilmiş gibi oldu; bunun üzerine şöyle buyurdu: {يُخَوِّفُ} “korkutur” yani sizi korkutur {أَوْلِيَاءَهُ} “kendi dostlarıyla”. Ancak korkutmasının neticede kendi dostlarının korkusuna varacağına işaret etmek üzere birinci mef‘ûlü (tümleci) düşürdü; zira Rahmân’ın dostları O’nun uğrunda sebat gösterdiklerinde, şeytanın dostlarına karşı onlara vadettiği yardımı yerine getirir. Ayrıca onun korkutmasından korkan ve korkusunun gereğine göre amel eden kimsede az veya çok ona nispet edilmesini meşru kılacak bir dostluk bağı bulunduğuna da işaret edilmiştir.
ولما كان المعنى أنه يشوش بالخوف من أوليائه، تسبب عنه النهي عن خوفهم فقال: {فلا تخافوهم} أي لأن وليهم الشيطان {وخافون} أي فلا تعصوا أمري ولا تتخلفوا أبداً عن رسولي {إن كنتم مؤمنين *} أي مباعدين لأولياء الشيطان بوصف الإيمان.
Mana, onun dostlarının korkusuyla zihinleri bulandırması olunca, bundan onlardan korkulmaması yasağı doğdu ve şöyle buyurdu: {فَلَا تَخَافُوهُمْ} “Artık onlardan korkmayın” yani zira onların dostu şeytandır, {وَخَافُونِ} “Benden korkun” yani emrime karşı gelmeyin ve Resulümden asla geri kalmayın, {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “eğer müminler iseniz.” Yani iman vasfıyla şeytanın dostlarından uzaklaşan kimseler iseniz.
ولما مدح ﷾ المسارعين في طاعته وطاعة رسوله ﷺ وختم ذلك بالنهي عن الخوف من أولياء الشيطان،
[Allah] [azze ve celle], kendisine ve Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem’e itaate koşanları övüp bunu şeytanın dostlarından korkmayı nehyederek mühürleyince;
أعقبه بذم المسارعين في الكفر والنهي عن الحزن من أجلهم.
bunun peşinden küfürde yarışanları yermeyi ve onlar yüzünden hüzne kapılmaktan nehyetmeyi getirdi.
ولما كان أكثر الناس - كالمنافقين الراجعين عن أحد، ثم المقاتلين القائلين: هل لنا من الأمر من شيء - أرجفوا إلى أبي عامر وعبد الله بن أبيّ لأخذ الأمان من أبي سفيان، ثم ركب عبد القيس أو نعيم بن مسعود، ثم من استجاب من أهل المدينة وأرجف بما قالوا في ثبط المؤمنين، وكان ذلك مما يخطر بالبال تمادي أيام الكفر وأهله غالبِين، ويقدح في رجاء قصر مدته، ويوجب الحزن على ذلك، قال تعالى قاصراً الخطاب على أعظم الخلق وأشفقهم وأحبهم في صلاحهم {ولا يحزنك الذين يسارعون} أي يسرعون إسراع من يسابق خصماً {في الكفر} ثم علل ذلك بقوله: {إنهم لن يضروا الله} أي الذي له جميع العظمة {شيئاً} أي دينه بإذلال أنصاره والقائمين به، وحذف المضاف تفخيماً له وترغيباً فيه حيث جعله هو المضاف إليه.
İnsanların çoğu —Uhud’dan dönen münafıklar, sonra da «Bu işten bize bir pay var mı?» diyen savaşçılar gibi— Ebû Süfyân’dan eman almak için Ebû Âmir’e ve Abdullah b. Übey’e yönelip asılsız haberler yaydıklarında; sonra Abdülkays kafilesi veya Nuaym b. Mes‘ûd, ardından da Medine ehlinden icabet eden ve onların dedikleri şeyleri yayarak müminlerin azmini kıran kimseler olunca; ve bu durum, küfrün günlerinin uzayıp taraftarlarının galip geleceği fikrini hatıra getiren, müddetinin kısalığı ümidini zedeleyen ve bundan ötürü hüzün duymayı gerektiren bir hal alınca; Allah Teâlâ hitabı mahlukatın en yücesine, onların salahı hususunda en şefkatlisine ve en düşkününe has kılarak şöyle buyurdu: {وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ} “Koşuşanlar seni üzmesin” yani hasmıyla yarışan birinin sürati gibi süratle koşanlar [seni üzmesin], {فِي الْكُفْرِ} “küfür içinde.” Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ} “Şüphesiz onlar Allah’a asla zarar veremezler” yani bütün azamete sahip olan [Allah’a], {شَيْئًا} “hiçbir şekilde.” Yani yardımcılarını ve dinini ayakta tutanları zelil kılmak suretiyle O’nun dinine [zarar veremezler]. Kendisini muzafun ileyh (tamlayan) kılmak suretiyle onu yüceltmek ve ona teşvik etmek için muzafı (tamlananı) hazfetti.
ولما نفى ما خيف من أمرهم كان مظنة السؤال عن الحاكم لهم على المسارعة فقيل جواباً: {يريد الله} أي الذي له الأمر كله {ألاّ يجعل لهم حظاً} أي نصيباً {في الآخرة} ولما كانت المسارعة في ذلك عظيمة ختمت الآية بقوله: {ولهم عذاب عظيم *} قد عم
Onların durumundan korkulan şeyi nefyedince, onları bu yarışa sevk eden hükümranın kim olduğuna dair bir soru akla geldi; buna cevap olarak şöyle denildi: {يُرِيدُ اللَّهُ} “Allah diliyor ki” yani bütün emir ve hükmün sahibi olan, {أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا} “onlara hiçbir pay kılmasın” yani hiçbir nasip [kılmasın], {فِي الْآخِرَةِ} “ahirette.” Bu husustaki koşuşturma büyük olduğundan dolayı ayet şu buyrukla mühürlendi: {وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Ve onlar için büyük bir azap vardır.” Bu [azap]
جميع ذواتهم، لأن المسارعة دلت على أن الكفر قد ملأ أبدانهم ونفوسهم وأرواحهم.
onların bütün benliklerini kuşatmıştır; çünkü bu koşuşturma, küfrün onların bedenlerini, nefislerini ve ruhlarını tamamen doldurduğuna delalet etmiştir.
ولما كان قبول نعيم وركب عبد القيس لذلك الجعل الذي هو من أسباب الكفر شرى الكفر بالإيمان عقب بقوله: {إن الذين اشتروا الكفر} أي فأخذوه {بالإيمان} أي فتركوه، وأكد نفي الضرر وأبده فقال: {لن يضروا الله} أي الذي لا كفوء له {شيئاً} لما يريد ﷾ من الإعلاء للإسلام وأهله، وختمها بقوله: {ولهم عذاب أليم *} لما نالوه من لذة العوض في ذلك الشرى كما هي العادة في كل متجدد من الأرباح والفوائد.
Nuaym ve Abdülkays kafilesinin küfür sebeplerinden olan bu rüşveti kabul etmeleri küfrü imana karşılık satın almak olunca, hemen peşinden şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ} “Şüphesiz küfrü satın alanlar” yani onu alıp, {بِالْإِيمَانِ} “imana karşılık” yani onu terk edenler; ve zararın nefiy edilmesini tekit edip ebedileştirerek şöyle buyurdu: {لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ} “Allah’a asla zarar veremezler” yani dengi ve benzeri olmayan [Allah’a], {شَيْئًا} “hiçbir şekilde.” Zira Allah [azze ve celle] İslâm’ı ve ehlini yüceltmeyi murat etmektedir. Ve ayeti şu buyruğuyla mühürledi: {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Ve onlar için can yakıcı bir azap vardır.” Bu ticarette elde ettikleri karşılığın lezzeti sebebiyle; nitekim yeni elde edilen her kâr ve faydada adet böyledir.
ولما كان مما اشترى به الكفر رجوع المنافقين عن أحد الذي كان سبباً للإملاء لهم قال ﷾: {ولا يحسبن الذين كفروا} أي بالله ورسوله {إنما نملي} أي أن إملاءنا أي إمهالنا وإطالتنا {لهم خير لأنفسهم} ولما نفى عنهم الخير بهذا النهي تشوفت النفس إلى ما لهم فقال: {إنما نملي لهم} أي استدراجاً {ليزدادوا إثماً} وهو جميع ما سبق العلم الأزلي بأنهم يفعلونه، فإذا بلغ النهاية أوجب
Küfrün kendisiyle satın alındığı şeylerden biri de münafıkların kendilerine mühlet verilmesine sebep olan Uhud’dan geri dönmeleri olunca Allah [azze ve celle] şöyle buyurdu: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “O küfredenler sakın sanmasınlar” yani Allah’ı ve Resulü’nü inkâr edenler, {أَنَّمَا نُمْلِي} “Bizim mühlet vermemizin” yani kendilerine mühlet tanımamızın ve ömürlerini uzatmamızın, {لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ} “kendileri için hayırlı olduğunu.” Bu nehiy ile onlardan hayrı nefyedince nefis kendileri için neyin takdir edildiğini öğrenmeye iştiyak duydu; bunun üzerine şöyle buyurdu: {إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ} “Biz onlara sırf mühlet veriyoruz” yani istidrâc (derece derece helake çekmek) olarak, {لِيَزْدَادُوا إِثْمًا} “günahlarını artırsınlar diye.” Bu da onların yapacaklarına dair ezelî ilmin önceden taalluk ettiği şeylerin tamamıdır; nihayete ulaştığında ise
الأخذ. ولما كان الرجوع المسفر عن السلامة مظنة لعزهم في هذه الدار الفانية عند من ظن حسن ذلك الرأي؛ عوضوا عنه الإهانة الدائمة فقال ﷾: {ولهم عذاب مهين *} .
yakalayıp cezalandırmayı gerektirir. Selametle neticelenen geri dönüş, bu görüşün güzel olduğunu zanneden kimseler katında bu fani dünyadaki izzetlerine bir sebep gibi göründüğünden; buna karşılık onlara daimi bir zillet verildi ve Allah [azze ve celle] şöyle buyurdu: {وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} “Ve onlar için alçaltıcı bir azap vardır.”
ولما كان مطلق المسارعة أعم مما بالعوض، وهو أعم مما بالرجوع، جاء نظم الآيات على ذاك؛ ولما كشفت هذه الوقعة جملة من المغيبات من أعظمها تمييز المخلص فعلاً أو قولاً من غيره، أخبر تعالى أن ذلك من أسرارها على وجه يشير إلى النعي على المنافقين بتأخيرهم أنفسهم بالرجوع وغيره فقال مشيراً بخطاب الأتباع إلى مزيد علمه ﷺ وعلو درجته لديه وعظيم قربه منه ﷾: {ما كان الله} أي مع ما له من صفات الكمال.
Mutlak koşuşturma karşılık ile olandan daha genel, o da geri dönmek suretiyle olandan daha genel olunca, ayetlerin tertibi buna göre geldi. Bu hadise gaybî hususlardan birçoğunu —ki bunların en büyüğü, fiilen veya kavlen ihlaslı olanın başkasından ayırt edilmesidir— açığa çıkarınca; Allah Teâlâ bunun onun sırlarından olduğunu, münafıkları geri dönerek kendilerini ertelemeleri ve diğer hususlarla kınamaya işaret eden bir tarzda haber verdi ve tâbilere hitap etmek suretiyle onun sallallâhu aleyhi ve sellem ilminin fazlalığına, katındaki derecesinin yüceliğine ve Kendisine [azze ve celle] yakınlığının büyüklüğüne işaret ederek şöyle buyurdu: {مَا كَانَ اللَّهُ} “Allah değildir” yani sahip olduğu kemal sıfatlarıyla birlikte [asla böyle yapacak değildir].
ولما كان ترك التمييز غير محمود، عبر بفعل الوذر، وأظهر موضع الإضمار لإظهار شرف الوصف تعظيماً لأهله فقال: {ليذر المؤمنين} أي الثابتين في وصف الإيمان {على ما أنتم عليه} من الاختلاط بالمنافقين ومن قاربهم من الذين آمنوا على حال الإشكال
Ayırt etmeyi terk etmek övgüye layık olmadığından dolayı “terk etmek” fiiliyle ifade etti ve ehlinin şerefini yüceltmek amacıyla vasfın şerefini göstermek üzere zamir yerinde zahir ismi getirip şöyle buyurdu: {لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ} “müminleri terk edecek” yani iman vasfında sebat gösterenleri, {عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ} “üzerinde bulunduğunuz hal üzere” yani münafıklarla ve onlara yakın olan kimselerle karışık bulunup iman edenlerin durumunun belirsiz olduğu bir halde
للاقتناع بدعوى اللسان دليلاً على الإيمان {حتى يميز الخبيث من الطيب} بأن يفضح المبطل وإن طال ستره بتكاليف شاقة وأحوال شيديدة، لا يصبر عليها إلا المخلص من العباد، المخلصون في الاعتقاد {وما كان الله} لاختصاصه بعلم الغيب {ليطلعكم على الغيب} أي وهو الذي لم يبرز إلى عالم الشهادة بوجه لتعلموا به الذي في قلوبهم مع احتمال أن يكون الرجوع للعلة التي ذكروها في الظاهر والقول لشدة الأسف على إخوانهم {ولكن الله} أي الذي له الأمر كله {يجتبي} أي يختار اختياراً بليغاً {من رسله من يشاء} أي فيخبر على ألسنتهم بما يريد من المغيبات كما أخبر أنهم برجوعهم للكفر أقرب منهم للإيمان، وأنهم يقولون بأفواههم ما ليس في قلوبهم. ولما تسبب عن هذا وجوب الإيمان به قال: {فأمنوا بالله} أي في عالم الغيب والشهادة، له الأسماء الحسنى {ورسله} في أنه أرسلهم وفي أنهم صادقون في كل ما يخبرون به عنه.
dildeki iddiayı imana delil saymaya kani olunduğu bir vaziyette [bırakacak değildir]; {حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ} “nihayet pisi temizden ayırt edinceye kadar.” Öyle ki, örtüsü ne kadar uzun sürerse sürsün, ancak kullardan ihlaslı olanların ve itikatta samimi kimselerin sabredebileceği meşakkatli teklifler ve çetin haller ile batıl ehlini rezil rüsvay eder. Gayb ilmine münhasır olması sebebiyle {وَمَا كَانَ اللَّهُ} “Ve Allah değildir” {لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ} “sizi gayba vakıf kılacak” yani kalplerinde olanı bilmeniz için hiçbir veçhile şehadet âlemine çıkmamış olan şeye [vakıf kılacak değildir]; zira geri dönüşlerinin zahirde zikrettikleri bir mazeretten ötürü olması ve o sözü de kardeşlerine duydukları şiddetli üzüntüden söylemiş olmaları muhtemeldir. {وَلَكِنَّ اللَّهَ} “Fakat Allah” yani bütün emir ve tasarruf kendisine ait olan, {يَجْتَبِي} “seçer” yani son derece beliğ bir seçimle seçer, {مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ} “resullerinden dilediğini.” Yani onların dilleri üzere dilediği gaybî haberleri bildirir; nitekim onların geri dönmekle imandan ziyade küfre yakın olduklarını ve kalplerinde olmayanı dilleriyle söylediklerini haber verdiği gibi. Bundan O’na iman etme gereği doğunca şöyle buyurdu: {فَآمِنُوا بِاللَّهِ} “Artık Allah’a iman edin” yani gayb ve şehadet âleminde, en güzel isimler O’nundur, {وَرُسُلِهِ} “ve O’nun resullerine [iman edin]”; O’nun onları gönderdiğine ve O’ndan haber verdikleri her şeyde doğru söylediklerine [iman edin].
ولما كان التقدير: فإنكم إن لم تؤمنوا كان لكم ما تقدم من العذاب العظيم الأليم المهين، عطف عليه قوله: {وإن تؤمنوا} أي بالله
Takdiri; “Eğer iman etmezseniz, sizin için daha önce geçen o büyük, can yakıcı ve alçaltıcı azap vardır” şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وَإِنْ تُؤْمِنُوا} “Ve eğer iman ederseniz” yani Allah’a
ورسله {وتتقوا} أي بالمداومة على الإيمان وما يقتضيه من العمل الصالح {فلكم أجر عظيم *} أي منه أنه لا يضركم كيد أعدائكم شيئاً كما تقدم وعدكم به.
ve resullerine, {وَتَتَّقُوا} “ve sakınırsanız” yani imana ve onun gerektirdiği salih amele devam etmek suretiyle [sakınırsanız], {فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ} “artık sizin için büyük bir ecir vardır.” Yani daha önce size vadolunduğu üzere düşmanlarınızın tuzağının size hiçbir zarar veremeyeceği O’ndan gelen [büyük bir mükâfattır].
ولما كان من جملة مباني السورة الإنفاق، وتقدم في غير آية مدح المتقين به وحثهم عليه، وتقدم أن الكفار سارعوا في الكفر: أبو سفيان بالإنفاق في سبيل الشيطان على من يخذل الصحابة، ونعيم أو عبد القيس بالسعي في ذلك. وكان المبادرون إلى الجهاد قد تضمن فعلهم السماح بما آتاهم الله من الأنفس والأموال، وكان الله ﷾ قد أخبر لما لهم عنده من الحياة التي هي خير من حياتهم التي أذهبوها في حبه، والرزق الذي هو أفضل مما أنفقوا في سبيله، ذم الله ﷾ الباخلين بالأنفس والأموال في سبيل الله فقال راداً الخطاب إليه ﷺ لأنه أمكن لسروره وأوثق في إنجاز الوعد: {ولا تحسبن} أي أنت يا خير البرية - هذا على قراءة حمزة، وعند الباقين الفاعل الموصول في قوله: {الذين يبخلون} أي عن الحقوق الشرعية {بما آتاهم الله} أي بجلاله وعز كماله {من فضله} أي لا لاستحاقهم له ببخلهم {هو خيراً لهم} أي لتثمير المال بذلك
Surenin esaslarından biri infak olup daha önce birçok ayette takva sahipleri bununla övülmüş ve buna teşvik edilmişken; ayrıca kâfirlerin küfürde yarışıp Ebû Süfyân’ın şeytan yolunda sahabeyi yüzüstü bırakacak kimselere infak etmesiyle, Nuaym veya Abdülkays’ın da bu yolda çabalamasıyla koştukları geçmişken; cihada koşanların fiilleri de Allah’ın kendilerine verdiği can ve malları cömertçe feda etmeyi içerdiğinden; ve Allah [azze ve celle] O’nun sevgisi uğrunda feda ettikleri hayatlarından daha hayırlı olan bir hayatı ve O’nun yolunda harcadıklarından daha üstün olan bir rızkı katında onlar için hazırladığını haber vermiş olduğundan; Allah [azze ve celle] canlarını ve mallarını Allah yolunda esirgeyen cimrileri yerdi ve onun sevincini daha iyi sağlamak ve vaadin gerçekleşmesini daha güçlü kılmak üzere hitabı ona sallallâhu aleyhi ve sellem yönelterek şöyle buyurdu: {وَلَا يَحْسَبَنَّ} “Sakın sanmasın” yani sen [sakın sanma] ey mahlukatın en hayırlısı —bu Hamza’nın kıraatine göredir; diğer kıraat imamlarına göre ise fail, şu buyrukta gelen ism-i mevsûldür: {الَّذِينَ يَبْخَلُونَ} “o cimrilik edenler” yani şer‘î haklardan [cimrilik edenler], {بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ} “Allah’ın kendilerine verdiği şeylerde” yani celâli ve kemal izzetiyle [verdiği şeylerde], {مِنْ فَضْلِهِ} “kendi lütfundan” yani cimrilikleri sebebiyle bunu hak ettiklerinden değil, {هُوَ خَيْرًا لَهُمْ} “bunun kendileri için hayırlı olduğunu” yani malı bu yolla artıracaklarını [sanmasınlar],
{بل هو} أي البخل {شر لهم} لأنهم مع جعل الله البخل مَتلفة لأموالهم {سيطوقون} أي يفعل من يأمره بذلك كائناً من كان بغاية السهولة عليه {ما يخلوا به} أي يجعل لهم بوعد صادق لا خلف فيه بعد الإملاء لهم طوقاً بأن يجعله شجاعاً أي حية عظيمة مهولة، تلزم الإنسان منهم، محيطة بعنقه، تضربه في جانبي وجهه {يوم القيامة} لأن الله ﷾ يرثه منهم بعد أن كان خوّلهم فيه، فيجعله بسبب ذلك التخويل عذاباً عليهم، روى البخاري رضي الله تعالى عنه في التفسير عن أبي هريرة ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ:
{بَلْ هُوَ} “Bilakis o” yani cimrilik, {شَرٌّ لَهُمْ} “onlar için bir şerdir.” Çünkü Allah’ın cimriliği onların mallarını helak edici kılmasının yanı sıra; {سَيُطَوَّقُونَ} “boyunlarına dolanacaktır” yani O’nun emrettiği kimse bunu son derece kolaylıkla yapacaktır, {مَا بَخِلُوا بِهِ} “o cimrilik ettikleri şey”; yani kendilerine mühlet verildikten sonra şaşmaz, doğru bir vaatle onların boyunlarına tasma yapılacaktır; şöyle ki o, insanlardan her birine musallat olan, boynunu dolayan ve yüzünün iki yanını ısıran korkunç, devasa bir yılana dönüştürülecektir, {يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “kıyamet günü.” Zira Allah [azze ve celle] onlara tasarruf yetkisi verdikten sonra onu onlardan miras alacak ve bu tasarruf sebebiyle onu onların aleyhine bir azap kılacaktır. Buhârî (Allah Teâlâ ondan razı olsun) Tefsir’de Ebû Hüreyre radıyallâhu anh’tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki:
«من آتاه الله مالاً فلم يؤد زكاته مثل له ماله شجاعاً أقرع، له زبيبتان، يطوقه يوم القيامة، يأخذ بلهزمتيه - يعني بشدقيه - يقول: أنا مالك! أنا كنزك! - ثم تلا هذه الآية» . ولما كان هذا طلباً منهم للإنفاق، وكان الطالب منا محتاجاً إلى ما يطلبه، وكان ذو المال إذا علم أنه ذاهب وأن ماله موروث عنه تصرف فيه؛ أخبر تعالى بغناه على وجه يجرئهم على الإنفاق فقال عاطفاً على ما تقديره: لأنه ثمرة كونه من فضله فلله كل ما في أيديهم: {ولله} أي الذي له الكمال كله {ميراث السماوات والأرض} أي اللذين هذا مما فيهما، بأن يعيد ﷾ جميع الأحياء وإن
«Allah kime mal verir de onun zekâtını ödemezse, kıyamet günü o malı, iki siyah noktası bulunan dazlak bir yılan şeklinde ona temessül ettirilir; kıyamet günü onun boynuna dolanır, avurtlarından —yani çenesinin iki yanından— yakalar ve şöyle der: ‘Ben senin malınım! Ben senin hazinenim!’ —sonra bu ayeti okudu.» Bu onlardan bir infak talebi olunca ve bizden isteyen kimse istediği şeye muhtaç bulunduğundan, mal sahibi de malının yok olacağını ve kendisinden miras kalacağını bildiğinde onda tasarruf edeceğinden; Allah Teâlâ onları infaka cesaretlendirecek bir tarzda zenginliğini haber verip takdiri: “Çünkü onun lütfundan olmasının bir neticesi olarak onların ellerindeki her şey Allah’a aittir” şeklinde olana atfederek şöyle buyurdu: {وَلِلَّهِ} “Allah’ındır” yani her türlü kemalin sahibi olan [Allah’ındır], {مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “göklerin ve yerin mirası.” Yani içindekilerden olan bu şeylerin [mirası O’nundur]; şöyle ki Allah [azze ve celle] kendilerine mühlet vermiş olsa bile bütün canlıları [kendisine] döndürecek,
أملى لهم، ويفنى سائر ما وهبهم من الأعراض، ويكون هو الوارث لذلك كله.
onlara bağışladığı diğer bütün arazları yok edecek ve bütün bunların tek vârisi Kendisi olacaktır.
ولما كانت هذه الجمل في الإخبار عن المغيبات دنيا وأخرى، وكان البخل من الأفعال الباطنة التي يستطاع إخفاؤها ودعوى الاتصاف بضدها كان الختم بقوله: {والله} أي الملك الأعظم. ولما كان منصب النبي ﷺ الشريف في غاية النزاهة صرف الخطاب إلى الأتباع في قراءة غير ابن كثير وأبي عمرو، وهو أبلغ في الوعيد من تركه على مقتضى السياق من الغيبة في قراءتهما، وقدم الجار إشارة إلى أن علمه بأعمالهم بالغ إلى حد لا تدرك عظمته لأن ذلك أبلغ في الوعيد الذي اقتضاه السياق: {بما تعملون خبير *} .
Bu cümleler dünya ve ahiretteki gaybî durumları haber verme mahiyetinde olunca ve cimrilik de gizlenmesi ve zıddıyla vasıflanma iddiasında bulunulması mümkün olan batınî amellerden sayılınca, son kısım şu buyrukla tamamlandı: {وَاللَّهُ} “Ve Allah” yani en yüce Hükümran. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in şerefli makamı son derece nezih olduğundan dolayı İbn Kesîr ve Ebû Amr dışındaki kıraatte hitap tâbilere yöneltilmiştir; bu da o iki imamın kıraatindeki bağlamın gerektirdiği gaib (üçüncü şahıs) sigasında bırakmaktan tehdit bakımından daha beliğdir. Car-mecrur (tümleç), onların amellerine dair ilminin azameti kavranamayacak bir dereceye ulaştığına işaret etmek üzere öne alınmıştır; çünkü bu, bağlamın gerektirdiği tehditte daha beliğdir: {بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
ولما كان العمل شاملاً لتصرفات الجوارح كلها من القلب واللسان وسائر الأركان قال - دالاًّ على خبره بسماع ما قالوه متجاوزين وهدة البخل إلى حضيض القبح مريدين التشكيك لأهل الإسلام بما يوردونه من الشبه قياساً على ما يعرفونه من أنفسهم من أنه - كما تقدم - لا يطلب إلا محتاج -: {لقد سمع الله} أي الذي له جميع الكمال {قول الذين قالوا} أي من اليهود {إن الله} أي الملك الأعظم {فقير}
Amel; kalp, dil ve diğer bütün azaların tasarruflarını kapsadığından —daha önce geçtiği üzere ancak muhtaç olanın talepte bulunacağı şeklindeki kendi bildiklerine kıyasla öne sürdükleri şüphelerle İslâm ehlini şüpheye düşürmek isteyerek, cimrilik çukurunu aşıp çirkinliğin en dibine varan kimselerin söylediklerini işittiğine dair haberine delalet etmek üzere— şöyle buyurdu: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ} “Andolsun ki Allah işitmiştir” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا} “o kimselerin sözünü ki dediler:” yani Yahudilerden [olanlar], {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani en yüce Hükümran, {فَقِيرٌ} “fakirdir”
أي لطلبه القرض {ونحن أغنياء} لكونه يطلب منا، وهذا رجوع منه ﷾ إلى إتمام ما نبه عليه قبل هذه القصة من بغض أهل الكتاب لأهل هذا الدين وحسدهم لهم وإرادة تشكيكهم فيه للرجوع عنه على أسنى المناهج وأعلى الأساليب.
yani borç istediği için, {وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} “biz ise zenginiz” bizden talepte bulunduğu için. Bu, Ehl-i Kitab’ın bu dinin ehline duyduğu buğzu, onlara olan hasetlerini ve bundan vazgeçmeleri için onları şüpheye düşürme arzularını bu kıssadan önce uyardığı hususu en parlak yöntemler ve en yüce üsluplarla tamamlamaya Allah [azze ve celle]’nin bir dönüşüdür.
ولما تشوفت النفوس إلى جزائهم على هذه العظيمة، وكانت الملوك إذا علمت انتقاص أحدها وهي قادرة عاجلته لما عندها من نقص الأذى بالغيظ قال ﷾ مهدداً لهم مشيراً إلى أنه على غير ذلك: {سنكتب} أي على عظمتنا لإقامة الحجة عليهم على ما يتعارفونه في الدنيا {ما قالوا} أي من هذا الكفر وأمثاله، والسين للتأكيد، ويجوز أن تكون على بابها من المهلة للحث على التوبة قبل ختم رتب الشهادة، وسيأتي في الزخرف له مزيد بيان.
Nefisler bu büyük cürmün cezasına iştiyak duyunca, hükümdarlar da güçleri yettiği halde birinin kendilerini küçümsediğini bildiklerinde öfkeden gelen ezanın eksikliğinden ötürü hemen cezaya yönelirlerken; Allah [azze ve celle] Kendisinin bundan münezzeh olduğuna işaret ederek onları tehdit edip şöyle buyurdu: {سَنَكْتُبُ} “Yazacağız” yani dünyada bildikleri usul üzere aleyhlerine hüccet ikame etmek için azametimizle [yazacağız], {مَا قَالُوا} “onların dediklerini” yani bu küfrü ve benzerlerini. Sin harfi tekit içindir; şehadet derecelerinin mühürlenmesinden önce tövbeye teşvik etmek üzere kendi asıl manası olan mühlet bildirme üzere olması da caizdir; Zührûf suresinde buna dair daha fazla açıklama gelecektir.
ولما كان هذا اجتراء على الخالق أتبعه اجتراءهم على أشرف الخلائق فقال - مشيراً بإضافة المصدر إلى ضميرهم، وبجمع التكسير الدال على الكثير إلى أنهم أشد الناس تمرداً تمرناً على ارتكاب العظائم، وأن الاجتراء على أعظم أنواع الكفر قد صار لهم خلقاً -: {وقتلهم الأنبياء}
Bu Yaratıcı’ya karşı bir cüret olunca, peşinden mahlukatın en şereflilerine karşı cüretlerini getirdi ve —masdarı onların zamirine izafe etmekle ve çokluğa delalet eden cemi teksir (kuralsız çoğul) ile onların büyük günahları işlemeye alışmış, insanların en asisi olduklarına ve küfrün en büyük türlerine cüret etmenin onlar için bir ahlak haline geldiğine işaret ederek— şöyle buyurdu: {وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ} “ve peygamberleri öldürmelerini”
أي الذي أقمناهم فيهم لتجديد ما أوهوه من بنيان دينهم، ولما لم يكن في قتلهم شبهة أصلاً يقال: {بغير حق} فهو أعظم ذمّاً مما قبله من التعبير بالفعل المضارع في قوله {ويقتلون الأنبياء بغير حق} [آل عمران: ١١٢] . ثم عطف على قوله {سنكتب} قوله: {ونقول} أي بما لنا من الجلال {ذوقوا} أي بما نمسكم به من المصائب في الدنيا والعقاب في الأخرى كما كنتم تذوقون الأطعمة التي كنتم تبخلون بها فلا تؤدون حقوقها {عذاب الحريق *} جزاء على ما أحرقتم به قلوب عبادنا، ثم بين السبب فيه بقوله: {ذلك} أي العذاب العظيم {بما قدمت أيديكم} أي من الكفر بقتلهم وبغيره {وأن} أي وبسبب أن {الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {ليس بظلام} أي بذي ظلم {للعبيد *} ولو لم يعذبكم لكان ترككم على صورة الظلم لمن عادوكم فيه واشتد أذاكم لهم.
yani dinlerinin zayıflayan binasını yenilemeleri için içlerinde tayin ettiğimiz kimseleri [öldürmelerini]. Onları öldürmelerinde hiçbir şüphe bulunmadığından dolayı: {بِغَيْرِ حَقٍّ} “haksız yere” denilmiştir; bu da {وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ} “ve peygamberleri haksız yere öldürüyorlardı” [Âl-i İmrân: 112] buyruğunda muzari fiil ile ifade edilen önceki durumdan daha büyük bir yergi ifade eder. Sonra {سَنَكْتُبُ} buyruğuna şu sözünü atfetti: {وَنَقُولُ} “ve diyeceğiz” yani celâlimizle [diyeceğiz]: {ذُوقُوا} “Tadın!” Yani dünyada başınıza getireceğimiz musibetlerle ve ahiretteki cezayla, cimrilik edip haklarını ödemediğiniz yiyecekleri tattığınız gibi [tadın]: {عَذَابَ الْحَرِيقِ} “o yakıcı azabı!” Kullarımızın kalplerini yaktığınız şeyin bir cezası olarak. Sonra bunun sebebini şu buyruğuyla açıkladı: {ذَلِكَ} “İşte bu” yani o büyük azap, {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} “ellerinizin önden sunduğu şeyler sebebiyledir” yani onları öldürmek ve başka yollarla işlediğiniz küfür sebebiyledir; {وَأَنَّ} “ve şüphesiz” yani şu sebeple ki {اللَّهَ} “Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan, {لَيْسَ بِظَلَّامٍ} “asla zulmedici değildir” yani zulüm sahibi değildir {لِلْعَبِيدِ} “kullara.” Eğer size azap etmeseydi, sizin durumunuzu kendi uğrunda düşmanlık ettiğiniz ve onlara şiddetli eziyetler verdiğiniz kimselere bir zulüm suretinde bırakmış olurdu.
ولما كان القربان من جنس النفقات ومما يتبين به سماح النفوس وشحها حسن نظم آية القربان هنا بقوله - رادّاً شبة لهم أخرى ومبيناً قتلهم الأنبياء: {الذين قالوا} تقاعداً عما يجب عليهم من المسارعة بالإيمان {إن الله} أي الذي لا أمر لأحد معه {عهد إلينا} وقد كذبوا في ذلك {ألا نؤمن لرسول} أي كائن من كان
Kurban, infak türlerinden olup nefislerin cömertliğinin ve cimriliğinin kendisiyle ortaya çıktığı şeylerden biri olunca; onların bir başka şüphesini reddederek ve peygamberleri öldürdüklerini beyan ederek kurban ayetini burada zikretmek şu buyrukla pek güzel düştü: {الَّذِينَ قَالُوا} “Onlar ki dediler:” iman etmekte acele etme hususunda üzerlerine vacip olan şeyden geri durarak, {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani Kendisiyle birlikte kimsenin hükmü bulunmayan [Allah], {عَهِدَ إِلَيْنَا} “bize ahdetti” —oysa bunda yalan söylemişlerdir— {أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ} “hiçbir resule iman etmememizi” yani kim olursa olsun
{حتى يأتينا بقربان} أي عظيم نقربه لله تعالى، فيكون متصفاً بأن {تأكله النار} عند تقريبه له وفي ذلك أعظم بيان لأنهم ما أرادوا - بقولهم {إن الله فقير} حيث طلب الصدقة - إلا التشكيك حيث كان التقرب إلى الله بالمال من دينهم لاذي يتقربون إلى الله به، بل وادعوا أنه لا يصح دين بغيره.
{حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ} “bize bir kurban getirinceye kadar” yani Allah Teâlâ’ya takdim edeceğimiz büyük bir kurban; öyle bir vasıfta olmalıdır ki {تَأْكُلُهُ النَّارُ} “onu ateş yesin” kendisine takdim edildiği sırada. Bunda, sadaka talep edildiğinde {إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ} “Şüphesiz Allah fakirdir” sözleriyle sadece şüphe uyandırmayı kastettiklerine dair en büyük bir beyan vardır; zira mal ile Allah’a yaklaşmak, Allah’a yakınlaştıkları kendi dinlerinin bir parçasıydı, hatta onsuz hiçbir dinin sahih olmayacağını iddia etmişlerdi.
ولما افتروا هذا التشكيك أمر سبحانه بنقضه بقوله: {قل قد جاءكم رسل} فضلاً عن رسول. ولما كانت مدتهم لم تستغرق الزمان الماضي أثبت الجار فقال {من قبلي} كزكريا وابنه يحيى وعيسى ﵇ {بالبينات} أي من المعجزات {وبالذي قلتم} أي من القربان فإن الغنائم لم تحل - كما في الصحيح - لأحد كان قبلنا، فلم تحل لعيسى ﵇ فلم تكن مما نسخه من أحكام التوراة، وقد كانت تجمع فتنزل نار من السماء فتأكلها إلا إن وقع فيها غلول {فلم قتلتموهم} أي
Onlar bu şüpheyi uydurunca, Allah Teâlâ şu buyruğuyla onu çürütmeyi emretti: {قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ} “De ki: Andolsun size resuller gelmişti” bir resul şöyle dursun [birçok resul gelmişti]. Onların müddeti geçmiş zamanı bütünüyle kapsamadığından harf-i cerri sabit kılarak şöyle buyurdu: {مِنْ قَبْلِي} “benden önce” Zekeriyyâ, oğlu Yahyâ ve Îsâ aleyhimüsselâm gibi; {بِالْبَيِّنَاتِ} “açık delillerle” yani mucizelerle, {وَبِالَّذِي قُلْتُمْ} “ve söylediğiniz şeyle” yani o kurban ile; nitekim ganimetler —Sahih’te geçtiği üzere— bizden önceki hiçbir kimseye helal kılınmamıştı, dolayısıyla Îsâ aleyhisselâm’a da helal kılınmamıştı ve Tevrat’ın nesh ettiği hükümlerinden değildi. Onlar toplanır, gökten bir ateş iner ve —şayet içine bir hıyanet karışmamışsa— onu yerdi; {فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ} “Öyleyse onları niçin öldürdünüz?” Yani
قتَلَهم أسلافكم ورضيتم أنتم بذلك فشاركتموهم فيه {إن كنتم صادقين *} أي في أنكم تؤمنون لمن أتاكم على الوجه الذي ذكرتموه، وفي ذلك رد على الفريقين: اليهود المدعين أنهم قتلوه الزاعمين أنه عهد إليهم في الإيمان بمن أتاهم بذلك، والنصارى المسلمين لما ادعى اليهود من قتله المستلزم لكونه ليس بإله.
onları geçmişleriniz öldürdü ve siz de buna razı olup onların fiiline ortak oldunuz; {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru söyleyenler iseniz.” Yani zikrettiğiniz şekilde size gelene iman edeceğiniz hususunda [doğru iseniz]. Bunda iki fırkaya da cevap vardır: Onu öldürdüklerini iddia eden ve bununla gelen kimseye iman etme konusunda kendilerine ahit verildiğini öne süren Yahudilere ve Yahudilerin onu öldürdüğü iddiasını teslim eden —ki bu onun ilah olmamasını gerektirir— Hristiyanlara.
ولما كانت هذه السورة متضمنة لكثير من الدقائق التي أخفوها من كتابهم الذي جعلوه قراطيس، يبدونها ويخفون كثيراً، وفي هذه الآية بخصوصها من ذلك ما يقتضي تصديقه ﷺ وكان سبحانه عالماً بأن أكثرهم يعاندون سبب عن ذلك أن سلاه في تكذيب المكذبين منهم بقوله: {فإن كذبوك} فكان كأنه قيل: هذا الذي أعلمتك به يوجب تصديقك، فإن لم يفعلوا بل كذبوا {فقد} ولما كان السياق لإثبات مبالغتهم في الغلظة والجفاء
Bu sure, sayfalar haline getirip bir kısmını açıkladıkları, birçoğunu da gizledikleri kitaplarından gizlemiş oldukları pek çok ince hususu ihtiva ettiğinden ve özellikle bu ayette onun sallallâhu aleyhi ve sellem doğrulanmasını gerektiren bu tür bilgiler yer aldığından; ve Allah Teâlâ onların çoğunun inat edeceğini bildiğinden; bundan dolayı içlerindeki inkârcıların yalanlaması hususunda onu şu buyruğuyla teselli etti: {فَإِنْ كَذَّبُوكَ} “Eğer seni yalanlarlarsa”; sanki: “Sana bildirdiğim bu husus seni tasdik etmelerini gerektirir; şayet bunu yapmaz da yalanlarlarsa” denilmiş gibi oldu; {فَقَدْ} “muhakkak ki”. Bağlam, onların kabalık, katılık,
والكفر وعدم الوفاء وكانت السورة سورة التوحيد، والرسل متفقون عليه، وقد أتى كل منهم فيه بأنهى البيان وأزال كل لبس أسقط تاء التأنيث لأنها ربما دلت على نوع ضعف فقال: {كذب رسل} ولما كانت تسلية الإنسان بمن قاربه في الزمان أشد أثبث الجار فقال {من قبلك} أي فلك فيهم مسلاة وبهم أسوة {جآءو بالبينات} أي من المعجزات {والزبر} أي من الصحف المضمنة للمواعظ والحكم الزواجر والرقائق التي يزبر العالم بها عن المساوي {والكتاب المنير} أي الجامع للأحكام وغيرها. الموضح لأنه الصراط المستقيم.
küfür ve vefasızlıkta aşırıya kaçtıklarını ispatlamak için olduğundan ve sure tevhid suresi olup resuller de bu hususta ittifak etmiş ve her biri onda en son beyanı getirip her türlü kapalılığı gidermiş olduğundan; bazen bir tür zayıflığa delalet edebileceği için müenneslik tâ’sını düşürdü ve şöyle buyurdu: {كُذِّبَ رُسُلٌ} “resuller de yalanlanmıştı”; insanın zamanca kendisine yakın olan kimseyle teselli bulması daha kuvvetli olduğundan harf-i cerri sabit kılarak şöyle buyurdu: {مِنْ قَبْلِكَ} “senden önceki” yani senin için onlarda bir teselli ve bir örnek vardır; {جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ} “onlar açık delillerle gelmişlerdi” yani mucizelerle, {وَالزُّبُرِ} “ve sahifelerle” yani âlimi kötülüklerden meneden öğütleri, caydırıcı hikmetleri ve incelikleri ihtiva eden sahifelerle, {وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ} “ve aydınlatıcı kitapla.” Yani hükümleri ve diğer hususları toplayan, dosdoğru yol olduğunu açıklığa kavuşturan [kitapla].
ولما تقدم في قصة أحد رجوع المنافقين وهزمية بعض المؤمنين مما كان سبب ظفر الكافرين، وعاب سبحانه ذلك عليهم بأنهم هربوا من موجبات السعادة والحياة الأبدية إلى ما لا بد منه، وإلى ذلك أشار بقوله: {قل لو كنتم في بيوتكم} [آل عمران: ١٥٤] {ولئن قتلتم في سبيل الله} [آل عمران: ١٥٧] {قل فادرءوا عن أنفسكم الموت} [آل عمران: ١٦٨] {ولا تحسبن الذين قتلوا في سبيل الله} [آل عمران: ١٦٩] وغير ذلك مما
Uhud kıssasında münafıkların geri dönüşü ve bazı müminlerin hezimeti kâfirlerin zaferine sebep olarak daha önce geçmişken; Allah Teâlâ ebedî saadet ve hayat gereklerinden kaçıp kaçınılmaz olan şeye sığındıkları için onları ayıplamış ve şu buyruklarıyla buna işaret etmişken: {قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ} “De ki: Evlerinizde de olsaydınız...” [Âl-i İmrân: 154], {وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Andolsun, eğer Allah yolunda öldürülürseniz...” [Âl-i İmrân: 157], {قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ} “De ki: O halde kendinizden ölümü savın...” [Âl-i İmrân: 168], {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın sanma...” [Âl-i İmrân: 169] ve diğer ayetlerle
بكتهم به في رجوعهم حذر الموت وطلب امتداد العمر، مع ما افتتح به من أن موت هذا النبي الكريم وقتله ممكن كما كان من قبله من إخوانه من الرسل على جميعهم أفضل الصلاة والسلام والتحية والإكرام! وختم بالإخبار بأنه وقع قتل كثير من الرسل، فكان ذلك محققاً لأنه لا يصان من الموت خاص ولا عام، مضموماً إلى ما نشاهد من ذلك في كل لحظة؛ صوَّر ذلك الموت بعد أن صار مستحضراً للعيان تصويراً أوجب التصريح به إشارة إلى أن حالهم في هربهم ورجوعهم وما تبع ذلك من قولهم حال من هو في شك منه فقال تعالى: {كل نفس} أي منفوسة من عيسى وغيره من أهل الجنة والنار {ذآئقة الموت} أي وهو المعنى الذي يبطل معه تصرف الروح في البدن وتكون هي باقية بعد موته لأن الذائق لا بد أن يكون حال ذوقه حيّاَ حساساً، ومن يجوز عليه ذوق الموت يجوز عليه ذوق النار، وهو عبد محتاج، فالعاقل من سعى في النجاة منها والإنجاء كما فعل الخلص الذين منهم عيسى ومحمد عليهما أفضل الصلاة وأزكى السلام، وكان نظمها بعد الآيات المقتضية لتوفية الأجور بالإثابة عليها وأنه ليس بظلام للعبيد شديد الحسن، وذلك مناسب أيضاً لختم الآية بالتصريح
ölüm korkusuyla ve ömrün uzamasını istemekle geri dönmelerinden ötürü onları susturmuşken; ayrıca bu şerefli Peygamber’in ölümünün ve öldürülmesinin —kendisinden önceki resul kardeşlerinde olduğu gibi, hepsinin üzerine en faziletli salât, selam, tahiyyet ve ikramlar olsun— mümkün olduğu beyanıyla başlayıp pek çok resulün katledildiğini haber vererek mühürlenmişken; ve bu durum, her an müşahede ettiğimiz şeylerle birlikte ne seçkin ne de sıradan hiç kimsenin ölümden korunamayacağını kesinleştirmişken; gözle görülür hale geldikten sonra ölümü, kaçışlarındaki, geri dönüşlerindeki ve peşinden söyledikleri sözlerdeki hallerinin ölümden şüphe eden birinin hali olduğuna işaret etmek üzere açıkça ifade edilmesini gerektiren bir tarzda tasvir etti ve Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {كُلُّ نَفْسٍ} “Her nefis” yani Îsâ’dan ve Cennet ve Cehennem ehlinden olan diğer bütün can taşıyanlar, {ذَائِقَةُ الْمَوْتِ} “ölümü tadıcıdır.” Yani ruhun bedendeki tasarrufunun son bulduğu ve bedenin ölümünden sonra ruhun baki kaldığı manadır; zira tadan kimsenin tatma anında diri ve hissedici olması gerekir. Ölümü tatması caiz olan kimsenin ateşi tatması da caizdir ve o muhtaç bir kuldur. Akıllı kimse, aralarında Îsâ ve Muhammed’in (ikisine de salât ve selamın en üstünü, en temizi olsun) bulunduğu ihlaslı kimselerin yaptığı gibi ondan kurtulmaya ve kurtarmaya çalışan kimsedir. Bu ayetin, mükâfatlandırmak suretiyle ecirlerin eksiksiz verileceğini ve O’nun kullara asla zulmedici olmadığını gerektiren ayetlerden sonra gelmesi son derece güzel olmuştur. Bu aynı zamanda ayetin açıkça zikredilerek mühürlenmesine de uygundur;
لتوفية الأجور يوم الدين، وأن الزحزحة عن النار ودخول الجنة لهو الفوز، لا الشح في الدنيا بالنفس والمال الذي ربما كان سبباً لامتداد العمر وسعة المال بقوله: {وإنما توفون} أي تعطون {أجوركم} على التمام جزاء على ما عملتموه من خير وشر {يوم القيامة} وأما ما يكون قبل ذلك من نعيم القبر ونحوه فبعض لا وفاء {فمن زحزح} أي أبعد في ذلك اليوم إبعاداً عظيماً سريعاً {عن النار وأدخل الجنة فقد فاز} أي بالحياة الدائمة والنعيم الباقي.
din gününde ecirlerin eksiksiz verileceğine ve ateşten uzaklaştırılıp cennete konulmanın asıl kurtuluş olduğuna; dünyada can ve malla cimrilik etmenin —ki belki de ömrün uzamasına ve malın genişlemesine sebep olmuştur— bir kurtuluş olmadığına şu buyruğuyla işaret etmiştir: {وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ} “Ve ancak size eksiksiz verilecektir” yani tastamam verilecektir, {أُجُورَكُمْ} “ecirleriniz” hayır ve şerden işlediklerinizin karşılığı olarak, {يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “kıyamet gününde.” Bundan önce kabir nimeti ve benzeri şekillerde olanlar ise bir kısımdır, tam karşılık değildir. {فَمَنْ زُحْزِحَ} “Artık kim uzaklaştırılırsa” yani o gün pek büyük ve süratli bir uzaklaştırmayla [uzaklaştırılırsa], {عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ} “ateşten ve cennete girdirilirse, şüphesiz o kurtulmuştur.” Yani daimi hayata ve baki nimete ermiştir.
والمعنى أن كل نفس توفى ما عملت، فتوفى أنت أجرك على صبرك على أذاهم، وكذا من أطاعك، ويجازون هم على ما فرطوا في حقك فيقذفون في غمرة النار، وكان الحصر إشارة إلى تقبيح إقبالهم على الغنيمة وغيرها من التوسع العاجل، أي إنما مقتضى الدين الذي دخلتم فيه هذا، وذلك ترهيباً من الالتفات إلى تعجل شيء من الأجر في الدنيا - كما قال أبو بكر ﵁ في أول إسلامه: وجدت بضاعة بنسيئة، ما وقعت على بضاعة قط أنفس منها، وهي لا إله إلا الله. فالحاصل أن «كل نفس» أي حذرة من الموت ومستسلمة {ذائقة الموت} أي فعلام الاحتراس منه بقعود عن الغزو أو هرب من العدو! {وإنما توفون أجوركم} أي يا أهل الإسلام التي وعدتموها على الأعمال الصالحة
Mana şudur: Her nefse yaptığının karşılığı tastamam verilir; böylece sana onların eziyetlerine sabretmenin ecri eksiksiz ödenir, sana itaat edenlere de öyle. Onlar ise senin hakkında yaptıkları kusurlardan ötürü cezalandırılır ve ateşin derinliklerine atılırlar. Hasr (sadece/ancak) ifadesi; ganimete ve diğer peşin dünyalıklara yönelmelerini çirkin göstermeye bir işarettir; yani girdiğiniz dinin gereği ancak budur; bu da dünyada ecirden bir şeyin aceleyle elde edilmesine iltifat etmekten sakındırmak içindir —nitekim Ebû Bekir radıyallâhu anh İslâm’ın başlarında şöyle demiştir: “Veresiye bir meta buldum ki ondan daha kıymetli hiçbir metaa asla rastlamadım, o da ‘Lâ ilâhe illallâh’tır.” Hâsılı, «her nefis» yani ölümden sakınan da teslim olan da {ذَائِقَةُ الْمَوْتِ} “ölümü tadıcıdır”; yani savaştan geri kalarak veya düşmandan kaçarak ondan sakınmak niye! {وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ} “Ve ancak size ecirleriniz eksiksiz verilecektir” yani ey İslâm ehli, salih ameller karşılığında size vadedilen [ecirler].
{يوم القيامة} أي فما لكم تريدون تعجلها بإسراعكم إلى الغنائم أو غيرها مما يزيد في أعراض الدنيا فتكونوا ممن تعجل طيباته في الحياة الدنيا {فمن} أي فحيث علم أنه لا فوز في الدنيا إلا بما يقرب إلى الله ﷾ تسبب عن ذلك أنه من {زحزح عن النار} أي بكونه وفي أجره ولم يتعجل طيباته {وأدخل الجنة} أي بما عمل من الصالحات فحاز الحياة الدائمة مع الطيبات الباقية {فقد فاز} أي كل الفوز، ولما صح أنه لا فوز إلا ذلك صح قوله: {وما الحياة الدنيا} أي التي أملي لهم فيها وأزيلت عن الشهداء {إلا متاع الغرور *} أي المتاع الذي يدلس الشيطان أمره على الناس حتى يغتروا به فيغبنوا بترك الباقي وأخذ الأشياء الزائلة بانقضاء لذاتها والندم على شهواتها بالخوف من تبعاتها.
{يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “kıyamet gününde.” Yani ganimetlere veya dünya geçimliğini artıran diğer şeylere koşarak onu aceleyle istemeniz size ne oluyor ki, böylece dünyada güzel şeylerini aceleyle tüketip bitirenlerden olasınız! {فَمَنْ} “Artık kim” yani dünyada Allah’a yaklaştıran şeyler dışında hiçbir kurtuluşun olmadığı bilinince, bundan şu netice doğmuştur: Kim {زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ} “ateşten uzaklaştırılırsa” yani ecri tastamam verilip güzel şeylerini peşinen tüketmeyerek, {وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ} “ve cennete girdirilirse” yani işlediği salih ameller sebebiyle [oraya girdirilip] baki güzelliklerle birlikte daimi hayatı elde ederse, {فَقَدْ فَازَ} “şüphesiz o kurtulmuştur” yani tam bir kurtuluşa ermiştir. Kurtuluşun ancak bundan ibaret olduğu sabit olunca, şu buyruğu da tam yerini bulmuştur: {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} “Dünya hayatı başka bir şey değildir” yani onlara kendisinde mühlet verilen ve şehitlerden çekilip alınan [dünya hayatı], {إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ} “ancak bir aldanış metaından.” Yani şeytanın, insanları onunla aldatıp baki olanı bırakarak lezzetlerinin tükenmesiyle yok olup giden ve sorumluluğunun korkusuyla arzularına pişmanlık duyulan fani şeyleri almak suretiyle aldansınlar diye durumunu süsleyip püslediği bir metadır.
وفي ذلك أيضاً مناسبة من وجه آخر، وهو أنه لما سلاه ﷾ بالرسل - الذين لازموا الصبر والاجتهاد في الطاعة حتى ماتوا - وأممهم. وتركوا ما كان بأيديهم عاجزين عن المدافعة، ولم يبق إلا ملكه ﷾، وأن الفريقين ينتظرون الجزاء، فالرسل لتمام الفوز، والكفار لتمام الهلاك؛ أخبر أن كل نفس كذلك، ليجتهد الطائع ويقتصر العاصي، وفي ذلك تعريض بالمنافقين الذين رجعوا عن أحد خوف القتل وقالوا عن الشهداء: {لو أطاعونا ما قتلوا} أي إن الذي فررتم
Bunda başka bir yönden de bir münasebet vardır: Allah, ölünceye kadar sabra ve itaatte gayrete sarılan elçilerle ve onların ümmetleriyle Peygamber’i teselli ettiğinde ve onlar da ellerindekini savunmaktan aciz kalarak bırakıp geriye yalnız O’nun mülkü kaldığında; her iki fırkanın da karşılığı beklediğini, elçilerin tam bir kurtuluş, kâfirlerin ise tam bir helak için [beklediklerini bildirince], itaatkâr olanın gayret etmesi, isyankâr olanın da vazgeçmesi için her nefsin böyle olduğunu haber verdi. Bunda, ölüm korkusuyla Uhud’dan geri dönen ve şehitler hakkında: {لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا} [Âl-i İmrân: 168] diyen münafıklara bir üstü kapalı dokundurma (ta‘rîz) vardır; yani kendisinden kaçtığınız şey,
منه لا بد منه، والحياة التي آثرتموها متاع يندم عليه من محضه للتمتع كما يندم المغرور بالمتاع الذي غر به، فالسعيد من سعى في أن يكون موته في رضى مولاه الذي لا محيص له عن الرجوع إليه والوقوف بين يديه.
kaçınılmaz olarak başa gelecektir. Tercih ettiğiniz hayat ise, sırf zevk almaya hasreden kimsenin, tıpkı kendisiyle aldandığı meta yüzünden aldanan kimsenin pişman olduğu gibi, sonunda pişman olacağı bir metadır. Asıl bahtiyar, kendisine dönmekten ve huzurunda durmaktan başka sığınağı olmayan Mevlâ’sının rızası uğrunda ölümünün gerçekleşmesi için çabalayan kimsedir.
ولما سلى الله ﷾ نبيه ﷺ عن تكذيبهم لما بما لقي إخوانه من الرسل وبأنه لا بد من الانقلاب إليه، فيفوز من كان من أهل حزبه، ويشقى من والى أعداءه وذوي حزبه؛ أعاد التسلية على وجه يشمل المؤمنين، وساقها مساق الإخبار بحلول المصائب الكبار التي هي من شعائر الأخيار في دار الأكدار المعلية لهم في دار القرار فقال - مؤكداً لأن الواقف في الخدمة ينكر أن يصيبه معبوده بسوء، هذا طبع البشر وإن تطبّع بخلافه، وأفاد ذكره قبل وقوعه تهوينه بتوطين النفس عليه، وأفاد بناؤه للمفعول أن المنكى البلاء لا كونه من جهة معينة -: {لتبلون} أي تعاملون معاملة المختبر لتبيين المؤمن من المنافق {في أموالكم} أي بأنواع الإنفاق {وأنفسكم} أي بالإصابة في الجهاد وغيره، فكما نالكم ما نالكم من الأذى بإذني ليلحقنكم بعده من الأذى ما أمضيت به سنتي في خلص عبادي وذوي محبتي، وكان إيلاء ذلك للآية التي فيها الإشارة إلى أن توفية الأجور للأعمال الصالحة مما ينيل
Allah, Peygamberi’ni sallallâhu aleyhi ve sellem onların yalanlamalarına karşı, kardeşleri olan elçilerin karşılaştığı sıkıntılarla ve mutlaka Kendisine dönüleceği, böylece O’nun fırkasından olanların kurtulacağı, düşmanlarını ve onların taraftarlarını dost edinenlerin ise bedbaht olacağı gerçeğiyle teselli edince; bu teselliyi müminleri de kapsayacak bir şekilde tekrarladı ve onu, kederler yurdunda hayırlı kulların alametlerinden olup karar yurdunda derecelerini yükseltecek olan büyük musibetlerin inişini haber verme üslubuyla sevk ederek şöyle buyurdu —bunu tekitli olarak ifade etti, zira hizmette duran kimse mabudunun kendisine bir kötülük isabet ettirmesini kabullenmek istemez; insan tabiatı bunun aksine alışsa bile bu böyledir. Bunun vuku bulmadan önce zikredilmesi, nefsi buna hazırlayarak onu hafifletme faydası sağlar; meçhul sîgada getirilmesi ise yıpratıcı olanın bizzat bela olduğunu, onun belirli bir taraftan gelmiş olmasının şart olmadığını ifade eder—: {لَتُبْلَوُنَّ} “Andolsun ki imtihan olunacaksınız” yani müminin münafıktan ayırt edilmesi için imtihan edilen kimse muamelesi göreceksiniz, {فِي أَمْوَالِكُمْ} “mallarınız hususunda” yani çeşitli harcamalarla, {وَأَنْفُسِكُمْ} “ve canlarınız hususunda” yani cihatta ve başka durumlarda [musibetlerin] isabet etmesiyle. Nitekim Benim iznimle başınıza gelen eziyetler ulaştığı gibi, bundan sonra da ihlaslı kullarım ve Beni sevenler hakkındaki sünnetimi geçerli kıldığım eziyetler size mutlaka erişecektir. Bunun, salih amellere ecirlerin tastamam verilmesinin kurtuluşa ulaştıracak şeylerden olduğuna işaret eden ayetin hemen ardından gelmesi;
الفوز مناسباً من حيث الترغيب في كل ما يكون سبباً لذلك من الصبر على ما يبتلي به ﷾ من كل ما يأمر به من التكاليف، أو يأذن فيه من المصائب، وقدم المال لأنه - كما قيل - عديل الروح، وربما هان على الإنسان الموت دون الفقر المؤدي إلى الذل بالشماتة والعار بما تقصر عنه يده بفقده من أفعال المكارم، وما أحسن ذكر هذه الآية إثر قصة أحد التي وقع فيها القتل بسبب الإقبال على المال، وكان ذكرها تعليلاً لبغضة أهل الكتاب وغيرهم من الكفار.
Allah’ın emrettiği bütün mükellefiyetlerden veya izin verdiği musibetlerden imtihan ettiği şeylere sabretmek gibi buna sebep olacak her şeye teşvik etmesi bakımından münasip düşmüştür. Malı öne almıştır; zira denildiği gibi mal, canın dengidir; insan için belki de düşmanların sevinmesiyle gelen zillete ve yokluğu sebebiyle cömertlik fiillerinden elinin kısa kalması utancına yol açan fakirliğe kıyasla ölüm daha hafif gelebilir. Mala yönelme sebebiyle ölümlerin vuku bulduğu Uhud kıssasının hemen ardından bu ayetin zikredilmesi ne kadar da güzeldir! Bunun zikredilmesi, Ehl-i Kitap ve diğer kâfirlerin kin beslemelerinin de bir gerekçesidir.
ولما كان يومها يوم بلاء وتمحيص، وكان ربما أطمع في العافية بعده، فتوطنت النفس على ذلك فاشتد انزعاجها بما يأتي من أمثاله، وليس ذلك من أخلاق المشمرين أراد ﷾ توطين النفوس على ما طبعت عليه الدار من الأثقال والآصار، فأخبر أن البلاء لم ينقص به، بل لا بد بعده من بلايا وسماع أذى من سائر الكفار، ورغب في شعار المتقين: الصبر الذي قدمه في أول السورة ثم قبل قصة أحد، وبناها عليه معلماً أنه مما يستحق أن يعزم عليه ولا يتردد فيه فقال: {ولتسمعن} أي بعد هذا اليوم {من الذين} ولما كان المراد تسوية العالم بالجاهل في الذم نزه المعلم عن الذكر فبنى للمفعول
O gün, bir imtihan ve arınma günü olduğundan ve belki de ondan sonra afiyete erileceği ümit edilip nefis buna alıştırıldığında, benzerlerinin gelmesiyle sarsıntısı şiddetli olacağından —ki bu, gayret ehlinin ahlakından değildir— Allah, nefisleri bu dünyanın fıtratında olan ağırlıklara ve meşakkatlere alıştırmak istedi; böylece belanın bununla bitmediğini, bilakis bundan sonra da diğer kâfirlerden belalar ve eziyet verici sözler işitmenin kaçınılmaz olduğunu haber verdi ve muttakilerin şiârı olan sabra teşvik etti; ki bu sabrı surenin başında, ardından da Uhud kıssasından önce öne almış ve bunun azmedilmeye layık olup tereddüt edilmeyecek bir husus olduğunu bildirerek surenin binasını onun üzerine kurmuştu. Şöyle buyurdu: {وَلَتَسْمَعُنَّ} “Ve mutlaka işiteceksiniz” yani bu günden sonra, {مِنَ الَّذِينَ} “o kimselerden”. Kınamada âlim ile cahili eşit kılmak kastedildiğinde öğreten zatı zikretmekten tenzih ederek fiili meçhul kıldı ve şöyle buyurdu:
قوله: {أوتوا الكتاب} ولما كان إيتاؤهم له لم يستغرق الزمن الماضي أدخل الجار فقال: {من قبلكم} أي من اليهود والنصارى {ومن الذين أشركوا} أي من الأميين {أذى كثيراً} أي من الطعن في الدين وغيره بسبب هذه الوقعة أو غيرها {وإن تصبروا} أي تتخلقوا بالصبر على ذلك وغيره {وتتقوا} أي وتجعلوا بينكم وبين ما يسخط الله ﷾ وقاية بأن تغضوا عن كثير من أجوبتهم اعتماداً على ردهم بالسيوف وإنزال الحتوف {فإن ذلك} أي الأمر العالي الرتبة {من عزم الأمور *} أي الأشياء التي هي أهل لأن يعزم على فعلها، ولا يتردد فيه، ولا يعوق عنه عائق، فقد ختمت قصة أحد بمثل ما سبقت دليلاً عليه من قوله:
{أُوتُوا الْكِتَابَ} “kendilerine kitap verilen”. Onlara kitabın verilmesi bütün geçmiş zamanı kapsamadığı için harf-i cerri dahil edip şöyle buyurdu: {مِنْ قَبْلِكُمْ} “sizden önce” yani Yahudi ve Hristiyanlardan, {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} “ve ortak koşanlardan” yani ümmîlerden, {أَذًى كَثِيرًا} “birçok eziyet” yani bu hadise veya başkası sebebiyle dinde ta‘n etme ve benzeri şekillerde. {وَإِنْ تَصْبِرُوا} “Eğer sabrederseniz” yani buna ve başkasına karşı sabırla ahlaklanırsanız, {وَتَتَّقُوا} “ve sakınırsanız” yani kılıçlarla onları geri püskürtmeye ve ölümler indirmeye güvenerek verdikleri cevapların çoğuna göz yummak suretiyle Allah’ın gazabına sebep olacak şeylerle aranıza bir kalkan koyarsanız, {فَإِنَّ ذَلِكَ} “şüphesiz bu” yani mertebesi yüce olan bu iş, {مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “azmedilmeye değer işlerdendir.” Yani yapılmasına kesin karar verilmeye layık olan, hakkında tereddüt edilmeyen ve hiçbir engelin engelleyemeyeceği şeylerdendir. Nitekim Uhud kıssası, daha önce geçen şu buyruktaki delilin bir benzeriyle son bulmuştur:
{قد بدت البغضاء من أفواههم} [آل عمران: ١١٨] إلى أن ختم بقوله: {وإن تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئاً} [آل عمران: ١٢٠] ما أخبر به هنا بأنه من عزم الأمور.
{قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ} [Âl-i İmrân: 118] ayetinden başlayıp şu buyrukla son bulduğu yere kadar: {وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا} [Âl-i İmrân: 120]. Burada ise onun azmedilmeye değer işlerden olduğunu haber vermiştir.
ولما قدم ﷾ في أوائل قصص اليهود أنه أخذ على النبيين الميثاق بما أخذ، وأخبرهم أنه من تولى بعد ذلك فهو الفاسق، ثم أخبر بقوله: {قد جائكم رسل من قبلي} [آل عمران: ١٨٣] {فإن كذبوك فقد كذب رسل من قبلك} [آل عمران: ١٨٤] أن النبيين وفوا بالعهد، وأن كثيراً من أتباعهم خان؛ ثنى هنا بالتذكير بذلك العهد على وجه يشمل العلماء بعد الإخبار بسماع الأذى المتضمن لنقضهم للعهد، فكان التذكير بهذا الميثاق كالدليل على
Allah, Yahudilerle ilgili kıssaların başlarında peygamberlerden aldığı kesin sözü (mîsâkı) aldığını öne sürüp bundan sonra yüz çevirenin fâsık olduğunu haber verince; sonra da: {قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي} [Âl-i İmrân: 183] ve {فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ} [Âl-i İmrân: 184] buyruklarıyla peygamberlerin ahde vefa gösterdiklerini, tâbilerinin çoğunun ise hıyanet ettiğini bildirince; burada, ahdi bozmalarını içeren eziyet verici sözleri işitme haberinden sonra, âlimleri de kapsayacak bir şekilde o ahdi hatırlatmayı tekrarladı. Dolayısıyla bu mîsâkın hatırlatılması,
مضمون الآية التي قبلها، وكأنه قيل: فاذكروا قولي لكم {لتبلون} واجعلوه نصب أعينكم لتوطنوا أنفسكم عليه، فلا يشتد جزعكم بحلول ما يحل منه {و} اذكروا {إذ أخذ الله} الذي لا عظيم إلا هو {ميثاق الذين} .
kendinden önceki ayetin muhtevasına bir delil gibi olmuştur. Sanki şöyle denilmiştir: Size söylediğim {لَتُبْلَوُنَّ} sözümü hatırlayın ve nefislerinizi buna alıştırmak için onu gözünüzün önüne koyun ki, ondan başınıza gelenler sebebiyle feryadınız şiddetlenmesin. {وَ} [Ve] Kendisinden başka büyük bulunmayan Allah’ın, {إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ} “o kimselerin kesin sözünü aldığı vakti de” [hatırlayın].
ولما كانت الخيانة من العالم أشنع، وكان ذكر العلم دون تعيين المعلم كافياً في ذلك بنى للمجهول قوله: {أوتوا الكتاب} أي في البيان، فخافوا فما آذوا إلا أنفسهم، وإذا آذوا أنفسهم بخيانة عهد الله ﷾ كانوا في أذاكم اشد وإليه أسرع، أو يكون التقدير: واذكروا ما أخبرتكم به عند ما أنزله بكم، واصبروا لتفوزوا، واذكروا إذ اخذ الله ميثاق من قبلكم فضيعوه كيلا تفعلوا فعلهم، فيحل بكم ما حل بهم من الذل والصغار في الدنيا مع ما يدخر في الآخرة من عذاب النار.
Âlimden gelen hıyanet daha çirkin olduğundan ve öğreteni belirlemeksizin ilmi zikretmek bu hususta kâfi geldiğinden: {أُوتُوا الْكِتَابَ} “kendilerine kitap verilen” buyruğunu meçhul olarak getirdi; yani açıklamada [hıyanet ettiler], korktular ve yalnız kendilerine zarar verdiler. Kendileri Allah’ın ahdine hıyanet ederek nefislerine zarar verdiklerinde, size eziyet etmede daha şiddetli ve ona daha aceleci olurlar. Veya takdir şöyledir: Başınıza indirdiğim zaman size haber verdiğim şeyleri hatırlayın ve kurtuluşa ermek için sabredin; sizden öncekilerin Allah’ın ahdini aldıklarında onu nasıl zayi ettiklerini hatırlayın ki onların yaptığını yapmayasınız; aksi takdirde ahirette cehennem azabından biriktirilen şeylerle birlikte dünyada onların başına gelen zillet ve alçaklık sizin de başınıza gelir.
هذا ما كان ظهر لي أولاً، ثم بان أن الذي لا معدل عنه أنه لما انقضت قصة أحد وما تبعها إلى أن ختمت بعد الوعظ بتحتم الموت الذي فر من فر منهم منه وخوّف الباقين أمره بمثل ما تقدم أن جعلها
Bana öncelikle zahir olan buydu. Sonra ise dönülmez bir kesinlikle şu ortaya çıktı ki: Uhud kıssası ve onu takip eden hususlar sona erip vaazdan sonra, kaçanların kendisinden kaçtığı ve geride kalanları işiyle korkutan ölümün kaçınılmazlığı ile mühürlenince —tıpkı daha önce geçtiği gibi—,
دليلاً عليه من بغض أهل الكتاب وما تبعه؛ عطف على «إذا» المقدرة لعطف {وإذا غدوت} [آل عمران: ١٢١] عليها - قوله: {وإذا أخذ الله} أي اذكروا ذلك يدلكم على عداوتهم، واذكروا ما صح عندكم من إخبار الله تعالى المشاهد بإخبار من أسلم من الأحبار والقسيسين أن الله أخذ {ميثاق الذين أوتوا الكتاب} أي من اليهود والنصارى بما أكد في كتبه وعلى ألسنة رسله: {ليبيننه} أي الكتاب {للناس ولا يكتمونه} أي نصيحة منهم لله ﷾ ولرسوله ﷺ ولأئمة المؤمنين وعامتهم ليؤمنوا بالنبي المبشر به {فنبذوه} أي الميثاق بنبذ الكتاب {ورآء ظهورهم} حسداً لكم وبغضاً، وهو تمثيل لتركهم العمل به، لأن من ترك شيئاً وراءه نسيه {واشتروا به} ولما كان الثمن الذي اشتروه خسارة لا ربح فيه أصلاً على العكس مما بذلوه على أنه ثمن، وكان الثمن إذا نض زالت مظنة الربح منه عبر عنه بقوله: {ثمناً} وزاد في بيان سفههم بقوله: {قليلاً} أي بالاستكثار من المال والاستئمار للرئاسة، قكتموا ما عندهم من العلم بهذا النبي الكريم {فبئس ما يشترون *} أي لأنه مع فنائه أورثهم العار الدائم والنار
Ehl-i Kitab’ın buğzundan ve ardından gelenlerden buna bir delil kıldı; {وَإِذْ غَدَوْتَ} [Âl-i İmrân: 121] ayetinin üzerine matuf olduğu takdir edilen «iz» (إذ) edatına matuf olarak: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ} buyurdu; yani onların düşmanlıklarını size göstersin diye bunu hatırlayın; ve Müslüman olan haham ve rahiplerin haber vermesiyle müşahede edilen Allah Teâlâ’nın şu haberinden yanınızda sabit olanı hatırlayın ki Allah, {مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “kendilerine kitap verilenlerin kesin sözünü almıştı” yani Yahudi ve Hristiyanlardan, kitaplarında ve elçilerinin dilleriyle tekit ettiği üzere: {لَتُبَيِّنُنَّهُ} “onu mutlaka açıklayacaksınız” yani Kitabı, {لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ} “insanlara ve onu gizlemeyeceksiniz” yani müjdelenen Peygamber’e iman etsinler diye Allah’a, Resûlü’ne sallallâhu aleyhi ve sellem, müminlerin önderlerine ve avamına bir nasihat olmak üzere [açıklayacaksınız]. {فَنَبَذُوهُ} “Fakat onlar onu attılar” yani Kitabı atmak suretiyle o mîsâkı [attılar], {وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} “arkalarına” size olan haset ve buğuzlarından dolayı. Bu, onunla amel etmeyi terk etmelerinin temsili bir ifadesidir; zira bir şeyi arkasına atan kimse onu unutur. {وَاشْتَرَوْا بِهِ} “ve ona karşılık satın aldılar.” Satın aldıkları bedel, bedel olarak harcadıklarının aksine, içinde hiçbir kâr bulunmayan tam bir hüsran olduğunda ve bedel peşin para haline gelince kendisinden kâr beklentisi ortadan kalktığında, bunu şu buyruğuyla ifade etti: {ثَمَنًا} “bir bedel” ve onların beyinsizliğini beyan etmeyi şu buyruğuyla artırdı: {قَلِيلًا} “az” yani malı çoğaltmak ve makam hırsı uğruna, bu yüce Peygamber hakkındaki yanlarındaki ilmi gizlediler. {فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ} “Satın aldıkları şey ne kötüdür!” Çünkü bu, yok olup gitmesiyle birlikte onlara daimi bir utanç ve baki bir ateş
الباقية، وعبر عن هذا الأخذ بالشراء إعلاماً بلجاجهم فيه، ونبه بصيغة الافتعال على مبالغتهم في اللجاج.
miras bırakmıştır. Bu almayı “satın alma” (iştrâ) olarak ifade etmesi, bu husustaki inatçı ısrarlarını bildirmek içindir; ifti‘âl kalıbıyla da inat ve ısrarlarındaki aşırılığa dikkat çekmiştir.
ولما أخبر ﷾ بأنهم احتووا على المال والجاه بما كتموا من العلم وأظهروا من خلافه المتضمن لمحبة أهل دينهم فيهم وثنائهم عليهم بأنهم على الدين الصحيح وأنهم أهل العلم، فهم أهل الاقتداء بهم؛ قال ﷾ مخبراً عن مآلهم تحذيراً من مثل حالهم على وجه يعم كل امرىء: {لا تحسبن} على قراءة الجماعة بالغيب {الذين يفرحون بما آتوا} أي مما يخالف ظاهره باطنه. وتوصلوا به إلى الأغراض الدنيوية من الأموال والرئاسة وغير ذلك، أي لا يحسبن أنفسهم، وفي قراءة الكوفيين ويعقوب بالخطاب المعنى: لا تحسبنهم أيها الناظر لمكرهم ورواجهم بسببه في الدنيا واصلين إلى خير {ويحبون أن يحمدوا} أي ويجد الثناء بالوصف الجميل عليهم {بما لم يفعلوا} أي بذلك الباطن الذي لم يفعلوه، قال ابن هشام في السيرة: أن يقول الناس: علماء، وليسوا بأهل علم، لم يتحملوهم على هدى ولا حق.
Allah, ilmi gizlemeleri ve din mensuplarının kendilerini sevmesini, onların doğru din üzerinde ve ilim ehli olup kendilerine uyulacak kimseler olduklarına dair övgülerini içeren zıddını ortaya koymaları sebebiyle mala ve makama sahip olduklarını haber verince; her bir ferdi kapsayacak bir şekilde onların durumunun benzerinden sakındırmak üzere akıbetlerini haber vererek şöyle buyurdu: Cemaat kıraatinde gayb sîgasıyla {لَا تَحْسَبَنَّ} “Sakın sanmasın” {الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “o getirdikleriyle sevinenler” yani dışı içine uymayan ve kendisiyle mal, makam ve benzeri dünyevi maksatlara ulaştıkları şeylerle [sevinenler]; yani kendilerini [kurtulmuş] sanmasınlar. Kûfeliler ve Ya‘kûb’un hitap kıraatine göre ise mana şöyledir: Ey onların hilelerine ve bu hile sebebiyle dünyada rağbet görmelerine bakan kimse, sakın onları bir hayra ulaşmış {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا} “ve övülmeyi seven” yani haklarında güzel vasıflarla övgü bulmayı [seven kimseler sanma], {بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} “yapmadıkları şeylerle” yani yapmadıkları o bâtın şeylerle. İbn Hişâm es-Sîre’de şöyle demiştir: “İnsanların kendilerine ‘âlimler’ demesini [severler]; oysa onlar ilim ehli değildirler, onları ne bir hidayete ne de bir hakka ulaştırmışlardır.”
ولما تسبب عن ذلك العلمُ بهلاكهم قال: {فلا تحسبنهم} أي تحسبن أنفسهم، على قراءة ابن كثير وأبي عمرو بالغيب وضم الباء
Bundan onların helak oldukları ilmi doğunca şöyle buyurdu: İbn Kesîr ve Ebû Amr’ın gayb ve bâ harfinin zammesiyle kıraatine göre {فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ} “sakın kendilerini sanmasınlar”,
وعلى قراءة الجماعة المعنى: لا تحسبنهم أيها الناظر {بمفازة من العذاب} بل هم بمهلكة منه {ولهم عذاب أليم *} .
cemaat kıraatine göre ise mana şöyledir: Ey bakan kimse, sakın onları sanma {بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ} “azaptan kurtulmuş bir yerde”; bilakis onlar azabın helak edeceği yerdedirler, {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “ve onlar için elem dolu bir azap vardır.”
ولما أخبر بهلاكهم دل عليه بحال من فاعل «يحسب» فقال تعالى: {ولله} أي الذي له جميع صفات الكمال وحده {ملك السماوات والأرض} أي لا يقع في فكرهم ذلك والحال أن ملكه محيط بهم، وله جميع ما يمكنهم الانحياز إليه، وله ما لا تبلغه قُدَرُهم من ملك الخافقين فهو بكل شيء محيط {والله} أي الذي له جميع العظمة {على كل شيء قدير *} وهو شامل القدرة، فمن كان في ملكه كان في قبضته، ومن كان في قبضته كان عاجزاً عن التفصي عما يريد به، لأنه الحي القيوم الذي لا إله إلا هو - كما افتتح به السورة.
Onların helakini haber verince, “yahsebu” fiilinin failinin bir hali ile buna delil getirerek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَلِلَّهِ} “Ve Allah’ındır” yani tek başına bütün kemal sıfatlarına sahip olanındır, {مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “göklerin ve yerin mülkü.” Yani O’nun mülkü kendilerini kuşatmışken ve sığınabilecekleri her şey O’na aitken zihinlerine bu gelmez; doğu ile batının mülkünden güçlerinin yetmeyeceği şeyler de O’nundur, dolayısıyla O her şeyi kuşatıcıdır. {وَاللَّهُ} “Ve Allah” yani bütün azamete sahip olan, {عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “her şeye hakkıyla kadirdir.” O’nun kudreti her şeyi kuşatır; kim O’nun mülkünde ise O’nun kabzasındadır ve kim O’nun kabzasında ise O’nun kendisi hakkında dilediği şeyden kurtulmaktan acizdir; çünkü O, surenin kendisiyle başladığı üzere, Kendisinden başka ilah olmayan el-Hayy ve el-Kayyûm’dur.
ولما ذكر هذا الملك العظيم وختم بشمول القدرة دل على ذلك بالتنبيه على التفكر فيه الموجب للتوحيد الذي هو المقصد الأعظم من هذه السورة الداعي إلى الإيمان الموجب للمفازة من العذاب، لأن المقصود الأعظم من إنزال القرآن تنوير القلوب بالمعرفة، وذلك لا يكون إلا بغاية التسليم، وذلك هو اتباع الملة الحنيفية، وهو متوقف على صدق النبي ﷺ، فبدأ ﷾ السورة بدلائل صدقه بإعجاز القرآن بكشفه - مع الإعجاز بنظمه على لسان النبي الأمي -
Bu muazzam mülkü zikredip kudretin kuşatıcılığı ile mühürleyince; bu suredeki en büyük maksat olan, imana çağıran ve azaptan kurtuluşu gerektiren tevhidi icap ettiren o mülk üzerinde tefekküre dikkat çekerek buna delil getirdi. Zira Kur’an’ın indirilmesindeki en büyük gaye kalplerin marifetle nurlanmasıdır; bu da ancak tam bir teslimiyetle olur; o da Hanîf dinine uymaktır ve bu da Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem doğruluğuna bağlıdır. Bu sebeple Allah, ümmî bir peygamberin dilinden nazmının mucize oluşuyla birlikte—
للشبهات وبيانه للخفيات، وأظهر مكابرة أهل الكتاب، وفضحهم أتم فضيحة، فلما تم ذلك على أحسن وجه منظماً ببدائع الحكم من الترغيب والترهيب شرع في بث أنوار المعرفة بنصب دلائلها القريبة وكشف أستارها العجيبة فقال: {إن في خلق السماوات والأرض} أي على كبرهما وما فيهما من المنافع، ونبه على التغير الدال على المغير بقوله: {واختلاف الليل والنهار} أي اختلافاً هو - كما ترون - على غاية الإحكام بكونه على منهاج قويم وسير لا يكون إلا بتقدير العزيز العليم {لآيات} أي على جميع ما جاءت به الرسل عن الخالق، وزاد الحث على التفكر والتهييج إليه والإلهاب من أجله بقوله: {لأولي الألباب *} وذكر ﷾ في أخت هذه الآية في سورة البقرة ثمانية أنواع من الأدلة واقتصر هنا على ثلاثة، لأن السالك يفتقر في ابتداء السلوك إلى كثرة الأدلة. فإذا استنار قلت حاجته إلى ذلك، وكان الإكثار من الأدلة كالحجاب الشاغل له عن استغراق القلب في لجج المعرفة، واقتصر هنا من آثار الخلق على السماوية لأناه أقهر وأبهر والعجائب فيها أكثر، وانتقال القلب منها إلى عظمته ﷾ وكبريائه أشد وأسرع، وختم تلك بما هو لأول السلوك: العقل، وختم هذه بلبه لأنها لمن تخلص من وساوس الشيطان وشوائب هواجس الوهم المانعة من الوصول إلى حق اليقين بل علم اليقين.
şüpheleri açığa çıkarması ve gizli şeyleri beyan etmesiyle Kur’an’ın mucizesi üzerinden onun doğruluğunun delilleriyle sureye başladı; Ehl-i Kitab’ın inatçılığını ortaya koydu ve onları tam bir rezillikle rüsvay etti. Bu durum, rağbet ettirme ve sakındırmadan müteşekkil eşsiz hikmetlerle en güzel şekilde tamamlanınca, yakın delillerini dikerek ve hayret verici perdelerini kaldırarak marifet nurlarını yaymaya başladı ve şöyle buyurdu: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında” yani büyüklüklerinde ve içlerindeki menfaatlerde; değiştirene delalet eden değişmeye de şu buyruğuyla dikkat çekti: {وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} “gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde” yani —gördüğünüz gibi— dosdoğru bir nizam ve ancak el-Azîz ve el-Alîm olanın takdiriyle olabilecek bir seyir üzere bulunmasıyla son derece muhkem olan bir ihtilafta, {لَآيَاتٍ} “elbette ayetler vardır” yani elçilerin Yaratıcı’dan getirdiği her şeye dair [ayetler]. Şu buyruğuyla tefekküre teşviki, heyecanı ve şevki daha da artırdı: {لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “akıl sahipleri için.” Allah Teâlâ, bu ayetin Bakara suresindeki benzerinde sekiz çeşit delil zikretmiş, burada ise üç tanesiyle yetinmiştir. Çünkü sâlik, seyrinin başlangıcında çokça delile muhtaç olur; nurlanıp aydınlandığında ise buna ihtiyacı azalır ve delilleri çoğaltmak, kalbin marifet denizlerine dalmasına engel olan bir perde gibi olur. Yaratılış eserlerinden burada yalnız semavi olanlarla yetinmiştir; çünkü onlar daha kahredici, daha göz kamaştırıcıdır, onlardaki harikalar daha çoktur ve kalbin onlardan Allah’ın azametine ve kibriyasına intikali daha kuvvetli ve daha hızlıdır. Oradaki ayeti, sülûkun başı için olan akılla (akl) mühürlemiş, buradakini ise onun özüyle (lübb) mühürlemiştir; çünkü bu, şeytanın vesveselerinden ve hakku’l-yakîne, hatta ilme’l-yakîne ulaşmayı engelleyen vehim kuruntularının şaibelerinden arınmış kimseler içindir.
ولما كان كل مميز يدعي أنه في الذروة من الرشاد نعتهم بما بين من يعتد بعقله فقال: {الذين يذكرون الله} أي الذي ليس في خلقه لهما ولا لغيرهما شك، وله جميع أوصاف الكمال.
Temyiz sahibi her fert doğru yolun zirvesinde olduğunu iddia ettiğinden, aklına itibar edilecek kimseleri açıklayarak onları şöyle niteledi: {الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ} “Onlar ki Allah’ı anarlar” yani bu ikisini ve diğerlerini yaratmasında hiçbir şüphe bulunmayan ve bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah’ı].
ولما كان المقصود الدوام وكان قد يتجوز به عن الأكثر، عبر عنه لهذا التفصيل نفياً لاحتمال التجوز ودفعاً لدعوى العذر فقال: {قياماً وقعوداً} ولما كان أكثر الاضطجاع على الجنب قال: {وعلى جنوبهم} أي في اشتغالهم بأشغالهم وفي وقت استراحتهم وعند منامهم، فهم في غاية المراقبة.
Kastedilen devamlılık olduğu ve bazen çoğunluk kastedilerek mecaz yapılabileceği için, mecaz ihtimalini ortadan kaldırmak ve mazeret iddiasını defetmek üzere bunu şu ayrıntıyla ifade ederek buyurdu ki: {قِيَامًا وَقُعُودًا} “ayakta iken ve otururken”. Yan yatmanın çoğu yan taraf üzere olduğundan şöyle buyurdu: {وَعَلَى جُنُوبِهِمْ} “ve yanları üzerine [yatarken]” yani meşguliyetleriyle uğraşırken, dinlenme vakitlerinde ve uyuyacakları sırada. Dolayısıyla onlar tam bir murakabe halindedirler.
ولما بدأ من أوصافهم بما يجلو أصداء القلوب ويسكنها وينفي عنها الوساوس حتى استعدت لتجليات الحق وقبول الفيض بالفكر لانتفاء قوة الشهوة وسورة الغضب وقهرهما وضعف داعية الهوى، فزالت نزغات الشيطان ووساوسه وخطرات النفس ومغالطات الوهم قال: {ويتفكرون} أي على الأحوال.
Onların vasıflarına, kalplerin pasını silen, onları teskin eden ve şehvet gücünün, öfke kabarmasının yok olması, bunların bastırılması ve heva meylinin zayıflamasıyla kalpler Hakk’ın tecellilerine ve feyizleri fikir yoluyla kabule hazır hale gelinceye kadar vesveseleri uzaklaştıran vasıflarla başlayınca; şeytanın dürtmeleri, vesveseleri, nefsin hatıraları ve vehmin yanıltmaları zail oldu ve şöyle buyurdu: {وَيَتَفَكَّرُونَ} “ve derin derin düşünürler” yani her halde.
ولما كانت آيات المعرفة إما في الآفاق وإما في الأنفس، وكانت آيات الآفاق أعظم {لخلق السماوات والأرض أكبر من خلق الناس} [غافر: ٥٧] . قال: {في خلق السماوات والأرض} على كبرهما واتساعهما وقوة ما فيهما من النافع لحصر الخلائق فيعلمون - بما في ذلك من الأحكام
Marifet ayetleri ya afakta (dış dünyada) ya da enfüste (kendi nefislerinde) olduğu ve {لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ} [Mü’min: 57] gereğince afak ayetleri daha büyük olduğu için; {فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “göklerin ve yerin yaratılışı hakkında” buyurdu; mahlukatı içine almadaki büyüklükleri, genişlikleri ve içlerindeki menfaatlerin gücü üzere; böylece bilirler ki —bunun içerdiği hikmet ve intizamla—
مع جري ما فيهما من الحيوان الذي خلقا لأجله على غير انتظام - أن وراء هذه الدار داراً يثبت فيها الحق وينفى الباطل ويظهر العدل ويضمحل الجور، فيقولون تضرعاً إليه وإقبالاً عليه: {ربنا} أي أيها المحسن إلينا {ما خلقت هذا} أي الخلق العظيم المحكم {باطلاً} أي لأجل هذه الدار التي لا تفصل فيها على ما شرعت القضايا، ولا تنصف فيها الرعاة الرعايا، بل إنما خلقته لأجل دار أخرى، يكون فيها محض العدل، ويظهر فيها الفصل.
onların kendisi için yaratıldığı canlıların durumlarının bir intizam olmaksızın cereyan etmesiyle birlikte— bu yurdun arkasında hakkın sabit olacağı, batılın yok edileceği, adaletin zahir olup zulmün kaybolacağı bir yurt vardır. Bunun üzerine O’na yalvararak ve O’na yönelerek şöyle derler: {رَبَّنَا} “Rabbimiz!” yani ey bize ihsanda bulunan! {مَا خَلَقْتَ هَذَا} “Sen bunu yaratmadın” yani bu muazzam ve muhkem yaratılışı, {بَاطِلًا} “boş yere” yani hükümlerin şeriatın koyduğu şekilde ayırt edilmediği, yöneticilerin tebaaya adalet göstermediği bu yurt için [yaratmadın]; bilakis Sen onu ancak saf adaletin olacağı ve kesin hükmün zahir olacağı başka bir yurt için yarattın.
ولما كان الاقتصار على هذه الدار مع ما يشاهده من ظهور الأشرار نقصاً ظاهراً وخللاً بيناً نزهوه عنه فقالوا: {سبحانك} وفي ذلك تعليم العباد أدب الدعاء بتقديم الثناء قبله، وتنبيه على أن العبد كلما غزرت معرفتة زاد خوفه فزاد تضرعه، فإنه يحسن منه كل شيء من تعذيب الطائع وغيره، ولولا أن ذلك كذلك لكان الدعاء بدفعه عبثاً، وما أحسن ختمها حين تسبب عما مضي تيقنهم أن أمامنا داراً يظهر فيها العدل مما هو شأن كل أحد في عبيده، فيعذب فيها العاصي وينعم فيها الطائع، كما هو دأب كل ملك في رعيته بقولهم
Şerlilerin galip geldiğinin müşahede edilmesiyle birlikte işin sadece bu dünyayla sınırlı kalması apaçık bir noksanlık ve belirgin bir kusur olacağından, O’nu bundan tenzih edip şöyle dediler: {سُبْحَانَكَ} “Sen yücesin!” Bunda, duadan önce övgüyü öne alarak kullara dua edebini öğretmek ve kulun marifeti derinleştikçe korkusunun artacağına, böylece yalvarışının da ziyadeleşeceğine dair bir dikkat çekme vardır. Zira itaatkâr olanı azaplandırmak ve diğer tasarruflar O’ndan sadır olduğunda her şey güzeldir; şayet böyle olmasaydı, onun defedilmesi için dua etmek abes olurdu. Geçen hususlardan, her bir efendinin kendi köleleri hakkındaki tavrı gereği, önümüzde adaletin zahir olacağı bir yurdun bulunduğunu kesin olarak bilmelerinin bir neticesi olarak —ki orada her hükümdarın kendi tebaasına yaptığı gibi isyankâra azap edilir, itaatkâra nimet verilir— şöyle demeleriyle ayetin son bulması ne kadar da güzeldir:
رغبة في الخلاص في تلك الدار: {فقنا عذاب النار *} على وجه جمع بين ذكر العذاب المختتم به آية محبّي المحمدة بالباطل، والنار المحذر منها في {فمن زحزح عن النار} [آل عمران: ١٨٥] ثم تعقبها بقولهم معظمين ما سألوا دفعه من العذاب ليكون موضع السؤال أعظم، فيدل على أن الداعية في ذلك الدعاء أكمل وإخلاصه أتم، مكررين الوصف المقتضي للإحسان مبالغة في إظهار الرغبة استمطاراً للإجابة: {ربنآ} وأكدوا مع علمهم بإحاطة علم المخاطب إعلاماًَ بأن حالهم في تقصيرهم حال من أمن النار حثاً لأنفسهم على الاجتهاد في العمل فقالوا: {إنك من تدخل النار} أي للعذاب {فقد أخزيته} أي أذللته وأهنته إهانة عظيمة بكونه ظالماً.
O yurtta kurtuluşa erme arzusuyla: {فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “bizi ateşin azabından koru!” [dediler]. Bu, bâtıl övgüyü sevenlerin ayetinin kendisiyle mühürlendiği azap ile {فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ} [Âl-i İmrân: 185] ayetinde kendisinden sakındırılan ateşin zikrini bir araya getirecek bir şekilde olmuştur. Sonra, defedilmesini istedikleri azabı yücelterek bunun peşinden getirdiler ki talep edilen husus daha büyük olsun; böylece bu duadaki rağbetin daha kâmil ve ihlasın daha tam olduğuna delalet etsin. İcabetin yağmasını dilemek üzere rağbeti göstermede mübalağa yaparak ihsanı gerektiren vasfı tekrarladılar: {رَبَّنَا} “Rabbimiz!” Muhatabın ilminin her şeyi kuşattığını bildikleri halde, amelde gayrete kendilerini teşvik etmek üzere, kusurlarındaki hallerinin ateşten emin olan kimsenin hali gibi olduğunu bildirmek için tekit ederek şöyle dediler: {إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ} “Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan” yani azap için, {فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ} “şüphesiz onu rezil etmişsindir” yani zalim olması sebebiyle onu alçaltmış ve ona büyük bir zillet vermişsindir.
وختمها بقوله: {وما للظالمين من أنصار *} الحاسم لطمع من يظن منهم أنه بمفازة من العذاب، وأظهر موضع الإضمار لتعليق الحكم بالوصف والتعميم.
Ve onu, onlardan kendisinin azaptan kurtulmuş bir yerde olduğunu sanan kimsenin tamahını kesip atan şu buyruğuyla mühürledi: {وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ} “Ve zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.” Hükmü vasfa bağlamak ve genelleştirmek için zamir yerine açık isim getirdi.
ولما ابتهلوا بهاتين الآيتين في الإنجاء عن النار توسلوا بذكر مسارعتهم إلى إجابة الداعي بقولهم {ربنآ} ولما كانت حالهم - لمعرفتهم بأنهم لا ينفكون عن تقصير وإن بالغوا في الاجتهاد، لأنه لا يستطيع أحد أن يقدر الله حق قدره - شبيهة بحال من لم يؤمن؛ اقتضى
Ateşten kurtulma hususunda bu iki ayetle yalvardıklarında, {رَبَّنَا} “Rabbimiz!” diyerek davetçiye icabet etmekteki acelelerini zikretmek suretiyle tevessülde bulundular. Ne kadar gayret gösterseler de bir kusurdan hali olamayacaklarını bildiklerinden dolayı durumları —zira hiç kimse Allah’ı hakkıyla takdir etmeye güç yetiremez— iman etmeyen kimsenin durumuna benzediğinden;
المقام التأكيد إشارة إلى هضم أنفسهم بالاعتراف بذنوبهم فقالوا مع علمهم بأن المخاطب عالم بكل شيء: {إننا} فأظهروا النون إبلاغاً في التأكيد {سمعنا منادياً} أي من قبلك، وزاد في تفخيمه بذكر ما منه النداء مقيداً بعد الإطلاق بقوله: {ينادي} قال محمد بن كعب القرظي: هو القرآن، ليس كلهم رأى النبي ﷺ.
makam, günahlarını itiraf ederek nefislerini kırmaya bir işaret olarak tekidi gerektirdi ve Muhatabın her şeyi bildiğini bildikleri halde şöyle dediler: {إِنَّنَا} “Şüphesiz biz”; tekitte mübalağa için nun harfini açıkça gösterdiler; {سَمِعْنَا مُنَادِيًا} “bir davetçiyi işittik” yani Senin katından; mutlak bıraktıktan sonra {يُنَادِي} “çağıran” buyruğuyla nidanın neye dair olduğunu kayıtlayarak onu daha da yüceltti. Muhammed b. Kâ‘b el-Kurazî şöyle demiştir: “O Kur’an’dır; zira onların hepsi Peygamber’i sallallâhu aleyhi ve sellem görmüş değildir.”
ولما كانت اللام تصلح للتعليل ومعنى «إلى» عبر بها فقيل: {للإيمان} ثم فسروه تفخيماً له بقولهم: {أن آمنوا بربكم} ثم أخبر بمسارعتهم إلى الإجابة بقولهم: {فآمنا} أي عقب السماع. ثم أزالوا ما ربما يظن من ميلهم إلى ربوة الإعجاب بقولهم تصريحاً بما أفهمه التأكيد لمن علمه محيط: {ربنا فاغفر لنا ذنوبنا} أي التي أسلفناها قبل الإيمان بأن تقبل منا الإيمان فلا تزيغ قلوبنا، فيكون جابّاً لما قبله عندك كما كان جابّاً له في ظاهر الشرع، وكذا ما فرط منا بعد الإيمان ولو كان بغير توبة، وإليه الإشارة بقولهم: {وكفر عنا سيآتنا} أي بأن توفقنا بعد تشريفك لنا بالإيمان لاجتناب الكبائر بفعل الطاعات المكفرة للصغائر {وتوفنا مع الأبرار *} أي ليس لنا سيئات.
Lâm harfi gerekçelendirmeye (ta‘lîl) ve “ilâ” (إلى) manasına elverişli olduğundan onunla ifade edilip şöyle buyruldu: {لِلْإِيمَانِ} “imana”. Sonra onu yüceltmek için sözleriyle şöyle tefsir ettiler: {أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ} “‘Rabbinize iman edin’ diye.” Sonra: {فَآمَنَّا} “biz de hemen iman ettik” diyerek işitmenin akabinde icabetteki acelelerini haber verdiler. Sonra ilmi her şeyi kuşatan Zât’a tekidin hissettirdiği şeyi açıkça ifade ederek: {رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا} “Rabbimiz, bizim günahlarımızı bağışla” diyerek ucüb (kendini beğenme) tepesine meyledildiği zannını ortadan kaldırdılar; yani imandan önce işlediğimiz [günahları bağışla]; şöyle ki bizden imanı kabul buyur da kalplerimiz kaymasın; böylece şeriatın zahirinde öncekileri silip süpürdüğü gibi Senin katında da öncekileri silip süpürücü olsun. İmandan sonra bizden sadır olan kusurlar da —tevbesiz dahi olsa— böyledir; şu sözleriyle buna işaret edilmiştir: {وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا} “ve kötülüklerimizi ört” yani bizi imanla şereflendirdikten sonra, küçük günahları örten itaatleri işlemek suretiyle büyük günahlardan kaçınmaya muvaffak kılmanla, {وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ} “ve canımızı iyilerle beraber al!” Yani üzerimizde hiçbir kötülük bulunmaksızın.
ولما كان الله ﷾ هو المالك التام الملك، فهو ذو التصرف المطلق الذي لا يجب عليه شيء، ولا يقبح منه شيء؛ أشار إلى ذلك بقوله ملقناً لهم مكرراً صفة الإحسان تنبيهاً على مزيد الابتهال والتضرع
Allah mülkü tastamam olan yegâne Mâlik olup Kendisine hiçbir şeyin vacip olmadığı ve Kendisinden hiçbir şeyin çirkin düşmeyeceği mutlak tasarruf sahibi olduğundan; daha fazla yalvarışa, tazarruya,
والتخضع والتخشع: {ربنا وآتنا ما وعدتنا} ثم أشار إلى صدق هذا الوعد بحرف الاستعلاء الدال على الالتزام والوجوب فقال: {على رسلك} أي من إظهار الدين والنصر على الأعداء وحسن العاقبة وإيراث الجنة في مثل قوله تعالى: {وبشر الذين آمنوا وعملوا الصالحات أن لهم جنات} [البقرة: ٢٥] وفي الدعاء بذلك إشارة إلى أنه لا يجب على الله ﷾ شيء ولو تقدم به وعده الصادق وإن كنا نعتقد أنه لا يبدل القوة لديه {ولا تخزنا يوم القيامة} أي بالمؤاخذة بالسيئاتن ثم أرشدهم إلى الإلهاب والتهييج مع التنبيه على ما نبه عليه أولاً من أنه لا يجب عليه شيء بقوله باسطاً لهم بلذة المنادمة بالمخاطبة: {إنك لا تخلف الميعاد} .
boyun bükmeye ve huşûa dikkat çekmek üzere ihsan vasfını tekrarlayarak onlara telkinde bulunup şöyle buyurdu: {رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا} “Rabbimiz, bize vadettiğini ver”. Sonra ilzam ve vücûba delalet eden istilâ harfiyle bu vaadin doğruluğuna işaret ederek şöyle buyurdu: {عَلَى رُسُلِكَ} “elçilerin vasıtasıyla” yani dinin üstün kılınması, düşmanlara karşı zafer, güzel akıbet ve Allah Teâlâ’nın şu buyruğu gibi yerlerde cennetin miras bırakılması: {وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ} [Bakara: 25]. Bununla dua edilmesinde, O’nun katında sözün değiştirilmeyeceğine inansak bile, doğru olan vaadi daha önce geçmiş olsa dahi Allah’a hiçbir şeyin vacip olmadığına bir işaret vardır. {وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “ve kıyamet gününde bizi rezil etme” yani kötülüklerle muaheze ederek. Sonra ilk başta dikkat çektiği Kendisine hiçbir şeyin vacip olmadığı hususunu hatırlatmakla birlikte, hitaptaki munasebetin lezzetiyle onlara lütufta bulunarak şevk ve heyecanlandırmaya onları yöneltip şöyle buyurdu: {إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ} “Şüphesiz Sen verdiğin sözden dönmezsin.”
ولما تسبب عن هذا الدعاء الإجابة لتكمل شروطه وهي استحضار عظمته تعالى بعد معرفته بالدليل وإدامة ذكره والتفكر في بدائع صنعه وافتتاحه بالثناء عليه سبحانه وتنزيهه والإخلاص في سؤاله قال: {فاستجاب} أي فأوجد الإجابة حتماً {لهم} قال الأصفهاني: وعن جعفر الصادق: من حزبه أمر فقال خمس مرات «ربنا» أنجاه الله مما يخاف، وأعطاه ما أراد - وقرأ هذه الآية. وأشار إلى أنها من
Bu duadan icabet neticesi doğunca —zira şartları kemale ermişti; bunlar da delil ile bildikten sonra O’nun azametini hazır tutmak, zikrine devam etmek, eşsiz sanatını tefekkür etmek, O’na hamd ile ve tenzih ile başlamak ve istemede ihlaslı olmaktır— şöyle buyurdu: {فَاسْتَجَابَ} “Bunun üzerine icabet etti” yani icabeti kesin olarak var etti, {لَهُمْ} “onlara”. el-İsfahânî şöyle demiştir: Ca‘fer es-Sâdık’tan rivayet edildiğine göre: “Kime bir iş keder verirse de beş defa ‘Rabbena’ derse, Allah onu korktuğundan kurtarır ve istediğini ona verir” demiş ve bu ayeti okumuştur. Bunun Kendi
منّه وفضله بقوله: {ربهم} أي المحسن إليهم المتفضل عليهم {إني لا أضيع عمل عامل منكم} كائناً من كان {من ذكر أو أنثى} وقوله معللاً: {بعضكم من بعض} التفات إلى قوله سبحانه {إن مثل عيسى عند الله كمثل آدم} [آل عمران: ٥٩] الناظر إلى قوله {ذرية بعضها من بعض} [آل عمران: ٣٤] المفتتح بأن الله ﷾ {اصطفى آدم ونوحاً} [آل عمران: ٣٣] المنادي بأن البشر كلهم في العبودية للواحد - الذي ليس كمثله شيء الحي القيوم - سواء من غير تفاوت في ذلك أصلاً، والمراد أنهم إذا كانوا مثلهم في النسب فهم مثلهم في الأجر على العمل.
lütuf ve fazlından olduğuna şu buyruğuyla işaret etti: {رَبُّهُمْ} “Rableri” yani onlara ihsanda bulunan ve lütufta bulunan: {أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ} “‘Şüphesiz Ben sizden çalışan hiçbir kimsenin amelini zayi etmem’” kim olursa olsun, {مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى} “erkek olsun veya kadın.” Gerekçe göstererek buyurduğu: {بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ} “Siz birbirinizdensiniz” ifadesi, Allah’ın: {إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ} [Âl-i İmrân: 59] buyruğuna bir iltifattır; bu da Allah’ın {اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا} [Âl-i İmrân: 33] diye başladığı ve bütün insanların benzeri olmayan, el-Hayy ve el-Kayyûm olan Bir’e kullukta hiçbir farklılık olmaksızın eşit olduğunu haykıran {ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ} [Âl-i İmrân: 34] buyruğuna bakmaktadır. Murad edilen şudur: Onlar soyda birbirlerinin benzeri oldukları gibi, amelin karşılığı olan ecirde de birbirlerinin benzeridirler.
ولما أقر أعينهم بألإجابة، وكان قد تقدم ذكر الأنصار عموماً في قوله: {ويستبشرون بالذين لم يلحقوا بهم من خلفهم - وأن الله لا يضيع أجر المؤمنين} [آل عمران: ١٧٠-١٧١] خص المهاجرين بياناً لفضلهم وزيادة شرفهم بتحقيقهم لكونهم معه، لم يأنسوا بغيره ولم يركنوا لسواه من أهل ولا مال بقوله مسبباً عن الوعد المذكور ومفصلاً ومعظماً ومبجلاً: {فالذين هاجروا} أي صدقوا إيمانهم بمفارقة أحب الناس غليهم في الدين المؤدي إلى المقاطعة وأعز البلاد عليهم.
İcabetle onların gözlerini aydın kılınca —ki daha önce: {وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ - وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ} [Âl-i İmrân: 170-171] buyruğunda Ensar genel olarak zikredilmişti— Muhacirlerin faziletini ve O’nunla beraber oluşlarını tahakkuk ettirerek şereflerinin ziyadeliğini beyan etmek üzere onları tahsis etti; zira onlar O’ndan başkasıyla ünsiyet kurmamış, ne aile ne de mal olsun O’ndan başkasına meyletmemişlerdi. Zikredilen vaadin bir neticesi olarak, tafsilatlandırarak, yücelterek ve tazim ederek şöyle buyurdu: {فَالَّذِينَ هَاجَرُوا} “Hicret edenler” yani din uğrunda ayrılığı gerektiren insanlardan en sevdiklerini ve en aziz memleketlerini terk etmek suretiyle imanlarını tasdik edenler,
ولما كان للوطن من القلب منزل ليس لغيره نبه عليه بقوله: {وأخرجوا من ديارهم} أي وهي آثر المواطن عندهم بعد أن
Vatanın kalpte başkasına nasip olmayan bir yeri bulunduğundan, şu buyruğuyla buna dikkat çekti: {وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ} “yurtlarından çıkarılanlar” yani
باعدوا أهلهم وهم أقرب الخلائق إليهم، ولما كان الأذى مكروهاً لنفسه لا بالنسبة إلى معين بنى للمفعول قوله: {وأوذوا} أي بغير ذلك من أنواع الأذى {في سبيلي} أي بسبب ديني الذي نهجته ليسلك إليّ فيه، وحكمت أنه لا وصول إلى رضائي بدونه {وقاتلوا} أي في سبيلي.
yaratılmışların kendilerine en yakını olan ailelerinden uzaklaştıktan sonra yanlarındaki en sevgili yurtlardan [çıkarılanlar]. Eziyet, belirli bir şahsa nispetle değil, bizzat kendisi itibarıyla çirkin olduğundan: {وَأُوذُوا} “ve eziyet edilenler” buyruğunu meçhul olarak getirdi; yani diğer eziyet çeşitleriyle, {فِي سَبِيلِي} “Benim yolumda” yani Bana ulaşılsın diye vazettiğim ve rızama onsuz ulaşılamayacağına hükmettiğim dinim uğrunda. {وَقَاتَلُوا} “ve savaşanlar” yani Benim yolumda.
ولما كان القتل نفسه هو المكروه، لا بالنسبة إلى معين؛ كان المدح على اقتحام موجباته، فبنى للمفعول قوله: {وقتلوا} أي فيه فخرجوا بذلك عن مساكن أرواحهم بعد النزوح عن منازل أشباحهم، وقراءة حمزة والكسائي بتقديم المبني للمفعول أبلغ معنى، لأنها أشد ترغيباً في الإقدام على الأخصام، لأن من استقتل أقدم على الغمرات إقدام الأسد فقتل أخص منه ولم يقف أحد أمامه، فكأنه قيل: وأرادوا القتل، هذا بالنظر إلى الإنسان نفسه، ويجوز أن يكون الخطاب للمجموع فيكون المعنى: وقاتلوا بعد أن رأوا كثيراً من أصحابهم قد قتل {لأكفرن عنهم سيئاتهم} كما تقدم سؤالهم إياي في ذلك علماً منهم بأن أحداً لن يقدر على أن يقدر الله حق قدره
Öldürülmenin kendisi, belirli bir şahsa nispetle değil, bizzat kendisi itibarıyla çirkin olduğundan; övgü, onu gerektiren sebeplere atılmak üzerine oldu; bu sebeple: {وَقُتِلُوا} “ve öldürülenler” buyruğunu meçhul olarak getirdi; yani bu uğurda [öldürüldüler] ve böylece cesetlerinin konaklarından göç ettikten sonra ruhlarının meskenlerinden de çıktılar. Hamza ve Kisâî’nin meçhul sîgayı öne alarak okumaları mana bakımından daha beliğdir; zira bu, hasımların üzerine atılmaya daha çok teşvik eder; çünkü ölümü göze alan kimse, zorluklara aslan gibi atılır ve kendisinden daha özel olanı öldürür de önünde kimse duramaz. Sanki şöyle denilmiştir: “Öldürülmeyi göze aldılar”. Bu, insanın bizzat kendisine bakışladır. Hitabın topluluğa olması da caizdir; bu durumda mana: “Arkadaşlarının çoğunun öldürüldüğünü gördükten sonra savaştılar” şeklinde olur. {لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ} “Elbette onların kötülüklerini örteceğim” nitekim ne kadar gayret etse de hiç kimsenin Allah’ı hakkıyla takdir etmeye güç yetiremeyeceğini bildiklerinden bu hususta Benden talepte bulunmaları daha önce geçmişti,
وإن اجتهد {ولأدخلنهم} أي بفضلي {جنات تجري من تحتها الأنهار} كما سبق به الوعد {ثواباً} وهو وإن كان على أعمالهم فهو فضل منه، وعظمه بقوله: {من عند الله} أي المنعوت بالأسماء الحسنى التي منها الكرم والرحمة لأن أعمالهم لا توازي أقل نعمه {والله} أي الذي له الجلال والإكرام، ونبه على عظمة المحدث عنه بالعندية فقال: {عنده} أي في خزائن ملكوته التي هي في غاية العظمة {حسن الثواب *} أي وهو ما لا شائبة كدر فيه، لأنه شامل القدرة بخلاف غيره.
ve ne kadar gayret gösterse de [bu böyledir]. {وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ} “ve elbette onları girdireceğim” yani lütfumla, {جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “altından ırmaklar akan cennetlere” nitekim vaat daha önce böyle geçmişti, {ثَوَابًا} “bir mükâfat olarak”. Bu onların amellerine karşılık olsa da yine O’ndan bir lütuftur; şu buyruğuyla onu yüceltti: {مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Allah katından” yani aralarında kerem ve rahmetin de bulunduğu Esmâ-i Hüsnâ ile nitelenen [Allah katından]; zira onların amelleri O’nun en küçük nimetine bile denk gelmez. {وَاللَّهُ} “Ve Allah” yani celal ve ikram sahibi olan [Allah]. Katındaki makam ile hakkında konuşulan Zat’ın azametine dikkat çekerek şöyle buyurdu: {عِنْدَهُ} “O’nun katındadır” yani mülkünün son derece muazzam olan hazinelerinde, {حُسْنُ الثَّوَابِ} “güzel mükâfat.” Yani içinde hiçbir keder şaibesi bulunmayan şeydir; zira başkasının aksine O’nun kudreti her şeyi kuşatır.
ولما كانت هذه المواعدة آجلة، وكان نظرهم إلى ما فيه الكفار من عاجل السعة ربما أثر في بعض النفوس أثراً يقدح في الإيمان بالغيب الذي هو شرط قبول الإيمان؛ داواه سبحانه بأن تلا تبشير المجاهدين بإنذار الكفار المنافقين والمصارحين الذين أملى لهم بخذلانهم المؤمنين بالرجوع عن قتال أحد وغيره من أسباب الإملاء على وجه يصدق ما تقدم أول السورة من الوعد بأنهم سيغلبون، وأن أموالهم إنما هي صورة، لا حقائق لها، عطفاً لآخرها على أولها، وتأكيداً لاستجابة دعاء أوليائه آخر التي قبلها بقوله مخاطباً لأشرف عباده، والمراد من
Bu vaatler geleceğe yönelik olduğundan ve kâfirlerin içinde bulunduğu peşin genişliğe bakmaları, bazı nefislerde imanın kabul şartı olan gayba imanı zedeleyecek bir tesir bırakabileceğinden; Allah, mücahitleri müjdelemenin peşine, Uhud savaşından geri dönerek müminleri yüzüstü bırakmaları ve diğer mühlet verme sebepleriyle Kendilerine mühlet verilen kâfir ve münafıkları tehdit etmeyi ekleyerek bunu tedavi etti. Bu, surenin başındaki mağlup olacaklarına ve mallarının sadece bir görüntüden ibaret olup hakikati olmadığına dair geçen vaadi tasdik edecek, surenin sonunu başına bağlayacak ve bir önceki ayetin sonundaki dostlarının duasının kabulünü tekit edecek bir şekilde oldu. Kullarının en şereflisine hitap ederek şöyle buyurdu —burada murad,
يمكن ذلك عادة فيه، لأن خطاب الرئيس أمكن في خطاب الأتباع - {لا يغرنك تقلب} أي لا تغترر بتصرف {الذين كفروا} تصرف من يقلب الأمور بالنظر في عواقبها لسلامتهم في تصرفهم وفوائدهم وجودة ما يقصدونه في الظاهر كجودة القلب في البدن {في البلاد *} فإن تقلبهم {متاع قليل} أي لا يعبأ به ذو همة علية، وعبر بأداة التراخي إشارة إلى أن تمتيعهم - وإن فرض أنه طال زمانه وعلا شأنه - تافه لزواله ثم عاقبته، وإلى هول تلك العاقبة وتناهي عظمتها، فقال: {ثم مأواهم} أي بعد التراخي إن قدر {جهنم} أي الكريهة المنظر الشديدة الأهوال، العظيمة الأوجال، لا مهاد لهم غيرها {وبئس المهاد *} أي الفراش الذي يوطأ ويسهل للراحة والهدوء.
âdeten kendisinde bunun mümkün olabileceği kimsedir; zira lidere hitap etmek tâbilere hitapta daha tesirlidir—: {لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ} “Sakın seni aldatmasın gezip dolaşması” yani tasarruflarındaki selamet, elde ettikleri faydalar ve —tıpkı bedendeki kalbin sağlamlığı gibi— zahirde amaçladıkları şeyin sağlamlığı sebebiyle işlerin akıbetine bakarak işleri evirip çeviren kimsenin tasarrufu gibi [olan tasarrufu seni aldatmasın], {الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ} “o inkâr edenlerin diyarlarda.” Zira onların gezip dolaşması {مَتَاعٌ قَلِيلٌ} “az bir geçimliktir” yani yüce himmet sahibi kimsenin aldırış etmeyeceği bir şeydir. Süre bildiren edatla (süme/ثُمَّ) ifade etmesi, kendilerinden faydalandırılmalarının —zamanı uzasa ve şanı yücelse bile— zail olması ve ardından gelecek akıbet sebebiyle değersiz olduğuna; ayrıca o akıbetin dehşetine ve nihai büyüklüğüne işaret etmek içindir. Şöyle buyurdu: {ثُمَّ مَأْوَاهُمْ} “Sonra onların varacakları yer” yani faraza o gecikmeden sonra, {جَهَنَّمُ} “cehennemdir” yani manzarası çirkin, dehşetleri şiddetli, korkuları pek büyük olan; kendilerine ondan başka döşek bulunmayan [cehennemdir], {وَبِئْسَ الْمِهَادُ} “ve ne kötü bir döşektir!” Yani rahatlamak ve sükûnet bulmak için serilip düzeltilen yatak [ne kötüdür].
ولما بين بآية المهاجرين أن النافع من الإيمان هو الموجب للثبات عند الامتحان. وكانت تلك الشروط قد لا توجد، ذكر وصف التقوى العام للأفراد الموجب للإسعاد، فعقب تهديد الكافرين بما لأضدادهم المتقين الفائزين بما تقدم الدعاء إليه بقوله تعالى: {قل أأنبئكم بخير من ذلكم} [آل عمران: ١٥] فقال تعالى: {لكن الذين اتقوا ربهم} أي أوقعوا الاتصاف بالتقوى بالائتمار بما أمرهم به المحسن إليهم والانتهاء عما نهاهم شكراً
Muhacirler ayetiyle, imandan faydalı olanın imtihan anında sebatı gerektiren iman olduğunu beyan edince ve o şartlar bazen [her fertte] bulunamayabileceğinden; fertleri kapsayan ve saadete ulaştıran genel takva vasfını zikretti. Böylece kâfirleri tehdit etmenin peşine, daha önce: {قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ} [Âl-i İmrân: 15] buyruğuyla kendisine davet edilen şeyle kurtuluşa eren zıtları olan muttakilere ait şeyleri getirip Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ} “Fakat Rablerinden sakınanlar” yani kendilerine ihsanda bulunan Zât’ın emrettiği şeyleri tutup nehyettiği şeylerden kaçınarak takva vasfını bizzat gerçekleştirenler —O’nun ihsanına şükretmek
لإحسانه وخوفاً من عظم شأنه {لهم جنات} وإلى جنات، ثم وصفها بقوله: {تجري من تحتها الأنهار} تعريفاً بدوام تنوعها وزهرتها وعظيم بهجتها.
ve şanının yüceliğinden korkmak için—, {لَهُمْ جَنَّاتٌ} “onlar için cennetler vardır” ve cennetlere [varacaklardır]. Sonra çeşitliliğinin, tazeliğinin ve büyük sevincinin devamlılığını bildirmek üzere onları şu buyruğuyla niteledi: {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “altından ırmaklar akan”.
ولما وصفها بضد ما عليه النار وصف تقلبهم فيها بضد ما عليه الكفار من كونهم في ضيافة الكريم الغفار فقال: {خالدين فيها} ولما كان النزل ما يعد للضيف عند نزوله قال معظماً ما لمن يرضيه: {نزلا} ولما كان الشيء يشرف بشرف من هو من عنده نبه على عظمته بقوله: {من عند الله} مضيفاً إلى الاسم الأعظم، وأشار بجعل الجنات كلها نزلاً إلى التعريف بعظيم ما لهم بعد ذلك عنده سبحانه من النعيم الذي لا يمكن الآدميين وجه الاطلاع على حقيقة وصفه، ولهذا قال معظماً - لأنه لو أضمر لظن الاختصاص بالنزل - {وما عند الله} أي الملك الأعظم من النزل وغيره {خير للأبرار *} مما فيه الكفار ومن كل ما يمكن أن يخطر بالبال من النعيم.
Onları ateşin durumunun zıddıyla niteleyince, oradaki dolaşmalarını da kâfirlerin durumunun zıddı olarak el-Kerîm ve el-Gaffâr olanın ziyafetinde bulunmalarıyla niteleyip şöyle buyurdu: {خَالِدِينَ فِيهَا} “orada ebedî kalıcılar olarak”. Nüzül, misafire indiğinde hazırlanan ikram olduğundan, rızasını kazanan kimselere verilecek şeyi yücelterek: {نُزُلًا} “bir konukluk olarak” buyurdu. Bir şey, katından geldiği zatın şerefiyle şeref kazanacağından: {مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Allah katından” buyurarak İsm-i A‘zam’a izafe etmek suretiyle onun büyüklüğüne dikkat çekti. Bütün cennetleri bir “nüzül” (hoş geldin ikramı) kılmak suretiyle, bundan sonra O’nun katında insanların vasfının hakikatine muttali olamayacakları pek büyük bir nimete sahip olacaklarını bildirmeye işaret etti. Bu sebeple yücelterek şöyle buyurdu —zira zamir kullansaydı nüzüle tahsis edildiği sanılırdı—: {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ} “Allah katında olan ise” yani en büyük Hükümdar’ın katındaki nüzül ve diğer ikramlar, {خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ} “iyiler için daha hayırlıdır.” Kâfirlerin içinde bulunduğu şeylerden ve hatıra gelebilecek her türlü nimetten [daha hayırlıdır].
ولما كان للمؤمنين من أهل الكتابين - مع التشرف بما كانوا عليه من الدين الذي أصله حق - حظٌّ من الهجرة، فكانوا قسماً ثانياً من المهاجرين، وكان إنزال كثير من هذه السورة في مقاولة أهل الكتاب ومجادلتهم والتحذير من مخاتلتهم ومخادعتهم والإخبار - بأنهم
İki kitap ehlinden olan müminler için —aslı hak olan bir dine mensup olmanın şerefiyle birlikte— hicretten de bir nasip bulunduğundan, onlar Muhacirlerin ikinci bir kısmını teşkil ediyorlardı. Bu surenin büyük bir kısmının Ehl-i Kitap ile yapılan konuşmalar, onlarla münazaralar, onların hile ve tuzaklarından sakındırma ve onların
يبغضون المؤمنين مع محبتهم لهم، وأنهم لا يؤمنون بكتابهم، وأنهم سيسمعون منهم أذى كثيراً إلى أن وقع الختم في أوصافهم بأنهم اشتروا بآيات الله ثمناً قليلاً - ربما أيأس من إيمانهم؛ أتبع ذلك مدح مؤمنيهم وغير الأسلوب عن أن يقال مثلاً: والذين آمنوا من أهل الكتاب - إطماعاً في موالاتهم بعد التدريب بالتحذير منهم على مناواتهم وملاواتهم فقال: {وإن من أهل الكتاب} أي اليهود والنصارى {لمن يؤمن بالله} أي الذي حاز صفات الكمال، وأشار إلى الشرط المصحح لهذا الإيمان بقوله: {وما أنزل إليكم} أي من هذا القرآن {وما أنزل إليهم} أي كله، فيذعن ملا يأمر منه باتباع هذا النبي العربي، وإليه الإشارة بقوله جامعاً للنظر إلى معنى من تعظيماً لوصف الخشوع بالنسبة إلى مطلق الإيمان: {خاشعين لله} أي لأنه الملك الذي لا كفوء له، غير مستنكفين عن نزل المألوف {لا يشترون بآيات الله} أي التي متى تأملوها علموا أنه لا يقدر عليها إلا من أحاط بالجلال والجمال، الآمرة لهم بذلك {ثمناً قليلاً} بما هم عليه من الرئاسة ونفوذ الكلمة - كما تقدم قريباً في وصف معظمهم، فهم يبينونها ويرشدون إليها ولا يحرفونها.
müminlerin kendilerini sevmelerine rağmen müminlere buğzettikleri, onların kitaplarına iman etmedikleri ve onlardan pek çok eziyet işitecekleri haberleri hakkında inmesi —tâ ki onların vasıfları Allah’ın ayetlerini az bir paraya satmalarıyla mühürleninceye kadar— belki de onların imanından ümidi kesebileceğinden; bunun peşinden onların müminlerini övdü ve üslubu değiştirdi —mesela: “Ehl-i Kitap’tan iman edenler” denilmedi—; bu da onlarla mücadele ve mukavele etme konusunda sakındırmak suretiyle talim gördükten sonra onları dost edinmeye rağbet uyandırmak içindi. Şöyle buyurdu: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} “Şüphesiz kitap ehlinden öylesi vardır ki” yani Yahudi ve Hristiyanlardan, {لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ} “Allah’a iman eder” yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah’a]. Bu imanı sahih kılan şarta şu buyruğuyla işaret etti: {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ} “size indirilene de” yani bu Kur’an’dan, {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ} “ve kendilerine indirilene de” yani hepsine; böylece o kitaptaki bu Arap Peygamber’e uymayı emreden hükümlere boyun eğer. Mutlak imana nispetle huşû vasfını yüceltmek için “men” (مَنْ) lafzının anlamına bakarak çoğul sîgasıyla getirdiği şu buyruğuyla buna işaret etmiştir: {خَاشِعِينَ لِلَّهِ} “Allah’a karşı saygılı olarak” yani dengi olmayan Hükümdar olduğu için, alışılagelen şeyleri terk etmekten çekinmeyerek [iman ederler]. {لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ} “Allah’ın ayetlerini satmazlar” yani düşündüklerinde celal ve cemali kuşatan Zât’tan başkasının buna güç yetiremeyeceğini anladıkları ve kendilerine bunu emreden [ayetleri], {ثَمَنًا قَلِيلًا} “az bir bedele” sahip oldukları makam ve söz geçirme uğruna —nitekim az önce çoğunun vasfında geçtiği gibi—; bilakis onlar ayetleri açıklarlar, onlara irşat ederler ve onları tahrif etmezler.
ولما أخبر تعالى عن حسن ترحمهم إليه أخبر عن جزائهم عنده بما يسر النفوس ويبعث الهمم فقال: {أولئك} أي العظيمو الرتبة {لهم أجرهم} أي الذي يؤملونه ثم زادهم فيه رغبة تشريفة بقوله: {عند ربهم} أي الذي رباهم ولم يقطع إحسانه لحظة عنهم، كل ذلك تعظيماً له من حيث إن لهم الأجر مرتين.
Allah Teâlâ onların Kendisine yönelişlerinin güzelliğini haber verince, nefisleri sevindirecek ve himmetleri harekete geçirecek şekilde katındaki mükâfatlarını haber verip şöyle buyurdu: {أُولَئِكَ} “İşte onlar” yani rütbeleri pek yüce olanlar, {لَهُمْ أَجْرُهُمْ} “onlar için ecirleri vardır” yani ümit ettikleri [ecir]. Sonra şu buyruğuyla bir şeref olarak onlara olan rağbeti artırdı: {عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında” yani kendilerini terbiye eden ve ihsanını bir an bile onlardan kesmeyen [Rableri katında]. Bütün bunlar, onların iki defa ecir alacakları cihetinden o ecri tazim etmek içindir.
ولما اقتضت هذه التأكيدات المبشرات إنجاز الأجر وإتمامه وإحسانه، وكان قد تقدم أنه تعالى يؤتي كل أحد من ذكر وأنثى أجره، ولا يضيع شيئاً، ويجازي المسيء والمحسن، وكانت العادة قاضية بأن كثرة الخلق سبب لطول زمن الحساب، وذلك سبب لطول الانتظار، وذلك سبب لتعطيل الإنسان عن مهماته ولضيق صدره بتفرق عزمه وشتاته كان ذلك محل عجب يورث توهم ما لا ينبغي، فأزال هذا التوهم بأن أمره تعالى على غير ذلك لأنه لا يشغله شأن عن شأن بقوله: {إن الله} أي بما له من الجلال والعظمة والكمال {سريع الحساب *} ولما كثر في هذه الآيات الأمر بمقاساة الشدائد وتجرع مرارات الأذى واقتحام الحروب واستهانة عظائم الكروب، والحث على المعارف الإلهية والآداب الشرعية من الأصول والفروع انخلاعاًَ من المألوفات
Bu müjdeleyici tekitler ecrin yerine getirilmesini, tamamlanmasını ve güzelleştirilmesini gerektirdiğinde ve daha önce O’nun erkek ve kadından her birine ecrini vereceği, hiçbir şeyi zayi etmeyeceği, kötülük edene de iyilik edene de karşılığını vereceği geçmişken; âdet gereği mahlukatın çokluğu hesabın uzamasına, o da bekleyişin uzamasına, bu da insanın mühim işlerinden alıkonulmasına ve azminin dağılıp parçalanmasıyla göğsünün daralmasına sebep olacağından, bu durum uygunsuz vehimleri doğuran bir hayret mahalli olurdu. Bir işin Kendisini başka bir işten alıkoymadığını şu buyruğuyla bildirerek bu vehmi ortadan kaldırdı: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani sahip olduğu celal, azamet ve kemal ile, {سَرِيعُ الْحِسَابِ} “hesabı pek çabuk görendir.” Bu ayetlerde zorluklara katlanma, eziyetlerin acısını yudumlama, savaşlara atılma ve büyük sıkıntıları hiçe sayma emirleri; alışılagelen şeylerden sıyrılarak
إلى ما يأمر به سبحانه من الطاعات، وختم بتجرع فرقة من أهل الكتاب لتلك المرارات كانت نتيجة ذلك لا محالة قوله تعالى منبهاً على عظمة ما يدعو إليه لأنه شامل لجميع الآداب: {يا أيها الذين آمنوا} أي بكل ما ذكرنا في هذه السورة {اصبروا} أي أوقعوا الصبر تصديقاً لإيمانكم على كل ما ينبغي الصبر عليه مما تكرهه النفوس مما دعتكم إليه الزهراوان {وصابروا} أي أوجدوا المصابرة للأعداء من الكفار والمنافقين وسائر العصاة، فلا يكونن على باطلهم أصبر منكم على حقكم {ورابطوا} أي بأن تربطوا في الثغور خيلاً بإزاء ما لهم من الخيول إرهاباً لهم وحذراً منهم - هذا أصله، ثم صار الرباط يطلق على المكث في الثغور لأجل الذب عن الدين ولو لم تكن خيول، بل وتطلق على المحافظة على الطاعات، ثم أمر بملاك ذلك كله فقال: {واتقوا الله} أي في جميع ذلك بأن تكونوا مراقبين له، مستحضرين لجميع ما يمكنكم أن تعلموه من عظمته بنعمته ونقمته {لعلكم تفلحون *} أي ليكون حالكم حال من يرجى فلاحه وظفره بما يريد من النصر على الأعداء والفوز بعيش الشهداء، وهذه الآية - كما ترى - معلمة بشرط استجابة الدعاء بالنصرة على الكافرين،
Allah’ın emrettiği itaatlere yönelmek üzere usul ve fürua dair ilahi marifetlere ve şer‘î edeplere teşvik çoğalıp Ehl-i Kitap’tan bir fırkanın bu acıları yudumlamasıyla mühürlenince; bütün edepleri kuşatıcı olduğundan davet ettiği şeyin azametine dikkat çekerek kaçınılmaz neticesi Allah Teâlâ’nın şu buyruğu oldu: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” yani bu surede zikrettiğimiz her şeye [iman edenler], {اصْبِرُوا} “sabredin” yani iki parlak surenin (Zehravân) sizi davet ettiği, nefislerin hoşlanmadığı sabredilmesi gereken her şeye imanınızı tasdik etmek üzere sabrı gösterin, {وَصَابِرُوا} “sabırda yarışın” yani kâfirler, münafıklar ve diğer isyankârlardan oluşan düşmanlara karşı sabır yarışını ortaya koyun; sakın onlar batılları üzerinde sizin hakkınız üzerindeki sabrınızdan daha sabırlı olmasınlar! {وَرَابِطُوا} “ve cihad için hazırlıklı olun” yani onları korkutmak ve onlardan sakınmak amacıyla onların atlarına karşı sınırlarda atlar bağlayın —işin aslı budur, sonra ribât at olmasa bile dini savunmak için sınırlarda beklemeye, hatta itaatleri korumaya da denilmiştir—. Sonra bütün bunların esası olan şeyi emredip şöyle buyurdu: {وَاتَّقُوا اللَّهَ} “ve Allah’tan sakının” yani bütün bunlarda O’nu murakabe ederek, nimeti ve azabıyla O’nun azametinden bilebileceğiniz her şeyi hazır tutarak [sakının], {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “umulur ki kurtuluşa erersiniz.” Yani durumunuz düşmanlara karşı zafer ve şehitlerin hayatına ermek gibi dilediği şeylere kavuşması ve kurtuluşu umulan kimsenin durumu gibi olsun. Bu ayet —gördüğün gibi— kâfirlere karşı yardım duasının kabul şartını bildirmektedir.
المختتم به البقرة
[Bu şart], Bakara suresinin kendisiyle sona erdiği [ve]
{فإني قريب أجيب دعوة الداع إذا دعان فليستجيبوا لي وليؤمنوا بي لعلهم يرشدون} [البقرة: ١٨٦] داعية إلى تذكير أولي الألباب بالمراقبة للواحد الحي القيوم الذي لا يخفى عليه شيء في الأرض ولا في السماء في اتباع آياته ومعاداة أعدائه، كما أن التي قبلها فيمن آمن بجميع الكتب: هذا القرآن المصدق لما بين يديه والتوراة والإنجيل، كل ذلك للفوز بالفرقان بالنصر وتعذيب أهل الكفر بأيديهم تمكيناً من الله - والله عزيز ذو انتقام - ردّاً للمقطع على المطلع على أحسن وجه - والله أعلم بالصواب وعنده حسن المآب.
{فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} [el-Bakara: 186] “Şüphesiz ben pek yakınım. Bana dua ettiği vakit dua edenin dileğine karşılık veririm. O hâlde [onlar da] benim davetime uysunlar ve bana inansınlar ki doğru yolu bulalar.” ayetinin, akıl sahiplerine ayetlerine tabi olma ve düşmanlarına düşmanlık etme hususunda yerde ve gökte hiçbir şey kendisine gizli kalmayan Vâhid, Hayy ve Kayyûm olan [Allah’ı] murakabe etmeyi hatırlatmaya çağırdığı şarttır. Nitekim bundan önceki [sure de], kendinden öncekileri tasdik eden bu Kur’an, Tevrat ve İncil olmak üzere bütün kitaplara iman edenler hakkındadır. Bütün bunlar, Allah’ın bir imkân vermesiyle zafer kazanarak Furkan’a (hakkı batıldan ayıran zafere) ermek ve küfür ehlini kendi elleriyle cezalandırmak içindir —Allah Azîzdir, intikam sahibidir—. Bu da son kısmın ilk kısma en güzel şekilde bağlanmasıdır. —Doğrusunu en iyi Allah bilir, güzel varış yeri O’nun katındadır—.
مقصودها الاجتماع على التوحيد الذي هدت إليه آل عمران، والكتاب الذي حدت عليه البقرة لأجل الدين الذي جمعته الفاتحة تحذيرا مما أراده شأس بن قيس وأنظاره من الفرقة، وذه السورة من أواخر ما نزل، روى البخاري في فضائل القرآ، " عن يوسف بن ماهك أن عراقيا سأل أم المؤمنين عائشة ﵂ أن تريه مصحفها، فقالت: لم؟ قال لعلي: أؤلف القرآن عليه، فإنه يقرأ
Bu surenin maksadı; Şâs b. Kays ve benzerlerinin arzuladığı tefrikadan sakındırmak amacıyla, Fâtiha’nın cemettiği din uğruna, Âl-i İmrân’ın hidayet ettiği tevhid ve Bakara’nın sınırlarını çizdiği kitap üzerinde birleşmektir. Bu sure son inenlerdendir. Buhârî, Fedâilü’l-Kur’ân bölümünde Yûsuf b. Mâhek’ten şöyle rivayet etmiştir: Iraklı bir kimse Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu anhâ’dan kendisine Mushafını göstermesini istedi. Âişe: “Niçin?” dedi. O da: “Umulur ki Kur’an’ı ona göre tertip ederim, zira o tertipsiz
غير مؤلف، قالت: وما يضرك أيه قرأت قبل، إنما نزل أول ما نزل منه سورة من المفصل، فيها ذكر الجنة والنار حتى إذا ثاب الناس إلى الإسلام نزل احلال والحرام، ولو نزل أول شيء لا تشربوا الخمر، لقالوا: لا ندع الخمر أبدا، ولو نزل لا تزنوا لقالوا: لا تدع الزنى أبدا، لقد نزل بمكة على محمد وإني لجارية ألعب) بل الساعة موعدهم والساعة أدهى وأمر) [القمر: ٤٦] وما نزلت سورة البقرة والنساء إلأا وأنا عنده، قال: فأخرجت له المصحف فأملت عليه آي السورة انتهي. وقد عنت بهذا رضي الله عنعا أن القرآن حاز أعلى البلاغة في إنزاله مطابقا لما تقتضيه الأحوال بحسب الأزمان، ثم رتب على أعلى وجوه البلاغة بحسب ما تقتضيه المفاهيم من المقال، كما تشاهده من هذا الكتاب البديع البعيد المنال
okunuyor” dedi. Âişe şöyle buyurdu: “Önce hangisini okuduğunun sana ne zararı var? Ondan ilk inen, içinde cennet ve cehennemin zikredildiği Mufassal surelerden biriydi. Nihayet insanlar İslâm’a dönünce helal ve haram indi. Şayet ilk olarak ‘İçki içmeyin’ inseydi, mutlaka ‘İçkiyi asla bırakmayız’ derlerdi. Şayet ‘Zina etmeyin’ inseydi, mutlaka ‘Zinayı asla bırakmayız’ derlerdi. Ben Mekke’de oyun oynayan bir kız çocuğu iken Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]’e: {بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ} [el-Kamer: 46] “Aksine, onlara vadedilen asıl gün kıyamettir. Kıyamet ise daha dehşetli ve daha acıdır.” [ayeti] inmişti. Bakara ve Nisâ sureleri ise ancak ben onun yanındayken indi.” [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine [Âişe] ona Mushafı çıkardı ve surenin ayetlerini ona yazdırdı. [Rivayet] bitti. [Âişe] radıyallâhu anhâ bununla Kur’an’ın indirilişinde zamanların ahvalinin gerektirdiğine uygun olarak belagatin en üst derecesini elde ettiğini; sonra da sözün, anlayışların gerektirdiğine göre en üstün belagat vecheleri üzere tertip edildiğini kastetmiştir; nitekim bu eşsiz ve dengi bulunmaz Kitap’ta bunu bizzat müşahede etmektesin.