ولما ذكر سبحانه أخذهم ذكر سببه بما حاصله أن الاستهانة بالرسول استهانة بمن أرسله في قوله: {ذلك} أي الأخذ العظيم ولما كان مقصود السورة تصنيف الناس في الآخرة صنفين، فكانوا إحدى عمدتي الكلام، أتى بضميرهم فقال: {بأنهم} أي الذين كانوا من قبل {كانت تأتيهم} أي شيئاً فشيئاً في الزمان الماضي على وجه قضاه سبحانه فأنفذه {رسلهم} أي الذين هم منهم {بالبينات}
[Allah] Teâlâ onları yakalamasını zikredince, neticesi elçiyi küçümsemenin onu göndereni küçümsemek olduğu şu buyruğunda bunun sebebini zikretti: {ذلك} “İşte bu...” yani bu büyük yakalayış, -surenin maksadı insanları ahirette iki sınıfa ayırmak olduğundan ve onlar da kelamın iki ana umdesinden birini teşkil ettiğinden onların zamirini getirerek şöyle buyurdu:- {بأنهم} “...onların şu durumundan ötürüdür ki...” yani daha öncekilerin [şu durumundan ötürüdür ki]; {كانت تأتيهم} “onlara geliyordu...” yani geçmiş zamanda O'nun sübhânehu takdir edip infaz ettiği bir veçhe üzere peyderpey geliyordu, {رسلهم} “...peygamberleri...” yani içlerinden olan [peygamberleri], {بالبينات} “...apaçık delillerle...”
أي الآيات الدالة على صدقهم دلالة هي من وضوح الأمر بحيث لا يسع منصفاً إنكارها.
yani doğruluklarına öyle bir delaletle delalet eden ayetlerle [geliyordu ki], bu delalet insaf sahibi hiç kimsenin inkar etmesine imkan bırakmayacak derecede açıktı.
ولما كان مطلق الكفر كافياً في العذاب، عبر بالماضي فقال: {فكفروا} أي سببوا عن إتيان الرسل عليهم الصلاة والسلام الكفر موضع ما كان إتيانهم سبباً له من الإيمان.
Mutlak küfür azap için yeterli olduğundan, geçmiş zaman kipiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {فكفروا} “...fakat onlar inkâr ettiler.” Yani peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm gelişini, iman sebebi olması gereken yerde inkâr sebebi kıldılar.
ولما سبب لهم كفرهم الهلاك قال: {فأخذهم} أي أخذ غضب {الله} أي الملك الأعظم. ولما كان قوله {فكفروا} معلماً بسبب أخذهم لم يقل: بكفرهم، كما قال سابقاً: بذنوبهم، لإرشاد السباق إليه. ولما كان اجتراؤهم على العظائم فعل منكر للقدرة، قال مؤكداً لعملهم عمل من لا يخافه: {إنه قوي} لا يغلبه شيء وهو يغلب كل شيء {شديد العقاب *} .
İnkarları onların helakine sebep olunca şöyle buyurdu: {فأخذهم} “Bunun üzerine onları yakalayıverdi...” yani bir gazap yakalayışıyla, {الله} “...Allah.” Yani en yüce Melik. {فكفروا} buyruğu onların yakalanma sebebini bildirdiğinden, daha önce “günahları sebebiyle” dediği gibi burada “inkarları sebebiyle” demedi; zira sözün akışı buna zaten delalet etmektedir. Büyük günahlara cüret etmeleri kudreti inkâr eden bir kimsenin fiili olduğundan, O'ndan korkmayan birinin amelini işleyen kimseler için tekit ederek şöyle buyurdu: {إنه قوي} “Şüphesiz O, pek kuvvetlidir,” hiçbir şey O'na galip gelemez, O ise her şeye galip gelir; {شديد العقاب *} “cezası pek şiddetlidir.”
ولما كان ذلك عجباً لأن البينات تمنع من الكفر، فكان تقدير لمن ينكر الإرسال على هذه الصفة: فلقد أرسلناهم كذلك، وكان موسى ﵇ من أجل المرسلين آيات، عطف على ذلك تسلية ونذارة لمن أدبر، وإشارة لمن استبصر قوله: {ولقد} ولفت القول إلى مظهر العظمة كما في الآيات التي أظهرها بحضرة هذا
Apaçık deliller küfre engel olduğu için bu durum hayret verici olduğundan ve bu sıfat üzere elçi gönderilmesini inkâr eden kimse için takdiri 'Andolsun biz onları böylece göndermiştik' şeklinde olduğundan, Musa aleyhisselâm da ayetler bakımından elçilerin en yücelerinden olduğu için, geride kalana bir teselli ve uyarı, basiret sahibine de bir işaret olmak üzere şu buyruğunu buna atfetti: {ولقد} “Andolsun...” ve sözü, bu
الملك المتعاظم من الهول والعظم الذي تصاغرت به نفسه وتحاقرت عنده همته وانطمس حسه، فقال: {أرسلنا} أي على ما لنا من العظمة {موسى بآياتنا} أي الدالة على جلالنا {وسلطان} أي أمر قاهر عظيم جداً، لا حيلة لهم في مدافعة شيء منه {مبين *} أي بين في نفسه مناد لكل من يمكن إطلاعه عليه أنه ظاهر جداً، وذلك الأمر هو الذي كان يمنع فرعون من الوصول ألى أذاه مع ما له من القوة والسلطان {إلى فرعون} أي ملك مصر. ولما كان الأكابر أول من يتوجه إليه الأمر لأن بانقيادهم ينقاد غيرهم قال: {وهامان} أي وزيره. ولما كان من أعجب العجب أن يكذب الرسول من جاء لنصرته واستنقاذه من شدته قال: {وقارون} أي قريب موسى ﵇ {فقالوا} أي هؤلاء ومن تبعهم، أما من عدا قارون فأولاً وآخراً بالقوة والفعل، وأما قارون ففعله آخراً بين أنه مطبوع على الكفر وإن آمن أولاً، وإن هذا كان قوله وإن لم يقله بالفعل في ذلك الزمان فقد قاله في التيه، فدل ذلك على أنه
büyüklük taslayan hükümdarın huzurunda ortaya koyduğu dehşet ve azamet ayetlerinde olduğu gibi azamet makamına çevirdi ki; bu dehşetle onun nefsi küçülmüş, himmeti alçalmış ve hissi körelmişti. Şöyle buyurdu: {أرسلنا} “...biz gönderdik...” yani sahip olduğumuz azametle, {موسى بآياتنا} “...Musa'yı ayetlerimizle...” yani celalimize delalet eden [ayetlerimizle], {وسلطان} “...ve bir delille...” yani son derece büyük, kahredici ve hiçbir şeyini defetmeye güç yetiremeyecekleri bir hüccetle, {مبين *} “...apaçık...” yani bizzat kendisi açık olan ve ona muttali olabilecek herkese son derece zahir olduğunu haykıran [bir hüccetle]. İşte bu husus, sahip olduğu güç ve saltanata rağmen Firavun'un ona zarar vermesine engel olan şeydi. {إلى فرعون} “Firavun'a...” yani Mısır hükümdarına. Önde gelenler, emir kendilerine ilk yöneltilecek kimseler olduğundan -çünkü onların boyun eğmesiyle diğerleri de boyun eğer- şöyle buyurdu: {وهامان} “Hâmân'a...” yani onun vezirine. Bir elçiyi, kendisine yardım etmek ve onu sıkıntısından kurtarmak için gelen kimsenin yalanlaması ise hayretin en büyüğü olduğundan şöyle buyurdu: {وقارون} “ve Kârûn'a...” yani Musa'nın aleyhisselâm akrabasına. {فقالوا} “Fakat onlar dediler ki...” Yani bu kimseler ve onlara uyanlar [böyle dediler]. Kârûn dışındakiler bunu hem ilk hem son olarak bilfiil ve güçle dediler; Kârûn'a gelince, onun sonradan yaptığı fiil, başta iman etmiş olsa bile küfür üzerine damgalanmış olduğunu ve bu sözün onun sözü olduğunu gösterdi. O zamanda bunu fiilen söylememiş olsa bile Tîh sahrasında söylemiştir; bu da onun
لم يزل قائلاً به، لأنه لم يتب منه {ساحر} لعجزهم عن مقاهرته، ولم يقل، «سحار» لئلا يتوهم أحد أنه يمدحه بالبراعة في علم السحر فتتحرك الهمم للإقبال عليه للاستفادة منه وهو خبر مبتدأ محذوف، ثم وصفوه بقولهم: {كذاب *} لخوفهم من تصديق الناس له، فبعث أخصّ عباده به إلى أخسّ عباده عنده ليقيم الحجة عليه، وأمهله عندما قابل بالتكذيب وحلم عنه حتى أعذر إليه غاية الإعذار.
ondan tövbe etmediği için bunu söyleyegeldiğini gösterir: {ساحر} “O bir büyücüdür...” Onu kahretmekten aciz kaldıkları için [böyle dediler]. Sihir ilmindeki maharetiyle onu övdüğü ve böylece ondan istifade etmek için himmetlerin ona yönelmesine sebep olacağı zannı uyanmasın diye «سحار» (büyük büyücü) demedi. Bu, mahzuf bir mübtedanın haberidir. Sonra insanların onu tasdik etmesinden korktukları için onu şu sözleriyle nitelediler: {كذاب *} “...bir yalancıdır!” Böylece [Allah], hücceti aleyhine ikame etmek için kullarının en seçkinini, katında kullarının en alçağı olan kimseye gönderdi; onu yalanlamayla karşıladığında ona mühlet verdi ve mazereti kalmayacak son dereceye kadar ona mühlet tanıyıp hilm ile muamele etti.
ولما أجمل أمره كله في هاتين الآيتين، شرع في تفصيله فقال مشيراً إلى مباردتهم إلى العناد من غير توقف أصلاً التي أشار إليها حذف المبتدأ والاقتصار على الخبر الذي هو محط الفائدة: {فلما جاءهم} أي موسى ﵇ {بالحق} أي بالأمر الثابت الذي لا طاقة لأحد بتغيير شيء منه كائناً {من عندنا} على ما لنا من القهر، فآمن معه طائفة من قومه {قالوا} أي فرعون وأتباعه {اقتلوا} أي قتلاً حقيقياً بإزالة الروح {أبناء الذين آمنوا} أي به فكانوا {معه} أي
Bu iki ayette onun bütün meselesini özetleyince, mübtedanın hazfedilip faydanın odağı olan haberle yetinilmesinin işaret ettiği üzere, hiç duraksamadan inadına yönelmelerine işaret ederek ayrıntısına başladı ve şöyle buyurdu: {فلما جاءهم} “Onlara gelince...” yani Musa aleyhisselâm, {بالحق} “...hak ile...” yani hiç kimsenin herhangi bir şeyini değiştirmeye güç yetiremeyeceği sabit bir emirle, {من عندنا} “...katımızdan...” sahip olduğumuz kahredici kudret üzere [gelince]; kavminden bir topluluk onunla birlikte iman etti. {قالوا} “dediler ki:” Yani Firavun ve adamları, {اقتلوا} “Öldürün...” yani canını alarak gerçek bir öldürmeyle [öldürün], {أبناء الذين آمنوا} “iman edenlerin oğullarını...” yani ona [iman edenlerin], {معه} “...onunla birlikte...” yani
خصوهم بذلك واتركوا من عداهم لعلهم يكذبونه {واستحيوا نساءهم} أي اطلبوا حياتهن بأن لا تقتلوهن.
bununla onları hedef alın ve başkalarını bırakın ki belki onu yalanlarlar; {واستحيوا نساءهم} “...kadınlarını ise sağ bırakın!” Yani onları öldürmeyerek hayatta kalmalarını isteyin.
ولما كان هذا أمراً صاداً في العادة لمن يؤمن عن الإيمان وراداً لمن آمن إلى الكفران، أشار إلى أنه سبحان خرق العادة بإبطاله فقال: {وما} أي والحال أنه ما كيدهم - هكذا كان الأصل ولكنه قال: {كيد الكافرين} تعميماً وتعليقاً بالوصف {إلا في ضلال} أي مجانبة للسدد الموصل إلى الظفر والفوز لأنه ما أفادهم أولاً في الحذر من موسى ﵇ ولا آخراً في صد من آمن به مرادهم، بل كان فيه تبارهم وهلاكهم، وكذا أفعال الفجرة مع أولياء الله، ما حفر أحد منهم لأحدم منهم حفرة مكر إلا أركبه الله فيها.
Bu durum, adeten iman edecek kimseyi imandan alıkoyan ve iman edeni de inkâra döndüren bir husus olduğundan, O'nun sübhânehu bunu boşa çıkararak adeti yardığına işaret edip şöyle buyurdu: {وما} “Oysa... değildir.” Yani durum şu ki onların tuzağı [boşadır] -aslı böyleydi fakat- genelleştirmek ve hükmü vasfa bağlamak için şöyle buyurdu: {كيد الكافرين} “kâfirlerin tuzağı...” {إلا في ضلال} “...ancak bir sapıklık (ve hüsran) içindedir.” Yani zafere ve kurtuluşa ulaştıran doğru yoldan uzaklaşmadır. Çünkü bu, başlangıçta Musa'dan aleyhisselâm sakınma hususunda, sonda da ona iman edenleri muratlarından alıkoyma hususunda kendilerine bir fayda sağlamadı; bilakis bu durum onların helaki ve yok oluşu oldu. Günahkârların Allah'ın dostlarına karşı fiilleri de böyledir; onlardan hiçbiri Allah'ın dostlarından biri için bir hile çukuru kazmamıştır ki Allah onu o çukura düşürmüş olmasın.
ولما أخبر تعالى بفعله بمن تابع موسى ﵇، أخبر عن فعله معه بما علم به أنه عاجز فقال: {وقال فرعون} أي أعظم الكفرة في ذلك الوقت لرؤساء أتباعه عندما علم أنه عاجز عن قتله وملاّه ما رأى منه خوفاً وذعراً، دافعاً عن نفسه ما يقال من أنه ما ترك موسى ﵇ مع استهانته به إلا عجزاً عنه، موهماً أن آله هم الذين يردونه عنه، وأنه لولا ذلك قتله: {ذروني} أي اتركوني
[Allah] Teâlâ Musa'ya aleyhisselâm tabi olanlara yaptığı muameleyi haber verince, onunla yaptığı muameleyi de onun aciz olduğunu bildiren şu sözüyle haber verdi: {وقال فرعون} “Firavun dedi ki:” Yani o vaktin kâfirlerinin en büyüğü, onu öldürmekten aciz olduğunu anlayınca ve ondan gördüğü şeyler kendisini korku ve dehşetle doldurunca, Musa'yı aleyhisselâm küçümsemesine rağmen onu öldürmeyişinin sadece acziyetinden kaynaklandığı yönündeki sözleri kendisinden savuşturmak maksadıyla, sanki onu engelleyenlerin kendi kavmi olduğu ve onlar olmasaydı onu öldüreceği vehmini vererek adamlarının ileri gelenlerine şöyle dedi: {ذروني} “Bırakın beni...” Yani hangi durumda olursa olsun beni bırakın,
على أيّ حالة كانت {أقتل موسى} وزاد في إيهام الأغبياء والمناداة على نفسه عند البصراء بالفضيحة بقوله: {وليدع ربه} أي الذي يدعوه ويدعي إحسانه إليه بما يظهر على يديه من هذه الخوارق، ثم علل ذلك بقوله مؤكداً إعلاماً بأنه الأمر صعب جداً لأنه كان منهم من يوهي أمره بأنه لا يؤثر ما هو فيه شيئاً أصلاً تقرباً إلى فرعون، وإظهاراً للثبات على متابعته {إني أخاف} أي إن تركته {أن يبدل دينكم} أي الذي أنتم عليه من نسبة الفعل إلى الطبيعة بما يدعو إليه من عبادة إلهه.
{أقتل موسى} “...Musa'yı öldüreyim!” Ahmakları daha da aldatmak ve basiret sahipleri nezdinde kendi rezilliğini ilan etmek üzere şu sözünü ekledi: {وليدع ربه} “O da Rabbine yalvarsın!” Yani dua ettiği ve ellerinde zuhur eden bu harikulade hallerle kendisine ihsanda bulunduğunu iddia ettiği Rabbine. Sonra meselenin son derece zor olduğunu bildirmek üzere tekit ederek bunu gerekçelendirdi; zira Firavun'a yakınlaşmak ve ona tabi olmakta sebat gösterisi yapmak için aralarında onun durumunu küçümseyip içinde bulunduğu şeyin hiçbir etki yapmayacağını söyleyenler vardı: {إني أخاف} “Doğrusu ben korkuyorum;” yani eğer onu bırakırsam, {أن يبدل دينكم} “...dininizi değiştirmesinden...” yani fiili tabiata nispet etme yönündeki mevcut inancınızı, ilahına ibadete çağırmak suretiyle [değiştirmesinden].
ولما ألهبهم بهذا الكلام إلى ممالأتهم له على موسى ﵇، زاد في ذلك بقوله: {وأن يظهر} أي بسببه - على قراءة الجماعة بفتح حرف المضارعة {في الأرض} أي كلها {الفساد *} وقرأ المدنيان والبصريان وحفص بالضم إسناداً إلى ضمير موسى ﵇ وبنصب الفساد أي بفساد المعائش فإنه إذا غلب علينا قوي على من سوانا، فسفك الدماء وسبى الذرية، وانتهب الأموال، ففسدت الدنيا مع فساد الدين، فسمى اللعين الصلاح - لمخالفته لطريقته الفاسدة - فساداً كما هو
Bu sözleriyle Musa'ya aleyhisselâm karşı kendisiyle birlik olmaları için onları kışkırtınca, şu sözüyle bunu daha da artırdı: {وأن يظهر} “...yahut ortaya çıkarmasından...” yani onun sebebiyle [ortaya çıkarmasından] -çoğunluğun kıraatinde muzari harfinin fethasıyla- {في الأرض} “...yeryüzünde...” yani bütününde, {الفساد *} “...fesat...” Medineliler, Basralılar ve Hafs, Musa'nın aleyhisselâm zamirine isnat ederek damme ile ve fesat kelimesini nasb ile okumuşlardır. Yani geçim vasıtalarının bozulmasını; zira o bize galip gelirse bizden başkalarına da güç yetirir, kan döker, nesli esir alır ve malları yağmalar; böylece dinin bozulmasıyla birlikte dünya da bozulur. Bu lanetli, kendi bozuk yoluna muhalif olduğu için ıslahı fesat olarak isimlendirdi; nitekim bu,
شأن كل مفسد مع المصلحين، وقرأ الكوفيون ويعقوب «أو أن» بمعنى أنه يخاف وقوع أحد الأمرين: التبديل أو ظهور ما هو عليه مما سماه فساداً، وإن لم يحصل التبديل عاجلاً فإنه يحصل به الوهن.
her bozguncunun ıslah edicilere karşı olan tavrıdır. Kûfeliler ve Yakûb ise iki durumdan birinin vuku bulmasından korktuğu anlamında «أو أن» şeklinde okumuşlardır: Dinin değiştirilmesi yahut fesat olarak isimlendirdiği şeyin ortaya çıkması. Din hemen değişmese bile bununla zaaf meydana gelir.
ولما أعلم بمقالة العدو، أتبعه الإعلام بقول الولي فقال: {وقال موسى} إبطالاً لهذا القول وإزالة لآثاره مؤكداً لما استقر في النفوس من قدرة فرعون: {إني عذت} أي اعتصمت عند ابتداء الرسالة {بربي} ورغبهم في الاعتصام به وثبتهم بقوله: {وربكم} أي المحسن إلينا أجمعين، فأرسلني لاستنقاذكم من أعداء الدين والدنيا {من كل متكبر} أي عاتٍ طاغ متعظم على الحق هذا وغيره {لا يؤمن} أي لا يتجدد له تصديق {بيوم الحساب *} من ربه له وهو يعلم أنه لا بد من حسابه هو لمن تحت يده من رعاياه وعبيده فيحكم على ربه بما لا يحكم به على نفسه، ومعنى العوذ أنه لا وصول لأحد منهم إلى قتلي بسبب عوذي، هذا أمر قد فرغ منه مرسلي لخلاصكم، القادر على كل شيء.
Düşmanın sözünü bildirince, ardından dostun sözünü bildirmeyi getirdi ve şöyle buyurdu: {وقال موسى} “Musa da dedi ki:” Bu sözü iptal etmek ve tesirlerini silmek üzere, Firavun'un nefislerde yer etmiş olan gücüne karşı tekit ederek [şöyle dedi]: {إني عذت} “Şüphesiz ben sığındım...” yani risaletin başlangıcında iltica ettim, {بربي} “...Rabbime...” Onları da O'na sığınmaya teşvik edip şu sözüyle sebat verdi: {وربكم} “...ve sizin de Rabbinize;” yani hepimize ihsanda bulunan, din ve dünya düşmanlarından sizi kurtarmam için beni gönderen [Rabbinize], {من كل متكبر} “...her kibirliden...” yani hakka karşı büyüklük taslayan, azgın ve taşkın olan bu ve diğer kimselerden, {لا يؤمن} “...inanmayan...” yani kendisinde bir tasdik yenilenmeyen [kimseden], {بيوم الحساب *} “...hesap gününe.” Rabbinin kendisini hesaba çekeceğine [inanmayan kimseden]. Oysa o, kendi idaresi altındaki tebaasını ve kölelerini mutlaka hesaba çekeceğini bilir; böylece nefsi için hükmetmediği bir hususla Rabbi hakkında hüküm verir. Sığınmanın anlamı şudur: Sığınmam sebebiyle onlardan hiçbirinin beni öldürmeye erişmesi mümkün değildir; bu, her şeye gücü yeten ve kurtuluşunuz için beni gönderen zat tarafından hükme bağlanmış bir iştir.
ولما انقضى كلام الرأسين، وكانت عادة من لم يكن لهم نظام من الله رابط أن قلوبهم لا تكاد تجتمع وأنه لا بد أن يجاهر بعضهم بما عنده ولو عظم شأن الملك القائم بأمرهم، واجتهد في جمع مفترق
İki önderin sözü bitince ve kendilerini bağlayan ilahî bir nizama sahip olmayanların kalplerinin neredeyse hiç birleşmemesi, işlerini yürüten hükümdarın şanı ne kadar büyük olsa ve onların açık ve gizli
علنهم وسرهم، قال تعالى مخبراً عن كلام بعض الأتباع في بعض ذلك: {وقال رجل} أي كامل في رجوليته {مؤمن} أي راسخ الإيمان فيما جاء به موسى ﵇. ولما كان للإنسان، إذا عم الطغيان، أن يسكن بين أهل العدوان، إذا نصح بحسب الإمكان، أفاد ذلك بقوله: {من آل فرعون} أي وجوههم ورؤسائهم {يكتم إيمانه} أي يخفيه إخفاء شديداً خوفاً على نفسه لأن الواحد إذا شذ عن قبيلة يطمع فيه ما لا يطمع إذا كان واحداً من جماعة مختلفة، مخيلاً لهم بما يوقفهم عن الإقدام على قتله من غير تصريح بالإيمان.
farklılıklarını birleştirmeye ne kadar gayret etse de mutlaka içlerinden bazılarının kendi fikrini açıkça söylemesi adet olduğundan; [Allah] Teâlâ buna dair bazı tabilerin sözlerini haber vererek şöyle buyurdu: {وقال رجل} “Bir adam dedi ki:” yani mertliğinde kamil bir adam, {مؤمن} “...mümin...” yani Musa'nın aleyhisselâm getirdiği şeylere imanı kökleşmiş [bir adam]. Tuğyan her yanı kapladığında, imkan nispetinde nasihat etmek şartıyla insanın zalimler arasında yaşayabileceğini şu sözüyle bildirdi: {من آل فرعون} “...Firavun ailesinden...” yani onların ileri gelenlerinden ve reislerinden [biri], {يكتم إيمانه} “...imanını gizleyen...” yani kendi canından endişe ettiği için imanını son derece gizleyen. Çünkü bir kimse kabilesine muhalefet ettiğinde, farklı bir topluluğun ferdi olduğu zamankinden daha fazla ona göz dikilir. İmanını açıkça belirtmeksizin, onu öldürmeye kalkışmaktan onları alıkoyacak bir tarzda hitap ederek [şöyle dedi]:
ولما رآهم قد عزموا على القتل عزماً قوياً أوقع عليه اسم القتل، فقال منكراً له غاية الإنكار: {أتقتلون رجلاً} أي هو عظيم في الرجال حساً ومعنى، ثم علل قتلهم له بما ينافيه فقال: {أن} أي لأجل أن {يقول} ولو على سبيل التكرير: {ربي} أي المربي لي والمحسن إليّ {الله} أي الجامع لصفات الكمال {وقد} أي والحال أنه قد {جاءكم بالبينات} أي الآيات الظاهرات من غير لبس {من ربكم} أي الذي لا إحسان عندكم إلا منه، وكما أن ربوبيته له اقتضت عنه الاعتراف له بها فكذلك ينبغي أن تكون ربوبيته لكم داعية لكم إلى
Onların öldürmeye kesin olarak azmettiklerini görünce buna öldürme ismini verdi ve bunu son derece kınayarak şöyle dedi: {أتقتلون رجلاً} “Siz bir adamı öldürecek misiniz...” yani zahiren ve batınen adamlar içinde ulu bir kimseyi, sonra onu öldürmelerini buna zıt olan bir gerekçeye bağlayarak şöyle dedi: {أن} “...diye?” Yani şu sebeple ki: {يقول} “...dedi...” tekrar yoluyla da olsa: {ربي} “Rabbim...” yani beni yetiştiren ve bana ihsanda bulunan, {الله} “...Allah'tır...” yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayandır, {وقد} “halbuki...” yani durum şu ki o, {جاءكم بالبينات} “...size apaçık delillerle gelmiştir...” yani hiçbir şüpheye yer bırakmayan apaçık ayetlerle, {من ربكم} “...Rabbinizden.” Yani katınızdaki her nimet ancak kendisinden olan [Rabbinizden]. O'nun rabliği Musa için bunu ikrar etmeyi gerektirdiği gibi, O'nun sizin de Rabbiniz olması O'nu ikrar etmenizi gerektirir.
اعترافكم له بها.
O'nu ikrar etmenizi [gerektirir].
ولما كان كلامه هذا يكاد أن يصرح بإيمانه، وصله بما يشككهم في أمره ويوقفهم عن ضره، فقال مشيراً إلى أنه لا يخلو حاله من أن يكون صادقاً أو كاذباً، مقدماً القسم الذي هو أنفى للتهمة عنه وأدعى للقبول منه: {وإن} أي والحال أنه إن.
Onun bu sözü neredeyse imanını açıkça ortaya koyacak nitelikte olduğundan, bunu onların zihninde şüphe uyandıracak ve ona zarar vermekten onları alıkoyacak bir sözle bağladı; durumunun doğru veya yalancı olmaktan uzak olmadığını belirterek, kendisinden töhmeti en çok uzaklaştıran ve sözünün kabulünü en çok sağlayan kısmı öne alarak şöyle dedi: {وإن} “Eğer... ise.” Yani durum şu ki eğer...
ولما كان المقام لضيقه غاية الضيق بالكون بين شرور ثلاثة عظيمة: قتلهم خير الناس إذ ذاك، وإتيانهم بالعذاب، واطلاعهم على إيمانه، فأقل ما يدعوهم ذلك إلى اتهامه إن لم يحملهم على إعدامه داعية للإيجاز في الوعظ والمسارعة إلى الإتيان بأقل ما يمكن، حذف النون فقال: {يك كاذباً فعليه} أي خاصة {كذبه} يضره ذلك وليس عليكم منه ضرر، ولم يقل: أو صادقاً، وإن كان الحال مقتضياً لغاية الإيجاز لئلا يكون قد نقص الجانب المقصود بالذات حقه، فيكون قد أخل ببعض الأدب، فقال مظهراً لفعل الكون عادلاً عما له إلى ما عليهم معادلاً لما ذكره عليه ونقصه عنه إظهاراً للنصفة ودفعاً للتهمة عن نفسه: {وإن يك} حذف نونه لمثل ما مضى {صادقاً يصبكم} أي على وجه العقوبة من الله وله صدقه
Makam, o dönemin en hayırlı insanını öldürmeleri, kendilerine azabın gelmesi ve onun imanına muttali olmaları şeklindeki üç büyük şerrin arasında bulunmakla son derece daraldığından -ki bu durum onları onu idam etmeye sevk etmese bile en azından itham etmelerine yol açardı-, bu da nasihatte veciz olmayı ve mümkün olan en az ifadeyle söze koşmayı gerektirdiğinden, nûn harfini hazfederek şöyle dedi: {يك كاذباً فعليه} “o bir yalancı ise, onun aleyhinedir...” yani sadece onun aleyhinedir, {كذبه} “...yalanı.” Bu ona zarar verir, bundan size bir zarar gelmez. Halin gereği son derece veciz olmayı iktiza etse de, bizzat kastedilen tarafın hakkı eksilmesin ve böylece edebe aykırı bir durum olmasın diye 'yahut doğru sözlü ise' demedi; insafı göstermek ve töhmeti kendisinden defetmek için varlık fiilini açığa çıkarıp, lehine olanı aleyhlerine olana çevirerek, onun aleyhine zikrettiğini dengelese ve ondan eksiltse de şöyle dedi: {وإن يك} nûn harfi az önce geçtiği gibi hazfedilmiştir, {صادقاً يصبكم} “Eğer doğru sözlü ise, size isabet eder...” yani Allah'tan bir ceza olarak [isabet eder]; doğruluğu ise kendisinedir,
ينفعه ولا ينفعكم شيئاً.
ona fayda verir, size ise hiçbir fayda sağlamaz.
ولما كان العاقل من نظر لنفسه فلم يرد كلام خصمه من غير حجة، وكان أقل ما يكون من توعد من بانت مخايل صدقه البعض، قال ملزماً الحجة بالبعض، غير ناف لما فوقه إظهاراً للانصاف وأنه لم يوصله حقه فضلاً عن التعصب له نفياً للتهمة عن نفسه: {بعض الذي} وقال: {يعدكم} دون «يوعدكم» إشارة إلى أنهم إن وافوه أصابهم جميع ما وعدهموه من الخير، وإلا دهاهم ما توعدهم من الشر، والآية من الاحتباك: ذكر اختصاصه بضر الكذب أولاً دليلاً على ضده وهو اختصاصه بنفع الصدق ثانياً، وإصابتهم ثانياً دليلاً على إصابته أولاً، وسره أنه ذكر الضار في الموضعين، لأنه أنفع في الوعظ لأن من شأن النفس الإسراع في الهرب منه، ولقد قام أعظم من هذا المقام - كما في الصحيح عن عبد الله بن عمرو ﵄ أبو بكر الصديق ﵁ وهو مظهر إيمانه وقد جد الجد بتحقق الشروع في الفعل حيث اخذ المشركون بمجامع ثوب النبي ﷺ وهو يطوف بالبيت فالتزمه أبو بكر ﵁ وهو يقول هذه الآية، ودموعه
Akıllı kimse nefsi için düşünüp hasmının sözünü delilsiz reddetmeyen kişi olduğundan ve doğruluk alametleri beliren kimsenin tehdit ettiği şeylerin en azının bir kısmı olacağından, insafı göstermek, kendisinden töhmeti savuşturmak adına ona hakkını tam teslim etmediğini ve taassuptan uzak olduğunu belirtmek için daha fazlasını nefyetmeksizin bir kısmı üzerinden hücceti bağlayarak şöyle dedi: {بعض الذي} “...bir kısmı...” ve şöyle dedi: {يعدكم} “...size vaadettiklerinin...” «يوعدكم» (sizi tehdit ettiklerinin) demedi; zira şayet ona uyarlarsa kendilerine vadettiği hayrın tamamının onlara isabet edeceğine, uymazlarsa tehdit ettiği şerrin başlarına geleceğine işaret etti. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincisinde yalanın zararının ona ait olduğunu zikretmesi, ikincisinde zıddı olan doğruluğun faydasının ona ait olduğuna delildir; ikincisinde onlara isabet edeceğini zikretmesi de birincisinde ona isabet edeceğine delildir. Bunun sırrı şudur: İki yerde de zararlı olanı zikretti; zira nefsin tabiatı ondan kaçmaya acele ettiği için bu durum vaazda daha faydalıdır. Sahih'te Abdullah b. Amr'dan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiği üzere bu makamdan daha büyüğünü Ebu Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh sergilemiştir; nitekim müşrikler Kâbe'yi tavaf ederken Peygamber'in ﷺ elbisesinin yakasından tuttuklarında ve iş fiiliyata dökülüp ciddileştiğinde Ebu Bekir radıyallâhu anh imanını izhar ederek sarılmış ve sakalına gözyaşları
تجري على لحيته حتى فرج الله وقد مزقوا كثيراً من شعر رأسه ﵁.
akarken bu ayeti okumuştur; nihayet Allah bir kurtuluş vermiş, oysa müşrikler onun radıyallâhu anh başının saçından birçoğunu koparmışlardı.
ولما كان فرعون قد نسب موسى ﵊ بما زعمه من إرادته إظهار الفساد إلى الإسراف بعد ما نسبه إليه من الكذب، علل هذا المؤمن قوله هذا الحسن في شقي التقسيم بما ينطبق إلى فرعون منفراً منه مع صلاحيته لإرادة موسى ﵊ على ما زعمه فيه فرعون فقال: {إن الله} أي الذي له مجامع العظمة ومعاقد العز {لا يهدي} أي إلى ارتكاب ما ينفع واجتناب ما يضر {من هو مسرف} أي بإظهار الفساد متجاوز للحد، وكأنه ﵁ جوز أن يتأخر شيء مما توعد به فيسموه كذباً، ولذا قال {يصبكم بعض الذي يعدكم} فعلق الأمر بالمبالغة فقال: {كذاب *} لأن أول خذلانه وضلاله تعمقه في الكذب، ويهدي من هو مقتصد صادق، فإن كان كاذباً كما زعمتم ضره كذبه، ولم يهتد لوجه يخلصه، وإن كان صادقاً أصابتكم العقوبة ولم تهتدوا لما ينجيكم، لاتصافكم
Firavun, fesat çıkarma arzusu iddiasıyla Musa'yı aleyhisselâm yalanla niteledikten sonra israfla (haddi aşmakla) da nitelediğinden, bu mümin taksimin her iki şıkkındaki bu güzel sözünü Firavun'un iddia ettiği şekliyle Musa'yı aleyhisselâm kastetmeye elverişli olmakla birlikte Firavun'a tam uyan ve ondan nefret ettiren bir gerekçeye bağlayıp şöyle dedi: {إن الله} “Şüphesiz Allah...” yani azamet ve izzetin tamamına sahip olan [Allah], {لا يهدي} “...hidayet etmez...” yani faydalı olanı işlemeye ve zararlı olandan kaçınmaya [muvaffak kılmaz], {من هو مسرف} “...haddi aşan...” yani fesat çıkararak sınırı aşan kimseye. Sanki o radıyallâhu anh tehdit ettiği şeylerden bir kısmının gecikmesini ve onların bunu yalan saymasını caiz gördü; bu yüzden {يصبكم بعض الذي يعدكم} “size vaadettiklerinin bir kısmı isabet eder” demişti. Böylece işi mübalağaya bağlayıp şöyle dedi: {كذاب *} “...bir yalancıya!” Çünkü kişinin hüsranının ve sapıklığının ilki, yalanda derinleşmesidir. [Allah] itidalli ve doğru sözlü olanı ise hidayete erdirir. Şayet o iddia ettiğiniz gibi bir yalancı ise, yalanı kendisine zarar verir ve kurtuluş yolunu bulamaz; şayet doğru sözlü ise, azap size isabet eder ve siz de iki vasıfla
بالوصفين.
vasıflandığınız için sizi kurtaracak şeye muvaffak olamazsınız.
ولما خيلهم بهذا الكلام الذي يمكنه توجيهه، شرع في وعظهم إظهاراً للنصيحة لهم والتحسر عليهم فقال مذكراً لهم بنعمة الله عليهم محذراً لهم من سلبها مستعطفاً بذكر أنه منهم: {يا قوم} وعبر بأسلوب الخطاب دون التكلم تصريحاً بالمقصود فقال: {لكم الملك} ونبه على ما يعرفونه من تقلبات الدهر بقوله: {اليوم} وأشار إلى ما عهدوه من الخذلان في بعض الأزمان بقوله: {ظاهرين} أي غالبين على بني إسرائيل وغيرهم، وما زال أهل البلاء يتوقعون الرخاء، وأهل الرخاء يتوقعون البلاء، ونبه على الإله الواحد القهار الذي له ملك السماوات فملك الأرض من باب الأولى، بقوله معبراً بأداة الظرف الدالة على الاحتياج ترهيباً لهم: {في الأرض} أي أرض مصر التي هي لحسنها وجمعها المنافع كالأرض كلها، قد غلبتم الناس عليها.
Onlara farklı yönlere çekilebilecek bu sözü sunduktan sonra, kendilerine nasihat ettiğini ve hallerine acıdığını göstererek onları vaaz etmeye başladı; Allah'ın üzerlerindeki nimetini hatırlatarak, onun ellerinden alınmasından sakındırarak ve onlardan biri olduğunu zikredip şefkatlerini celbederek şöyle dedi: {يا قوم} “Ey kavmim!” Maksadı açıkça belirtmek için mütekellim yerine muhatap üslubuyla hitap edip şöyle dedi: {لكم الملك} “Mülk sizindir...” Zamanın dönekliğine dair bildikleri şeylere şu sözüyle dikkat çekti: {اليوم} “...bugün...” Bazı zamanlarda alışılagelmiş hezimete şu sözüyle işaret etti: {ظاهرين} “...üstünsünüz...” yani İsrailoğullarına ve başkalarına galipsiniz. Bela ehli daima refahı bekler, refah ehli de daima belayı bekler. Göklerin mülkünün sahibi olan, dolayısıyla evleviyetle yerin de mülkü kendisine ait olan tek ve Kahhâr olan İlaha, onları korkutmak maksadıyla muhtaçlığa delalet eden zarf edatını kullanarak şu sözüyle dikkat çekti: {في الأرض} “...yeryüzünde...” yani güzelliği ve menfaatleri toplaması bakımından sanki bütün yeryüzü gibi olan Mısır topraklarında insanlara galip geldiniz.
ولما علم من هذا أنهم لا يملكون جميع الكون، تسبب عنه أن المالك للكل هو الإله الحق والملك المطلق الذي لا مانع لما يريد، فلا ينبغي لأحد من عبيده أن يتعرض إلى ما لا قبل له به من سخطه، فلذلك قال: {فمن ينصرنا} أي أنا وأنتم، أدرج نفسه فيهم عن ذكر الشر بعد إفراده لهم بالملك إبعاداً للتهمة وحثاً على قبول النصيحة: {من بأس الله} أي الذي له الملك كله، ونبه بأداة الشك على أن عذابه لهم أمر ممكن، والعاقل من يجوز الجائز ويسعى
Bundan onların bütün evrene malik olmadıkları anlaşılınca, her şeyin malikinin gerçek İlah ve dilediğine hiçbir engel bulunmayan mutlak Hükümdar olduğu neticesi doğdu; dolayısıyla kullarından hiçbirinin O'nun karşı konulamaz gazabına maruz kalmaması gerekir. Bu sebeple şöyle dedi: {فمن ينصرنا} “Peki bize kim yardım eder...” yani bana ve size; töhmeti uzaklaştırmak ve nasihati kabule teşvik etmek için mülkü onlara tahsis ettikten sonra şer zikredilirken kendini de onların arasına dahil etti: {من بأس الله} “...Allah'ın azabından...” yani bütün mülkün sahibi olan [Allah'ın azabından]. O'nun azabının kendilerine gelmesinin mümkün bir husus olduğuna şüphe edatıyla dikkat çekti; nitekim akıllı kimse caiz olanı caiz görüp
في التدرع منه فقال: {إن جاءنا} أي غضباً لهذا الذي يدعي أنه أرسله، ويجوز أن يكون صادقاً، بل يجب اعتقاد ذلك لما أظهره من الدلائل، وفي قوله هذا تسجيل عليهم بأنهم يعرفون أن الله ملك الملوك ورب الأرباب، وكذا قول موسى ﵇ {لقد علمت ما أنزل هؤلاء إلا رب السماوات والأرض} [الاسراء: ١٠٢] وأن ادعاء فرعون الإلهية إنما هو محض عناد.
ondan korunmaya çalışandır. Şöyle dedi: {إن جاءنا} “...şayet bize gelirse?” Yani kendisini gönderdiğini iddia eden bu kimse sebebiyle olan bir gazap [gelirse]. Onun doğru olması mümkündür, bilakis ortaya koyduğu deliller sebebiyle buna inanmak vaciptir. Bu sözünde, Allah'ın mülklerin Meliki ve rablerin Rabbi olduğunu bildiklerine dair aleyhlerine bir tescil vardır; nitekim Musa'nın aleyhisselâm {لقد علمت ما أنزل هؤلاء إلا رب السماوات والأرض} “Andolsun sen de bildin ki bunları ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir” [İsrâ: 102] sözü de böyledir ve Firavun'un ilahlık iddiası sadece kuru bir inattan ibarettir.
ولما سمع فرعون ما لا طعن له فيه، فكان بحيث يخاف من بقية قومه إن أفحش في أمر هذا المؤمن، فتشوف السامع لجوابه، أخبر تعالى أنه رد رداً دون رد بقوله: {قال فرعون} أي لقومه جواباً لما قاله هذا المؤمن دالاً بالحيدة عن حاق جوابه على الانقطاع بالعجز عن نقض شيء من كلامه: {ما أريكم} أي من الآراء {إلا ما أرى} أي إنه الصواب على قدر مبلغ علمي، أي إن ما أظهرته لكم هو الذي أبطنه. ولما كان في كلام المؤمن تعريض في أمر الهداية، وكان الإنسان ربما يتوافق قلبه ولسانه، ويكون تطابقهما على ضلال، قال: {وما أهديكم} أي بما أشرت به من قتل موسى ﵇ وغيره {إلا سبيل الرشاد *} أي الذي أرى أنه صواب، لا أبطن شيئاً وأظهر غيره، وربما يكون في هذا تنبيه لهم على ما يلوح
Firavun itiraz edemeyeceği bir söz işitince ve bu müminin işinde aşırıya kaçarsa kavminin geriye kalanından korkacak bir durumda olunca, dinleyen de onun cevabını merak ettiğinden [Allah] Teâlâ onun zayıf bir karşılıkla cevap verdiğini şu buyruğuyla bildirdi: {قال فرعون} “Firavun dedi ki:” Yani bu müminin söylediğine cevap olarak kavmine, sözünün hiçbir noktasını çürütememenin getirdiği acziyetle asıl cevaptan saparak şöyle dedi: {ما أريكم} “Ben size göstermiyorum...” yani görüş olarak, {إلا ما أرى} “...kendi gördüğümden başkasını...” yani bilgimin eriştiği kadarıyla doğru olduğunu gördüğümden [başkasını]; yani size açıkladığım şey içimde gizlediğim şeyin ta kendisidir. Müminin sözünde hidayet meselesine dair üstü kapalı bir tariz bulunduğundan ve insanın kalbi ile dili bazen uyuşup bu mutabakat da bir sapıklık üzere olabileceğinden şöyle dedi: {وما أهديكم} “ve ben sizi ulaştırmıyorum...” yani Musa'yı aleyhisselâm öldürme teklifim ve diğer hususlarla, {إلا سبيل الرشاد *} “...doğruluk yolundan başkasına.” Yani doğru olduğunu gördüğüm [yoldan başkasına]; bir şeyi gizleyip başka bir şeyi açığa vurmuyorum. Muhtemelen bunda, müminin sözlerinden sezilen şeylere karşı
من كلام المؤمن لأنه ارتاب في أمره، وفي هذا أنه في غاية الرعب من أمر موسى ﵇ لاستشارته لقومه في أمره واحتمال هذه المراجعات التي يلوح منها أنه يكاد ينفطر غيظاً منه ولكنه يتجلد.
onlar için bir dikkat çekme de vardır; çünkü onun durumundan şüphelenmişti. Bu ifadede, onun kavmiyle Musa'nın aleyhisselâm durumunu istişare etmesi ve neredeyse öfkeden çatlayacak durumda olduğunu hissettiren bu karşılıklı konuşmalara katlanıp sabırlı görünmeye çalışması sebebiyle Musa'nın aleyhisselâm durumundan son derece korktuğu anlaşılmaktadır.
ولما ظهر لهذا المؤمن ﵁ أن فرعون ذل لكلامه، ولم يستطع مصارحته، ارتفع إلى أصرح من الأسلوب الأول فأخبرنا تعالى عنه بقوله مكتفياً في وصفه بالفعل الماضي لأنه في مقام الوعظ الذي ينبغي أن يكون من أدنى متصف بالإيمان بعد أن ذكر عراقته في الوصف لأجل أنه كان في مقام المجاهدة والمدافعة عن الرسول عليه وعلى نبينا أفضل الصلاة والسلام الذي لا يقدم عليه إلا راسخ القدم في الدين: {وقال الذي آمن} أي بعد قول فرعون هذا الكلام الذي هو أبرد من الثلج الذي دل على جهله وعجزه وذله {يا قوم} وأكد لما رأى عندهم من إنكار أمره وخاف منهم من اتهامه فقال: {إني أخاف عليكم} أي من المكابرة في أمر موسى ﵊. ولما كان أقل ما يخشى يكفي العاقل، وكانت قدرة الله سبحانه عليهم كلهم على حد سواء لا تفاوت فيها فكان هلاكهم كلهم كهلاك نفس واحدة، أفرد فقال: {مثل يوم الأحزاب *} مع أن إفراده أروع وأقوى في التخويف وأفظع للاشارة إلى قوة الله تعالى وأنه قادر على
Bu mümin radıyallâhu anh, Firavun'un kendi sözü karşısında boyun eğdiğini ve kendisine açıkça karşı çıkamadığını görünce ilk üsluptan daha açık bir dereceye yükseldi. [Allah] Teâlâ, peygamberi -bizim peygamberimize ve ona salât ve selamın en faziletlisi olsun- müdafaa etme ve cihad makamında bulunduğu için onun bu vasıftaki köklülüğünü zikrettikten sonra, imanın en alt mertebesine sahip kimseden bile sadır olması gereken vaaz makamında bulunması sebebiyle geçmiş zaman fiiliyle nitelendirmekle yetinerek onun hakkında şöyle haber verdi: {وقال الذي آمن} “İman etmiş olan adam dedi ki:” Yani Firavun'un cehaletine, acziyetine ve zilletine delalet eden kardan daha soğuk bu sözünden sonra: {يا قوم} “Ey kavmim!” Onların onun durumunu inkâr ettiklerini gördüğünde ve kendisini itham etmelerinden korktuğunda tekit ederek şöyle dedi: {إني أخاف عليكم} “Doğrusu ben sizin için korkuyorum;” yani Musa'nın aleyhisselâm davasına karşı inat etmekten [korkuyorum]. Sakınılacak şeylerin en azı akıllıya yettiğinden ve Allah Teâlâ'nın onların tamamı üzerindeki kudreti hiçbir fark olmaksızın eşit olup hepsinin helaki tek bir nefsin helaki gibi olduğundan müfred getirerek şöyle dedi: {مثل يوم الأحزاب *} “...o toplulukların günü gibi (bir günden).” Halbuki müfred getirilmesi Allah Teâlâ'nın kuvvetine ve onları çok az bir zamanda
إهلاكهم في أقل زمان.
helak etmeye gücü yettiğine işaret etmek için daha dehşet verici, korkutmada daha güçlü ve daha ürperticidir.
ولما أجمل فصل وبين أو بدل بعد أن هول، فقال بادئاً بمن كان عذابهم مثل عذابهم، ودأبهم شبيهاً بدأبهم: {مثل دأب} أي عادة {قوم نوح} أي فيما دهمهم من الهلاك الذي محقهم فلم يطيقوه مع ما كان فيهم من قوة المحاولة والمقاومة لما يريدونه {وعاد وثمود} مع ما بلغكم من جبروتكم. ولما كان هؤلاء أقوى الأمم، اكتفى بهم وأجمل من بعدهم فقال: {والذين} وأشار بالجار إلى التخصيص بالعذاب لئلا يقال: هذه عادة الدهر، فقال: {من بعدهم} أي بالقرب من زمانهم لا جميع من جاء بعدهم.
Korkuttuktan sonra mücmel kıldığı şeyi tafsil edip beyan etti veya bedel yaptı; azapları bunların azabına, adetleri de bunların adetine benzeyen kimselerle başlayarak şöyle dedi: {مثل دأب} “...âdeti gibi...” yani gidişatı [gibi], {قوم نوح} “...Nuh kavminin...” yani arzuladıkları şeylere karşı koyma ve direnme güçleri bulunmasına rağmen güç yetiremeyip kendilerini kökünden kazıyan başlarına gelen helak hususunda [onların durumu gibi], {وعاد وثمود} “...ve Âd ve Semûd'un...” zorbalıkları size ulaşmış olan [bu kavimlerin durumu gibi]. Bunlar en güçlü ümmetler olduğu için onlarla yetindi ve onlardan sonrakileri mücmel bırakarak şöyle dedi: {والذين} “...ve kimselerin.” 'Bu zamanın adetidir' denilmesin diye azabın tahsisine harf-i cer ile işaret ederek şöyle dedi: {من بعدهم} “...onlardan sonra gelen...” Yani onlardan sonra gelenlerin tamamını değil, onların zamanına yakın olanları [kastederek].
ولما كان التقدير: أهلكهم الله وما ظلمهم، عبر عنه تعميماً مقروناً بما تضمنه من الخبر بدليله فقال: {وما الله} أي الذي له الإحاطة بأوصاف الكمال. ولما كان في مقام الوعظ لهم ومراده ردهم عن غيهم بكل حال، علق الأمر بالإرادة لأنها متى ارتفعت انتفى الظلم، ونكر تعميماً فقال: {يريد ظلماً} أي يتجدد منه أن يعلق إرادته وقتاً ما بنوع ظلم {للعباد *} لأن أحد لا يتوجه أبداً إلى أنه يظلم عبيده الذين هم تحت قهره، وطوع مشيئته وأمره، ومتى لم يعرفوا حقه وأرادوا البغي على من يعرف حقه عاقبهم ولا بد، وإلا كان كفه ظلماً
Takdiri 'Allah onları helak etti ve onlara zulmetmedi' şeklinde olduğundan, bunu kapsadığı haberin deliliyle birlikte genel bir ifadeyle zikredip şöyle buyurdu: {وما الله} “Oysa Allah... değildir.” Yani kemal sıfatlarını kuşatmış olan [Allah]. Onlara vaaz makamında olduğu ve maksadı her halükarda onları azgınlıklarından döndürmek olduğu için işi iradeye bağladı; zira irade ortadan kalktığında zulüm de yok olur. Genelleştirmek için de nekra getirerek şöyle dedi: {يريد ظلماً} “...bir zulüm istemez...” yani herhangi bir vakitte iradesini bir nevi zulme bağlaması O'ndan sadır olmaz, {للعباد *} “...kulları için.” Çünkü hiç kimse kendi kahredici gücü altında, meşietine ve emrine boyun eğmiş olan kullarına zulmetmeye asla yönelmez. Onlar O'nun hakkını bilmeyip O'nun hakkını bilen kimseye saldırmak istediklerinde ise onları mutlaka cezalandırır; aksi takdirde O'nun engellememesi,
للمبغي عليهم.
kendilerine saldırılanlara zulüm olurdu.
ولما أشرق من آفاق هذا الوعظ شمس البعث ونور الحشر، لأنه لا يسوغ أصلاً أن ملكاً يدع عبيده يبغي بعضهم على بعض من غير إنصاف بينهم ونحن نرى أكثر الخلق يموت مقهوراً من ظالمه، ومكسوراً من حاكمه، فعلم قطعاً أن الموت الذي لم يقدر ولا يقدر أحد أصلاً أن يسلم منه إنما هو سوق إلى دار العرض وساحة الجزاء للقرض - كما جرت به عادة الملوك إذا وكلوا بمن يأمرون باحضاره إليهم لعرضه عليهم ليظهر التجلي في صفات الجبروت والعدل، ومظاهر الكرم الفضل قال: {ويا قوم} ولما كانوا منكرين للبعث أكد فقال: {إني أخاف} وعبر بأداة الاستعلاء زيادة في التخويف فقال: {عليكم} ولما كان قد سماه فيما مضى بالتلاقي والآزفة لما ذكر، عرف هنا أن الخلق فيه وجلون خائفون وأنهم لكثرة الجمع ينادُون وينادَون للرفعة أو الضعة وغير ذلك من الأمور المتنوعة التي مجموعها يدل على ظهور الجبروت وذل الخلق لما يظهر لهم من الكبرياء والعظموت فقال: {يوم التناد *} أي أهواله وما يقع فيه، فينادي الجبار سبحانه بقوله {ألم أعهد إليكم يا بني آدم أن لا تعبدو الشيطان} وينادونه «بلى يا ربنا» وتنادي الملائكة بصوت يسمعه من بعد كما يسمعه من قرب «يا فلان ابن فلان أقبل لفصل النزاع» وينادي ذلك العبد «ألا سمعاً وطاعة» وينادي الفائز «ألا نعم أجر العاملين» وينادي الخائب «ألا بئس منقلب الظالمين» وينادي أصحاب الأعراف وأهل الجنة أهل النار وأهل النار أهل الجنة وينادي الكل حين يذبح الموت، ويدعى كل أناس بإمامهم، وتتنادى الملائكة وقد أحاطوا بالثقلين صفوفاً مترتبة ترتب السماوات التي كانوا بها بالتسبيح والتقديس، وترتفع الأصوات بالضجيج، بعضهم بالسرور وبعضهم بالويل والثبور، وتنادي ألسن النيران: أي الجبارون أين المتكبرون، وتنادي الجنة، أين المشمرون في مرضاة الله والصابرون، فيا له يوماً يذل فيه العصاة العتاة ويعز المنكسرة قلوبهم من أجل الله وقرأ ابن عباس ﵄ في آخرين بتشديد الدال من التناد على أنه مصدر تنادّ من ند البعير - إذا هرب ونفر، وهو كقوله يوم
Bu öğüdün ufuklarından yeniden dirilişin güneşi ve haşrin nuru doğunca -çünkü bir hükümdarın, kullarını aralarında adalet sağlamaksızın birbirlerine zulmeder halde bırakması asla caiz olamaz; nitekim biz yaratılmışların çoğunun zalimi tarafından ezilmiş ve hâkimi tarafından mağdur edilmiş olarak öldüğünü görmekteyiz; böylece kesin olarak anlaşıldı ki, hiç kimsenin kendisinden kurtulmaya güç yetiremediği ve yetiremeyeceği ölüm, ancak cebbarlık ve adalet sıfatlarının tecellisi ile cömertlik ve lütuf tezahürlerinin ortaya çıkması için huzura arz edilmesini emrettikleri kimseleri görevlendiren hükümdarların âdetinde olduğu gibi, arz yurduna ve karşılıkların verileceği ceza meydanına sevk edilmektir- şöyle dedi: {ويا قوم} “Ey kavmim!” Onlar yeniden dirilişi inkâr ettikleri için pekiştirerek şöyle dedi: {إني أخاف} “Gerçekten ben korkuyorum” Korkutmayı artırmak için üstünlük bildiren edatla ifade ederek şöyle dedi: {عليكم} “sizin adınıza” Daha önce geçen yerde zikredilen hususlardan dolayı onu kavuşma günü ve yaklaşan gün olarak isimlendirdiği gibi, burada da yaratılmışların o günde ürperti ve korku içinde olduklarını; kalabalığın çokluğundan dolayı yükselme veya alçalma için ve hepsi birden cebbarlığın zuhuruna, kendilerine beliren büyüklük ve azamet karşısında mahlûkatın zilletine delalet eden daha başka çeşitli durumlar için birbirlerine sesleneceklerini ve kendilerine seslenileceğini bildirdi ve şöyle buyurdu: {يوم التناد *} “o feryat gününden [birbirinize çağrışacağınız günden]!” Yani onun dehşetlerinden ve onda vuku bulacak şeylerden [korkuyorum]. Nitekim Cebbar olan [Allah] Teâlâ şu sözüyle seslenir: {ألم أعهد إليكم يا بني آدم أن لا تعبدو الشيطان} “Ey Âdemoğulları! Size şeytana kulluk etmeyin diye ahdetmedim mi?” Onlar da O'na: «Evet, ey Rabbimiz!» diye seslenirler. Melekler, yakındakinin işittiği gibi uzaktakinin de işiteceği bir sesle: «Ey falan oğlu falan! Hükmün verilmesi için gel!» diye seslenirler. O kul da: «Başüstüne, itaat ettim!» diye seslenir. Kazanan kimse: «Çalışanların mükâfatı ne güzeldir!» diye seslenir; kaybeden kimse ise: «Zalimlerin dönüş yeri ne kötüdür!» diye feryat eder. A'râf ehli seslenir, cennetlikler cehennemliklere, cehennemlikler de cennetliklere seslenir. Ölüm boğazlandığında herkes seslenir, her insan topluluğu önderleriyle çağrılır. Melekler tesbih ve takdis ile içinde bulundukları semaların düzeni gibi düzenli saflar halinde insanları ve cinleri kuşatmış olarak birbirlerine seslenirler; sesler bir uğultuyla yükselir, kimi sevinçle, kimi helak ve hüsran feryatlarıyla. Ateşin dilleri: «Nerede o zorbalar, nerede o kibirliler!» diye seslenir; cennet ise: «Nerede Allah'ın rızası uğrunda gayret gösterenler ve sabredenler!» diye seslenir. İsyan eden azgınların zelil olduğu, Allah için kalpleri kırık olanların ise aziz kılındığı o gün ne dehşetlidir! İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve diğer bazı kimseler, 'et-Tenâd' kelimesini devenin kaçıp ürkmesi anlamına gelen 'nedde' (ندّ) fiilinden türeyen 'tenâdd' (تنادّ) masdarı olarak dâl harfinin şeddesiyle [et-Tenâdd] şeklinde okumuştur. Bu da O'nun "o gün..." buyruğu gibidir.
{يفر المرء من أخيه} [عبس: ٣٤] وتقدم في حذف ياء التلاق وإثباتها ما يمكن الفطن تنزيله هنا. ولما كانت عادة المتنادين الإقبال، وصف ذلك اليوم بضد ذلك لشدة الأهوال فقال مبدلاً أو مبيناً:
{يفر المرء من أخيه} “Kişinin kardeşinden kaçacağı gün” [Abese: 34] buyruğu gibidir. 'Telâk' kelimesindeki yâ harfinin hazfi ve ispatı hususunda daha önce geçen açıklamalar, anlayış sahibi kimse tarafından buraya da tatbik edilebilir. Birbirine seslenenlerin adeti yönelmek olduğu halde, dehşetlerin şiddetinden ötürü o günü bunun zıddıyla niteleyip bedel veya beyan olarak şöyle buyurdu:
{يوم تولون مدبرين} أي حين تخرج ألسنة النيران فتخطف أهل الكفران، وتزفر زفرات يخر أهل الموقف من خشيتها، فترى كل أمة جاثية ويفرون فلا يقصدون مكاناً إلا وجدوا به الملائكة صافين كما قال تعالى {والملك على أرجائها} [الحاقة: ١٧] وينادي المنادي {يا معشر الجن والإنس إن استطعتم أن تنفذوا من أقطار السماوات والأرض فانفذوا لا تنفذون إلا بسلطان} [الرحمن: ٣٣] .
{يوم تولون مدبرين} “Arkanıza dönüp kaçacağınız gün...” Yani ateşin dilleri çıkıp küfür ehlini yakaladığı ve mahşer ehlinin korkusundan yere yığılacağı öyle uğultular çıkardığı zaman [kaçacağınız gün]. Böylece her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün; kaçarlar fakat yöneldikleri her yerde melekleri saf tutmuş olarak bulurlar; nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {والملك على أرجائها} “Melekler de onun kenarlarındadır” [Hâkka: 17]. Ve bir münadi şöyle seslenir: {يا معشر الجن والإنس إن استطعتم أن تنفذوا من أقطار السماوات والأرض فانفذوا لا تنفذون إلا بسلطان} “Ey cin ve insan topluluğu! Göklerin ve yerin sınırlarını aşıp geçmeye gücünüz yetiyorsa haydi geçin! Ama bir güç olmaksızın geçemezsiniz” [Rahmân: 33].
ولما كان المدبر إنما يقصد في إدباره معقلاً يمنعه ويستره أو فئة تحميه وتنصره، قال مبيناً حالهم: {ما لكم من الله} أي الملك الجبار الذي لا ند له، وأعرق في النفي فقال: {من عاصم} أي مانع يمنعكم مما يراد فما لكم من عاصم أصلاً، فإنه سبحانه يجير ولا يجار عليه.
Arkasını dönüp kaçan kimse kaçışında ancak kendisini engelleyip saklayacak bir sığınak veya kendisini koruyup yardım edecek bir topluluk aradığından, onların halini açıklayarak şöyle dedi: {ما لكم من الله} “...Sizi Allah'a karşı...” yani dengi olmayan o Cebbâr Melik'e karşı, -nefyi kökleştirerek şöyle dedi:- {من عاصم} “...hiçbir koruyan yoktur.” Yani murat edilen şeyden sizi menedecek hiçbir koruyucu, hiçbir şekilde sizin için bir koruyucu yoktur; zira O sübhânehu himaye eder, fakat O'na karşı kimse himaye edilemez.
ولما كان التقدير: لضلالكم في الدنيا فإن حالكم في ذلك اليوم مكتسب من احوالكم في هذا اليوم، عطف عليه قوله معمماً: {ومن يضلل اللهُ} أي الملك المحيط بكل شيء الباطن في اردية الجلال الظاهر في مظاهر القهر والجمال، إضلالاً جبله عليه فهو في غاية البيان - بما أشار إليه الفلك {فما له من هاد *} أي إلى شيء ينفعه بوجه من الوجوه، وأما الضلال العارض فيزيله الله لمن يشاء من عباده، وهذا لا يعرف إلا بالخاتمة كما قاله الإمام أبو الحسن الأشعري: فمن مات على شيء فهو مجبول عليه.
Takdiri 'Dünyadaki sapıklığınız sebebiyle o gündeki haliniz bu gündeki hallerinizden kazanılmıştır' şeklinde olduğundan, genel bir ifadeyle şu buyruğunu buna atfetti: {ومن يضلل اللهُ} “Allah kimi saptırırsa...” yani her şeyi kuşatan, celal örtülerinde gizli, kahir ve cemal tecellilerinde zahir olan Melik, fıtratına yerleştirdiği ve feleğin işaret ettiği üzere son derece açık olan bir saptırmayla [kimi saptırırsa], {فما له من هاد *} “...artık onun için bir hidayet edici yoktur.” Yani hiçbir veçhile kendisine fayda verecek bir şeye [ulaştırıcı yoktur]. Arızi sapıklığa gelince, Allah onu kullarından dilediği kimseden giderir. İmam Ebu'l-Hasan el-Eş'arî'nin dediği gibi bu ancak son nefesle bilinir: Kim ne üzere ölürse, o fıtrat üzere yaratılmıştır.
ولما كان حاصل ما مضى من حالهم في أمر موسى ﵇ أنه جاءهم بالبينات فشكوا فيها، وختم بتحذيرهم من عذاب الدنيا والآخرة، عطف عليه شك آبائهم في مثل ذلك، فقال مبيناً أنهم مستحقون لما حذر منه العذاب ليشكروا نعمة الله في إمهاله إياهم ويحذروا نقمته إن تمادوا وأكد لأجل إنكارهم أن يكونوا أتو ببينة، وافتتح بحرف التوقع لأن حالهم اقتضت توقع ذلك ودعت إليه: {ولقد جاءكم} أي جاء آباءكم يا معشر القبط، ولكنه عبر بذلك دلالة على أنهم على مذهب الآباء كما جرت به العادة من التقليد، ومن أنهم على طبائعهم لا سيما إن كانوا لم يفارقوا مساكنهم: {يوسف} أي نبي الله ابن نبي الله يعقوب ابن نبي الله إسحاق بن خليل الله إبراهيم عليهم وعلى نبينا أفضل الصلاة وأتم التسليم.
Musa aleyhisselâm hakkındaki hallerinin özeti, Musa'nın kendilerine apaçık delillerle gelmesi ve onların bunlarda şüphe etmesi olup söz de onları dünya ve ahiret azabından sakındırmakla tamamlandığından; Allah'ın kendilerine mühlet verme nimetine şükretsinler ve aşırı giderlerse O'nun intikamından sakınsınlar diye uyardığı azabı hak ettiklerini beyan etmek üzere, atalarının da benzer husustaki şüphesini buna atfetti. Kendilerine bir delil geldiğini inkâr etmeleri sebebiyle sözü tekit etti ve halleri bunu beklemeyi gerektirip buna çağırdığı için beklenti harfiyle söze başlayarak şöyle dedi: {ولقد جاءكم} “Andolsun ki size gelmişti...” yani ey Kıptîler topluluğu, atalarınıza gelmişti; fakat taklit adet olduğu ve yurtlarından ayrılmadıkları sürece özellikle onların tabiatları üzere oldukları için ataların mezhebi üzere olduklarını belirtmek üzere böyle ifade etti: {يوسف} “...Yusuf...” Yani Allah'ın peygamberi oğlu Allah'ın peygamberi Yakub oğlu Allah'ın peygamberi İshak oğlu Allah'ın dostu İbrahim'in oğlu -peygamberimize ve onların üzerine salâtın en faziletlisi, selamın en tamı olsun-.
ولما لم يكن مجيئه مستغرقاً لما تقدم موسى ﵇ من الزمان أدخل الجار فقال: {من قبل} أي قبل زمن موسى ﵇: {بالبينات} أي الآيات الظاهرات ولا سيما في أمر يوم التناد {فما زلتم} بكسر الزاي من زال يزال أي ما برحتم أنتم تبعاً لآبائكم {في شك} أي محيط بكم لم تصلوا إلى رتبة الظن {مما جاءكم به} من التوحيد وما يتبعه، ودل على تمادي شكهم بقوله: {حتى إذا هلك} وكأنه عبر بالهلاك إيهاماً لهم أنه غير معظم له، وأنه إنما يقول ما يشعر بالتعظيم لأجل محض النصيحة والنظر في العاقبة {قلتم} أي
Onun gelişi Musa'dan aleyhisselâm önceki zamanın tamamını kapsamadığı için harf-i cer dahil ederek şöyle dedi: {من قبل} “...daha önce...” yani Musa'nın aleyhisselâm zamanından önce, {بالبينات} “...apaçık delillerle...” yani özellikle feryat günü meselesinde apaçık ayetlerle [gelmişti]. {فما زلتم} zâ harfinin kesresiyle (zâle yezâlü'den) yani siz atalarınıza tabi olarak devam edip durdunuz, {في شك} “...bir şüphe içinde...” yani zann mertebesine bile ulaşamayacak derecede sizi kuşatan [bir şüphe içinde], {مما جاءكم به} “...size getirdiği şeylerden...” tevhid ve ona tabi olan hususlardan. Şüphelerindeki ısrarlarına şu buyruğuyla işaret etti: {حتى إذا هلك} “Nihayet o vefat edince...” Onu yüceltmediği vehmini vermek ve yüceltme hissettiren şeyleri sadece sırf nasihat ve akıbeti düşünme adına söylediğini hissettirmek için sanki 'helak oldu' tabirini kullandı: {قلتم} “dediniz ki:” Yani
من عند أنفسكم بغير دليل كراهة لما جاء به وتضجرا منه جهلاً بالله تعالى: {لن يبعث الله} أي الذي له صفات الكمال.
Allah Teâlâ hakkındaki cehaletiniz yüzünden, getirdiği şeyleri kerih görerek ve ondan bıkarak hiçbir delil olmaksızın kendi kendinize [şöyle dediniz]: {لن يبعث الله} “Allah asla göndermez...” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah],
ولما كان مرادهم استغراق النفي حتى لا يقع البعث في زمن من الأزمان وإن قل، أدخل الجار فقال: {من بعده} أي يوسف ﵇ {رسولا} وهذا ليس إقراراً منهم برسالته، بل هو ضم منهم إلى الشك في رسالته التكذيب برسالة من بعده، والحجر على الملك الأعظم في عباده وبلاده والإخبار عنه بما ينافي كماله.
Maksatları, ne kadar az olursa olsun hiçbir zamanda elçi gönderilmeyecek şekilde nefyi genelleştirmek olduğundan harf-i cer dahil ederek şöyle dedi: {من بعده} “...ondan sonra...” yani Yusuf'tan aleyhisselâm sonra, {رسولا} “...bir elçi.” Bu, onların onun peygamberliğini ikrar etmeleri demek değildir; bilakis onun risaletindeki şüphelerine, ondan sonrakinin risaletini yalanlamayı, kulları ve memleketleri üzerinde en yüce Hükümdara sınır çizmeyi ve O'nun kemaline aykırı şeyleri O'na isnat etmeyi eklemeleridir.
ولما كان كأنه قيل: هذا ضلال عظيم هل ضل أحد مثله؟ أجيب بقوله: {كذلك} أي مثل هذا الضلال العظيم الشأن {يضل} وأبرز الاسم ولم يضمره لئلا يخص الإضلال بالحيثية الماضية، وجعله الجلالة تعظيماً للأمر لصلاحية الحال لذلك وكذا ما يأتي بعده {الله} أي بما له من صفات القهر {من هو مسرف} أي متعال في الأمور خارج عن الحدود طالب للارتفاع عن طور البشر.
Sanki 'Bu çok büyük bir sapıklıktır, bunun gibi sapan başka kimse var mıdır?' denilmiş gibi şu buyrukla cevap verildi: {كذلك} “İşte böyle...” yani bu derece büyük bir sapıklık gibi, {يضل} “...saptırır...” Saptırmayı geçmiş durumla sınırlandırmamak için ismi zamir yapmayıp açıkça getirdi; halin buna uygunluğu ve bundan sonrakiler sebebiyle meseleyi tazim etmek için lafza-i celal kıldı: {الله} “...Allah...” yani kahredici sıfatlarıyla, {من هو مسرف} “...haddi aşan...” yani işlerde haddi aşan, sınırların dışına çıkan ve beşer mertebesinden yukarı çıkmak isteyen,
ولما كان السياق للشك في الرسالة والقول بالظن الذي يلزم منه اتهام القادر سبحانه بالعجز أو مجانبة الحكمة قال: {مرتاب *}
Sözün akışı risalette şüphe etmeye ve Kâdir olan Zât'ı sübhânehu acziyetle veya hikmetten uzak olmakla itham etmeyi gerektiren zanna dayalı söze dair olduğundan şöyle buyurdu: {مرتاب *} “...şüpheci kimseyi.”
أي يشك فيما لا يقبل الشك ويتهم غيره بما لا حظّ للتهمة فيه، أي ديدنه التذبذب في الأمور الدينية، فلا يكاد يحقق أمراً من الأمور، ولا إسراف ولا ارتياب أعظم من حال المشرك فإنه منع الحق أهله وبذله لمن لا يستحقه بوجه، وهذه الآية دليل على أن القبط طول الدهر على ما نشاهده من أنه لا ثقة بدخولهم في الدين الحق، ولا ثبات لهم في الأعمال الصالحة.
Yani şüphe kabul etmeyecek şeyde şüphe eder ve başkasını töhmet payı olmayan bir hususla itham eder; yani onun âdeti dinî konularda bocalayıp durmaktır, hiçbir meseleyi tam olarak tahkik edip netleştiremez. Müşrikin durumundan daha büyük bir haddi aşma (israf) ve şüphecilik (irtiyâb) olamaz; çünkü o, hakkı ehlinden menetmiş ve onu hiçbir şekilde hak etmeyen kimseye sarf etmiştir. Bu ayet, Kıptîlerin zaman boyunca -müşahede ettiğimiz üzere- hak dine girmelerine güven olmayacağına ve salih amellerde sebat gösteremeyeceklerine bir delildir.
ولما ظهر ظهوراً لا يحتمل شكاً بما أتى به موسى ﵇ من البينات أن شكهم في رسالة الماضي وجزمهم في الحكم بنفي رسالة الآتي أعظم ضلال وأنه من الجدال الذي لا معنى له إلا فتل المحق عما هو عليه من الحق إلى ما عليه المجادل من الضلال، وصل بذلك قوله على سبيل الاستنتاج ذماً لهم بعبارة تعم غيرهم: {الذين} أي جدال من {يجادلون} أي يقاتلون ويخاصمون خصاماً شديداً {في آيات الله} أي المحيطة بأوصاف الكمال لا سيما الآيات الدالة على يوم التناد، فإنها أظهر الآيات على وجوده سبحانه وعلى ما هو عليه من الصفات والأفعال وما يجوز عليه أو يستحيل.
Musa'nın aleyhisselâm getirdiği apaçık delillerle, onların geçmişteki risalette şüphe etmelerinin ve gelecekteki risaleti nefyetme yönündeki kesin hükümlerinin en büyük sapıklık olduğu ve bunun, hak sahibini bulunduğu haktan cedelleşenin bulunduğu sapıklığa çevirmekten başka bir anlamı olmayan bir mücadeleden ibaret bulunduğu şüphe götürmez biçimde ortaya çıkınca, bunu bir netice olarak ve başkalarını da içine alan umumi bir ifadeyle onları yermek üzere şu buyruğuna bağladı: {الذين} Yani şu kimselerin mücadelesi ki; {يجادلون} “mücadele edenler...” yani şiddetli bir şekilde çekişip savaşanlar, {في آيات الله} “Allah'ın ayetleri hakkında...” yani kemal sıfatlarını kuşatan ayetleri, bilhassa o Feryat ve Çağrışma Günü'ne (Yevmü't-Tenâd) delalet eden ayetler hakkında [mücadele ederler]. Çünkü onlar, Allah'ın sübhânehu varlığına, sahip olduğu sıfat ve fiillerine, O'nun hakkında caiz veya muhal olan şeylere dair ayetlerin en açığıdır.
ولما كان الجدال بالتي هي أحسن مشروعاً، وهو بما أمر به
En güzel şekilde mücadele etmek meşru olup emredilen şeylerden olduğundan,
قال: {بغير سلطان} أي تسليط ودليل {أتاهم} أي من عند من له الأمر كله {كبر} أي عظم هو، أي الجدال المقدر مضافاً قبل {الذين} وبين ما أبهم من هذا العظم بتمييز محول عن الفاعل فقال: {مقتاً عند الله} أي الملك الأعظم {وعند الذين آمنوا} أي الذين هم خاصته.
şöyle buyurdu: {بغير سلطان} “kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın...” yani hiçbir yetki ve delil olmadan, {أتاهم} “kendilerine gelen...” yani bütün emirlerin sahibi olan [Allah] katından [gelmiş bir delil olmaksızın]. {كبر} “Büyük oldu...” yani o, -{الذين} lafzından önce takdir edilen 'cedel' (mücadele)- büyüdü. Bu büyüklükten müphem olan şeyi, failden dönüştürülmüş bir temyiz ile açıklayarak şöyle buyurdu: {مقتاً عند الله} “...Allah katında bir gazap olarak...” yani en yüce Hükümdar katında, {وعند الذين آمنوا} “...ve iman edenlerin katında...” yani O'nun has kulları katında [büyüdü].
ولما كان فاعل هذا لا يكون إلا مظلم القلب، فكان التقدير: أولئك طبع الله على قلوبهم، وصل به استنئافاً قوله: {كذلك} أي مثل هذا الطبع العظيم {يطبع} أي يختم ختماً فيه العطب {الله} أي الذي له جميع العظمة {على كل قلب} ولما كان فعل كل ذي روح إنما هو بقلبه، نسب الفعل إليه في قراءة أبي عمرو وابن عامر في إحدى الروايتين عنه بالتنوين فوصفه بقوله: {متكبر} أي متكلف ما ليس له وليس لأحد غير الله {جبار *} أي ظاهر الكبر قويّه قهار وقراءة الباقين بالإضافة مثلها سراء في أن السور داخل القلب ليعم جميع أفراده غير أن الوصف بالكبر والجبروت للشخص لا للقلب، وهي أبين من القراءة الشاذة بتقديم القلب على كل لأن
Bunu yapan kimse ancak kalbi kararmış biri olacağından, takdirî mana: 'İşte onlar, Allah'ın kalplerini mühürlediği kimselerdir' şeklinde olup yeni bir başlangıçla (istinaf) şu buyruğunu buna bağladı: {كذلك} “İşte böylece...” yani bu büyük mühürleme gibi, {يطبع} “...mühürler...” yani helak edici bir mühürle mühürler, {الله} “...Allah...” yani bütün azamete sahip olan [Allah], {على كل قلب} “...her kalbi...” Her canlı varlığın fiili ancak kalbiyle olduğundan, Ebû Amr ile İbn Âmir'in kendisinden gelen bir rivayetteki tenvinli kıraatinde fiil kalbe nispet edilmiş ve onu şu buyruğuyla nitelemiştir: {متكبر} “...kibirlenen...” yani kendisine ait olmayan ve Allah'tan başka kimseye layık olmayan büyüklüğü takınmaya kalkışan, {جبار *} “...zorba [kimselerin].” Yani kibri aşikâr, baskın ve zorba olan. Diğer kurranın tamlama (izafet) ile olan kıraati de, kapsama alanının kalbin içine girip bütün fertlerini içine alması bakımından onun gibidir; şu kadar var ki kibir ve zorbalık vasfı kalbe değil şahsa aittir. Bu kıraat, 'kalb' kelimesinin 'küll' kelimesinden öne geçirildiği şaz kıraatten daha açıktır, çünkü
تقديم كل نص في استغراق أفراد القلوب ممن اتصف بهذا الوصف، ومن المقطوع به أن آحاد القلوب موزعة على آحاد الأشخاص لأنه لا يكون لشخص أكثر من قلب بخلاف ما إذا قدم القلب فإنه قد يدعي أن الشخص الواحد، وأن السور لأجل جمعه لأنواع الكبر والجبروت فيكون المعنى: على قلب شخص جامع لكل فرد من أفراد التكبر والتجبر - والله الموفق.
'küll' kelimesinin öne geçirilmesi, bu vasıfla nitelenen kimselerin kalp fertlerinin tamamını kuşatmada kesin bir ifadedir (nastır). Kesin olarak bilinmektedir ki tekil kalpler tekil şahıslara dağıtılmıştır, zira bir şahsın birden fazla kalbi olamaz. 'Kalb' kelimesi öne geçirildiğinde ise durum böyle değildir; çünkü o zaman şahsın tek olduğu ve kapsamanın onun kibir ve ceberutun türlerini kendisinde toplaması sebebiyle olduğu iddia edilebilir. Bu durumda mana: 'Kibir ve zorbalığın bütün fertlerini kendinde toplayan şahsın kalbi üzerine' şeklinde olur. Başarıya ulaştıran Allah'tır.
ولما ذكر الطبع المذكور، دل عليه بما ذكر من قول فرعون وفعله عطفاً على ما مضى من قوله وقول المؤمن، فإنه قصد ما لا مطمع في نيله تيهاً وحماقة تكبراً وتجبراً لكثافة قلبه وفساد لبه، فصار به ضحكة لكل من سمعه هذا إن كان ظن أنه يصل إلى ما أراد وإن كان قصد بذلك التلبيس على قومه للمدافعة عن اتباع موسى ﵇ إلى وقت ما فقد نادى عليهم بالجهل، والإغراق في قلة الحزم والشهامة والعقل، فقال تعال: {وقال فرعون} أي بعد قول المؤمن هذا، معرضاً عن جوابه لأنه لم يجد فيه مطعناً: {يا هامان} وهو وزيره {ابنِ} وعرفه بشدة اهتمامه به بالإضافة إليه في قوله: {لي صرحاً} أي بناء ظاهراً يعلوه لكل أحد.
Zikredilen mühürleme anlatılınca, onun geçmişteki sözüne ve müminin sözüne atıfla, Firavun'un zikredilen sözü ve fiili ile buna delil getirildi. Zira o, kalbinin katılığından ve aklının bozukluğundan ötürü büyüklük taslayıp zorbalık ederek, bir şaşkınlık ve ahmaklıkla elde edilmesine imkân olmayan bir şeyi hedefledi ve bu yüzden onu her duyanın alay konusu oldu. Bu durum, arzu ettiği şeye ulaşacağını zannetmiş olması halindedir. Şayet bununla, bir vakte kadar Musa'ya aleyhisselâm tabi olunmasını engellemek için kavmine hile ve aldatma yapmayı amaçladıysa, onların cehaletini ve basiretsizlik, metanetsizlik ve akıl kıtlığında ne denli boğulduklarını ilan etmiş oldu. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وقال فرعون} “Firavun dedi ki:” Yani müminin bu sözünden sonra, onda bir kusur ve itiraz noktası bulamadığı için ona cevap vermekten yüz çevirerek: {يا هامان} “Ey Hâmân!” ki o, veziridir, {ابنِ} “yap...” Ona olan aşırı ilgisini şu buyruğundaki izafetle gösterdi: {لي صرحاً} “bana bir kule...” yani herkesin görebileceği, açık ve yüksek bir bina.
قال البغوي: لا يخفى على الناظر وإن بعد. وأصله من التصريح وهو الإظهار، وتعليله بالترجي الذي لا يكون إلا في الممكن دليل على أنه كان يلبس على قومه وهو يعرف الحق،
Begavî şöyle demiştir: 'Uzak da olsa bakan kimseden gizli kalmaz.' Kelimenin aslı 'tasrih'ten gelip açığa vurmak demektir. Firavun'un bunu ancak mümkün olan şeylerde geçerli olan bir ümit ifadesiyle (teraccî) gerekçelendirmesi, onun hakkı bildiği halde kavmine hile yapıp onları yanılttığına delildir;
فإن عاقلاً لا يعد ما رامه في عداد الممكن العادي فقال: {لعلي أبلغ الأسباب *} أي التي لا أسباب غيرها لعظمها.
zira aklı başında bir kimse, onun kastettiği şeyi olağan imkânlar dairesinde saymaz. [Firavun] dedi ki: {لعلي أبلغ الأسباب *} “Belki ben o yollara ulaşırım;” yani büyüklüğünden ötürü başka hiçbir sebebin denk olamayacağı sebeplere/yollara.
ولما كان بلوغها أمراً عجيباً، أورده على نمط مشوق عليه ليعطيه السامع حقه من الاهتمام تفخيماً لشأنها، ليتشوف السامع إلى بيانها، بقوله: {أسباب السماوات} أي الأمور الموصلة إليها، وكل ما أداك إلى شيء فهو سبب إليه.
O yollara ulaşmak şaşılacak bir şey olduğundan, şanını yüceltmek ve dinleyicinin onun açıklanmasına iştiyak duymasını sağlamak amacıyla, dinleyenin gereken önemi vermesi için onu merak uyandırıcı bir üslupla getirerek şöyle buyurdu: {أسباب السماوات} “Göklerin yollarına...” yani göklere ulaştıran vasıtalara. Seni bir şeye ulaştıran her şey, ona giden bir sebeptir.
ولما ذكر هذا السبب، ذكر المسبب عنه فقال: {فاطًّلع} أي فلعله يتسبب عن ذلك ويتعقبه أني أتكلف الطلوع {إلى إله موسى} فيكون كما ترى عطفاً على {أبلغ} ، ونصبه حفص عن عاصم على الجواب تنبيهاً على أن ما أبرزه الخبيث في عداد الممكن إنما هو تمني محال غير ممكن في العادة.
Bu sebebi zikrettikten sonra, ondan hasıl olacak neticeyi zikredip şöyle dedi: {فاطًّلع} “...böylece yükselip bakarım...” yani umulur ki bunun neticesinde ve peşinden ben zahmetle yükselirim, {إلى إله موسى} “...Musa'nın ilahına;” Görüldüğü üzere bu lafız {أبلغ} kelimesine matuftur. Âsım'dan rivayetle Hafs ise bunu cevap makamında mansup okumuştur; bu da o habis adamın mümkün dairesinde gösterdiği şeyin aslında âdeten imkânsız olan bir temenniden ibaret olduğuna dikkat çekmek içindir.
ولما كان من جملة إرادته بذلك مع إيقاف قومه إلى وقت ما عن المتابعة أن يخيلهم بأن يقول: طلعت فبحثت عما قال موسى فلم أقف له على صحة، قدم لهم قوله مبيناً لحاله إذ ذاك لما ظن من ميل قلوبهم إلى تصديق موسى ﵇: {وإني لأظنه} أي موسى {كاذباً} فترك الكلام على احتمال أن يريد في الرسالة أو في الإلهية. ولما كان
Bununla kavmini bir süre tabi olmaktan alıkoymanın yanı sıra amaçlarından biri de: 'Çıktım, Musa'nın dediği şeyi araştırdım ama onda bir doğruluk bulamadım' diyerek onları yanıltmak olduğundan, kalplerinin Musa'yı aleyhisselâm tasdik etmeye meyledeceğini zannettiği andaki halini açıklayan şu sözünü öne sürdü: {وإني لأظنه} “Doğrusu ben onu sanıyorum...” yani Musa'yı, {كاذباً} “...bir yalancı!” Sözü, risalette mi yoksa ilahlık hususunda mı yalancı saydığı ihtimaline açık bıraktı. Şurası bir gerçektir ki,
هذا أمراً عجيباً، وهو كون أحد يظن أنه يخيل للعقول أنه يصعد إلى السماء، وأن الإله الذي هو غني عن كل شيء وقد كان ولا شيء معه يكون في السماء، أو في محل من المحال، فإن كل حال في شيء يحتاج إلى محله، وكل محتاج عاجز ولا يصلح العاجز للإلهية لو لم يجئ عن الله لما كان أهلاً لأن يصدق، فكان التقدير: عمله فرعون لأنا زيناه له، عطف عليه زيادة في التعجيب: {وكذلك} أي ومثل ذلك التزيين العظيم الشأن اللاعب بالألباب. ولما كان الضار هو التزيين لا المزين الخاص، بناه للمفعول فقال: {زين} أي زين المزين النافذ الأمر، وهو لله تعالى حقيقة بخلقه وإلزامه لأن كل ما دخل في الوجود من المحدثات فهو خلقه، والشيطان مجازاً بالتسبب بالوسوسة التي هي خلق الله تعالى {لفرعون سوء عمله} في جميع أمره، فاقبل عليه راغباً فيه مع بعده من عقل أقل ذوي العقول فضلاً عن ذوي الهمم منهم فضلاً عن الملوك، وأطاعه فيه وقومه {وصُد} بنفسه ومنع غيره على قراءة الفتح، ومنعه الله - على قراءة الكوفيين ويعقوب بالضم {عن السبيل} أي التي لا سبيل في الحقيقة غيرها، وهو الموصلة
bu, akıllara durgunluk veren bir şeydir; zira bir kimsenin göğe çıkabileceğini akıllara yutturacağını sanması ve her şeyden müstağni olan, kendisiyle birlikte hiçbir şey yokken de var olan İlah'ın gökte veya mekânlardan bir mekânda bulunacağını zannetmesi -ki bir şeyde yerleşen her varlık o mekâna muhtaçtır, her muhtaç acizdir ve aciz olan ilah olmaya layık değildir- şayet Allah'tan haber olarak gelmemiş olsaydı inanılmaya layık olmazdı. Takdirî mana: 'Biz Firavun'a süslü gösterdiğimiz için o bunu yaptı' şeklindedir. Hayreti artırmak üzere buna atıf yaparak şöyle buyurdu: {وكذلك} “İşte böylece...” yani akıllarla oynayan bu derece büyük bir süsleme gibi. Zarar veren şey bizzat süslenen değil, süslemenin kendisi olduğundan meçhul kalıbıyla getirilip şöyle buyruldu: {زين} “...süslü gösterildi...” yani emri geçerli olan Süsleyici tarafından süslendi. Bu, yaratması ve mecbur kılması bakımından hakikatte Allah Teâlâ'ya aittir; çünkü sonradan yaratılan varlıklar alemine giren her şey O'nun mahlukudur. Allah Teâlâ'nın yarattığı birer vesvese olan sebeplere başvurması bakımından ise mecazen şeytana aittir; {لفرعون سوء عمله} “Firavun'a kötü ameli...” bütün işlerinde [süslü gösterildi]. O da kralları ve azim sahiplerini bir yana bırakın, en kıt akıllılardan bile uzak olmasına rağmen ona rağbetle yöneldi ve kavmi de bu hususta ona itaat etti. {وصُد} Fetha kıraatine göre (ve sadde) kendisi yüz çevirdi ve başkalarını da engelledi; Kûfeliler ile Ya'kûb'un zammeli kıraatine göre ise (ve sudde) Allah onu engelledi; {عن السبيل} “...ve yoldan alıkonuldu.” Yani hakikatte ondan başka hiçbir yol olmayan ve Allah Teâlâ'ya ulaştıran [yoldan].
إلى الله تعالى.
Allah Teâlâ'ya [ulaştıran yoldan].
ولما كان هذا السياق بحيث يظن منه الظان أن لفرعون نوع تصرف، نفى ذلك بقوله: {وما كيد} واعاد الاسم ولم يضمره لئلا يخص بخيثية من الحيثيات فقال: {فرعون} أي في إبطال أمر موسى ﵇ {إلا في تباب *} أي خسار وهلاك عظيم محيط به لا يقدر على الخروج منه، وما تعطاه إلا لأنه محمول عليه ومقهور فيه، كما كشف عنه الحال، فدل ذلك قطعاً على أنه لو كان له أدنى تصرف يستقل به لما أنتج فعله الخسار.
Sözün gelişinden bir kimse Firavun'un bir tür tasarruf ve güç sahibi olduğunu zannedebileceği için, şu buyruğuyla bunu nefyetti: {وما كيد} “...tuzağı da değildir...” Herhangi bir durumla sınırlanmaması için zamir getirmeyip ismi açıkça zikrederek şöyle dedi: {فرعون} “Firavun'un...” yani Musa'nın aleyhisselâm davasını boşa çıkarma hususundaki [tuzağı], {إلا في تباب *} “...ancak hüsrandadır.” Yani içinden çıkamayacağı, kendisini kuşatan büyük bir ziyan ve helaktadır. Ona girişmesi de ancak buna sevk edilmiş ve mecbur bırakılmış olmasındandır; nitekim durum bunu açığa çıkarmıştır. Bu da kesin olarak göstermiştir ki şayet onun müstakil olarak tasarruf edebileceği en ufak bir gücü olsaydı, fiili asla hüsranla sonuçlanmazdı.
ولما كان فساد ما قاله فرعون أظهر من أن يحتاج إلى بيان، أعرض المؤمن عنه تصريحاً، ولوّح إلى ما حكاه الله عنه من أنه محيط به الهلاك تلويحاً في قوله منادياً قومه ومستعطفاً لهم ثلاث مرات: الأولى على سبيل الإجمال في الدعوة، والأخريان على سبيل التفصيل، فقال تعالى عنه: {وقال الذي آمن} أي مشيراً إلى وهي قول فرعون بالإعراض عنه، وعبر بالفعل إشارة إلى أنه ينبغي لأدنى أهل الإيمان أن لا يحقر نفسه عن الوعظ: {يا قوم} أي يا من لا قيام لي إلا بهم فأنا غير متهم في نصيحتهم {اتبعون} أي كلفوا أنفسكم اتباعي لأن السعادة غالباً تكون فيما يكره الإنسان {أهدكم سبيل}
Firavun'un söylediği şeyin bozukluğu açıklamaya ihtiyaç bırakmayacak kadar aşikâr olunca, mümin zat açıkça ondan yüz çevirdi ve kavmine üç defa nida edip şefkatle yaklaşarak -ilki davette icmâlî, diğer ikisi ise tafsilatlı olmak üzere- Allah'ın Firavun hakkında anlattığı helakin onu kuşattığına üstü kapalı bir şekilde işaret etti. Allah Teâlâ ondan naklen şöyle buyurdu: {وقال الذي آمن} “O iman eden kimse dedi ki:” Yani Firavun'un sözünden yüz çevirerek onun çürüklüğüne işaret etti. İmanın en alt derecesinde bulunan bir kimsenin dahi kendisini nasihatten geri tutmaması gerektiğine işaret etmek için mazi fiille ifade etti: {يا قوم} “Ey kavmim!” yani varlığım ancak kendileriyle kaim olan, bu sebeple onlara nasihatimde itham altında bulunmayacağım kimseler! {اتبعون} “Bana uyun ki...” yani bana uymak için gayret sarf edin, çünkü saadet çoğunlukla insanın nefsinin hoşlanmadığı şeylerde bulunur; {أهدكم سبيل} “sizi yoluna ileteyim...”
أي طريق {الرشاد *} أي الهدى لأنه مع سهولته واتساعه موصل ولا بد إلى المقصود، وأما ما قال فرعون مدعياً أنه سبيل الرشاد لا يوصل إلا إلى الخسار، فهو تعريض به شبيه بالتصريح.
Yani yoluna [ileteyim], {الرشاد *} “...doğru...” Yani hidayet yoluna; zira o yol, kolaylığı ve genişliğiyle birlikte muhakkak maksada ulaştırıcıdır. Firavun'un doğru yol olduğunu iddia ettiği şey ise sadece hüsrana ulaştırır; dolayısıyla bu, ona açık bir ifadeye denk bir tarizdir.
ولما كان هذا دعاء على سبيل الإجمال، وكان الداء كله في الإقبال على الفاني، والدواء كله في الإقدام على الباقي، قال استئنافاً في جواب من سأل عن تفصيل هذه السبيل مبيناً أنها العدول عما يفنى إلى ما يبقى محقراً للدنيا مصغراً لشأنها لأن الإخلاد إليها أصل الشر كله، ومنه يتشعب ما يؤدي إلى سخط الله {يا قوم} كرر ذلك زيادة في استعطافهم بكونهم أهله فهو غير متهم في نصحهم لأنه لا يريد لهم إلا ما يريد لنفسه. ولما كانت الأنفس لكونها مطبوعة على الوهم لا تعد الحاصل إلا الحاضر أكد فقال: {إنما هذه الحياة} وحقرها بقوله: {الدنيا} إشارة إلى دناءتها وبقوله: {متاع} إشارة إلى أنها جيفة لأنها في اللغة من جملة مدلولات المتاع، فلا يتناول منها إلا كما يتناول المضطر من الجيفة لأنها دار القلعة والزوال والتزود والارتحال.
Bu davet genel (icmâlî) bir davet olup bütün dert fani olana yönelmekte, bütün derman ise baki olana yönelmekte bulunduğundan, bu yolun ayrıntısını soran kimseye cevap olarak yeni bir cümleyle (istinaf) sözüne devam etti. Dünyaya meyletmek bütün şerlerin aslı olduğu ve Allah'ın gazabına yol açan şeylerin oradan türediği gerekçesiyle dünyayı hakir görüp şanını küçülterek bu yolun fani olandan baki olana dönmek olduğunu açıkladı: {يا قوم} “Ey kavmim!” Kendi kavmi olmaları hasebiyle onlara şefkatini artırmak için bu nidayı tekrarladı; zira kendisi için istediğinden başkasını onlar için istemeyeceği cihetle onların iyiliğini isteme hususunda töhmet altında değildir. Nefisler vehim üzerine yaratılmış olmaları sebebiyle sadece hazır olanı elde edilmiş saydıklarından tekit ederek şöyle dedi: {إنما هذه الحياة} “Şüphesiz bu hayat...” ve şu buyruğuyla onu hakir kıldı: {الدنيا} “...dünya [hayatı]...” yani onun alçaklığına işaret etti; ve şu buyruğuyla: {متاع} “...geçici bir menfaattir...” Yani onun bir leş olduğuna işaret etti; çünkü lügatte leş de 'metâ' kelimesinin delalet ettiği manalardandır. Dolayısıyla dünyadan, ancak darda kalmış bir kimsenin leşten aldığı kadar alınmalıdır; zira dünya göçüp gitme, zeval bulma, azık toplama ve ayrılma yurdudur.
ولما افتتح بذم الدنيا، ثنى بمدح الآخرة فقال: {وإن الآخرة} لكونها المقصودة بالذات {هي دار القرار *} التي لا تحول منها أصلاً
Dünyayı yermekle başlayınca, ardından ahireti övmeye geçip bizzat kastedilen gaye olması hasebiyle şöyle dedi: {وإن الآخرة} “Ahiret ise...” {هي دار القرار *} “...ebedî kalınacak yurdun ta kendisidir.” Yani kendisinden asla başka yere göçülmeyecek olan,
دائم كل شيء من ثوابها وعقابها، فهي للتلذذ والانتفاع والترفه والاتساع لمن توسل إلى ذلك بحسن الاتباع أو للشقاوة والهلاك، لمن اجترأ على المحارم واستخف الانتهاك قال الأصفهاني: قال بعض العارفين: لو كانت الدنيا ذهباً فانياً والآخرة خزفاً باقياً، لكانت الآخرة خيراً من الدنيا فكيف والدنيا خزف فان، والآخرة ذهب باق بل أشرف وأحسن.
sevabından ve cezasından her bir şeyin daim olduğu [yurttur]. O, güzelce tabi olarak buna vesile bulan kimse için lezzetlenme, faydalanma, refah ve bolluk yurdudur; haramlara cüret edip sınırları çiğnemeyi hafife alan kimse için ise şekavet ve helak yurdudur. İsfahânî şöyle demiştir: Bazı arifler şöyle demiştir: 'Şayet dünya yok olup giden bir altın, ahiret ise baki kalan bir çömlek parçası olsaydı, ahiret yine dünyadan daha hayırlı olurdu. Nerede kaldı ki dünya yok olup giden bir çömlek, ahiret ise ebedî kalan bir altındır; hatta daha şerefli ve daha güzeldir!'
وكما أن النعيم فيها دائم فكذلك العذاب، فكان الترغيب في نعيم الجنان، والترهيب من عذاب النيران، من أعظم وجوه الترغيب والترهيب، فالآية من الاحتباك: ذكر المتاع أولاً دليلاً على حذف التوسع ثانياً، والقرار ثانياً دليلاً على حذف الارتحال أولاً.
Oradaki nimet daim olduğu gibi azap da daimdir. Bu sebeple cennet nimetlerine rağbet ettirmek ve cehennem azabından sakındırmak, rağbet ve korkutmanın en büyük veçhelerindendir. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide 'metâ' zikredilerek ikinciden genişliğin hazfedildiğine delalet edilmiş; ikincide 'karâr' zikredilerek birinciden göçüp gitmenin hazfedildiğine delalet edilmiştir.
ولما حرك الهمم بهذا الوعظ إلى الإعراض عن دار الأنكاد والأمراض، والإقبال على دار الجلال والجمال بخدمة ذي العز والكمال، قال في جواب من سأل عن كيفية ذلك ما حاصله أنه بالإقبال على محاسن الأعمال، وترك السيء من الخلال، واصلاً بذلك على طريق البيان للبيان، ذاكراً عاقبة كل ليثبط عما يتلف، وينشط لما يزلف، مشيراً إلى جانب الرحمة أغلب، مقدماً لما هم عليه من السوء محذراً منه ليرجعوا {من عمل سيئة} أي ما يسوء من أي صنف كان: الذكور والإناث
Bu öğütle himmetleri keder ve hastalıklar yurdundan yüz çevirmeye, izzet ve kemal sahibine kulluk ederek celal ve cemal yurduna yönelmeye sevk edince, bunun nasıl olacağını soran kimseye cevap olarak; hülasasının güzel amellere yönelmek ve kötü huyları terk etmekten ibaret olduğunu söyledi. Açıklama üzerine açıklama yoluyla bunu bağlayarak, helak edici şeyden alıkoymak ve yaklaştırıcı amele teşvik etmek için her birinin akıbetini zikretti; rahmet tarafının daha baskın olduğuna işaret ederek, vazgeçmeleri için bulundukları kötülüğü öne alıp uyardı: {من عمل سيئة} “Kim bir kötülük işlerse...” yani üzen ve kötü olan ne işlerse; erkek-kadın hangi sınıftan olursa olsun,
والمؤمنين والكافرين {فلا يجزى} أي من الملك الذي لا ملك سواه {إلا مثلها} عدلاً لا يزاد عليها مقدار ذرة ولا أصغر منها ويدخل النار إن لم يكن له ما يكفرها، فهذا هو الملك الذي ينبغي الإقبال على خدمته لكونه الحكم العدل القادر على الجزاء والمساواة في الجزاء، فالكافر لما كان على عزم إدامه الكفر كان عذابه دائماً والفاسق لما كان على نية التوبة لاعتقاده أنه في معصية وشر كان عذابه منقطعاً، والآية على عمومها، وما خرج منها بدليل كان مخصوصاً فيخرج عليها جميع باب الجنايات وغيره، ومن قال: إنها في شيء معين، لزمه أن تكون مجملة، لأن ذاك المعين غير مذكور، والتخصيص أولى من الإجمال كما قال أهل الأصول.
mümin ve kâfir olsun [fark etmez], {فلا يجزى} “...cezalandırılmaz...” yani Kendisinden başka hükümdar bulunmayan Padişah tarafından, {إلا مثلها} “...ancak onun misliyle...” Adalet gereği ona bir zerre yahut ondan daha küçük bir miktar dahi ilave edilmez ve şayet onu örtecek bir ameli yoksa ateşe girer. İşte Kendisine kulluk edilmeye yönelinmesi gereken Hükümdar O'dur; zira O, Hakem ve Adl olup cezalandırmaya ve cezada tam eşitliği sağlamaya kâdirdir. Kâfir, küfrünü ebedî kılma azminde olduğu için azabı ebedî olmuştur; fasık ise bir günah ve kötülük içinde olduğuna inandığından tövbe etme niyetinde bulunduğu için azabı kesintilidir. Ayet umumiyeti üzeredir; delille bunun dışına çıkan şeyler tahsis edilmiştir, nitekim cinayetler bahsinin tamamı ve diğer hususlar buna göre şekillenir. Ayetin muayyen bir şeye has olduğunu söyleyen kimse, onun mücmel olduğunu kabul etmek zorunda kalır; çünkü o muayyen şey zikredilmemiştir, usulcülerin belirttiği gibi tahsis ise icmalden evladır.
ولما بين العدل في العقاب، بين الفضل في الثواب، تنبيهاً على أن الرحمة سبقت الغضب فقال: {ومن عمل صالحاً} أي ولو قل. ولما كان من يعهدون من الملوك إنما يستعملون الأقوياء لاحتياجهم، بين أنه على غير ذلك لأنه لا حاجة به أصلاً فقال: {من ذكر أو أنثى} ولما كان العمل لا يصح بدون الإيمان قال مبيناً شرطه: {وهو} أي عمل والحال أنه {مؤمن} ولما كان في مقام الترغيب في عدله وجوده وفضله، جعل الجزاء مسبباً عن الأعمال فقال: {فأولئك}
Cezadaki adaleti beyan edince, rahmetin gazabın önüne geçtiğine dikkat çekmek üzere mükâfเขttaki lütfu açıkladı ve şöyle buyurdu: {ومن عمل صالحاً} “Kim de salih bir amel işlerse...” yani az da olsa. İnsanların bildiği krallar ihtiyaçlarından ötürü sadece güçlü kimseleri çalıştırdıklarından, Allah'ın ise hiçbir şeye asla ihtiyacı olmaması sebebiyle bundan münezzeh olduğunu beyan etmek için şöyle buyurdu: {من ذكر أو أنثى} “...erkek veya kadın...” Amel imansız sahih olmayacağından, şartını açıklayarak şöyle buyurdu: {وهو} “kendisi...” yani amel işlerken şu halde olarak, {مؤمن} “...mümin olarak...” Adaletine, cömertliğine ve lütfuna rağbet ettirme makamında bulunduğundan mükâfatı amellere terettüp ettirerek şöyle buyurdu: {فأولئك} “İşte onlar...”
أي العالو الهمة والمقدار {يدخلون الجنة} أي بأمر من له الأمر كله بعد أن ضاعف لهم أعمالهم فضلاً، والآية من الاحتباك: ذكر المساواة أولاً عدلاً يدل على المضاعفة ثانياً فضلاً، وذكر إدخال الجنة ثانياً يدل على إدخال النار أولاً، وسره أنه ذكر فضله في كل من الشقين {يرزقون فيها} أي من غير احتياج إلى تحول أصلاً ولا إلى أسباب، ولعل ذلك من أسرار البناء للمفعول {بغير حساب *} لخروج ما فيها بكثرته عن الحصر، فإن أدنى أهلها منزلة لو أضاف كل أهل الأرض لكفاهم من غير أن ينقص من ملكه شيء، وهذا من باب الفضل، وفضل الله لا حد له، ورحمته غلبت غضبه، وأما جزاء السيئة فمن باب العدل، فلذلك وقع الحساب فيها لئلا يقع الظلم، قال الأصبهاني: فإذا عارضنا عمومات الوعيد بعمومات الوعد ترجح الوعد لسبق الرحمة الغضب، فأنهدمت قواعد المعتزلة.
Yani himmetleri ve mertebeleri yüce olan kimseler, {يدخلون الجنة} “cennete girerler...” yani bir lütuf olarak amellerini kat kat artırdıktan sonra bütün emirlerin sahibi olan Zât'ın emriyle [cennete girerler]. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide adaletin gereği olarak misliyle karşılık verilmesinin zikredilmesi, ikincide lütuf olarak kat kat artırılmaya delalet eder; ikincide cennete girdirilmenin zikredilmesi, birincide cehenneme sokulmaya delalet eder. Bunun hikmeti, O'nun her iki kısımda da lütfunu zikretmiş olmasıdır. {يرزقون فيها} “Orada rızıklandırılırlar...” yani asla başka bir yere göçme ihtiyacı ve sebeplere muhtaç olmaksızın. Fiilin meçhul kalıpta getirilmesinin sırlarından biri de bu olsa gerektir. {بغير حساب *} “...hesapsızca.” Çünkü oradaki şeyler çokluğundan ötürü sayılamayacak derecededir. Zira cennet ehlinin makamca en aşağısında olanı dahi bütün yeryüzü ahalisini ağırlayacak olsa, mülkünden hiçbir şey eksilmeksizin onlara yeterdi. Bu ise lütuf babındandır; Allah'ın lütfunun ise sınırı yoktur ve rahmeti gazabına galip gelmiştir. Kötülüğün cezası ise adalet babındandır; bu yüzden haksızlık olmasın diye orada hesap yapılmıştır. İsfahânî şöyle der: Tehdit içeren umumi lafızları müjde içeren umumi lafızlarla karşılaştırdığımızda, rahmetin gazabın önüne geçmesi sebebiyle müjde tercih edilir; böylece Mutezile'nin esasları çökmüş olur.
ولما بلغ النهاية في نصحهم، وختم بإعلامهم بأن الناس قسمان: هالك وناج، وكان حاصل إرادتهم لأن يكون على ما هم عليه الهلاك بالنار، قال مبكتاً لهم بسوء مكافأتهم منادياً لهم مكرراً للنداء لزيادة التنبيه
Onlara nasihatte son noktaya ulaşıp insanların helak olan ve kurtulan olmak üzere iki kısım olduğunu bildirerek sözünü tamamlayınca ve onların kendisini bulundukları duruma çekmek istemelerinin neticesi ateşle helak olmak anlamına geldiğinden, onların kötü mukabelesini yüzlerine vurup onları kınayarak, daha fazla dikkat çekmek,
والإيقاظ من الغفلة. والتذكير بأنهم قومه واعضاده، وعاطفاً على ندائه السابق لأنه غير مفصل له ولا داخل في حكمه: {ويا قوم ما} أي أيّ شيء من الحظوظ والمصالح {لي} في أني {أدعوكم إلى النجاة} والجنة بالإيمان شفقة عليكم ورحمة لكم واعترافاً بحقكم {و} مالكم من ذلك في كونكم {تدعونني إلى النار *} والهلاك بالكفران، فالآية من الاحتباك: ذكر النجاة الملازمة للايمان أولاً دليلاً على حذف الجنة أولاً، ومراده هزهم وإثارة عزائمهم إلى الحياة منه بتذكيرهم أن ما يفعلونه معه ليس من شيم أهل المروءة يجازونه على إحسانه إليهم بالإساءة.
gafletten uyandırmak ve kendilerinin kendi kavmi ve destekçileri olduğunu hatırlatmak için nidayı tekrarlayarak ve önceki nidasını ayrıntılandırmadığı ve onun hükmüne girmediği için ona atıf yaparak şöyle dedi: {ويا قوم ما} “Ey kavmim! Ne oluyor...” yani hangi menfaat ve maslahat vardır, {لي} “bana ki...” şu hususta: {أدعوكم إلى النجاة} “ben sizi kurtuluşa...” yani size şefkat ederek, acıyarak ve hakkınızı teslim ederek iman ile kurtuluşa ve cennete [çağırıyorum], {و} “...ve...” sizde ne var ki, {تدعونني إلى النار *} “siz beni ateşe çağırıyorsunuz?” Yani küfürle helak olmaya [çağırıyorsunuz]. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide imanın gereği olan kurtuluşun (necât) zikredilmesi, birinciden cennetin hazfedildiğine delalet eder. Maksadı, yaptıkları şeyin mürüvvet ehlinin şanından olmadığını ve kendilerine yaptığı iyiliğe kötülükle karşılık verdiklerini hatırlatarak onları sarsmak ve azimlerini harekete geçirmektir.
ولما أخبر بقلة إنصافهم إجمالاً، بينه بقوله: {تدعونني} أي توقعون دعائي إلى معبوداتكم {لأكفر} أي لأجل أن أكفر {بالله} أي أستر ما يجب إظهاره بسبب الذي أناله لأن له كل شيء وله مجامع القهر والعز والعظمة والكبر {وأشرك} أي أوقع الشرك {به} أي أجعل له شريكاً. ولما كان كل ما عداه سبحانه ليس له من ذاته إلا العدم، أشار إلى حقارته بالتعبير بأداة ما لا يعقل فقال:
Onların insafsızlığını genel olarak haber verdikten sonra, bunu şu buyruğuyla açıkladı: {تدعونني} “Beni çağırıyorsunuz...” yani ibadet ettiğiniz şeylere beni davet ediyorsunuz, {لأكفر} “...inkâr etmem için...” yani küfretmem için, {بالله} “...Allah'ı...” yani her şey O'nun olduğu, kahır, izzet, azamet ve büyüklüğün bütün unsurları Kendisinde toplandığı için O'nun bana ihsan ettiği şey sebebiyle açığa vurulması gerekeni örtmem için [beni çağırıyorsunuz], {وأشرك} “...ve ortak koşmam için...” yani şirk koşmam için, {به} “...O'na...” yani O'na bir ortak kılmam için. Sübhânehu Zâtı'ndan gayrı her şeyin kendi zatında yokluktan başka bir şeyi bulunmadığından, akılsızlar için kullanılan edatla ifade ederek onun değersizliğine şöyle işaret etti:
{ما ليس لي به علم} أي نوع من العلم بصلاحيته لشيء من الشركة، فهو دعاء إلى الكذب في شيء لا يحل الإقدام عليه إلا بالدليل القطعي الذي لا يحتمل نوعاً من الشرك، وإذا لم يكن به علم لم يكن له عزة ولا مغفرة، فلم يكن له وجود لأن الملك لازم الإلهية وهو أشهر الأشياء، فما ادعى له أشهر الأشياء، فكان بحيث لا يعرف بوجه من الوجوه، كان عدماً محضاً.
{ما ليس لي به علم} “hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyi!” Yani ortaklığa elverişli olduğuna dair hiçbir bilgi türü bulunmayan şeyi. Bu, hiçbir şirk şüphesi taşımayan kesin bir delil olmaksızın girişilmesi helal olmayan bir hususta yalana davettir. Şayet ona dair bir bilgi yoksa, onun için bir izzet ve mağfiret de yoktur; dolayısıyla onun varlığı da yoktur. Zira mülk ilahlığın ayrılmaz bir gereğidir ve o şeylerin en meşhurudur. Kendisi için en meşhur şey iddia edilen ve hiçbir şekilde bilinmeyen bir şey ise sırf yokluktan ibarettir.
ولما بين أنهم دعوه إلى ما هو عدم فضلاً عن أن يكون له نفع أو ضر في جملة فعليه إشارة إلى بطلان دعوتهم وعدم ثبوتها، بين لهم أنه دعاهم إلا إلى ما له الكمال كله، ولا نفع ولا ضر إلا بيده، فقال مشيراً بالجملة الاسمية إلى ثبوت دعوته وقوتها: {وأنا ادعوكم} أي أوقع دعاءكم الآن وقبله وبعده {إلى العزيز} أي البالغ العزة الذي يغلب كل شيء ولا يغلبه شيء. ولما وصفه بهذا الوصف ترهيباً، صح قطعاً وصفه ترغيباً بقوله: {الغفار *} أي الذي يتكرر له دائماً محو الذنب عيناً وأثراً ولا يقدر على ذلك غير من هو بصفة العزة، ومن صح وصفه بهذين الوصفين فهو الذي لا يجهل ما عليه، من صفات الكمال أحد، فالآية من الاحتباك: ذكراً أولاً عدم العلم دليلاً على العلم ثانياً، وثانياً العزة والمغفرة دليلاً على حذفهما أولاً.
Kendisine fayda veya zarar vermesi bir yana, onların kendisini sırf bir yokluğa çağırdıklarını, davetlerinin batıl ve tutarsız olduğuna işaret eden bir fiil cümlesiyle beyan ettikten sonra; kendisinin onları ancak bütün kemale sahip olan ve fayda ile zarar sadece O'nun elinde bulunan Zât'a davet ettiğini açıkladı. Davetinin sabit ve güçlü olduğuna isim cümlesiyle işaret ederek şöyle dedi: {وأنا ادعوكم} “Ben ise sizi çağırıyorum...” yani şu anda, öncesinde ve sonrasında sizi davet ediyorum, {إلى العزيز} “...O Azîz...” yani her şeye galip gelen ve hiçbir şeyin Kendisine galip gelemediği mutlak izzet sahibine. Korkutmak maksadıyla O'nu bu vasıfla niteleyince, rağbet ettirmek maksadıyla şu buyruğuyla nitelemesi kesinlikle yerinde oldu: {الغفار *} “...çok bağışlayıcı olan [Allah]'a!” Yani günahın hem kendisini hem de izini devamlı silip duran [Allah'a]; buna ise ancak izzet sıfatına sahip olan güç yetirebilir. Bu iki vasıfla nitelenmesi sahih olan Zât, sahip olduğu kemal sıfatlarını hiç kimsenin bilmezlikten gelemeyeceği Zât'tır. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide bilginin yokluğu zikredilerek ikincide bilgiye delalet edilmiş; ikincide izzet ve mağfiret zikredilerek birincide bunların hazfedildiğine delalet edilmiştir.
ولما كان انتفاء العلم بالشيء من أهل العلم انتفاء ذلك الشيء في
Bir şeye dair bilginin ilim ehlinde bulunmaması, dinin usulünde o şeyin yokluğu anlamına geldiğinden,
أصول الدين، كان ما دعوه إليه باطلاً، وكان ما دعاهم إليه هو الحق، فلذلك أنتج قطعاً قوله: {لا جرم} وهي وإن كانت بمعنى: لا ظن ولا اضطراب أصلاً - كما مضى في سورة هود ﵇ فيها معنى العلة، أي فلأجل ذلك لا شك في {أنما} أي الذي {تدعونني إليه} من هذه الأنداد {ليس له دعوة} بوجه من الوجوه، فإنه لا يقوم عليها دليل بل ولا شبهة موهمة {في الدنيا} التي هي محل الأسباب، الظاهرة لأن شيئا منه ليس له واحد من الوصفين {ولا في الآخرة} لأن ما لا تعلم إلهيته كذلك يكون {وإن} أي ولا اضطراب في أن {مردنا} أي ردنا العظيم بالموت وموضع ردنا ووقته منتهٍ {إلى الله} أي الذي له الإحاطة بصفات الكمال لما اقتضته عزته، فيجازي كل أحد بما يستحقه {وأنَّ} أي ولا شك في أن {المسرفين} أي المجاوزين للحدود العريقين في هذا الوصف {هم} أي خاصة لأجل حكم الله بذلك عليهم {أصحاب النار *} أي الذين يخلدون فيها لا يفارقونها كما يقتضيه معنى الصحبة لأن إسرافهم اقتضى
onların kendisini çağırdıkları şey batıl, kendisinin onları çağırdığı şey ise hakkın ta kendisi idi. Bu sebeple şu sözü kesin bir netice olarak ortaya çıktı: {لا جرم} “Şüphe yok ki...” Bu ifade, Hûd Suresinde geçtiği üzere 'asla zann ve tereddüt yoktur' manasında olmakla birlikte içinde illet manası da taşır; yani 'bundan ötürü hiç şüphe yoktur ki', {أنما} “o şey ki...” yani şu putlardan, {تدعونني إليه} “...kendisine beni çağırdığınız...” {ليس له دعوة} “...onun bir daveti yoktur...” hiçbir bakımdan bir daveti olamaz; zira buna dair ne bir delil ne de vehim uyandıran bir şüphe vardır, {في الدنيا} “...ne dünyada...” ki zahirî sebepler yurdudur; zira o putlardan hiçbirinde bu iki vasıftan biri yoktur, {ولا في الآخرة} “...ne de ahirette!” Çünkü ilahlığı bilinmeyen şey öylece kalır. {وإن} “Ve muhakkak...” yani şu hususta da tereddüt yoktur ki, {مردنا} “...dönüşümüz...” yani ölümle gerçekleşecek o büyük dönüşümüz, dönüş yerimiz ve vaktimiz nihayetinde varacaktır; {إلى الله} “...Allah'adır...” yani izzetinin gereği olarak kemal sıfatlarını kuşatmış olan [Allah'adır] ve O herkesi hak ettiğiyle cezalandıracaktır. {وأنَّ} “Ve şüphesiz...” yani hiç şüphe yoktur ki, {المسرفين} “...haddi aşanlar...” yani sınırları çiğneyip bu vasıfta kökleşenler, {هم} “...onlar...” yani Allah'ın haklarındaki hükmü sebebiyle özellikle onlar, {أصحاب النار *} “...ateş ehlidirler!” Yani 'arkadaşlık' (ashâb) manasının gerektirdiği üzere ondan hiç ayrılmayacak şekilde ebedî kalacak kimselerdir. Zira onların haddi aşması,
إسراف ملازمتهم للنار التي طبعها الإسراف، وقد علم أن ربها لا يجزي بالسيئة إلا مثلها.
tabiatı israf (ifrat) olan ateşe olan bağlılıklarının da israfını (aşırılığını) iktiza etmiştir; halbuki Rablerinin kötülüğe ancak misliyle karşılık verdiği bilinmektedir.
ولما تقرر أنه لا أمر لغير الله وأنه لا بد من المعاد، تسبب عنه بقوله: {فستذكرون} أي قطعاً بوعد لا خلف فيه مع القرب {ما أقول لكم} حين لا ينفعكم الذكر في يوم الجمع الأعظم والزحام الذي يكون فيه القدم على القدم إذا رأيتم الأهوال والنكال والزلزال إن قبلتم نصحي وإن لم تقبلوه. ولما ذكر خوفهم الذي لا يحميهم منه شيء ذكر خوفه الذي هو معتمد فيه على الله ليحيمه منه فقال عاطفاً على «ستذكرون» غير مراعى فيها معنى السين: {وأفوض} أي أنا الآن بسبب أنه لا دعوة لغير الله {أمري} فيما تمكرونه بي {إلى الله} أي الذي أحاط بكل شيء علماً وقدرة فهو يحميني منكم: إن شاء، قال صاحب المنازل: التفويض ألطف إشارة وأوسع من التوكل بعد وقوع السبب، والتفويض قبل وقوعه وبعده، وهو عين الاستسلام، والتوكل شعبة منه، وهو على ثلاث درجات: الأولى أن تعلم أن العبد لا يملك قبل علمه استطاعة، فلا يأمن من مكر، ولا ييأس من معونة، ولا يعول على نية، والثانية معاينة الاضطرار
Allah'tan başkası için hiçbir emir bulunmadığı ve ahiret dönüşünün kaçınılmaz olduğu sabit olunca, buna binaen şöyle buyurdu: {فستذكرون} “Yakında hatırlayacaksınız...” yani yakın olmakla birlikte asla hilafı olmayan bir vaat ile kesin olarak [hatırlayacaksınız], {ما أقول لكم} “...size söylediklerimi.” Nasihatimi ister kabul etmiş olun ister etmemiş olun, o dehşetleri, cezaları ve sarsıntıları gördüğünüzde, en büyük toplanma gününde ve ayakların birbirine karışacağı izdiham anında hatırlamanın size fayda vermeyeceği o vakitte [hatırlayacaksınız]. Onların, kendilerini hiçbir şeyin koruyamayacağı korkularını zikredince; kendisini koruması için Allah'a güvendiği kendi endişesini zikrederek, 'sîn' harfinin manasını gözetmeksizin «ستذكرون» fiiline atıfla şöyle dedi: {وأفوض} “Ve ben havale ediyorum...” yani Allah'tan başkasına davet imkânı bulunmadığı için ben şimdi [havale ediyorum], {أمري} “...işimi...” bana kurduğunuz tuzaklar hususundaki işimi, {إلى الله} “...Allah'a.” Yani ilim ve kudretiyle her şeyi kuşatmış olan [Allah'a]; O dilerse beni sizden korur. Menâzil sahibi şöyle demiştir: 'Tevfîz (işi Allah'a havale etmek), sebebin vukuundan sonraki tevekkülden daha latif bir işaret ve daha geniştir. Tevfîz ise sebebin vukuundan önce de sonra da olur; o tam bir teslimiyetin kendisidir, tevekkül ise onun bir şubesidir. O üç derecedir: Birincisi, kulun ilminden önce bir güce sahip olmadığını bilmesidir; böylece ne bir tuzaktan emin olur, ne yardımdan ümidini keser, ne de sırf niyetine güvenir. İkincisi, çaresizliği (ıztırâr) müşahede etmektir;
فلا ترى عملاً منجياً ولا ذنباً مهلكاً ولا سبباً حاملاً، والثالثة شهود انفراد الحق بملك الحركة والسكون والقبض والبسط والتفريق والجمع.
böylece kurtarıcı bir amel, helak edici bir günah yahut yüklenici bir sebep görmez. Üçüncüsü ise Hakk'ın hareket ve sükûna, kabz ve basta, tefrik ve cem'e malik olmada tekliğini müşahede etmektir.'
ولما علق تفويضه بالاسم العلم الجامع المقتضي للإحاطة، على ذلك بياناً لمراده بقوله مؤكداً لأن عملهم في مكرهم به عمل من يظن أن سبحانه لا يبصرهم ولا ينصره {إن الله} وكرر الاسم الأعظم بياناً لمراده بأنه {بصير} أي بالغ البصر {بالعباد *} ظاهراً وباطناً، فيعلم من يستحق النصرة لاتصافه بأوصاف الكمال ويعلم من يمكر فيرد مكره عليه بما له من الإحاطة.
Tevfîzini, ihatayı iktiza eden câmi/özel isme bağlayınca, onların kendisine kurdukları tuzaktaki amellerinin Allah'ın sübhânehu kendilerini görmediğini ve ona yardım etmeyeceğini zanneden kimsenin ameli gibi olması sebebiyle tekit ederek muradını beyan sadedinde şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah...” ve muradını beyan için İsm-i Âzam'ı tekrarlayarak [şöyle dedi]: {بصير} “...hakkıyla görendir...” yani eksiksiz görendir, {بالعباد *} “...kullarını.” Zahirlerini de batınlarını da [görendir]. Kemal sıfatlarıyla donandığı için yardıma layık olanı bilir; tuzak kuranı da bilir ve sahip olduğu ihata ile onun tuzağını kendi aleyhine çevirir.
ولما تسبب عن نصحه هذا لهم والتجائه إلى ملك الملوك حفظه منهم على عظم الخطر، قال تعالى مخبراً أنه صدق ظنه {فوقاه الله} أي جعل له وقاية تجنه منهم بما له سبحانه من الجلال والعظمة والكمال جزاء على تفويضه {سيئات} أي شدائد {ما مكروا} ديناً ودنيا، فنجاه مع موسى ﵇ تصديقاً لوعده سبحانه بقوله {أنتما ومن اتبعكما الغالبون} [القصص: ٣٥] ولما كان المكر السيء لا يحيق إلا بأهله قال: {وحاق} أي نزل محيطاً بعد إحاطة الإغراق {بآل فرعون} أي كلهم فرعون وأتباعه لأجل إصرارهم على الكفر ومكرهم، فالإحاطة
Onlara yaptığı bu nasihat ve kralların Hükümdarına sığınması, tehlikenin büyüklüğüne rağmen kendisinin onlardan korunması sonucunu doğurunca, Allah Teâlâ onun zannını doğru çıkardığını haber vererek şöyle buyurdu: {فوقاه الله} “Böylece Allah onu korudu...” yani işini O'na havale etmesinin bir mükâfatı olarak, sahip olduğu celal, azamet ve kemal ile onu onlardan koruyan bir kalkan kıldı; {سيئات} “...kötülüklerinden...” yani şiddetlerinden, {ما مكروا} “...kurdukları tuzakların...” hem din hem dünya hususunda. Allah sübhânehu {أنتما ومن اتبعكما الغالبون} “Siz ve size uyanlar galip geleceksiniz” [Kasas Suresi, 35] kavlindeki vaadini doğrulayarak onu Musa aleyhisselâm ile birlikte kurtardı. Kötü tuzak ancak ehlini kuşatacağından şöyle buyurdu: {وحاق} “...ve kuşattı...” yani boğulma kuşatmasının ardından bütünüyle sarıp indi, {بآل فرعون} “...Firavun ailesini...” yani küfürdeki ısrarları ve tuzakları sebebiyle Firavun ve adamlarının hepsini. Zira Firavun'un kuşatılması
بفرعون من باب الأولى وإن لم نقل: أن الآل مشترك بين الشخص والأتباع، لأن العادة جرت أنه لا يوصل إلى جميع أتباع الإنسان إلا بعد إذلاله وأخذه فهو مفهوم موافقة {سوء العذاب *} أي العقوبة المانعة من كل مستعذب، ثم بين ذلك بقوله: {النار} أي حال كونهم {يُعرضون عليها} أي في البرزخ {غدواً وعشياً} أي غادين ورائحين في وقت استرواحهم بالأكل واستلذاذهم به - هذا دأبهم طول أيام البرزخ، وكان عليهم في هذا العرض زيادة نكد فوق ما ورد عاماً مما روى مالك والشيخان وغيرهم عن أن ابن عمر ﵄ أن رسول الله ﷺ قال: «إن أحدكم إذا مات عرض عليه مقعده بالغداة والعشي، إن كان من أهل الجنة فمن أهل الجنة، وإن كان من أهل النار فمن أهل النار، فيقال: هذا مقعدك حتى يبعثك الله إليه يوم القيامة» ولعل زيادة النكد أنهم هم المعروضون، فيذهب بهم في الأغلال يساقون لينظروا ما أعد الله لهم، وعامة الناس يقتصر في ذلك على أن يكشف لهم - وهو في محالّهم - عن مقاعدهم،
-'âl' kelimesinin hem şahsı hem etbaını kapsadığını söylemesek bile- evleviyetle sabittir; çünkü âdet şudur ki bir kimsenin bütün etbaına ancak kendisi zelil kılınıp yakalandıktan sonra ulaşılır; dolayısıyla bu, mefhum-ı muvafakat kabilindendir: {سوء العذاب *} “...azabın en kötüsü.” Yani lezzetli olan her şeyden alıkoyan ceza. Sonra bunu şu buyruğuyla açıkladı: {النار} “O ateştir;” yani şu halde iken: {يُعرضون عليها} “ona sunulurlar...” yani Berzah aleminde, {غدواً وعشياً} “...sabah akşam.” Yani sabahlayarak ve akşamlayarak, yemek yiyip lezzet alma vakitlerinde. Berzah günleri boyunca onların âdeti budur. Mâlik, Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve diğerlerinin İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğuna dair rivayet ettikleri umumi nassın üzerinde, bu arz edilişte onlar için fazladan bir keder ve sıkıntı vardır: «Sizden biriniz öldüğünde sabah ve akşam ona oturacağı yer gösterilir; cennet ehlinden ise cennet ehlinden, cehennem ehlinden ise cehennem ehlinden [bir yer gösterilir]. Ve şöyle denilir: Kıyamet günü Allah seni oraya gönderinceye kadar senin kalacağın yer işte burasıdır.» Kederin fazlalığı belki de bizzat onların ateşe arz edilmelerinden ileri gelmektedir; zira Allah'ın kendileri için hazırladığı şeyi görmeleri amacıyla bukağılar içinde sürüklenerek götürülürler. Genel insanlar için ise bu durum, bulundukları yerlerde iken kendilerine makamlarının gösterilmesiyle sınırlıdır.
ففي ذلك زيادة إهانة لهم، وهو مثل: عرض الأمير فلاناً على السيف إذا أراد قتله، هذا دأبهم إلى أن تقوم الساعة {ويوم تقوم الساعة} يقال لهم: {ادخلوا آل} أي يا آل {فرعون} هو نفسه وأتباعه لأجل اتباعهم له فيما أضلهم به، وجعله نافع وحمزة والكسائي ويعقوب وحفص فعل أمر من الإدخال، فالتقدير: نقول لبعض جنودنا: أدخلوا آله لأجل ضلالهم به اليوم {أشد العذاب} وإذا كان هذا لآله لأجله كان له أعظم منه من باب الأولى، وهذه الآية نص في عذاب القبر كما نقل عن عكرمة ومحمد بن كعب.
Bunda onlar için katmerli bir aşağılama vardır; bu durum tıpkı, 'Emîr, öldürmek istediğinde falanı kılıca arz etti' denilmesine benzer. Kıyamet kopuncaya kadar onların hali budur. {ويوم تقوم الساعة} “Kıyametin kopacağı gün de...” onlara şöyle denilir: {ادخلوا آل} “...Girin / sokun, ey Firavun ailesi / ailesini...” Yani hem bizzat kendisi hem de onları saptırdığı şeyde ona uydukları için etbaı [kastedilir]. Nâfi', Hamza, Kisâî, Ya'kûb ve Hafs bu kelimeyi if'âl babından emir fiili olarak (edhılû) okumuşlardır; bu takdirde mana: 'Meleklerimizden bazılarına şöyle deriz: Bugün onunla saptıkları sebebiyle onun ailesini sokun: {أشد العذاب} “...azabın en şiddetlisine!”' şeklinde olur. Bu azap onun ailesine onun yüzünden veriliyorsa, bizzat kendisine daha büyüğünün verilmesi evleviyetle sabittir. İkrime ve Muhammed b. Kâ'b'dan nakledildiği üzere bu ayet, kabir azabı hakkında açık bir nastır.
ولما كان هذا من خبر موسى ﵇ وفرعون أمراً غريباً جداً، قل من يعرفه على ما هو عليه، لأنه من خفي العلم، أشار سبحانه إلى ذلك بقوله: {وإذ} أي اذكر لهم هذا الذي أنبأناك به مما كان في الزمن الأقدم، ولا وصول له إليك إلا من جهتنا، لأنهم يعلمون قطعاً أنك ما جالست عالماً قط، واذكر لهم ما يكون في الزمن الآتي حين {يتحاجون} أي هؤلاء الذين نعذبهم {في النار} أي يتخاصمون فيما أتباعهم ورؤساؤهم بما لا يغنيهم: {فيقول الضعفاء} أي الأتباع
Musa aleyhisselâm ile Firavun'un bu haberi son derece garip ve gizli ilimlerden olduğu için mahiyetini tam olarak bilen pek az bulunduğundan, Allah sübhânehu şu buyruğuyla buna işaret etti: {وإذ} “Hani...” Yani geçmiş zamanda vaki olan ve sana bildirdiğimiz bu haberi onlara hatırlat; zira senin asla bir âlimin meclisinde bulunmadığını kesin olarak bildiklerinden, bunun sana ulaşması ancak Bizim tarafımızdandır. Ve gelecek zamanda gerçekleşecek olan şu hali de onlara hatırlat ki: {يتحاجون} “...tartışırlarken...” yani kendilerine azap ettiğimiz bu kimseler [tartışırlar], {في النار} “...ateşin içinde...” yani etba ile reisler kendilerine hiçbir fayda sağlamayacak şekilde birbirleriyle çekişirler: {فيقول الضعفاء} “Zayıflar derler ki...” yani uyanlar,
{للذين استكبروا} أي طلبوا أن يكونوا كبراء.
{للذين استكبروا} “...büyüklük taslayanlara:” yani büyük olmayı talep eden kimselere.
ولما كانوا لشدة ما هم فيه يتبرأ كل منهم من صاحبه. أكدوا قولهم: {إنا كنا لكم} أي دون غيركم {تبعاً} أي أتباعاً، فتكبرتم على الناس بنا، وهو عند البصريين يكون واحداً كجمل ويكون جمعاً كخدم جمع خادم، ولعله عبر به إشارة إلى أنهم كانوا في عظيم الطواعية لهم على قلب رجل واحد ولما كان الكبير يحمي تابعه، سببوا عن ذلك سؤالهم فقالوا: {فهل أنتم} أي أيها الكبراء {مغنون} أي كافون ومجزون وحاملون {عنا نصيباً من النار *} .
İçinde bulundukları durumun şiddetinden ötürü her biri diğerinden teberri ettiğinden, şu sözlerini tekit ettiler: {إنا كنا لكم} “Şüphesiz biz size...” yani başkasına değil yalnız size, {تبعاً} “...tabi idik...” yani sizin etbaınız idik; siz bizim sayemizde insanlara büyüklük tasladınız. Bu kelime Basralılara göre hem 'cemel' gibi tekil, hem de 'hâdim'in çoğulu olan 'hadem' gibi çoğul olur. Bununla ifade edilmesi, onların reislerine itaat hususunda tek bir adamın kalbi gibi son derece boyun eğmiş olduklarına işaret etmek için olsa gerektir. Büyük olan tabi olanı koruyacağından, buna binaen taleplerini dile getirip dediler ki: {فهل أنتم} “Şimdi siz...” yani ey büyükler! {مغنون} “...savuşturabilir misiniz...” yani engelleyebilir, karşılayabilir ve üstlenebilir misiniz, {عنا نصيباً من النار *} “...bizden ateşin bir kısmını?”
ولما أتى بكلام الضعفاء مضارعاً على الأصل، وإشارة مع تصوير الحال لأنه أقطع إلى طول خصامهم لأنه أشد في إيلامهم، فتشوف السامع إلى جوابهم، استأنف الخبر عنه بصيغة الماضي تأكيداً لتحقيق وقوعه رداً قد يتوهمه الضعيف من أن المستكبر له قوة المدافعة وإباء الأنفة فقال: {قال الذين استكبروا} أي من شدة ما هم فيه. ولما كان الأتباع قد ظنوا أن المتبوعين يغنون عنهم، أكدوا إخبارهم لهم بما ينافي ذلك فقالوا: {إنّا كل} أي كلنا كائنون {فيها} أي النار، كل يناله من العذاب بقدر ما يستحقه سواء إن
Zayıfların sözünü asıl kural üzere muzari kalıbıyla getirip, durumun tasviriyle birlikte çekişmelerinin uzun süreceğini -ki bu kendilerine daha çok elem verir- kesin olarak göstermek üzere zikredince ve dinleyici onların cevabını merak edince; zayıfın, kibirlenen kimsenin savunma gücüne ve onurlu bir direnişe sahip olduğu yönündeki muhtemel vehmini reddederek vukuunun kesinliğini tekit etmek için mazi sığasıyla yeni bir habere (istinaf) başladı ve şöyle buyurdu: {قال الذين استكبروا} “Büyüklük taslayanlar dediler ki...” yani içinde bulundukları şiddetten dolayı [şöyle dediler]. Tabi olanlar, peşinden gidilen kimselerin kendilerini kurtaracağını zannettiklerinden, buna aykırı olan hakikati tekit ederek onlara şöyle dediler: {إنّا كل} “Doğrusu hepimiz...” yani hepimiz bulunmaktayız, {فيها} “...onun içindeyiz;” yani ateşin içindeyiz. Herkes hak ettiği ölçüde azaba uğrar;
جادلتمونا أو تركتم جدالنا ولا يظلم بك أحداً، فلة قدرنا على شيء لأغنينا عن أنفسنا، ولو سألنا أن نزاد أو ننقص لما أجبنا. فإن هذه دار العدل فاتركونا وما نحن فيه.
ister bizimle tartışın ister tartışmayı bırakın, [fark etmez] ve O hiç kimseye zulmetmez. Şayet bir şeye gücümüz yetseydi kendimizi kurtarırdık; azabımızın artırılmasını yahut eksiltilmesini istesek bize icabet edilmez. Burası adalet yurdudur; öyleyse bizi ve içinde bulunduğumuz hali kendi halimize bırakın!
ولما كان حكم الله تعالى مانعاً مما كان يفعل في الدنيا من فك المجرم وإيثاق غيره به، وكان سؤالهم في الإغناء سؤال من يجوز أن يكون حكمه على ما عليه الأحكام من حكام أهل الدنيا، عللوا جوابهم مؤكدين فقالوا: {إن الله} أي المحيط بأوصاف الكمال {قد حكم بين العباد *} أي بالعدل، فأدخل أهل الجنة دارهم، وأهل النار نارهم، فلا يغني أحد عن أحد شيئاً.
Allah Teâlâ'nın hükmü, dünyada yapıldığı gibi suçlunun salıverilip yerine başkasının bağlanmasını engellediğinden ve onların azabı savuşturma yönündeki talepleri de O'nun hükmünün dünya ehlinin hâkimlerinin hükümleri gibi olabileceğini caiz gören kimsenin talebi gibi olduğundan, cevaplarını tekit ederek gerekçelendirdiler ve şöyle dediler: {إن الله} “Şüphesiz Allah...” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan [Allah], {قد حكم بين العباد *} “...kulları arasında hükmünü vermiştir!” Yani adaletle hükmetmiş, cennet ehlini yurtlarına, cehennem ehlini de kendi ateşlerine koymuştur. Artık hiç kimse kimseden hiçbir şeyi savuşturamaz.
ولما دل على أنه لا يغني أحد عن أحد شيئاً، أخبر انهم لما رأوا بعدهم من الله وأنهم ليسوا بأهل لدعائه سبحانه، علقوا آمالهم بتوسط الملائكة، فأخبر عن ذلك منهم بقوله: {وقال الذين في النار} أي جميعاً الأتباع والمتبوعون {لخزنة} ووضع موضع الضمير قوله: {جهنم} للدلالة على أن سؤالهم لأهل الطبقة التي من شأنها وشأن خزنتها تجهم داخليها ليدل على أنهم لسوء ما هم فيه لا يعقلون، فهم لا يضعون شيئاً في محله كما كانوا في الدنيا:
Hiç kimsenin kimseden hiçbir şeyi savuşturamayacağına delil getirilince; Allah'tan ne kadar uzak olduklarını ve sübhânehu O'na dua etmeye layık bulunmadıklarını görünce, ümitlerini meleklerin aracılığına bağladıklarını haber vererek onlar hakkında şöyle buyurdu: {وقال الذين في النار} “Ateşte olanlar dediler ki...” yani uyanlar ve uyulanlar hep birlikte, {لخزنة} “...bekçilerine:” Zamir yerine şu lafzı koydu: {جهنم} “...cehennemin...” Zira onların, içine girenleri asık suratla karşılamak şanından olan tabakanın ehline talepte bulunmaları, içinde bulundukları durumun kötülüğünden ötürü akıllarını kullanamadıklarını, tıpkı dünyada oldukları gibi hiçbir şeyi yerli yerine koyamadıklarını göstermektedir:
{ادعوا ربكم} أي المحسن إليكم بأنكم لا تجدون ألماً من النار {يخفف عنه يوماً} أي مقداره {من العذاب *} أي بعضه.
{ادعوا ربكم} “Rabbinize dua edin de...” yani ateşten hiçbir elem hissetmemekle size ihsanda bulunan [Rabbinize dua edin de], {يخفف عنه يوماً} “...bizden bir gün...” yani bir gün miktarı, {من العذاب *} “...azabı hafifletsin!” Yani onun bir kısmını.
ولما سألوهم، استأنفوا جوابهم إشارة إلى ما حصل من تشوف السامع إليه، معرفين لهم بسياقه بالسبب، الجاعل لهم في محل الاطراح والسفول عن التأهل لأن يسمع لهم كلام، فقال تعالى مخبراً عنهم: {قالوا} أي الخزنة. ولما كان التقدير: ألم تكن لكم عقول تهديكم إلى الاعتقاد الحق، عطف عليه قوله إلزامناً لهم الحجة وتوبيخاً وتنديماً بتفويت أوقات الدعاء المجاب: {أولم} ولما كان المقام خطراً، والمرام وعراً عسراً، فكانوا محتاجين إلى الإيجاز، قالوا مشيرين بذكر فعل الكون مع اقتضاء الحال للإيجاز إلى عراقة الرسل ﵈ في النصح المنجي من المخاوف بالمعجزات والرفق والتلّطف وطول الأناة والحلم والصبر مع شرف النسب وطهارة الشيم وحسن الأخلاق وبداعة الهيئات والمناظر ولطافة العشرة وجلالة المناصب: {تك} بإسقاط النون مع التصوير للحال بالمضارع {تأتيكم} على سبيل التجدد شئياً في أثر شيء {رسلكم} أي الذين هم منكم فأنتم جديرون بالإصغاء إليهم والإقبال عليهم، لأن الجنس إلى الجنس أمثل، والإنسان من مثله أقبل {بالبينات} أي التي لا شيء أوضح منها {قالوا} أي الكفار: {بلى} أي أتونا كذلك، ثم استأنفوا جوابهم لما حصل من التشوف إليه بما حاصله
Onlar bu talepte bulununca, dinleyicinin cevabı merak etmesine işaretle bekçiler yeni bir sözle (istinaf) cevap verdiler ve sözün akışıyla onları, sözlerinin dinlenilmesine ehil olmaktan çıkarılıp hor ve hakir bir makama düşürülmelerine sebep olan şeyden haberdar ettiler. Allah Teâlâ onlardan naklen şöyle buyurdu: {قالوا} “[Bekçiler] dediler ki:” Yani cehennem bekçileri [dediler]. Takdirî mana: 'Sizi hak inanca iletecek akıllarınız yok muydu?' şeklinde olduğundan, kabul olunacak dua vakitlerini kaçırdıklarını yüzlerine vurmak, onları kınamak ve pişman etmek üzere hücceti onlara bağlayarak şu sözü buna atfetti: {أولم} “...değil miydi?...” Makam tehlikeli, talep edilen şey ise çetin ve güç olduğundan veciz söze muhtaç idiler; bu sebeple halin gerektirdiği icaz ile birlikte 'kevn' fiilini zikrederek, peygamberlerin aleyhimüsselâm nesep şerefi, fıtrat temizliği, güzel ahlak, müstesna heybet ve görünüş, latif muamele ve yüce makamlarla birlikte mucizeler, yumuşaklık, incelik, geniş tahammül, hilim ve sabır ile korkulardan kurtaran nasihatteki köklülüklerine işaretle şöyle dediler: {تك} “...yok muydu?...” Muzari ile hali tasvir ederek nun harfini düşürerek [dediler], {تأتيكم} “...size gelmekte...” yani birbiri ardınca yenilenerek, {رسلكم} “...peygamberleriniz...” yani sizden olan ve kendilerine kulak verip yönelmenize layık bulunan [elçileriniz]; çünkü aynı cins kendi cinsine daha meyillidir ve insan benzerini daha kolay kabul eder, {بالبينات} “...apaçık delillerle?” Yani kendisinden daha açığı bulunmayan delillerle. {قالوا} “[Kâfirler] dediler ki:” {بلى} “Evet, [gelmişti].” Yani bize öylece geldiler. Sonra bekçiler, dinleyicide hasıl olan merak üzerine, hülasası
عدم إجابتهم فسببوا عن إخبارهم بعدم إجابتهم للرسل عدم إجابة دعائهم فقال تعالى مخبراً عنهم: {قالوا} أي الخزنة: {فادعوا} أي أنتم الآن الله أو أهل الله من رسل البشر أو الملائكة أو غيرهم، أو لا تدعوا فإنه لا يسمع لكم.
onlara icabet etmemek olan yeni bir cevap verdiler ve peygamberlere icabet etmediklerini haber vermelerine binaen onların dualarına icabet edilmeyeceğini belirttiler. Allah Teâlâ onlardan naklen şöyle buyurdu: {قالوا} “[Bekçiler] dediler ki:” Yani bekçiler: {فادعوا} “Öyleyse siz dua edin!” Yani artık ister siz Allah'a veya insanlardan ve meleklerden yahut başkalarından Allah'ın has kullarına dua edin, ister dua etmeyin; zira size asla kulak verilmeyecektir.
ولما كان أمرهم بالدعاء موجباً لأن يظنوا نفعه، أتبعوه بما أيأسهم لأن ذلك أنكأ وأوجع وأشد عليهم وأفظع بقولهم: {وما} دعاؤكم - هكذا كان الأصل، ولكنه أتى بالوصف تعليقاً للحكم به فقال: {دعاءُ الكافرين} أي الساترين لمرائي عقولهم عن أنوار العقل المؤيد بصحيح النقل {إلا في ضلال *} أي ذهاب في غير طريق موصل كما كانوا هم في الدنيا كذلك فإن الدنيا مزرعة الآخرة، من زرع شيئاً في الدنيا حصده في الآخرة، والآخرة ثمرة الدنيا لا تثمر إلا من جنس ما غرس في الدنيا.
Onlara dua etmelerini emretmek bunun fayda vereceğini zannetmelerini gerektirdiğinden, bunun peşinden onları ümitsizliğe düşürecek sözü getirdiler; çünkü bu onların canını daha çok yakar, daha çok incitir, kendilerine daha ağır ve dehşetli gelir. Şöyle dediler: {وما} “...başka bir şey değildir.” 'Duanız' şeklinde olması asıldı; ancak hükmü sıfata bağlamak üzere açık isimle getirip şöyle buyurdu: {دعاءُ الكافرين} “Kâfirlerin duası...” yani akıl aynalarını sahih nakille desteklenmiş aklın nurlarından örten kimselerin duası, {إلا في ضلال *} “...ancak bir sapıklıktadır!” Yani tıpkı dünyada oldukları gibi hedefe ulaştırmayan bir yolda kaybolup gitmektir. Zira dünya ahiretin tarlasıdır; dünyada ne eken ahirette onu biçer ve ahiret dünyanın semeresi olup ancak dünyada dikilen cinsinden ürün verir.
ولما كان حاصل ما مضى من هذا القص الذي هو أحلى من الشراب، وأغلى من الجوهر المنظم في أعناق الكواعب الأتراب، لأنه سبحانه نصر الرسل على أممهم حين هموا بأخذهم، فلم يصلوا إليهم ثم أهلكهم الله هذا في الدنيا، وأما في الآخرة فعذبهم أشد العذاب، وكذلك نصر موسى ﵇ والمؤمن الذي دافع عنه، وكان نصر
Şerbetten daha tatlı ve yaşıt dilberlerin boyunlarına dizilmiş mücevherden daha kıymetli olan bu geçmiş kıssaların özü; Allah Teâlâ'nın, ümmetleri peygamberleri yakalayıp cezalandırmaya yeltendiklerinde onlara ulaşamamaları ve ardından Allah'ın onları helak etmesi suretiyle elçilerine yardım etmesi olduğundan -ki bu dünyadadır; ahirette ise onları en şiddetli azapla cezalandırmıştır- ve aynı şekilde Mûsâ aleyhisselâm'a ve onu savunan mü'mine yardım ettiği gibi, Allah'ın has kullarına yardımı da
اهل الله قاطبة خفياً، لأنهم يُبتلون ثم يكون لهم العاقبة، فكان أكثر الجامدين وهم أكثر الناس يظن أنه لا نصره لهم، قال الله تعالى لافتاً القول إلى مظهر العظمة، لأن النصرة عنها تكون على سبيل الاستنتاج مما مضى مؤكداً تنبيهاً للأغبياء على ما يخفى عليهم: {إنا} أي بما لنا من العظمة {لننصر رسلنا} أي على من ناوأهم {والذين آمنوا} أي اتسموا بهذا الوصف وإن كانوا في أدنى رتبة.
toptan gizli idi; çünkü onlar imtihan edilir, sonra akıbet onların olur; basiretsizlerin çoğu -ki insanların çoğudur- onlara yardım edilmediğini zannederdi. Bu yüzden Allah Teâlâ, akılsızları kendilerine gizli kalan hususlara uyarmak için geçmiş anlatılanlardan bir netice çıkarma yoluyla yardımı azamet tecellisinden kılarak sözü azamet makamına çevirip tekit ederek şöyle buyurdu: {إنا} “Şüphesiz biz...” yani sahip olduğumuz azametle, {لننصر رسلنا} “...elçilerimize muhakkak yardım ederiz...” yani onlara düşmanlık edenlere karşı, {والذين آمنوا} “...ve iman edenlere de...” yani en alt derecede olsalar bile bu vasıfla nitelenen kimselere.
ولما كانت الحياة تروق وتحلو بالنصرة وتتكدر بضدها، ذكرها لذلك ولئلا يتوهم لو سقطت أن نصرتهم تكون رتبتها دنية فقال: {في الحياة الدنيا} بالزامهم طريق الهدى الكفيلة بكل فوز وبالحجة والغلبة، وإن غلبوا في بعض الأحيان فإن العاقبة تكون لهم، ولو بأن يقيض سبحانه لأعدائهم من يقتض ولو بعد حين، وأقل ذلك أن لا يتمكن أعداؤهم من كل ما يرون منهم {ويوم يقوم الأشهاد *} أي في الدار الآخرة من الملائكة والنبيين وسائر المقربين، جمع شهيد كشريف وأشراف، إشارة إلى أن شهادتهم بليغة في بابها، لما لهم من الحضور التام، وإلى ذلك يشير تذكير الفعل والتعبير بجمع القلة، ولكن الجياد قليل مع أنهم بالنسبة إلى أهل الموقف كالشعرة
Hayat zaferle güzelleşip tatlandığı ve zıddıyla kederlendiği için, bundan ötürü ve şayet zikredilmese onların yardımının mertebesinin düşük olacağı zannedilmesin diye dünyayı zikrederek şöyle buyurdu: {في الحياة الدنيا} “...dünya hayatında...” yani her türlü kurtuluşu garanti eden hidayet yolunu, hüccet ve üstünlüğü onlara nasip ederek; kimi zaman mağlup olsalar bile akıbet onların olur, nitekim Allah Teâlâ düşmanlarına bir süre sonra da olsa hesap soracak birini musallat eder ve bunun en azı, düşmanlarının onlara dair istedikleri her şeyi yapmaya güç yetirememesidir. {ويوم يقوم الأشهاد *} “...ve şahitlerin dikileceği günde de!” Yani ahiret yurdunda meleklerden, nebilerden ve diğer mukarreblerden [şahitlerin dikildiği günde]. (Eşhâd), şerîf ve eşrâf gibi şehîdin çoğuludur; tam hazır bulunuşları sebebiyle onların şahitliğinin kendi babında son derece beliğ olduğuna işarettir. Fiilin müzekker kılınması ve cemi kıllet (azlık çoğulu) ile ifade edilmesi buna işaret eder; fakat seçkinler azdır, nitekim mahşer ehline nispetle onlar