Binûn

Gâfir — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

البيضاء في جلد الثور الأسود، وإنما عبر بذلك إشارة إلى أهل الحكم بصفات الجبروت للقسط، فيرفع أولياءه بكل اعتبار، ويهين أعداءهم كل إهانة.

siyah öküzün derisindeki beyaz kıl gibidir. Bununla ifade edilmesi, adalet için ceberut sıfatlarıyla hüküm veren makama işaret etmek içindir; böylece O, dostlarını her bakımdan yüceltir ve düşmanlarını son derece zelil eder.

ولما وصف اليوم الآخر بما لا يفهمه كثير من الناس، أتبعه ما أوضحه على وجه بين نصره لهم غاية البيان، فقال مبدلاً مما قبله: {يوم لا ينفع الظالمين} الذين كانوا عريقين في وضع الأشياء في غير مواضعها {معذرتهم} أي اعتذارهم وزمانه ومكانه - بما أشار إليه كون المصدر ميمياً ولو جل - بما أشار إليه قراءة التذكير للفعل فعلم بذلك أنهم لا يجدون دفاعاً بغير الاعتذار وأنه غير نافعهم لأنهم لا يعتذرون إلا بالكذب {والله ربنا ما كنا مشركين} [الأنعام: ٢٣] أو بالقدر {ربنا غلبت علينا شقوتنا} [المؤمون: ١٠٦] {ولهم} أي خاصة {اللعنة} أي البعد عن كل خير، مع الإهانة بكل ضير {ولهم} أي خاصة {سوء الدار *} وهي النار الحاوية لكل سوء - هذا مع ما يتقدمها من المواقف الصعبة، وإذا كان هذا لهم فما ظنك بما هو عليهم، وقد علم من هذا أن لأعدائهم - وهم الرسل وأتباعهم - الكرامة والرحمة ولهم قبول الاعتذار وحسن الدار، فظهرت بذلك أعلام النصرة، وصح ما أخبر به من تمام القدرة.

Ahiret gününü insanların çoğunun kavrayamadığı bir vasıfla niteleyince, ardından peygamberlere olan yardımını son derece açık bir şekilde beyan eden ve onu açıklığa kavuşturan sözü getirip bir öncekinden bedel olarak şöyle buyurdu: {يوم لا ينفع الظالمين} “O gün zalimlere fayda vermez...” yani eşyayı yerli yerine koymamakta kökleşmiş olanlara, {معذرتهم} “...özürleri...” yani mazeretleri, zamanı ve mekânı -fiilin müzekker okunmasının da işaret ettiği üzere, mazeret ne kadar büyük olursa olsun masdar-ı mîmî olmasının işaret ettiği anlamıyla-. Böylece onların mazeret beyan etmekten başka bir savunma bulamayacakları ve bunun da kendilerine fayda vermeyeceği anlaşılmış oldu; çünkü onlar ancak {والله ربنا ما كنا مشركين} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” [En'âm: 23] diyerek yalanla yahut {ربنا غلبت علينا شقوتنا} “Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galip geldi” [Mü'minûn: 106] diyerek kaderle mazeret beyan ederler. {ولهم} “Onlar içindir...” yani özellikle onlar içindir, {اللعنة} “...lanet...” yani her türlü zararla horlanmakla birlikte bütün hayırlardan uzak kalmak. {ولهم} “Ve onlar içindir...” yani özellikle onlar içindir, {سوء الدار *} “...yurdun en kötüsü!” Ki o, her türlü kötülüğü barındıran ateştir; üstelik ondan önce gelen zorlu duraklar da cabasıdır. Şayet onlar için olan buysa, onların aleyhine olacak olanı varın siz düşünün! Bundan anlaşılmıştır ki onların düşmanları olan peygamberler ve tâbileri için ikram ve merhamet, mazeretlerin kabulü ve güzel yurt vardır; böylece zafer sancakları ortaya çıkmış ve tam kudretten verilen haber doğrulanmıştır.

ولما كان التقدير: فلقد نصرنا موسى رسولنا مع إبراق فرعون وإرعاده، عطف عليه قوله دالاً على الكرامة والرحمة، مؤكداً لإزالة ما استقر في النفوس من أن ملوك الدنيا لا يغلبهم الضعفاء: {ولقد آتينا} أي بما لنا من العزة {موسى الهدى} أي في الدين اللازم منه أن يكون له العاقبة وإن تناهت ضخامة من يعانده، لأنه ضال عن الهدى، والضال هالك وإن طال المدى، وذلك بما آتيناه من النبوة والكتاب.

Takdirî anlam: 'Firavun'un şimşekler çakıp gürlemesine rağmen elçimiz Mûsâ'ya yardım ettik' şeklinde olunca, nefislerde yerleşmiş olan 'dünya krallarını zayıflar mağlup edemez' anlayışını yok etmek için tekit ederek ve ikram ile merhamete delalet etmek üzere ona atıfla şöyle buyurdu: {ولقد آتينا} “Andolsun biz verdik...” yani sahip olduğumuz izzetle, {موسى الهدى} “...Mûsâ'ya hidayeti...” yani ona inat eden kimsenin debdebesi ne kadar büyük olursa olsun akıbetin kendisinin olmasını gerektiren dini [verdik]; zira o [düşman] hidayetten sapmıştır ve sapan kişi süre ne kadar uzarsa uzasın helak olucudur; bu da ona verdiğimiz nübüvvet ve kitap iledir.

ولما كانت النبوة خاصة والكتاب عاماً قال: {وأورثنا} أي بعظمتنا {بني إسرائيل} بعد ما كانوا فيه من الذل {الكتاب *} أي الذي أنزلنا عليه وآتيناه الهدى به - وهو التوراة - إيتاء هو كالإرث لا ينازعهم فيه أحد، ولا أهل له في ذلك الزمان غيرهم، حال كونه {هدى} أي بياناً عاماً لكل من تبعه {وذكرى} أي عظة عظيمة {لأولي الألباب *} أي القلوب الصافية والعقول الوافية الشافية، فذكر إيتاء موسى الثمرة وذكر إيراثهم السبب إشارة إلى أنهم من جنى ثمرته فاهتدي، ومنهم من ضل، وذلك تحذير للاتباع، وتشريف للأنبياء بما نالوه من مراتب الارتفاع.

Nübüvvet hususi, Kitap ise umumi olduğundan şöyle buyurdu: {وأورثنا} “...ve miras bıraktık...” yani azametimizle, {بني إسرائيل} “İsrailoğullarına...” içinde bulundukları zilletten sonra, {الكتاب *} “...o Kitab'ı...” yani ona indirdiğimiz ve kendisiyle hidayet verdiğimiz Tevrat'ı; hiç kimsenin kendileriyle çekişmediği ve o zamanda onlardan başka ehli bulunmayan miras gibi bir verişle; {هدى} “...bir hidayet...” yani ona uyan herkes için umumi bir beyan, {وذكرى} “...ve bir öğüt olarak...” yani büyük bir nasihat [olarak], {لأولي الألباب *} “...akıl sahipleri için.” Yani tertemiz kalpler ile kamil ve şifa veren akıl sahipleri için. Mûsâ'ya verilenin semere (meyve), onlara miras bırakılanın ise sebep olarak zikredilmesi; onlardan kiminin meyvesini toplayıp hidayete erdiğine, kiminin de saptığına işarettir. Bu, tâbilere bir uyarı, peygamberlere ise eriştikleri yüce dereceler sebebiyle bir şereflendirmedir.

ولما كان التقدير بعد أن تقدم الوعد المؤكد بنصرة الرسل وأتباعهم: ولقد آتيناك الهدى والكتاب كما آتينا موسى، ولننصرنك مثل

Peygamberlere ve tâbilerine yardım konusundaki tekitli vaat geçtikten sonra takdirî anlam: 'Mûsâ'ya verdiğimiz gibi sana da hidayeti ve Kitab'ı verdik; ve

ما نصرناه وإن زاد إبراق قومك وإرعادهم، فإنهم لا يعشرون فرعون فيما كان فيه من الجبروت والقهر والعز والسلطان والمكر ولم ينفعه شيء منه، سبب عنه قوله: {فاصبر} أي على أذاهم فإنا نوقع الأشياء في أتم محالها على ما بنينا عليه أحوال هذه الدار من إجراء المسببات على أسبابها، ثم علل ذلك بقوله صارفاً القول عن مظهر العظمة الذي هو مدار النصرة إلى اسم الذات الجامع لجميع الكمالات التي من أعظمها إنفاذ الأمر وصدق الوعد: {إن وعد الله} أي الذي له الكمال كله {حق} أي في إظهار دينك وإعزاز أمرك، فقد رأيت ما اتفق لموسى ﵇ مع أجبر أهل ذلك الزمان وما كان له من العاقبة، قال القشيري: الصبر في انتظار الموعود من الحق على حسب الإيمان والتصديق، فمن كان تصديقه ويقينه أتم وأقوى كان صبره أكمل وأوفى.

kavminin şimşek çakıp gürlemeleri artsa bile ona yardım ettiğimiz gibi mutlaka sana da yardım edeceğiz; zira onlar, Firavun'un sahip olduğu zorbalık, kahr, izzet, saltanat ve tuzağın onda birine bile erişemezler, üstelik bunların hiçbiri ona fayda vermedi' şeklinde olunca, buna binaen şöyle buyurdu: {فاصبر} “O halde sabret!” Yani onların eziyetlerine [sabret]; zira biz bu dünyanın hallerini sebeplerin sonuçları doğurması esasına dayandırdığımız gibi eşyayı en mükemmel yerlerine yerleştiririz. Sonra yardımın kaynağı olan azamet makamından, en büyükleri emri infaz etmek ve vaade sadakat olan bütün kemalatı kendinde toplayan Zat ismine sözü çevirerek bunu gerekçelendirip şöyle buyurdu: {إن وعد الله} “Şüphesiz Allah'ın vaadi...” yani bütün kemalatın sahibi olan [Allah'ın vaadi], {حق} “...haktır.” Yani dinini üstün kılma ve davanı aziz kılma hususunda [haktır]. Nitekim Mûsâ aleyhisselâm'ın o zamanın en zorba adamıyla neler yaşadığını ve akıbetin nasıl onun olduğunu gördün. Kuşeyrî şöyle demiştir: 'Hakk'ın vaat ettiğini beklerken sabretmek, iman ve tasdikin derecesine göredir; kimin tasdiki ve yakîni daha tam ve daha kuvvetli ise sabrı da daha kamil ve daha vefalı olur.'

ولما تكفل هذا الكلام من التثبيت بانجاز المرام، وكان من الأمر المحتوم أن لزوم القربات يعلى الدرجات فيوصل إلى قوة التصرفات، أمر بالإعراض عن ارتقاب النصر والاشتغال بتهذيب الأحوال لتحصيل الكلام، موجهاً الخطاب إلى أعلى الخلق ليكون من دونه من باب الأولى فقال: {واستغفر لذنبك} أي وهو كل عمل كامل ترتقى منة الى اكمل وحال فاضل فيكون ذلك شكرا،

Bu kelam maksadın gerçekleşeceği güvencesini verip pekiştirince ve kurbetlere (ibadetlere) devam etmenin dereceleri yükselterek tasarruf kuvvetine ulaştıracağı kesin bir husus olunca, zafer beklemekten yüz çevirip kemali elde etmek için halleri tezkiyeyle meşgul olmayı emretti ve hitabı mahlukatın en yücesine yöneltti ki onun dışındakiler öncelikle dahil olsun; şöyle buyurdu: {واستغفر لذنبك} “...ve günahın için bağışlanma dile...” Yani daha kamiline yükseldiğin her bir kamil amel ve faziletli hal için [bağışlanma dile]; böylece bu bir şükür olsun,

منك لأن اللةّ غفر لك ما تقدم من ذنبك وما تأخر فتستن بك أمتك، وسماه ذنباً من باب «حسنات الأبرار سيئات المقربين» .

senin tarafından [bir şükür olsun]; çünkü Allah senin geçmiş ve gelecek günahını bağışlamıştır, böylece ümmetin de senin sünnetine uyar. Bunu, 'İyilerin (ebrâr) sevapları, mukarreblerin günahları sayılır' kabilinden 'günah' olarak isimlendirmiştir.

ولما أمره بالاستغفار عند الترقية في درجات الكمال، المطلع على بحور العظمة ومفاوز الجلال، أمره بالتنزيه عن شائبة نقص والإثبات لكل رتبة كمال، لافتاً القول إلى صفة التربية والأحسان لأنه من أعظم مواقعها فقال: {وسبح} أي نزه ربك عن شائبة نقص كلما علمت بالصعود في مدارج الكمال نقص المخلوق في الذات والأعمال ملتبساً {بحمد ربك} أي إثبات الإحاطة باوصاف الكمال للمحسن إليك المربي لك، ولا تشتغل عنه بشيء فإن الأعمال من أسباب الظفر. ولما كان المقام لإثبات قيام الساعة، وكان العشي أدل عليها، قدمه فقال: {بالعشي والإبكار *} فإن تقلبهما دائماً دل على كمال مقلبهما وقدرته على إيجاد المعدوم الممحوق كما كان وتسويته، ومن مدلول الآية الحث على صلاتي الصبح والعصر، وهما الوسطى لأنهما تشهدهما ملائكة الليل وملائكة النهار، وقال ابن عباس ﵄: بل على الصلوات الخمس - نقله البغوي. وذلك لأن العشى من زوال الشمس، والأبكار من طلوع الفجر إلى طلوع الشمس.

Azamet denizlerine ve celal sahralarına muttali kılan kemalat derecelerindeki yükseliş esnasında ona istiğfarı emredince, noksanlık şaibesinden tenzih etmeyi ve her kemal mertebesini O'na ispat etmeyi emretti; en büyük tecelligahı olduğu için sözü terbiye ve ihsan sıfatına çevirerek şöyle buyurdu: {وسبح} “...ve tesbih et...” yani kemal basamaklarında yükseldikçe mahlukun zat ve amellerdeki noksanlığını bildiğin her an Rabbini noksanlık şaibesinden tenzih et, {بحمد ربك} “...Rabbinin hamdiyle...” yani sana ihsanda bulunan ve seni terbiye edene kemal sıfatlarının kuşatıcılığını ispat ederek; O'ndan gayrı hiçbir şeyle meşgul olma; zira ameller zafere ulaşmanın sebeplerindendir. Makam kıyametin kopuşunu ispat makamı olduğundan ve akşam vakti buna daha çok delalet ettiğinden onu öne alarak şöyle buyurdu: {بالعشي والإبكار *} “...akşam ve sabah!” Zira onların sürekli dönüşümü, onları dönüştürenin kemaline ve yok olup silinmiş olanı eskisi gibi var edip düzeltmeye olan kudretine delalet eder. Ayetin delalet ettiği anlamlardan biri de sabah ve ikindi namazlarına teşviktir; bu ikisi 'orta namaz'dır (salât-ı vustâ); çünkü onlara hem gece melekleri hem gündüz melekleri şahitlik eder. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Bilakis beş vakit namaza [teşviktir]' demiştir -bunu Beğavî nakletmiştir-. Zira 'aşıyy' güneşin zevalinden, 'ibkâr' ise fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar olan vakittir.

ولما كان الأمر بشغل هذين الوقتين أمراً بشغل غيرهما من باب الأولى، لأن أول النهار وقت الاشتغال بالأعمال والاهتمام بالابتداء والتمام، وآخره وقت التهيؤ للراحة والمقيل بالأكل والشرب وما يتبعهما، وكان ذلك موجباً للاشتغال عن أعداء الدين رأساً، وكان ذلك أمراً على النفوس شاقاً علله بما يقتضي المداومة على الأعمال والإعراض عنهم لأن خذلانهم أمر قد فرغ منه فقال معللاً للمداومة على الطاعة: {إن الذين يجادلون} أي يناصبون بالعداوة لنقل أهل هذا الدين عنه إلى ما هم عليه من الباطل، ولفت القول إلى الجلالة الدالة على نهاية العظمة تهويناً لشأنهم فقال: {في آيات الله} أي الملك الأعظم الدالة على تمام قدرته اللازم منه قدرته على البعث الذي في تذكره صلاح الدين والدنيا {بغير سلطان} أي أمر مسلط ودليل مسلك {أتاهم إن} أي ما {في صدورهم} بصدودهم عن سواء السبيل، وآذن ذكر الصدور دون القلوب لعظم الكبر جداً بأنه قد ملأ القلوب وفاض منها حتى شغل الصدور التي هي مساكنها {إلا كبر} أي عن اتباع الحق مع إشراق ضيائه واعتلاء لألائه

Bu iki vakti meşgul etme emri, evleviyetle diğer vakitleri de meşgul etme emri olunca -çünkü günün başı işlerle meşgul olma, başlama ve tamamlama telaşı vaktidir; sonu ise yeme, içme ve benzerleriyle dinlenmeye ve istirahate hazırlanma vaktidir- ve bu durum din düşmanlarından tamamen yüz çevirmeyi gerektirip nefislere de ağır gelince, amellere devam etmeyi ve onlardan yüz çevirmeyi gerektiren gerekçeyi bildirdi; çünkü onların hezimete uğratılması bitmiş bir iştir. İtaate devam etmenin illetini belirterek şöyle buyurdu: {إن الذين يجادلون} “Şüphesiz tartışıp duranlar...” yani bu dinin mensuplarını kendi üzerlerinde bulundukları batıla döndürmek için düşmanlık besleyenler; onların durumunu küçümsemek üzere sözü nihai azamete delalet eden lafza-i celâle çevirerek şöyle buyurdu: {في آيات الله} “...Allah'ın ayetleri hakkında...” yani hatırlanmasında din ve dünya salahı bulunan diriltmeye kadir olmasını gerektiren tam kudretine delalet eden en büyük Hükümran'ın ayetleri hakkında, {بغير سلطان} “...hiçbir delil olmaksızın...” yani baskın bir emir ve izlenmiş bir delil olmadan, {أتاهم} “...kendilerine gelen;” {إن} yani yoktur, {في صدورهم} “...onların göğüslerinde...” dosdoğru yoldan yüz çevirmeleri sebebiyle; kibir son derece büyük olduğundan kalpler yerine göğüslerin zikredilmesi, kibrin kalpleri doldurup taştığına ve nihayet onların meskeni olan göğüsleri de kapladığına işaret eder, {إلا كبر} “...ancak bir kibir!” Yani aydınlığı parıldayıp parıltısı yükseldiği halde hakka uymaya karşı bir kibir vardır,

إرادة إطفائه أو إخفائه، والكبر إرادة التقدم والتعظم والرئاسة، وأن يكون مريد ذلك فوق كل أحد {ما هم ببالغيه} أي ببالغي مقتضاه من إبطال الدين تكبراً عن أن يكونوا تحت أوامره، لا يبلغون ذلك بوجه من الوجوه، ولا بد أن يظهر الدين بنصر الرسول ومن تبعه من المؤمنين على أهل الكتاب والمشركين وغيرهم من أنواع الكافرين، ثم يبعثون فيكون أعداؤهم أسفل سافلين صغرة داخرين.

onu söndürme veya gizleme arzusu [vardır]. Kibir; öne geçme, büyüklük taslama, reislik ve bunu isteyenin herkesin üstünde olma arzusudur. {ما هم ببالغيه} “...onlar ona asla erişemezler.” Yani emirleri altına girmeyi kibirlerine yediremeyip dini iptal etme hedeflerine hiçbir şekilde ulaşamayacaklardır. Resûl'e ve ona tabi olan mü'minlere Ehl-i Kitap'a, müşriklere ve diğer kâfir sınıflarına karşı yardım edilmesiyle bu din mutlaka üstün gelecektir; sonra diriltilecekler ve düşmanları aşağıların aşağısında, hor ve hakir kalacaklardır.

ولما ظهر من أول هذا الكلام وآخره تصريحاً وتلويحاً بما أفاده أسلوب كلام القادرين المصوغ لأعم من يمكن أن يخطر في البال أنه تعالى وصف نفسه في مطلع السورة بأنه غالب لكل شيء ولا يغلبه شيء وأن الذي بهم إنما هو إرادة أن يكونوا عالين غالبين، عنه قوله تعالى: {فاستعذ} أي اطلب العوذ {بالله} المحيط بكل شيء من شر كبرهم كما عاذ به موسى ﵇ لينجز لك ما وعدك كما أنجز له، ثم علل ذلك بقوله: {إنه} أي على ما له من البطون {هو} أي وحده {السميع} لكل ما يمكن أن يسمع. ولما كان السياق للعياذ من شياطين الإنس الذين لهم المكر الظاهر والباطن، ختم بقوله: {البصير *} الصالح للبصر والبصيرة فيعم المحسوس والمعلوم، وختم آيتي الأعراف وفصلت المسبوقتين لنزغ الشيطان الذي هو وساوس وخطرات باطنة بالعليم.

Bu kelamın başından ve sonundan, akla gelebilecek en geniş manaya göre tertip edilmiş kudret sahiplerinin kelam üslubunun ifade ettiği üzere sarahaten ve işareten; Allah Teâlâ'nın surenin başında kendisini her şeye galip gelen ve hiçbir şeyin kendisine galip gelemediği şeklinde nitelediği ve onlardaki durumun ise ancak üstün ve galip olma arzusu olduğu ortaya çıkınca, buna binaen Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فاستعذ} “Hemen sığın...” yani sığınma talep et, {بالله} “...Allah'a!” Mûsâ aleyhisselâm'ın O'na sığındığı gibi, sana vaat ettiğini ona gerçekleştirdiği gibi gerçekleştirmesi için onların kibrinin şerrinden her şeyi kuşatan [Allah'a sığın]. Sonra bunu gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إنه} “Şüphesiz O...” yani batınlığına rağmen, {هو} “...bizzat Kendisidir...” yani yalnız O'dur, {السميع} “...hakkıyla işiten...” işitilmesi mümkün olan her şeyi. Siyak, zahirî ve batınî tuzakları olan insan şeytanlarından sığınma hakkında olunca, ayeti şöyle bitirdi: {البصير *} “...hakkıyla görendir.” Görme ve basirete uygun olup hem hissedileni hem bilinip düşünüleni kapsar. Şeytanın batınî vesvese ve düşünceler olan kışkırtması (nezğ) için sevk edilen A'râf ve Fussilet surelerindeki iki ayeti ise 'el-Alîm' ismiyle mühürlemiştir.

ولما كان أعظم النظر في آية المجادلة المكررة من أول السورة إلى هنا إلى البعث وصيرورة العباد إلى الله بالحشر ليقع فيه الحكم الفصل، وتتحقق نصرة الأنبياء وأتباعهم يوم يقوم الأشهاد، دل على قدرته عليه بما هو كالتعليل لما نفى في آية المجادلة من بلوغهم لما قصدوا من الكبر، فقال مؤكداً تنزيلاً للمقر العالم منزلة الجاهل المعاند لمخالفة فعله لاعتقاده: {لخلق السماوات} أي خلق الله لها على عظمها وارتفاعها وكثرة منافعها واتساعها {والأرض} على ما ترون من عجائبها وكثرة متاعها {أكبر} عند كل من يعقل من الخلق في الخلق {من خلق الناس} أي خلق الله لهم لأنهم شعبة يسيرة من خلقهما، فعلم قطعاً أن الذي قدر على ابتدائه على عظمه قادر على إعادة الناس على حقارتهم {ولكن أكثر الناس} وهم الذين ينكرون البعث وغيره مما يمكن أن تتعلق به القدرة وصح به السمع {لا يعلمون *} أي لا علم لهم أصلاً، بل هم كالبهائم لغلبة الغفلة عليهم واتباعهم أهواءهم، فهم لا يستدلون بذلك على القدرة على البعث كما أن البهائم ترى الظاهر فلا تدرك به الباطن، بل هم أنزل رتبة من البهائم، لأن هذا النحو من العلم في غاية الظهور فهو كالمحسوس، فمن توقف فيه كان جماداً.

Surenin başından buraya kadar tekrarlanan mücadele ayetinde asıl dikkat çekilen husus dirilişe ve kesin hükmün verilmesi, şahitlerin dikileceği günde peygamberlerin ve tâbilerinin yardımının gerçekleşmesi için haşir ile kulların Allah'a dönüşüne yönelik olunca; mücadele ayetinde kibre dair kastettikleri şeye ulaşamayacaklarına dair nefyedilen hususun gerekçesi kabilinden O'nun buna olan kudretine delil getirdi ve fiili inancına uymadığı için ikrar eden âlimi inatçı bir cahil konumuna indirgeyerek tekit ile şöyle buyurdu: {لخلق السماوات} “Göklerin yaratılması...” yani büyüklüğü, yüksekliği, faydalarının çokluğu ve genişliğiyle birlikte Allah'ın onları yaratması, {والأرض} “...ve yerin [yaratılması]...” harikalarını ve nimetlerinin çokluğunu gördüğünüz haliyle, {أكبر} “...daha büyüktür...” mahlukattan aklı eren herkesin nezdinde yaratılış bakımından, {من خلق الناس} “...insanların yaratılmasından.” Yani Allah'ın onları yaratmasından; çünkü insanlar o ikisinin yaratılışından küçük bir şubedir. Böylece büyüklüğüne rağmen başlangıçta yaratmaya kadir olanın, küçüklüklerine rağmen insanları yeniden yaratmaya da kadir olduğu kesinlikle bilinmiş oldu. {ولكن أكثر الناس} “Fakat insanların çoğu...” yani dirilişi ve kudretin taalluk etmesi mümkün olup nakille sabit olan diğer hususları inkâr edenler, {لا يعلمون *} “...bilmezler.” Yani onların hiçbir ilmi yoktur; bilakis gafletin kendilerine galebe çalması ve hevalarına uymaları sebebiyle hayvanlar gibidirler. Hayvanlar zahiri görüp onunla batını idrak edemedikleri gibi onlar da bununla dirilişe olan kudrete delil çıkaramazlar; hatta onlar hayvanlardan da aşağı mertebededir; çünkü bu tür bir ilim son derece açıktır, adeta hissedilir gibidir. Dolayısıyla bunda tereddüt eden kimse cansız bir varlık (cemâd) gibidir.

ولما ثبت بهذا القياس الذي لا خفاء به لا دافع له ولا مطعن فيه أن القادر على خلق الكبير ابتداء قادر على تسوية الصغير إعادة، وثبت به أيضاً أن خلق الناس ليس مستنداً إلى طبائع السماوات والأرض وإلا لتساووا في العلم والجهل، والقدر والهيئة والشكل، لأن اقتضاء الطبائع لذلك على حد سواء لا تفاوت فيه، وهي لا اختيار لها، وكان من الناس من يقول: إن هذا الإيجاد إنما هو للطبائع، ومن هؤلاء فرعون الذي مضى في هذه السورة كثير من كشف عواره وإظهار عاره، دل على إبطاله بأن ذلك قول يلزمه التساوي فيما نشأ عن ذي الطبع لأن لا اختيار له ونحن نشاهد الأشياء مختلفة، فدل ذلك قطعاً على أنها غير مستندة إلى طبيعة بل إلى فاعل مختار، فكان التقدير بما أرشد إليه سياق الآية قطعاً مع ختمها بنفي العلم وعطف ما بعدها على غير مذكور: وأقلهم يعلمون، فثبت أن خالقهم الذي فاوت بينهم قادر مختار لا شريك له، فإنه ما يستوي العالم والجاهل: {وما يستوي} أي بوجه من الوجوه من حيث البصر {الأعمى والبصير *} وذلك موجب للعلم بأن استناد المتخالفين ليس إلى الطبيعة، بل إلى فاعل مختار.

Hiçbir kapalılığı bulunmayan, reddedilemez ve kusur bulunamaz bu kıyasla; büyük olanı ilk başta yaratmaya kadir olanın küçük olanı yeniden yaratıp düzeltmeye de kadir olduğu sabit olunca ve yine bununla insanların yaratılışının göklerin ve yerin tabiatlarına dayanmadığı -aksi takdirde ilim ve cehalette, değerde, heyette ve şekilde eşit olurlardı; zira tabiatların bunu gerektirmesi eşittir, farklılık barındırmaz ve onların bir iradesi/ihtiyarı yoktur- sabit olunca; nitekim insanlardan 'Bu var ediş ancak tabiatlarındır' diyenler vardı -ki bu surede kusurlarının ortaya dökülmesi ve ayıbının sergilenmesi çokça geçen Firavun da bunlardandı-, bunun batıl olduğuna delil getirdi; zira bu söz, tabiat sahibinden doğan şeylerde eşitliği gerektirir; çünkü onun ihtiyarı yoktur; halbuki biz eşyayı farklı farklı müşahede etmekteyiz. Bu da kesin olarak gösterir ki eşya bir tabiata değil, muhtar (dilediğini seçen) bir faile dayanmaktadır. Ayetin siyakının kesin olarak gösterdiği takdirî anlam -sonunun ilmin nefyiyle bitmesi ve sonrasının zikredilmeyen bir ifadeye atfedilmesiyle birlikte-: 'Onların azı bilir' şeklinde oldu. Böylece aralarında farklılıklar var eden yaratıcılarının hiçbir ortağı bulunmayan kadir ve muhtar olduğu sabit oldu; zira âlim ile cahil bir olmaz: {وما يستوي} “Bir olmaz...” yani görme bakımından hiçbir surette [bir olmaz], {الأعمى والبصير *} “...kör ile gören!” Bu da birbirine zıt iki şeyin bir tabiata değil, muhtar bir faile dayandığının bilinmesini gerektirir.

ولما ذكر الظلام والنور الحسيين، أتبعه المعنويين نشراً مشوشاً

Hissî karanlık ve nuru zikredince, karmaşık bir neşir (neşr-i müşevveş) tarzında onların ardından manevi olanları getirdi

ليكشف قسما الظلام قسمي النور إشارة إلى أن المهتدي عزيز الوجود، كالذهب الإبريز بين النقود، فقال: {والذين آمنوا} أي أوجدوا هذه الحقيقة ثبتت أو لا {وعملوا الصالحات} كذلك فكانوا محسنين {ولا المسيء} أي الثابت الإساءة الذي كفر وعمل الصالحات، ووقع التغاير في العطف لأن المراد - والله أعلم - نفس التساوي بين أفراد الأعمى وأفراد البصير والمحسن والمسيء، ولكنه لما كان في المخاطبين الغبي والذكي، عطف البصير بغير «لا» ليكون ظاهر ذلك نفي المساواة بين نوعي الأعمى والبصير، لأن نفي المساواة بين أفراد الأنواع دقيق، واقتصر على الواو في عطف {الذين آمنو} لأنه لا ينتظم أن يراد جعل الأعمى والبصير فريقاً والمؤمن الموصوف فريقاً، وينتفي التساوي بينهما لأنه لا لبس في أن المؤمنين الموصوفين كالبصير، وليس فيهم من يتوهم مساواته للأعمى، فكان من الجلي معرفة أن المراد نفي مساواة الأعمى للبصير ونفي مساواة المؤمن الموصوف للمسيء، وزيدت «

karanlığın iki kısmı nurun iki kısmını açığa çıkarsın diye; bu da hidayete erenin, paralar arasındaki saf altın gibi az bulunur olduğuna işarettir; şöyle buyurdu: {والذين آمنوا} “...iman edip...” yani bu hakikati -ister sabit kalsın ister kalmasın- var edenler, {وعملوا الصالحات} “...ve salih ameller işleyenler ile...” aynı şekilde [amel edip] muhsin olanlar, {ولا المسيء} “...kötülük yapan da [bir olmaz]!” Yani kötülüğü sabit olan, inkâr edip salih ameller işlemeyen kimse. Atıfta farklılık vaki olmuştur; çünkü murat -en doğrusunu Allah bilir- körün fertleri ile görenin, muhsin ile kötülük yapanın fertleri arasındaki eşitliğin kendisidir. Fakat muhataplar arasında anlayışsızı da zekisi de bulunduğu için, 'el-basîr' kelimesini 'lâ' olmaksızın atfetti ki bunun zahiri kör ile görenin türleri arasındaki eşitliğin nefyi olsun; zira türlerin fertleri arasındaki eşitliğin nefyi ince bir manadır. {الذين آمنوا} lafzının atfında sadece 'vav' ile yetindi; çünkü kör ile göreni bir grup, vasfedilen mü'mini bir grup yapıp bu ikisi arasındaki eşitliğin nefyi kastedilmiş olamaz; zira vasfedilen mü'minlerin gören gibi olduğunda şüphe yoktur ve aralarında köre eşit olduğu vehmedilecek kimse de bulunmaz. Dolayısıyla muradın, körün görene eşitliğinin nefyi ile vasfedilen mü'minin kötülük yapana eşitliğinin nefyi olduğunu bilmek açıktır. 'Lâ' harfi

لا» في المسيء وعبر فيه بالإفراد إشارة للفطن إلى أن المراد نفي التساوي بين أفراد كل نوع لأن ذلك أدل على القدرة، وأنها بالاختيار، وهذا بخلاف الظلمات في سورة فاطر لأنه لو تركت «لا» هناك لتوهم متوهم أن المنفي المساواة بين الأعمى والبصير وبين الظلمات، فيوجد حينئذ الطعن بأن الظلمات مساوية لهما باعتبار أن الظلمة منها كثيف جداً لا يمكن نفوذ البصر فيه، ومنها خفيف جداً يكون تسميته ظلاماً بالنسبة إلى النور الساطع، والآية من الاحتباك: ذكر عمل الصالحات أولاً دليلاً على ضدها ثانياً، والمسيء ثانياً دليلاً على المحسنين أولاً، وسره أنه ذكر الصلاح ترغيباً والإساءة ترهيباً.

kötülük yapanda (el-müsî') ziyade kılınmış ve anlayışlı kimseye, her bir türün fertleri arasındaki eşitliğin nefyedildiğine işaret etmek üzere tekil olarak ifade edilmiştir; zira bu durum kudrete ve onun iradeye bağlı olduğuna daha çok delalet eder. Bu, Fâtır suresindeki karanlıklar (zulumât) ifadesinin aksinedir; çünkü orada 'lâ' terk edilseydi bir kimse nefyedilenin kör ile gören ve karanlıklar arasındaki eşitlik olduğunu zannedebilirdi; bu durumda karanlığın bir kısmının gözün nüfuz edemeyeceği kadar çok yoğun olması, bir kısmının ise parlak nura nispetle karanlık diye isimlendirilecek derecede hafif olması hasebiyle karanlıkların o ikisine eşit olduğuna dair bir itiraz ortaya çıkardı. Ayette ihtibak sanatı vardır: Birincide salih amellerin zikredilmesi ikincide zıddına delildir; ikincide kötülük yapanın zikredilmesi birincide iyilik yapanlara delildir. Bunun sırrı ise ıslahı rağbet ettirmek, kötülüğü ise korkutmak için zikretmiş olmasıdır.

ولما تقرر هذا على هذا النحو من الوضوح الذي لا مانع للإنسان من فهمه ورسوخه في علمه إلا عدم تذكره لحسه حتى في نفسه قال تعالى: {قليلاً ما يتذكرون} أي المجادلون أو أيها المجادلون أو الناس لأن المتذكر غاية التذكر - بما دل عليه الإظهار - منكم قليل - على قراءة الكوفيين بالخطاب لأنه أقوى في التبكيت، وأدل على الغضب.

Bu husus, insanın kendi nefsinde dahi hissettiğini düşünmemesi dışında anlaşılmasına ve ilminde yerleşmesine hiçbir engel bulunmayacak bir açıklıkla karara bağlanınca Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قليلاً ما يتذكرون} “Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” Yani ey tartışanlar veya o tartışanlar yahut insanlar! Çünkü açık isimle zikredilmesinin delalet ettiği üzere hakkıyla düşünen kimse aranızda pek azdır -Kûfelilerin hitap kıraatine göre; zira bu azarlamada daha kuvvetli ve öfkeye daha çok delalet eder-.

ولما ثبت بهذا كله تمام القدرة وانتفى ما توهمه من لا بصر له

Bütün bunlarla tam kudret sabit olup basireti olmayan kimsenin vehmettiği şeyler

من الطبائع ثبت قطعاً قوله: {إن الساعة} أي القيامة التي يجادله فيها المجادلون {لآتية} وعزتي! للحكم بالعدل في المقارنة بين المسيء والمحسن لأنه لا يسوغ في الحكمة عند أحد من الخلق أن يساوي أحد بين محسن عبيده ومسيئهم، فكيف يظن ذلك بأحكم الحاكمين الذي نشاهده يميت المسيء وهو في غاية النعمة والمعصية، والمحسن وهو في غاية البلاء والطاعة، والمظلوم قبل أن ينتصف من الظالم، ولهذا الأمر الظاهر قال: {لا ريب فيها} أي لا شك في إتيانها بوجه من الوجوه، لأفضي فيها بالعدل فأدخل فيها ناساً دار رحمتي، وآخرين نقمتي.

yani tabiatlar fikri ortadan kalkınca, şu buyruğu kesin olarak sabit oldu: {إن الساعة} “Şüphesiz o kıyamet saati...” yani tartışmacıların hakkında tartışıp durduğu kıyamet, {لآتية} “...mutlaka gelecektir!” İzzetime andolsun ki, kötülük yapan ile iyilik yapanı mukayese ederek adaletle hükmetmek için [gelecektir]! Zira mahlukattan hiç kimsenin nezdinde hikmet gereği bir kimsenin iyilik yapan köleleri ile kötülük yapan kölelerini bir tutması caiz görülmezken; kötülük yapanı son derece nimet ve isyan içindeyken, iyilik yapanı ise son derece bela ve itaat içindeyken ve mazlumu zalimden hakkını almadan önce vefat ettirdiğini müşahede ettiğimiz Hâkimler Hâkimi hakkında bu nasıl zannedilebilir? İşte bu açık durum sebebiyle şöyle buyurdu: {لا ريب فيها} “Onda hiçbir şüphe yoktur...” yani onun gelmesinde hiçbir vechile şüphe yoktur; onda adaletle hükmedip insanlardan bir kısmını rahmet yurduma, diğerlerini ise azap yurduma koyacağım.

ولما وصل الحال في أمرها إلى حد لا خفاء به أصلاً، نفى الإيمان دون العلم فقال تعالى: {ولكن أكثر الناس} أي بما فيهم من النوس وهو الاضطراب، وراعى معنى الأكثر فجمع لأن الجمع أدل على المراد وأقعد في التبكيت: {لا يؤمنون *} أي لا يجعلون المخبر لهم بإتيانها آمناً من التكذيب مع وضوح علمها لديهم، وما ذاك إلا لعناد بعضهم وقصور نظر الباقين على الحس.

Kıyamet meselesindeki durum hiçbir kapalılığı kalmayacak bir dereceye ulaşınca, ilmi değil imanı nefyederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولكن أكثر الناس} “Fakat insanların çoğu...” yani kendilerindeki dalgalanma ve kararsızlık sebebiyle; çoğunluğun anlamını gözeterek çoğul getirdi; çünkü çoğul kastedilen manaya daha çok delalet eder ve azarlamada daha etkilidir: {لا يؤمنون *} “...inanmazlar.” Yani onun geleceğini kendilerine haber vereni, bilgisi yanlarında apaçık olmasına rağmen yalanlanmaktan emin kılmazlar. Bu da ancak bazılarının inadından, kalanların ise bakışlarının sadece hissettikleriyle sınırlı kalmasındandır.

ولما كان التقدير: فعل ذلك ربكم ليقضي بين عباده بالعدل فيدخل المحسن الجنة نصرة له، والمسيء النار خذلاناً وإهانة له، لما برز به وعده من أنه ينصر رسله وأتباعهم في الحياة الدنيا وفي الآخرة،

Takdirî anlam: 'Rabbiniz, peygamberlerine ve tâbilerine dünya hayatında ve ahirette yardım edeceğine dair vaadi gereğince kulları arasında adaletle hükmetmek, böylece iyilik yapanı bir zafer olarak cennete, kötülük yapanı ise bir hezimet ve zillet olarak ateşe koymak için bunu yaptı'

وقال لعباده كلهم: آمنوا لأسلمكم من غوائل تلك الدار، عطف عليه قوله: {وقال ربكم} أي المحسن إليكم بهدايتكم ووعدكم النصرة: {ادعوني} أي استجيبوا لي بأن تعبدوني وحدي فتسألوني ما وعدتكم به من النصرة على وجه العبادة، وهذا معنى قوله ﷺ «الدعاء هو العبادة» فقد حصر الدعاء في العبادة سواء كانت بدعاء أو صلاة أو غيرهما، فمن كان عابداً خاضعاً لله تعالى بسؤال أو غيره كانت عبادته دعاء، عن ابن عباس ﵄: وحدوني اغفر لكم. وعن الثوري أنه قيل له: ادع، فقال: إن ترك الذنوب هو الدعاء: {أستجب} أي أوجد الإجابة إيجاداً عظيماً كأنه ممن يطلب ذلك بغاية الرغبة فيه {لكم} في الدنيا أي بإيجاد ما دعوتم به، أو كشف مثله من الضر، أو إدخاره في الآخرة، ليظهر الفرق بين من له الدعوة ومن ليس له دعوة في الدنيا ولا في الآخرة، ولا تتكلوا على ما سبق به الوعد فتتركوا الدعاء فتتركوا العبادة التي الدعاء مخها، فكل ميسر

ve bütün kullarına: 'O yurdun felaketlerinden sizi esenliğe kavuşturmam için iman edin' dedi şeklinde olunca, buna atıfla şöyle buyurdu: {وقال ربكم} “Rabbiniz buyurdu ki:” Yani size hidayet ederek ve zafer vaat ederek ihsanda bulunan Rabbiniz: {ادعوني} “Bana dua edin...” yani yalnızca Bana ibadet ederek Bana icabet edin ve ibadet vechile size vaat ettiğim yardımı Benden isteyin. Nitekim Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dua ibadetin ta kendisidir» hadisinin anlamı da budur. Zira duayı ister dua, ister namaz veya başkası olsun ibadette hasretmiştir; kim dilekte bulunarak veya başka surette Allah Teâlâ'ya ibadet edip boyun eğerse onun ibadeti dua olur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre: 'Beni birleyin ki sizi bağışlayayım' demektir. Sevrî'ye: 'Dua et' denildiğinde şöyle demiştir: 'Günahları terk etmek duanın ta kendisidir.' {أستجب} “...size icabet edeyim!” Yani bunu son derece arzulayan bir kimse gibi icabeti büyük bir şekilde var edeyim, {لكم} “...sizin için.” Yani dünyada dua ettiğiniz şeyi var ederek yahut onun mislince bir zararı gidererek veya ahirette biriktirerek; ta ki duası olan ile dünyada ve ahirette hiçbir duası olmayan arasındaki fark ortaya çıksın. Geçmiş vaade güvenip de duayı ve dolayısıyla duanın iliği/özü olduğu ibadeti terk etmeyin; zira herkes

لما خلق له، قال القشيري، وقيل: الدعاء مفتاح الإجابة، وأسنانه لقمة الحلال - انتهى - والآية بمعنى آية البقرة {أجيب دعوة الداع إذا دعان فليستجيبوا لي} [آية: ١٨٦] .

ne için yaratıldıysa ona kolaylaştırılmıştır. Kuşeyrî demiştir ki: Şöyle de denilmiştir: 'Dua icabetin anahtarıdır, onun dişleri ise helal lokmadır.' -bitti-. Bu ayet, Bakara suresindeki {أجيب دعوة الداع إذا دعان فليستجيبوا لي} “Bana dua ettiği vakit dua edenin dileğine karşılık veririm. O halde onlar da Bana icabet etsinler” [Bakara: 186] ayeti anlamındadır.

ولما كان السبب في ترك الدعاء في العادة الكبر، فكان كأنه قيل: ولا تتركوا دعائي تكونوا مستكبرين، علله ترهيباً في طيه ترغيب بقوله: {إن الذين يستكبرون} أي يوجدون الكبر، ودل على أن المراد بالدعاء العبادة بقوله: {عن عبادتي} أي عن الاستجابة لي فيما دعوت من العبادة بالمجادلة في آياتي والإعراض عن دعائي في جميع ما ينوبهم في الشدة والرخاء {سيدخلون} بوعد لا خلف فيه {جهنم} فتلقاهم جزاء على كبرهم بالتجهم والعبوسة والكراهة {داخرين *} أي صاغرين حقيرين ذليلين، فالآية من الاحتباك: ذكر الدعاء أولاً دليلاً على حذفه ثانياً، والعبادة ثانياً دليلاً على حذفها أولاً. ولما ختم ذلك أيضاً بأمر الساعة، زاد في الدلالة عليه وعلى الفعل بالاختيار والحكمة التي لا يسوغ معها إهمال الخلق من غير حساب، في دار ثواب وعقاب، بعد الإتقان لدار العمل بالخطإ والصواب، فقال معللاً مفتتحاً بالاسم الأعظم الذي لا يتخيل أن المسمى به

Duayı terk etmenin sebebi adeten kibir olduğundan ve sanki: 'Dua etmeyi terk edip de mütekebbirlerden olmayın' denilmiş gibi olduğundan, içinde rağbet barındıran bir korkutma ile bunu gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إن الذين يستكبرون} “Şüphesiz büyüklük taslayanlar...” yani kibre sapanlar; duadan maksadın ibadet olduğuna şu buyruğuyla delalet etti: {عن عبادتي} “...Bana ibadet etmekten;” yani ayetlerim hakkında tartışarak ve darlıkta ve genişlikte başlarına gelen her şeyde Bana dua etmekten yüz çevirerek ibadetten davet ettiğim hususlarda Bana icabet etmekten [büyüklük taslayanlar], {سيدخلون} “...gireceklerdir...” asla hilafı olmayan bir vaatle, {جهنم} “...cehenneme...” kibirlerinin cezası olarak cehennem onları asık suratlılık, hoşnutsuzluk ve çirkinlikle karşılar; {داخرين *} “...boyun eğip alçalmış olarak!” Yani hor, hakir ve zelil olarak. Ayette ihtibak vardır: Birincide duanın zikredilmesi ikincide hazfedilmesine delildir; ikincide ibadetin zikredilmesi birincide hazfedilmesine delildir. Bunu da kıyamet meselesiyle mühürleyince; amel yurdunu hata ve sevapla muhkem kıldıktan sonra sevap ve ceza yurdunda mahlukatı hesapsız başıboş bırakmanın caiz olmayacağı hikmete ve iradeyle fiilde bulunmaya ve kıyamete olan delaleti artırdı ve bu isimle isimlendirilen Zat'ın

يهمل المتكبرين عليه مع الإبلاغ في الإحسان إليهم {الله} أي المحيط بصفات الكمال {الذي جعل لكم} لا غيره {الّيل} أي مظلماً {لتسكنوا فيه} راحة ظاهرية بالنوم الذي هو الموت الأصغر، وراحة حقيقية بالعبادة التي هي الحياة الدائمة {والنهار مبصراً} لتنتشروا فيه باليقظة التي هي إحياء في المعنى، فالآية من الاحتباك: حذف الظلام أولاً لكونه ليس من النعم المقصودة في أنفسها لما دل عليه من الإبصار الذي هو المقصود من نعمة الضياء المقصود في نفسه، وحذف الانتشار لأنه بعض ما ينشأ عن نعمة الإبصار لما دل عليه من السكون الذي هو المقصود الأعظم من الليل: للراحة لمن أرادها، والعبادة لمن اعتمدها واستزادها.

kendilerine son derece ihsanda bulunmuşken O'na karşı büyüklük taslayanları başıboş bırakacağı asla tahayyül edilemeyen İsm-i A'zam ile başlayıp gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {الله} “O Allah'tır ki...” yani kemal sıfatlarını kuşatan, {الذي جعل لكم} “...sizin için kıldı...” başkası değil, {الّيل} “...geceyi...” yani karanlık olarak, {لتسكنوا فيه} “...içinde dinlenesiniz diye;” küçük ölüm olan uyku ile zahirî bir dinlenme ve ebedî hayat olan ibadet ile hakiki bir dinlenme [için], {والنهار مبصراً} “...gündüzü de aydınlık [kıldı].” Manen bir diriliş olan uyanıklıkla onda yayılıp çalışasınız diye. Ayette ihtibak vardır: Birincide karanlık zikredilmemiştir; çünkü bizzat kendisi kastedilen nimetlerden değildir; nitekim bizzat kastedilen ışık nimetinin asıl gayesi olan aydınlık kılınması buna delalet etmiştir. Yayılıp çalışma da zikredilmemiştir; çünkü aydınlık kılınma nimetinden doğan şeylerin bir parçasıdır; nitekim gecenin en büyük maksadı olan sükûnet buna delalet etmiştir: İsteyen için dinlenme, kasteden ve artırmak isteyen için ibadet.

ولما كان بعض الكفرة ينسب الأفعال كما مضى للطبائع ويجعلها بغير اختيار، قال مستأنفاً أو معللاً مؤكداً: {إن الله} أي ذا الجلال والإكرام {لذو الفضل} أي عظيم جداً باختياره {على الناس} أي كافة باختلاف الليل والنهار وما يحتويان عليه من المنافع. ولما بلغت هذه الآيات من الدلالة على الوحدانية والبعث ونفى أمر الطبائع حداً قل أن يوجد في غيرها، فكان المخالف مذموماً لذلك غاية الذم، فكان

Kâfirlerin bir kısmı daha önce geçtiği gibi fiilleri tabiatlara nispet edip iradesiz kıldıklarından, yeni bir söze başlayarak yahut gerekçelendirip tekit ederek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah...” yani Celal ve İkram Sahibi, {لذو الفضل} “...elbette lütuf sahibidir...” yani iradesiyle pek büyük bir lütuf sahibidir, {على الناس} “...insanlara karşı;” yani gece ile gündüzün ve içerdikleri menfaatlerin farklılığıyla bütün insanlara. Bu ayetler tevhide, dirilişe ve tabiatlar fikrinin reddine delalet etmede başka yerde pek az bulunacak bir dereceye ulaşınca ve buna muhalefet eden kimse bu sebeple son derece yerilince;

التعميم بالذم للمخالفين واقعاً في أوفق محاله، وكان الاسم قد يراد بعض مدلومه، وكان المراد هنا التعميم، أظهر للإفهام إرادة ذلك، ولم يضمر ليتعلق الحكم بالوصف المفهم للنوس المشير إلى أن صاحبه قاصر عن درجة أول أسنان المؤمنين فيعلم أن هذا النوع مطبوع على ذلك فقال: {ولكن أكثر الناس} أي بما لهم من الاضطراب وعدم الثبات في لزوم الصواب {لا يشكرون *} فينسبون أفعاله سبحانه إلى غيره جهلاً، أو يعملون بما يسلب عنهم اسم الشكر من الشرك وغيره، ويجوز أن يكون المراد بالناس أولاً كل من يتأتى منه النوس، وهو كل من برز من الوجود، وبهم ثانياً الجن والإنس - والله أعلم.

muhaliflerin genel bir zemme tabi tutulması en uygun yerine oturmuş oldu. İsimden bazen delalet ettiği anlamın bir kısmı kastedilebildiğinden ve burada kastedilen umumilik olduğundan, bunu anlatmak için açık isimle getirdi; hükmün sahibinin mü'minlerin ilk mertebesinden dahi noksan olduğuna işaret eden dalgalanma/kararsızlık vasfına bağlanması ve bu türün buna meyilli yaratıldığının bilinmesi için zamir getirmedi ve şöyle buyurdu: {ولكن أكثر الناس} “Fakat insanların çoğu...” yani kararsızlıkları ve doğruya sarılmada sebatsızlıkları sebebiyle, {لا يشكرون *} “...şükretmezler!” Cehâletle Allah Teâlâ'nın fiillerini başkasına nispet ederler yahut şirk ve benzeri şeylerle kendilerinden şükür ismini alıp götüren ameller işlerler. Birincide insanlardan (nâs) maksadın dalgalanması mümkün olan herkes yani varlık sahasına çıkan herkes olması; ikincide ise cinler ve insanlar olması da caizdir -en doğrusunu Allah bilir-.

ولما ثبت بآية الخافقين وآية الملوين ثبوتاً لا شك فيه أصلاً شمول القدرة بالاختيار، قال معظماً بأداة البعد وميم الجمع: {ذلكم} أي أيها المخاطبون! - الواحد القهار العظيم الشأن الذي علم بما ذكر من أفعاله أنه لا يشاركه أحد {الله} أي الملك الأعظم المعلوم لكل أحد المتميز عن كل شيء بالأفعال التي لا يشاركه أحد ولذلك قال: {ربكم} أي المربى لكم والمحسن إليكم بقدرته واختياره المتفرد بربوبيتكم لا رب لكم سواه. ولما كان في سياق الامتنان بالنعم للدلالة

Doğu ve batı ayeti ile gece ve gündüz ayetiyle iradeye bağlı kudretin kuşatıcılığı kendisinde asla şüphe olmayacak şekilde sabit olunca, uzaklık edatı ve cemi mîmi ile yücelterek şöyle buyurdu: {ذلكم} “İşte bu...” yani ey muhataplar! Zikredilen fiillerinden hiçbir kimsenin Kendisine ortak olamayacağı anlaşılan, şanı yüce Vâhid ve Kahhâr olan, {الله} “...Allah'tır...” yani hiç kimsenin Kendisine ortak olamayacağı fiilleriyle her şeyden ayrılan ve herkesçe bilinen en büyük Hükümran'dır; nitekim bu sebeple şöyle buyurdu: {ربكم} “...Rabbinizdir;” yani kudreti ve iradesiyle sizi terbiye eden ve size ihsanda bulunan, rububiyetinizde tek olan, O'ndan başka hiçbir rabbiniz olmayandır. Ayet nimetleri başa kakma (minnet) siyakında bulunup

على الساعة التي ينكرونها ويجادلون في أمرها، قدم الخلق على التهليل فقال: {خالق كل شيء} أي بما ثبت من تمام قدرته بإبداع الخافقين ثائبين والملوين متعاقبين دائبين، ولا مانع له من إعادة الثقلين لأنه {لا إله إلا الله} بل كان ذلك واجباً في الحكمة، لأن المنعم عليهم انقسموا إلى شاكر وكافر، فوجب في الحكمة إقامة الساعة للفصل بينهم، وجاء ذلك على ترتيب مطلع السورة، فإن العزيز ناظر إلى كمال القدرة على الإيجاد والإعدام، والعليم هو المتوحد بكمال الذات، فإن إحاطة العلم تستلزم كل كمال، والقدرة قد لا تستلزم العلم كما للحيوانات العجم، وهذا بخلاف ما مضى في آية الأنعام، فإن السياق هناك لإنكار الشرك وإثبات الوحدانية بما دل عليها من عموم الخلق طبق ما مضى أيضاً في مطلعها.

inkâr edip hakkında tartıştıkları kıyamete delalet edince, yaratmayı tevhitten öne alarak şöyle buyurdu: {خالق كل شيء} “Her şeyin yaratıcısıdır...” yani doğu ile batıyı dönen, gece ile gündüzü de birbiri ardınca sürekli gelen varlıklar olarak benzersiz yaratmasındaki tam kudretinin sabit olmasıyla [her şeyin yaratıcısıdır]; iki ağırlığı (insan ve cini) yeniden yaratmasına hiçbir engel yoktur; çünkü {لا إله إلا الله} “O'ndan başka ilah yoktur!” Bilakis bu, hikmet gereği vaciptir; çünkü kendilerine nimet verilenler şükreden ve kâfir olan diye ikiye ayrılmıştır; binaenaleyh aralarında hüküm vermek için kıyametin kopması hikmet gereği vacip olmuştur. Bu, surenin başındaki tertibe uygun olarak gelmiştir; zira el-Azîz, var etme ve yok etmedeki tam kudrete bakar; el-Alîm ise zatın kemaliyle tek olandır; zira ilmin ihatası her türlü kemali gerektirir, kudret ise dilsiz hayvanlarda olduğu gibi bazen ilmi gerektirmeyebilir. Bu, En'âm ayetinde geçen durumun aksinedir; zira oradaki siyak, yine o surenin başında geçtiği üzere umumî yaratılışın delalet ettiği şeyle şirki inkâr ve tevhidi ispat etmek içindir.

ولما أنتجت هذه الأخبار - التي كل منها مقرر لما قبله بكونه كالعلة له - الوحدانية المطلقة اللازم منها كل كمال، سبب عنها قوله منكراً مبكتاً: {فأنى} أي فكيف ومن أي وجه {تؤفكون *} أي تقلبون عن وجوه الأدلة إلى أقفائها فتعبدون الأوثان وتجادلون في الساعة التي يلزم من الطعن فيها الطعن في الحكمة التي الطعن فيها طعن في الإلهية التي الطعن فيها طعن في وجود هذا الوجود ومكابرة فيه، وذلك مؤدٍ إلى سقوط المتكلم به بكل اعتبار لمكابرته في المشاهد

Her biri kendisinden öncekinin illeti kabilinden onu pekiştiren bu haberler, her türlü kemali gerektiren mutlak tevhidi netice verince; buna binaen inkâr ve azarlama sadedinde şöyle buyurdu: {فأنى} “O halde nasıl...” yani nasıl ve hangi cihetten, {تؤفكون *} “...çevriliyorsunuz?” Yani delillerin ön yüzlerinden arkalarına çevriliyorsunuz da putlara tapıyor ve hakkında ileri geri konuşulması hikmete dil uzatmayı, hikmete dil uzatılması ilahlığa dil uzatmayı, ilahlığa dil uzatılması ise bu âlemin varlığına dil uzatmayı ve ona karşı inatlaşmayı gerektiren kıyamet hakkında tartışıyorsunuz? Bu da bunu söyleyenin, müşahede edilen

المحسوس، وفي المعقول المركوز في جميع النفوس.

hissî alemde ve bütün nefislerde yerleşik akli konularda inatlaşması sebebiyle her bakımdan sukut etmesine yol açar.

ولما كشف هذا السياق عن أن هذا الصرف أمر لا يقدم عليه عاقل، كان كأنه قيل: هل وقع لأحد غير هؤلاء مثل هذا؟ فأجيب بقوله: {كذلك} أي مثل هذا الصرف الغريب البعيد عن مناهيج العقلاء {يؤفك} أي يصرف صرف سيئاً - بناه للمفعول إشارة إلى تمام قدرته عليه بكل سبب كان، ولأنه المتعجب منه {الذين كانوا} مطبوعين على أنهم {بآيات الله} أي ذي الجلال والجمال {يجحدون *} أي ينكرون عناداً ومكابرة، فدل هذا على أن كل من تكبر عن حق فأنكره مع علمه به عوقب بمسخ القلب وعكس الفهم، فصار له الصرف عن وجوه الدلائل إلى أقفائها ديدناً بحيث يموت كافراً إن لم يتداركه الله برحمة منه.

Bu siyak, bu çevrilişin akıllı bir kimsenin asla cüret edemeyeceği bir şey olduğunu açığa çıkarınca, sanki: 'Bunlardan başkasının başına da böylesi geldi mi?' denilmiş gibi oldu ve şu buyrukla cevap verildi: {كذلك} “İşte böyle...” yani akıllıların yollarından uzak bu garip çevriliş gibi, {يؤفك} “...çevrilir...” yani kötü bir çevrilişle çevrilir -hangi sebeple olursa olsun buna olan tam kudretine işaret etmek ve şaşılacak olan o olduğu için meçhul sîgasıyla getirdi-, {الذين كانوا} “...olanlar...” fıtratları gereği [şöyle olanlar]: {بآيات الله} “...Allah'ın ayetlerini...” yani Celal ve Cemal Sahibi'nin [ayetlerini], {يجحدون *} “...inkâr edenler!” Yani inat ve kibirle inkâr edenler. Bu durum delalet eder ki; hakka karşı kibirlenip bildiği halde onu inkâr eden herkes, kalbinin meshedilmesi ve anlayışının tersine çevrilmesiyle cezalandırılır; böylece delillerin ön yüzünden arkasına çevrilmek onun âdeti haline gelir ve şayet Allah'tan bir rahmet imdadına yetişmezse kâfir olarak ölür.

ولما تقرر أنه سبحانه ربنا وحده، وأن مدعي ربوبية ما سواه معاند، لأنه سبحانه متميز بأفعاله التي لا يشاركه فيها أحد، دل على ذلك بوجه مركوز في الطبائع صحته، واضح في العقول معرفته، كالمعلل لتسمية هذا الإنكار جحوداً، فقال دالاً بالخافقين بعد الدلالة بما نشأ عنهما من الملوين، وأخر هذا لأنه مع كونه أجلى سبب بقرارية الأرض وفلكية السماء لذاك، بما حصل فيه من الاختلاف، فقال: {الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة بكل شيء {الذي جعل} أي وحده {لكم الأرض} أي مع كونها فراشاً ممهداً {قراراً} مع كونها في

Allah Teâlâ'nın tek başına Rabbimiz olduğu ve O'ndan başkasının rabliğini iddia edenin inatçı olduğu -çünkü O, hiç kimsenin Kendisine ortak olamayacağı fiilleriyle mümtazdır- karara bağlanınca; doğruluğu tabiatlarda yerleşik, bilinmesi akıllarda apaçık olan bir vechile ve bu inkârı 'cuhûd' (bile bile inkâr) olarak isimlendirmenin gerekçesi kabilinden buna delil getirdi. O ikisinden doğan gece ve gündüzle delil getirdikten sonra doğu ve batı ile delil getirdi ve yeryüzünün karargâh, gökyüzünün felek olması onda hasıl olan ihtilaf sebebiyle diğerine sebep teşkil ettiği halde daha açık olduğu için bunu sonraya bıraktı ve şöyle buyurdu: {الله} “O Allah'tır ki...” yani her şeyi eksiksiz kuşatan, {الذي جعل} “...kıldı...” yani tek başına kıldı, {لكم الأرض} “...sizin için yeri...” yani serilmiş bir döşek olmasıyla birlikte, {قراراً} “...bir karargâh...” son derece

غاية الثقل، ولا ممسك لها سوى قدرته {والسماء} على علوها وسعتها مع كونها افلاكاً دائرة بنجوم طول الزمان سائرة، ينشأ عنها الليل والنهار والإظلام والإبصار {بناء} مظلة كالقبة من غير عماد حامل، ومن المعلوم لكل ذي عقل أن الأجسام الثقيلة تقتضي بطبعها تراص بعضها على بعض، فلا يمنع بعضها من السقوط على بعض إلا بقوة وقسر، فالآية من الاحتباك: ذكر القرار أولاً دليلاً على الدوران ثانياً، والبناء ثانياً دليلاً على الفراش أولاً.

ağır olmasına rağmen ve kudretinden başka onu tutan hiçbir şey yokken; {والسماء} “...göğü de...” yüksekliği ve genişliğiyle birlikte, zaman boyunca seyreden yıldızlarla dönen felekler olup kendisinden gece, gündüz, karanlık ve aydınlık doğduğu halde, {بناء} “...bir bina [yapan].” Taşıyıcı bir direk olmaksızın kubbe gibi bir tavan [kılan]. Akıl sahibi herkesçe bilinir ki ağır cisimler tabiatları gereği üst üste yığılmayı iktiza eder; dolayısıyla onların birbirinin üzerine düşmesini ancak bir kuvvet ve zorlama engeller. Ayette ihtibak vardır: Birincide karargâhın zikredilmesi ikincide dönmeye delildir; ikincide binanın zikredilmesi birincide döşek olmaya delildir.

ولما ذكر المسكين ذكر الساكن دالاً على أنه الفاعل في الكل باختياره وتمام قدرته بتصويره الإنسان بصورة لا يشبهها صورة شيء من الحيوانات، وفاوت بين أفراده في هيئة تلك الصورة على أنحاء لا تكاد تنضبط في نفسها، ولا تشبه واحدة منها الأخرى، ولا في الخافقين شيء يشبهها محال تصويرها عليه فقال: {وصوركم} والتصوير على غير نظام واحد لا يكون بقدرة قادر تام القدرة مختار لا كما يقول أهل الطبائع {فأحسن صوركم} على أشكال وأحوال مع أنها أحسن الصور ليس في الوجود ما يشبهها، وليس فيها صورة تشبه الأخرى لتسدوا انطباع تصويرها إليه، فثبت قطعاً أنه هو المصور سبحانه على غير مثال كما أنه الذي أبدع الموجود كله كذلك.

Meskeni zikredince, insanı hayvanlardan hiçbirinin suretine benzemeyen bir surette şekillendirmesiyle her şeyde iradesi ve tam kudretiyle fail olduğuna delalet etmek üzere sakini (oturanı) zikretti; o suretin heyetinde fertler arasında kendi içinde neredeyse zaptedilemeyecek şekillerde farklılıklar kıldı; onlardan hiçbiri diğerine benzemez ve doğu ile batıda onun üzerine suretlendirileceği hiçbir benzeri de yoktur; şöyle buyurdu: {وصوركم} “Size şekil verdi...” Tek bir nizam üzere olmayan şekillendirme, tabiatçıların dediği gibi değil, ancak tam kudret sahibi ve muhtar olan bir Kadîr'in kudretiyle olur; {فأحسن صوركم} “...ve şekillerinizi en güzel yaptı...” Farklı şekil ve hallerde [en güzel kıldı]; üstelik bunlar en güzel suretler olup varlıkta onların benzeri yoktur ve şekillenişinin intibaını kendisine dayandırabileceğiniz hiçbir suret diğerine benzemez. Böylece kesin olarak sabit oldu ki O, bütün varlığı benzersiz yarattığı gibi örneksiz olarak suret veren Musavvir'in ta Kendisidir.

ولما ذكر المسكن والساكن، ذكر ما يحتاج إليه في مدة السكن

Meskeni ve sakini zikredince, ikamet süresince ihtiyaç duyulan şeyleri zikrederek

فقال: {ورزقكم من الطيبات} الشهية الملائمة للطبائع النافعة على وجه لا احتياج معه بوجه، فلا دليل أدل على تمام العلم وشمول القدرة ووجود الاختيار من هذا التدبير في حفظ المسكن والسقف وتدبير ما به البقاء على وجه يكفي الساكن من جميع الوجوه على مر السنين وتعاقب الأزمان، وبث من الساكن - مع أنه قطعة يسيرة جداً من أديم الأرض - أنسالاً شعبهم شعباً فرعها إلى فروع لا تسعها الأرض، فدبر بحكمته وسعة علمه وقدرته تدبيراً وسع لهم به الأرض، وعمهم به الرزق، كما روى الإمام أحمد في كتاب الزهد عن الحسن أنه قال: لما خلق الله آدم ﵊ وذريته قالت الملائكة ﵈: إن الأرض لا تسعهم، قال: فإني جاعل موتاً، قالوا: إذا لا يهنأهم العيش، قال: فإني جاعل أملاً.

şöyle buyurdu: {ورزقكم من الطيبات} “...ve sizi temiz ve güzel rızıklarla rızıklandırdı.” Hiçbir ihtiyacın kalmayacağı bir şekilde iştah açıcı, tabiatlara uygun ve faydalı olan [rızıklarla]. Meskenin ve tavanın korunmasındaki bu tedbirden ve yıllar geçtikçe ve zamanlar birbirini izledikçe sakine her bakımdan yetecek tarzda bekasını sağlayacak şeylerin idaresinden tam ilme, kudretin kuşatıcılığına ve iradenin varlığına daha açık bir delil olamaz. Sakinden de -yeryüzünün çok küçük bir parçası olmasına rağmen- yeryüzünün alamayacağı dallara ayırdığı kabileler halinde nesiller yaydı; böylece hikmeti, ilminin ve kudretinin genişliğiyle onlar için yeryüzünü genişlettiği ve rızkı kendilerine yaydığı bir tedbirde bulundu. Nitekim İmam Ahmed'in Kitâbu'z-Zühd'de Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah, Âdem aleyhisselâm'ı ve zürriyetini yarattığında melekler aleyhimüsselâm: 'Yeryüzü onları almaz' dediler. [Allah]: 'Ben ölümü yaratacağım' buyurdu. 'O zaman hayat onlara tat vermez' dediler. [Allah]: 'Ben emeli (yaşama ümidini) yaratacağım' buyurdu.

ولما دل هذا قطعاً على التفرد، قال على وجه الإنتاج: {ذلكم} أي الرفيع الدرجات {الله} أي المالك لجميع الملك، ودلهم على ما مضى بتربيتهم وما فيها من بديع الصنائع فقال: {ربكم} أي لا غيره، ولما أفاد هذا الدليل تربية لا مثل لها، دالة على إحاطة العلم وتمام القدرة على وجه لا حاجة معه مع حسنه وثباته

Bu durum kesin olarak tekliğe delalet edince, netice çıkarma sadedinde şöyle buyurdu: {ذلكم} “İşte bu...” yani dereceleri yüce olan, {الله} “...Allah'tır...” yani bütün mülkün Malikidir; onları terbiye etmesi ve bundaki eşsiz sanatlarla geçmiş delillere işaret ederek şöyle buyurdu: {ربكم} “...Rabbinizdir;” yani başkası değil. Bu delil; güzelliği ve sebatıyla birlikte hiçbir ihtiyaca mahal bırakmayacak şekilde ilmin kuşatıcılığına ve tam kudrete delalet eden emsalsiz bir terbiyeyi ifade edince,

تسبب عنه ولا بد قوله: {فتبارك} أي ثبت ثباتاً عظيماً مع اليمن والخير وحسن المدد والفيض {الله} أي المختص بالكمال، ورقى الخطاب وعظم إيضاحاً للدلالة فقال: {رب العالمين *} كلهم أنتم وغيركم، ثم دل على ما أفاده الدليل معللاً بقوله: {هو} أي وحده {الحي} وكل ما عداه لا حياة له، لأنه ليس له من ذاته إلا العدم، فأنتج ذلك قطعاً قوله: {لا إله إلا هو} فتسبب عنه قوله: {فادعوه} أي وحده بالقول والفعل على وجه العبادة، وذلك معنى {مخلصين له الدين} أي من كل شرك جلي أو خفي.

buna binaen kaçınılmaz olarak şu buyruğu geldi: {فتبارك} “Ne yücedir...” yani bereket, hayır, güzel yardım ve feyizle birlikte pek büyük bir sebatla sabittir, {الله} “...Allah...” yani kemale mahsus olan [Allah]! Delaleti açıklamak üzere hitabı yükseltip yücelterek şöyle buyurdu: {رب العالمين *} “...âlemlerin Rabbi!” Yani siz ve sizden başkaları olan bütün âlemlerin [Rabbi]. Sonra delilin ifade ettiği şeye delalet edip gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {هو} “O...” yani yalnız O, {الحي} “...diridir (el-Hayy);” O'ndan gayrı hiçbir şeyin hayatı yoktur; çünkü onun zatında yokluktan başka bir şey yoktur. Bu da kesin olarak şu buyruğu netice verdi: {لا إله إلا هو} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur!” Buna binaen de şu buyruğu geldi: {فادعوه} “O halde O'na dua edin...” yani ibadet vechile söz ve fiille yalnızca O'na [dua edin]; işte bu, {مخلصين له الدين} “...dini yalnız O'na has kılarak!” buyruğunun manasıdır; yani her türlü açık veya gizli şirkten arındırarak.

ولما أمر بقصر الهمم عليه، علله بقوله: {الحمد} أي الإحاطة بأوصاف الكمال، وأظهر موضع الإضمار إشارة إلى أن له من الصفات العلي ما لا ينحصر: {لله} أي المسمى بهذا الاسم الجامع لجميع معاني الأسماء الحسنى لذاته. ولما كان هذا الوجود على ما هو عليه من النظام، وبديع الارتسام، دالاً دلالة قطعية على الحمد، قال واصفاً بما هو كالعلة للعلم بمضمون الخبر: {رب العالمين *} أي الذي رباهم هذه التربية فإنه لا يكون إلا كذلك، وعن ابن عباس رضي الله عنهما قال: من قال {لا إله إلا الله} فليقل على أثرها {الحمد لله رب العالمين} .

Gayretleri yalnızca O'na hasretmeyi emredince, bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {الحمد} “Hamd...” yani kemal sıfatlarının kuşatıcılığı; Kendisinin sayılamayacak kadar yüce sıfatları olduğuna işaret etmek üzere zamir yerine açık isim getirerek şöyle buyurdu: {لله} “...Allah'a mahsustur...” yani Zat'ı için Esmâ-i Hüsnâ'nın bütün anlamlarını toplayan bu isimle isimlendirilen [Allah'a mahsustur]. Bu varlık alemi sahip olduğu nizam ve eşsiz nakışlarla hamde kesin olarak delalet edince, haberin muhtevasının bilinmesine bir illet kabilinden niteleyerek şöyle buyurdu: {رب العالمين *} “...âlemlerin Rabbine!” Yani onları bu şekilde terbiye eden Zattır; zira O ancak böyle olabilir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre şöyle demiştir: 'Kim {لا إله إلا الله} “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” derse, hemen ardından {الحمد لله رب العالمين} “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” desin.'

ولما أمر سبحانه بما دل على استحقاقه إياه، أنتج قطعاً قوله: {قل} أي لهؤلاء الذين يجادلونك في التوحيد والبعث مقابلاً لإنكارهم بالتأكيد: {إني نهيت} أي ممن لا ناهي غيره، نهياً عاماً ببراهين العقل، ونهياً خاصاً بأدلة النقل {أن أعبد} ولما أهلوهم لأعلى المقامات، عبر عنهم إرخاء للعنان بقوله: {الذين تدعون} أي يؤهلونهم لأن تدعوهم، ودل على سفولهم بقوله تعالى: {من دون الله} أي الذي له الكمال كله، ودل على أنه ما كان متعبداً قبل البعث بشرع أحد بقوله: {لما جاءني البينات} أي الحجج الواضحة جداً من أدلة العقل والنقل ظاهرة، ولفت القول إلى صفة الإحسان تنبيهاً على أنه كما يستحق الإفراد بالعبادة لذاته يستحقها شكراً لإحسانه فقال: {من ربي} أي المربي لي تربية خاصة هي أعلى من تربية كل مخلوق سواي، فلذلك أنا أعبده عبادة تفوق عبادة كل عابد.

Allah Teâlâ, yalnız kendisinin buna layık olduğunu gösteren şeyleri emredince, onların inkârına karşı sözü pekiştirerek tevhid ve diriliş hakkında seninle tartışanlara yönelik şu buyruğu kesin bir sonuç olarak ortaya çıktı: {قل} “De ki:” {إني نهيت} “Şüphesiz ben menedildim.” Yani kendisinden başka yasak koyucu bulunmayan [Allah tarafından], aklî delillerle genel ve naklî delillerle özel olarak; {أن أعبد} “kulluk etmekten.” Onları en yüce makamlara layık gördükleri için sözü serbest bırakarak onlar hakkında {الذين تدعون} “yalvardıklarınıza” buyurdu; yani onları kendilerine yalvarılmaya layık sayıyorsunuz. Onların aşağılığını da {من دون الله} “Allah’ın dışında” buyruğuyla gösterdi; yani bütün kemal yalnız kendisine ait olan Allah’ın dışında. Peygamberlikten önce herhangi bir kimsenin şeriatıyla ibadetle yükümlü olmadığını ise {لما جاءني البينات} “bana apaçık deliller gelince” buyruğuyla gösterdi; yani akıl ve nakil delillerinden son derece açık hüccetler gelince. Allah, zatı gereği ibadette birlenmeye layık olduğu gibi ihsanına şükür bakımından da buna layık olduğuna dikkat çekmek üzere sözü ihsan sıfatına çevirdi ve {من ربي} “Rabbimden” buyurdu. Yani beni, diğer bütün yaratılmışlardan daha üstün ve özel bir terbiye ile yetiştiren Rabbimden. Bu sebeple ben O’na bütün kulların ibadetinden üstün bir ibadetle kulluk ederim.

ولما أخبر بما يتخلى عنه، أتبعه الأمر بما يتحلى به فقال: {وأُمرت أن أسلم} أي بأن أجدد إسلام كليتي في كل وقت على سبيل الدوام {لرب العالمين *} لأن كل ما سواه مربوب فالإقبال عليه خسار، وإذا نهى هو ﷺ عن ذلك وأمر بهذا لكون الآمر والناهي ربه لأنه رب كل شيء، كان غيره مشاركاً له في ذلك لا محالة.

Kendisinden uzak durulması gereken şeyi bildirdikten sonra, onunla bezenilmesi gereken şeyi emrederek şöyle buyurdu: {وأُمرت أن أسلم} “Ve teslim olmakla emrolundum.” Yani bütün varlığımla teslimiyetimi her an sürekli yenilemekle; {لرب العالمين *} “âlemlerin Rabbine.” Çünkü O’ndan başka her şey terbiye edilen bir kuldur; ona yönelmek hüsrandır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yasaklayıp ötekini emretmişse bunun sebebi, emreden ve yasaklayanın her şeyin Rabbi olan kendi Rabbi olmasıdır. Öyleyse başkaları da kuşkusuz bu emir ve yasakta onunla ortaktır.

ولما قامت الأدلة وسطعت الحجج على أنه سبحانه رب العالمين الذين من جملتهم المخاطبون، ولا حكم للطبيعة ولا غيرها، أتبع ذلك آية أخرى في أنفسهم هي أظهر مما مضى، فوصل به على طريق العلة لمشاركتهم له ﷺ في الأمر والنهي في التي قبلها قوله تعالى: {هو} لا غيره {الذي} ولما كان الوصف بالتربية ماضياً، عبر عنه به فقال {خلقكم من تراب} أي أصلكم وأكلكم التي تربى به أجسادكم {ثم من نطفة} من مني يمنى {ثم من علقة} مباعداً حالها لحال النطفة كما كان النطفة مباعداً لحال التراب، {ثم} بعد أن جرت شؤون أخرى {يخرجكم} أي يجدد إخراجكم شيئاً بعد شيء {طفلاً} لا تملكون شيئاً ولا تعلمون شيئاً، ثم يدرجكم في مدارج التربية صاعدين بالقوة في أوج الكمال طوراً بعد طور وحالاً بعد حال {لتبلغوا أشدكم ثم} يهبطكم بالضعف والوهن في مهاوي السفول {لتكونوا شيوخاً} ضعفاء غرباء، قد مات أقرانكم، ووهت أركانكم، فصرتم تخشون كل أحد.

O’nun, muhatapların da içinde bulunduğu bütün âlemlerin Rabbi olduğuna ve tabiatın da başka bir şeyin de hükmü bulunmadığına dair deliller ortaya çıkıp hüccetler parlayınca, bunun ardından onların kendi nefislerinde bulunan ve öncekinden daha açık olan başka bir ayet getirdi. Önceki ayetteki emir ve yasakta onların da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ortak olmasının gerekçesi olarak buna şu buyruğunu bağladı: {هو} “O’dur”, başkası değil; {الذي} “O ki...” Terbiye vasfı geçmişte gerçekleştiği için bunu geçmiş zamanla ifade ederek şöyle buyurdu: {خلقكم من تراب} “Sizi topraktan yarattı.” Yani aslınızı ve bedenlerinizin kendisiyle beslendiği yiyeceğinizi; {ثم من نطفة} “sonra bir nutfeden”, dökülen bir meniden; {ثم من علقة} “sonra bir alakadan.” Nutfenin hâli toprağın hâlinden uzak olduğu gibi alakanın hâli de nutfenin hâlinden uzaktır. Başka aşamalar gerçekleştikten {ثم} “sonra” {يخرجكم} “sizi çıkarır”; yani sizi aşama aşama {طفلاً} “bir çocuk olarak” çıkarır. Hiçbir şeye gücünüz yetmez ve hiçbir şey bilmezsiniz. Sonra sizi terbiye basamaklarında, kuvvetle kemalin zirvesine doğru aşama aşama ve hâlden hâle yükseltir; {لتبلغوا أشدكم ثم} “olgunluk çağınıza ulaşasınız, sonra” zayıflık ve güçsüzlükle sizi aşağıya indirir; {لتكونوا شيوخاً} “yaşlılar olasınız diye.” Güçsüz ve yalnız kalmışsınızdır; akranlarınız ölmüş, bedeninizin direkleri zayıflamıştır ve herkesten korkar hâle gelmişsinizdir.

ولما كان هذا مفهماً لأنه حال الكل، بين أنه ما أريد به إلا البعض لأن المخاطب الجنس، وهو يتناول البعض كما يتناول الكل فقال: {ومنكم من يتوفى} بقبض روحه وجميع معانيه. ولما كان الموت ليس مستغرقاً للزمن الذي بين السنين وإنما هو في لحظة يسيرة مما بينهما، أدخل الجار على الظرف فقال: {من قبل} أي قبل حال الشيخوخة أو قبل حال الأشدية.

Bunun herkesin hâli olduğu anlaşılabileceğinden, hitap insan cinsine yönelik olduğu ve insan cinsi bütünü kapsadığı gibi bir kısmı da kapsadığı için, bununla yalnız bazılarının kastedildiğini açıklayarak şöyle buyurdu: {ومنكم من يتوفى} “İçinizden kimi de vefat ettirilir.” Yani ruhu ve bütün canlılık özellikleri alınır. Ölüm, iki yaş arasındaki zamanın tamamını kaplamayıp bunların arasında çok kısa bir anda gerçekleştiği için zarfın başına harf-i cer getirerek {من قبل} “daha önce” buyurdu; yani yaşlılık hâlinden veya olgunluk hâlinden önce.

ولما كان المعنى: لتتفاوت أعماركم وأحوالكم وأعمالكم، عطف عليه قوله: {ولتبلغوا} أي كل واحد منكم {أجلاً مسمى} أي له سماه الملك الذي وكل به في بطن أمه عن إذننا وبأمرنا الذي قدرناه في الأزل، فلا يتعداه مرة، ولا بمقدار ذرة فيتجدد للملائكة إيمان في كل زمان.

Mananın: 'Ömürleriniz, halleriniz ve amelleriniz farklı farklı olsun diye' şeklinde olması hasebiyle, O'nun şu buyruğu buna atfedilmiştir: {ولتبلغوا} “ve ulaşasınız diye” yani her biriniz {أجلاً مسمى} “belirlenmiş bir ecele” yani ezelde takdir ettiğimiz emrimizle ve iznimizle, annesinin karnında kendisine vekil kılınan meleğin onun için isimlendirdiği [bir vakte ulaşasınız diye]; artık [o eceli] bir an bile, zerre miktarı dahi aşamaz; böylece melekler için her zamanda bir iman yenilenir.

ولما كانت هذه الأمور مقطوعاً بها عند من يعلمها، وغير مترجاة عند من يجهلها، فإنه لا وصول للآدمي بحيلة ولا فكر إلى شيء منها، فعبر فيها اللام، وكان التوصل بالتفكر فيها والتدبر إلى معرفة أن الإله واحد في موضع الرجاء للعاقل قال: {ولعلكم تعقلون *} أي فتعلموا بالمفاوتة بين الناس فيها ببراهين المشاهدة بالتقليب في أطوار الخلقة

Bu hususlar, bunları bilenler katında kesin olarak bilinen, bilmeyenler katında ise [kendiliğinden] umulmayan şeyler olduğundan -çünkü insanoğlunun bir hile veya düşünceyle bunlardan hiçbirine ulaşması mümkün değildir- bunlar hakkında [sebep bildiren] 'lâm' ile ifade buyurdu. Bunlar üzerinde düşünüp tefekkür ederek İlah'ın tek olduğunu bilmeye ulaşmak ise akıl sahibi için umut edilen bir konumda bulunduğundan şöyle buyurdu: {ولعلكم تعقلون *} “ve ola ki akıl edesiniz.” Yani yaratılış merhalelerindeki evrilip çevrilmelerde gözlemlenen delillerle insanlar arasındaki bu farklılıkları bilip anlayasınız,

وأدوار الأسنان، وإرجاع أواخر الأحكام على أوائلها أن فاعل ذلك قادر مختار حكيم قهار، لا يشبه شيئاً ولا يشبهه شيء.

ve yaş dönemleri ile [insani hallerin] son hükümlerinin başlangıçtaki hallerine döndürülmesiyle, bunu yapan failin; hiçbir şeye benzemeyen ve hiçbir şeyin kendisine benzemediği kâdir, muhtâr (dilediğini seçen), hakîm ve kahhâr olduğunu [bilesiniz].

ولما نظم سبحانه هذا الدليل في صنع الآدمي من التراب، وختمه بأن دلالته على البعث - بإجراء سنته في إرجاع أواخر الأمور على أوائلها وغير ذلك - لا يحتاج إلى غير العقل، أنتج عنه قوله: {هو} لا غيره {الذي يحيي ويميت} كما تشاهدونه في أنفسكم وكما مضى لكم الإشارة إليه بخلق السماوات والأرض، فإن من خلقهما خلق ما بينهما من الآجال المضروبة باختلاف الليل والنهار والشهور والأعوام لبلوغ الأفلاك مواضعها، ثم رجوعها عوداً على بدء مثل تطوير الإنسان بعد الترابية من النطفة إلى العلقة إلى ما فوقها، ثم رجوعه في مدارك هبوطه إلى أن تصير تراباً كما كان، فليست النهاية بأبعد من البداية.

Sübhânehu [ve Teâlâ], insanın topraktan yaratılışındaki bu delili bir nizam içinde serdedip, bunun yeniden dirilişe (ba's) delaletinin -işlerin sonunu başa döndürme sünnetini işletmesi ve benzeri yollarla- akıldan başka bir şeye muhtaç olmadığını belirterek neticelendirince, bundan şu buyruğu hâsıl oldu: {هو} Başkası değil, O'dur {الذي يحيي ويميت} “dirilten ve öldüren O'dur” Nitekim bunu kendi nefislerinizde müşahede etmektesiniz ve göklerin ve yerin yaratılışıyla buna işaret edildiği hususu daha önce geçmişti. Zira o ikisini yaratan, feleklerin kendi menzillerine ulaşması için gece ile gündüzün, ayların ve yılların farklılaşmasıyla aralarındaki tayin edilmiş ecelleri de yaratmıştır; sonra da onların başa dönmesi, tıpkı insanın topraktan sonra nutfeden alakaya ve onun üzerindeki merhalelere evrilip geliştirilmesi, sonra da iniş basamaklarında dönüp neticede eskiden olduğu gibi toprak haline gelmesi gibidir; şu halde son [nokta], başlangıçtan daha uzak değildir.

ولما كانت إرادته لا تكون إلا تامة نافذة، سبب عن ذلك قوله معبراً بالقضاء: {فإذا قضى أمراً} أي أراد أيّ أمر كان من القيامة أو غيرها {فإنما يقول له كن} ولما كانت {إذا} شرطية أجابها في قراءة ابن عامر بقوله: {فيكون *} وعطفها في قراءة غيره على {كن} بالنظر إلى معناه، أو يكون خبراً لمبتدأ أي فهو يكون، وعبر بالمضارع تصويراً للحال وإعلاماً بالتجدد عند كل قضاء، وقد مضى في سورة البقرة إشباع الكلام في توجيه قراءة ابن عامر بما تبين به أنها

O'nun iradesi ancak tam ve mutlak geçerli olunca, kaza (hükmetme) tabiriyle ifade ederek bundan şu buyruğunu netice kıldı: {فإذا قضى أمراً} “Bir işe hükmettiği zaman” yani kıyamet veya başka bir şeyden herhangi bir işi dilediğinde {فإنما يقول له كن} “ona sadece 'Ol!' der”. {إذا} şart edatı olunca, İbn Âmir'in kıraatinde ona şu buyruğuyla cevap verilmiştir: {فيكون *} “o da hemen oluverir.” Diğerlerinin kıraatinde ise bu, manası göz önüne alınarak {كن} lafzına atfedilmiştir yahut bir mübtedanın haberi olur, yani 'o hemen olur' [demektir]. Durumu zihinde canlandırmak ve her hüküm anındaki yenilenmeyi bildirmek için muzari (şimdiki/geniş zaman) kipiyle ifade buyurmuştur. Bakara Suresi'nde İbn Âmir'in kıraatinin tevcîhine dair doyurucu açıklama geçmiş ve bununla anlaşılmıştır ki o,

أشد من قراءة غيره.

başkalarının kıraatinden daha kuvvetlidir.

ولما علم من هذا أنه لا كلفة عليه في شيء من الأشياء بهذه الأمور المشاهدة في أنفسهم وفي الآفاق، أنتج التعجب من حالهم لمن له الفهم الثاقب والبصيرة الوقادة، وجعل ذلك آياته الباهرة وقدرته القاهرة الظاهرة، فلذلك قال لافتاً الخطاب إلى أعلى الخلق لأن ذم الجدال بالباطل من أجل مقصود هذه السورة: {ألم تر} أي يا أنور الناس قلباً وأصفاهم لباً، وبين بعدهم بأداة النهاية فقال: {إلى الذين يجادلون} أي بالباطل، ونبه على ما في هذه الآيات من عظمته التي لا نهاية لها بإعادة الاسم الجامع فقال: {في آيات الله} أي الملك الأعظم {أنَّى} أي وكيف ومن أي وجه {يُصرفون *} عن الآيات الحقة الواضحة التي سبقت بالفطرة الأولى إلى جذور قلوبهم، فلا حجة يوردون ولا عذاب عن أنفسهم يردون، لأنه سبحانه استاقهم - كما قال ابن برجان - بسلاسل قهره المصوغة من خالص عزماتهم وعزائهم إرادتهم من حقيقة ذواتهم إلى خزي الدنيا وعذاب الآخرة - فصل ما جادلوا فيه واصفاً لهم بما يزيد في التعجيب من شدة جهلهم وتعاظم عماهم فقال: {الذين كذبوا} وحذف المفعول إشارة إلى عموم التكذيب: {بالكتاب} أي بسببه في جميع ما له من الشؤون التي

Nefislerinde ve ufuklarda müşahede edilen bu hususlar sebebiyle O'nun üzerine hiçbir şeyde bir külfet ve zorluğun bulunmadığı bundan anlaşılınca, bu durum keskin anlayış ve parlak basiret sahipleri için onların haline hayret etmeyi netice verdi ve bunu O'nun apaçık ayetleri ve zahir olan kahredici kudreti kıldı. İşte bu sebeple, batıl ile mücadeleyi yermek bu surenin en yüce maksatlarından biri olduğu için hitabı yaratılmışların en yücesine yönelterek şöyle buyurdu: {ألم تر} “Görmedin mi?” yani ey insanların kalbi en nurlu ve aklı en sâfî olanı! Ve gaye (son sınır) bildiren edatla onların [haktan] uzaklıklarını beyan ederek şöyle buyurdu: {إلى الذين يجادلون} “Mücadele edenleri” yani batıl ile [tartışanları]. Kapsayıcı lafza-i celâli tekrar ederek bu ayetlerdeki nihayetsiz azametine dikkat çekip şöyle buyurdu: {في آيات الله} “Allah'ın ayetleri hakkında” yani en büyük Hükümran'ın [ayetleri hakkında], {أنَّى} “Nasıl da” yani nasıl ve nereden {يُصرفون *} “döndürülüyorlar?” İlk fıtrat ile kalplerinin köklerine kadar işlemiş olan apaçık hak ayetlerden [nasıl da çevriliyorlar]! Artık ne bir delil getirebilirler ne de azabı kendilerinden savabilirler; çünkü Sübhânehu [ve Teâlâ] onları -İbn Berrecân'ın dediği gibi- kendi zatlarının hakikatinden kaynaklanan halis azim ve iradelerinden dokunmuş kahrının zincirleriyle dünya zilletine ve ahiret azabına sevk etmiştir. Cahilliklerinin şiddetine ve körlüklerinin büyüklüğüne olan hayreti artıracak vasıflarla onları niteleyerek ne hakkında mücadele ettiklerini tafsil edip şöyle buyurdu: {الذين كذبوا} “O kimseler ki yalanladılar”; yalanlamanın genelliğine işaret etmek üzere mef'ûl hazfedilmiştir: {بالكتاب} “Kitab'ı” yani onun taşıdığı bütün hususlar sebebiyle o Kitab'ı [yalanladılar] ki bu hususlar,

تفوت الحصر والعظمة في كل أمر كان أشير بأداة الكمال إلى أنه لكماله كأنه لا كتاب غيره لأن من سمعه فكأنما سمعه من النبي ﷺ لإعجازه، فمن كذب بحرف منه فقد كذب بكل كتاب الله.

sayıya sığmaz ve her hususta azamete sahiptir; mükemmellik bildiren [belirteç] edatıyla işaret edilmiştir ki, o yetkinliği sebebiyle sanki ondan başka bir kitap yok gibidir; zira onu işiten kimse, mucizeliği sebebiyle sanki onu bizzat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den işitmiş gibi olur. Dolayısıyla ondan bir harfi yalanlayan kimse, Allah'ın bütün kitaplarını yalanlamış olur.

ولما كان التذكيب به تكذيباً بجميع الرسالات الإلهية، أكد عظمته بذلك وبالإضافة إلى مظهر العظمة، تحذيراً للمكذبين من سطواته، وتذكيراً لهم بأن العمل مع الرسول عمل مع من أرسله، فلذا لفت الكلام على الاسم الجامع لصفتي الجلال والإكرام فقال تعال: {وبما أرسلنا} أي على ما لنا من العظمة {به رسلنا} من جميع الملل والشرائع بكتاب كان أو بغيره، وهو بحيث لا يحاط بكنه جلاله وعظمه حاله، ولذا تسبب عنه تهديدهم في قوله تعالى: {فسوف يعلمون *} أي بوعيد صادق لا خلف فيه، ما يحل بهم من سطوتنا.

Onu yalanlamak bütün ilahi risaletleri yalanlamak anlamına geldiği için, yalanlayanları O'nun kahredici darbelerinden sakındırmak ve onlara Resul'e karşı yapılan muamelenin O'nu gönderene karşı yapılmış bir muamele olduğunu hatırlatmak üzere azametini bununla ve azamet mazharına izafe ederek teyit buyurdu. Bu yüzden sözü celal ve ikram sıfatlarını kendinde toplayan isme yönelterek Teâlâ şöyle buyurdu: {وبما أرسلنا} “Ve gönderdiğimiz şeyleri de” yani azametimize yaraşır şekilde {به رسلنا} “kendisiyle elçilerimizi” kitapla veya kitapsız bütün dinler ve şeriatlardan [gönderdiğimiz şeyleri de yalanladılar]. O öyle bir şeydir ki celalinin künhü ve halinin azameti kuşatılamaz. Bu yüzden Teâlâ'nın şu buyruğundaki tehdit bundan neşet etmiştir: {فسوف يعلمون *} “Yakında bilecekler!” yani asla hilafı olmayan dosdoğru bir tehditle, katımızdan kendilerine inecek olan kahredici azabı [bilecekler].

ولما كانوا في الدنيا قد جمعت أيديهم إلى أذقانهم بجوامع السطوة، ثم وصلت بسلاسل القهر يساقون بها عن مقام الظفر بالنجاح إلى أهويات الكفر بالجدال بالباطل ومهامه الضلال المبين كما قال تعالى {إنا جعلنا في أعناقهم أغلالاً} [يس: ٨] الآية، فجعل باطن تلك السلاسل الدنيوية

Onlar dünyada iken, kudret ve hâkimiyetin bağlarıyla elleri çenelerine bağlanmış, sonra da kahrın zincirleriyle raptedilerek kurtuluşa erme makamından bâtıl ile mücadele yoluyla küfrün uçurumlarına ve apaçık sapıklığın çöllerine sürüklenmiş oldukları için -nitekim Teâlâ {إنا جعلنا في أعناقهم أغلالاً} “Doğrusu biz onların boyunlarına lâleler/halkalar geçirdik...” [Yâsîn: 8] ayetinde buyurduğu gibi- o dünyevi zincirlerin ve boyundurukların batınını,

والأغلال ظاهراً في ذلك المجمع قال: {إذ} أي حين تكون {الأغلال} جمع غل، قال في ديوان الأدب، هو الذي يعذب به الإنسان. وقال القزاز: الغل من الحديد معروف، ويكون من القد، وقال في النهاية: هو الحديدة التي تجمع يد الأسير إلى عنقه، ويقال لها جامعة أيضاً - انتهى. وأصله الإدخال، يدخل فيه العنق واليد فتجمعان به، وذلك معنى قول الصغاني في مجمع البحرين: في رقبته غل من حديد، وقد غلت يده إلى عنقه {في أعناقهم} أي جامعة لأيديهم إلى تراقيهم، وعبر بإذ ومعناها المضي مع سوف ومعناها الاستقبال، لأن التعبير بالمضي إنما هو إشارة إلى تحقق الأمر مع كونه مستقبلاً {والسلاسل} أي في أعناقهم أيضاً يقيدهم ذلك عن كل تصرف لكونهم لم يتقيدوا بكتاب ولا رسول، والسلسلة من: تسلسل الشيء: اضطرب، قال الراغب: كأنه تصور منه تسلسل متردد، فردد لفظه تنبيهاً على تردد معناه، وما سلسل متردد في مقره حتى صفا، حال كونهم {يسحبون *} أي بها، والسحب: الجر بعنف {في الحميم *} أي الماء الحار الحاضر الذي يكسب الوجوه سواداً، والأعراض عاراً، والأرواح

o toplanma yerinde (mahşerde) zahir kılarak şöyle buyurdu: {إذ} “O vakit ki” yani {الأغلال} “boyunduruklar” [olduğu zaman]. 'el-Ağlâl' (الأغلال), 'ğıll' (غل) kelimesinin çoğuludur. Dîvânü'l-Edeb'de: 'Kendisiyle insana azap edilen şeydir' denmiştir. el-Kazzâz ise şöyle demiştir: 'Demirden olan ğıll (lâle/boyunduruk) mâruftur, bazen deriden de olur.' en-Nihâye'de şöyle denmiştir: 'Esirin elini boynuna bağlayan demirdir, buna câmi'a da denir' -iktibas bitti-. Aslı 'idhal'dir (içine sokmak); boyun ve el içine sokulur ve böylece birbirine bağlanır. es-Sağânî'nin Mecma'u'l-Bahreyn'deki: 'Boynunda demirden bir halka vardır ve eli boynuna bağlanmıştır' sözünün manası da budur. {في أعناقهم} “boyunlarında olduğu [halde]” yani ellerini köprücük kemiklerine bağlamış vaziyette. Gelecek bildiren 'sevfe' ile birlikte geçmiş zaman bildiren 'iz' (إذ) ile ifade buyurmuştur; zira geçmiş zaman ile ifade edilmesi, gelecek zamanlı olmasına rağmen işin kesin olarak gerçekleşeceğine işarettir. {والسلاسل} “ve zincirler” yani boyunlarında zincirler de olduğu halde; ne bir kitaba ne de bir peygambere bağlanıp kayıt altına girmedikleri için bu durum onları her türlü tasarruftan alıkoyar. Silsile (zincir), bir şeyin çalkalanıp dalgalanması (tasalsul) kökündendir. er-Râğıb şöyle demiştir: 'Sanki ondan tereddütlü/ardışık bir akış tasavvur edilmiş, manasının tekerrürüne dikkat çekmek için lafzı tekrarlanmıştır. Çalkalanan su, duruluncaya kadar yerinde tereddüt eder/dalgalanır.' {يسحبون *} “sürükleneceklerdir” o [zincirler] ile; 'sahb' (سحب), şiddetle çekip sürüklemektir. {في الحميم *} “kaynar suda” yani yüzlere karalık, haysiyetlere utanç, ruhlara

عذاباً والأجسام ناراً، والقلوب هماً واللحوم ذوباناً واعتصاراً، وذلك عوض ترفيعهم لأنفسهم عن سحبها بأسباب الأدلة الواضحات في كلف العبادات ومرارات المجاهدات وحرارات المنازلات.

azap, bedenlere ateş, kalplere tasa, etlere erime ve ezilme veren hazır kaynar suda [sürükleneceklerdir]. Bu, apaçık delillerin vesilesiyle nefislerini ibadetlerin külfetlerine, mücahedelerin acılarına ve çarpışmaların hararetine sürüklemekten kendilerini yüce/üstün tutmalarının bir karşılığıdır.

ولما أخبر عن تعذيبهم بالماء الحار الذي من شأنه أن يضيق الأنفاس، ويضعف القوى، ويخفف القلوب، أخبر بما هو فوق ذلك فقال: {ثم في النار} أي عذابها خاصة {يسجرون *} أي يلقون فيها وتوقد بهم مكردسين مركوبين كما يسجر التنور بالحطب - أي يملأ - وتهيج ناره، وكما يسجر - أي يصب - الماء في الحلق، فيملؤونها فتحمى بهم ويشتد اضطرامها لكونهم كانوا في الدنيا وقود المعاصي، والفتن بهم يشب وقودها ويقوى عودها، ويثبت عمودها، لأنهم لم يلقوا أنفسهم في نيران الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، ومخالفات الشهوات في أبواب الأوامر والنواهي، التي هي في الظاهر نيران، وفي الحقيقة جنان.

Nefesleri daraltan, güçleri zayıflatan ve kalpleri ürperten kaynar su ile azap edileceklerini haber verince, bundan daha üstün olan [azabı] haber verip şöyle buyurdu: {ثم في النار} “Sonra da ateşte” yani bilhassa onun azabında {يسجرون *} “yakılacaklardır.” Yani tandırın odunla doldurulup tutuşturulması gibi ve boğaza suyun dökülmesi gibi, üst üste yığılmış ve birbirine bindirilmiş olarak onun içine atılır ve kendileriyle [ateş] tutuşturulur; böylece orayı doldururlar, ateş kendileriyle kızışır ve alevlenmesi şiddetlenir. Zira onlar dünyada günahların yakıtı idiler; fitnelerin ateşi onlarla parlar, gücü onlarla artar ve direği onlarla dikilirdi. Çünkü onlar kendilerini, zahirde ateş fakat hakikatte cennetler olan iyiliği emredip kötülükten nehyetmenin ateşlerine, emir ve yasaklar kapısında şehvetlere muhalefet etmenin [zorluklarına] atmamışlardı.

ولما كان المدعو إنما يدخر لأوقات الشدائد، قال موبخاً لهم مندماً مقبحاً لقاصر نظرهم لأنفسهم بانياً للمفعول لأن المنكىء هذا القول

Kendisine dua edilen [ilah], ancak zorluk ve sıkıntı vakitleri için saklandığından, onları azarlayarak, pişman ederek ve kendilerine olan dar/kısa bakışlarını çirkin göstererek ve bu sözü söyleyenin muayyen bir kimse olmasından ziyade sözün kendisinin can yakıcı olması sebebiyle meçhul sîgasıyla şöyle buyurdu:

مطلقاً لا لكونه من قائل معين: {ثم قيل لهم} أي بعد أن طال عذابهم، وبلغ منهم كل مبلغ، ولم يجدوا ناصراً يخلصهم ولا شافعاً يخصصهم: {أين} والتعبير عنهم بأداة ما لا يعقل في أحكم مواضعه في قوله: {ما كنتم} أي دائماً {تشركون *} أي بدعائكم لهم في مهماتكم دعاء عبادة مع تجديده في كل وقت؛ ثم بين سفولهم بقوله لافتاً القول عن مظهر العظمة إلى أعظم منه فقال: {من دون الله} أي المحيط بجميع العز وكل العظمة، لتطلبوا منهم تخليصكم مما أنتم فيه أو تخفيفه: {قالوا} أي مسترسلين مع الفطرة وهي الفطرة الأولى على الصدق: {ضلوا عنا} فلا نراهم كما ضللنا نحن في الدنيا عما ينفعنا.

mutlak oluşu cihetiyle [şöyle denir]: {ثم قيل لهم} “Sonra onlara denildi ki:” Yani azapları uzayıp son raddeye ulaştıktan ve kendilerini kurtaracak bir yardımcı ile kendilerine özel şefaat edecek bir şefaatçi bulamadıktan sonra: {أين} “Nerede?” Ve akıl sahibi olmayan varlıklar için kullanılan edatla en hikmetli konumda ifade buyrulan şu sözünde: {ما كنتم} “olduğunuz şeyler” yani sürekli olarak {تشركون *} “ortak koşuyor” yani mühim işlerinizde onlara ibadet duasıyla dua ederek her vakit bunu yenilediğiniz; sonra sözü azamet mazharından daha da yücesine çevirip onların alçaklığını beyan ederek şöyle buyurdu: {من دون الله} “Allah'tan başka” yani bütün izzeti ve tüm azameti kuşatan [Allah'tan başka ortak koştuklarınız nerede?], ta ki içinde bulunduğunuz durumdan sizi kurtarmalarını veya onu hafifletmelerini onlardan isteyesiniz. {قالوا} “Dediler ki:” Yani doğruluk üzere olan ilk fıtrata tabi olarak: {ضلوا عنا} “Bizden kaybolup gittiler” artık onları göremiyoruz; tıpkı bizim dünyada bize fayda verecek şeylerden sapıp kaybolduğumuz gibi.

ولما رأوا أن صدقهم قد أوجب اعترافهم بالشرك، دعتهم رداءة المكر ورذالة الطباع إلى الكذب، فاسترسلوا معها فبادروا أن أظهروا الغلظ فقالوا ملبسين على من يعلم خائنة الأعين وما تخفي الصدور ظانين أن ذلك ينفعهم كما كان ينفعهم عند المؤمنين في دار الدنيا: {بل لم نكن ندعو} أي لم يكن ذلك في طباعنا. ولما كان مرادهم نفي دعائهم أصلاً ورأساً في لحظة فما فوقها، لا النفي المقيد بالاستغراق، فإنه لا ينفي ما دونه، أثبتوا الجار فقالوا: {من قبل} أي قبل هذه

Doğru söylemelerinin şirki itiraf etmelerini gerektirdiğini görünce, hilenin kötülüğü ve tabiatlarının alçaklığı onları yalana sevk etti; ona kapılarak hemen kabalık ve inat gösterdiler. Gözlerin hain bakışını ve göğüslerin gizlediğini bilen [Allah'a] karşı gerçeği örtbas etmeye kalkışarak ve dünya yurdunda müminler katında kendilerine fayda verdiği gibi bunun da kendilerine fayda vereceğini zannederek şöyle dediler: {بل لم نكن ندعو} “Hayır, biz tapmıyorduk/dua etmiyorduk” yani bu bizim tabiatımızda yoktu. Onların maksadı bir an veya daha fazlasında dua etmeyi kökten ve büsbütün nefyetmek olup, istiğrakla mukayyet nefyetmek olmadığı için -çünkü o, altındakini nefyetmez- harf-i cerri sabit kılarak şöyle dediler: {من قبل} “daha önce” yani bu

الإعادة {شيئاً} لنكون قد أشركنا به، فلا يقدرهم الله إلا على ما يزيد في ضرهم ويضاعف ندمهم ويوجب لعن أنفسهم ولعن بعضهم بعضاً بحيث لا يزالون في ندم كما كان حالهم في الدنيا {انظر كيف كذبوا على أنفسهم وضل عنهم ما كانوا يفترون} [الأنعام: ٢٤] فالآية من الاحتباك: ذكر الإشراك أولاً دليلاً على نفيهم له ثانياً، والدعاء ثانياً دليلاً على تقديره أولاً.

yeniden diriltilmeden önce {شيئاً} “hiçbir şeye” [tapmıyorduk] ki O'na ortak koşmuş olalım. Allah da onlara ancak zararlarını artıracak, pişmanlıklarını katlayacak ve kendilerine ve birbirlerine lanet etmelerini gerektirecek şeylere güç verir; öyle ki dünyadaki halleri gibi daima pişmanlık içinde kalırlar: {انظر كيف كذبوا على أنفسهم وضل عنهم ما كانوا يفترون} “Bak, kendilerine karşı nasıl yalan söylediler ve uydurdukları şeyler kendilerinden nasıl kaybolup gitti!” [En'âm: 24]. Bu ayet ihtibâk sanatındandır: Birincide şirkin zikredilmesi, ikincide onu nefyettiklerine delildir; ikincide duanın zikredilmesi de birincide onun takdir edildiğine delildir.

ولما كان في غاية الإعجاب من ضلالهم، كان كأنه قيل: هل يضل أحد من الخلق ضلال هؤلاء، فأجيب بقوله: {كذلك} أي نعم مثل هذا الضلال البعيد عن الصواب {يضل الله} أي المحيط علماً وقدرة، عن القصد النافع من حجة وغيرها {الكافرين *} أي الذين ستروا مرائي بصائرهم لئلا يتجلى فيها ثم صار لهم ذلك ديدناً.

Sapıklıklarına son derece hayret edildiğinde, sanki 'Yaratılmışlardan hiç kimse bunların sapıklığı gibi sapar mı?' denilmiş gibi oldu ve şu buyruğuyla cevap verildi: {كذلك} “İşte böylece” yani evet, doğrudan uzak olan böylesi bir sapıklıkla {يضل الله} “Allah saptırır” ilim ve kudretiyle her şeyi kuşatan Allah, delil ve sair hususlardaki faydalı hedeften saptırır {الكافرين *} “kâfirleri.” Yani basiretlerinin aynalarını, hakikat onda tecelli etmesin diye örten ve sonra bu durum kendilerine alışkanlık haline gelen kimseleri.

ولما تم جواب السؤال عن التعجب من هذا الضلال، رجع إلى خطاب الضلال فقال معظماً لما ذكر من جزائهم بأداة البعد وميم الجمع نصاً على تقريع كل منهم: {ذلكم} أي الجزاء العظيم المراتب، الصعب المراكب الضخم المواكب {بما كنتم} أي دائماً {تفرحون} أي تبالغون في السرور وتستغرقون فيه وتضعفون عن حمله للإعراض عن العواقب. ولما كانت الأرض سجناً، فهي في الحقيقة

Bu sapıklıktan duyulan hayrete dair sorunun cevabı tamamlanınca, sapıkların hitabına geri dönerek, her birini azarlamayı açıkça belirtmek üzere uzaklık edatı ve çoğul mîmi ile cezalarının büyüklüğünü vurgulayıp şöyle buyurdu: {ذلكم} “İşte bu” yani mertebeleri büyük, binilmesi zor, alayları muazzam olan bu ceza {بما كنتم} “sebebiyle[dir]” yani sürekli olarak {تفرحون} “şımardığınız/sevindiğiniz” yani sevinçte aşırıya kaçtığınız, ona daldığınız ve akıbetlerden yüz çevirdiğiniz için onu taşımaktan aciz kaldığınız [şeyler yüzündendir]. Yeryüzü bir zindan olduğuna göre, o gerçekte

دار الأحزان، حسن قوله: {في الأرض} أي ففعلتم فيها ضد ما وضعت له، وزاد ذلك حسناً قوله: {بغير الحق} فأشعر أن السرور لا ينبغي إلا إذا كان مع كمال هذه الحقيقة، وهي الثبات دائماً للمفروح به، وذلك لا يكون إلا في الجنة {وبما} أي وبسبب ما {كنتم تمرحون *} أي تبالغون في الفرح مع الأشر والبطر والنشاط الموجب الاختيال والتبختر والخفة بعدم احتمال الفرح.

hüzünler yurdudur; dolayısıyla {في الأرض} “yeryüzünde” buyurması güzel düştü; yani siz orada yeryüzünün konuluş amacının zıddını yaptınız. {بغير الحق} “haksız yere” buyurması ise bu güzelliği daha da artırdı; böylece sevincin ancak bu hakikatin kemaliyle -ki o da sevinilen şeyin daimi kalıcılığıdır- olduğunda uygun düşeceğini hissettirdi, bu da ancak cennette olur. {وبما} “ve ... sebebiyle[dir]” yani şu sebepten dolayıdır: {كنتم تمرحون *} “şımarıp böbürlendiğiniz.” Yani şımarıklık, azgınlık ve sevinci kaldıramamaktan kaynaklanan hafiflik, çalımlı ve kibirli yürüyüşe yol açan bir taşkınlıkla sevinçte aşırıya gittiğiniz [içindir].

ولما كان السياق لذم الجدال، وكان الجدال إنما يكون عن الكبر، وكان الفرح غير ملازم للكبر، لم يسبب دخول النار عنه، بل جعله كالنتيجة لجميع ما مضى فقال: {ادخلوا} أي أيها المكذبون.

Sözün gelişi tartışmayı yermek için olup, tartışma da ancak kibirden kaynaklandığı ve sevinç kibrin ayrılmaz bir parçası olmadığı için, cehenneme girişi sadece ona bağlamadı; bilakis onu geçmiş olan her şeyin bir neticesi kılarak şöyle buyurdu: {ادخلوا} “Girin” yani ey yalanlayıcılar!

ولما كان في النار أنواع من العذاب، دل على تعذيبهم بكل نوع بذكر الأبواب جزاء على ما كانوا يخوضون بجدالهم في كل نوع من أنواع الأباطيل فقال: {أبواب جهنم} أي الدركة التي تلقي صاحبها بتكبر وعبوسة وتجهم {خالدين فيها} أي لازمين لما شرعتم فيه بالدخول من الإقامة لزوماً لا براح منها أصلاً.

Cehennemde azap çeşitleri bulunduğu için, onların batılın her çeşidine tartışmalarıyla dalmalarının bir cezası olarak kapıları zikretmek suretiyle her çeşit ile azap edileceklerine delalet ederek şöyle buyurdu: {أبواب جهنم} “cehennemin kapılarına” yani sahibini kibir, asık surat ve çatık kaşla karşılayan o çukura; {خالدين فيها} “orada ebedî kalıcılar olarak.” Yani girmekle başladığınız bu ikamete, oradan kesinlikle ayrılmamak üzere sımsıkı bağlı kalarak.

ولما كانت نهاية في البشاعة والخزي والسوء، وكان دخولهم فيها مقروناً بخلودهم سبباً لنحو أن يقال: فهي مثواكم، تسبب عنه قوله: {فبئس مثوى} دون أن يقال: مدخل {المتكبرين *} أي موضع

O [cehennem] çirkinlikte, rezillikte ve kötülükte son nokta olduğu ve onların oraya girişi ebedi kalışlarıyla birlikte "artık orası sizin barınağınızdır" denilmesine sebep teşkil ettiği için, "giriş yeri" denilmeyip şu buyruk buna bağlandı: {فبئس مثوى} “ne kötüdür barınağı” {المتكبرين *} “kibirlenenlerin!” Yani onların ikamet yeri...

إقامتهم المحكوم بلزومهم إياه لكونهم تعاطوا ما ليس لهم، ولا ينبغي أن يكون إلا الله يقول الله تعالى: «الكبرياء ردائي والعظمة إزاري فمن نازعنيهما قصمته» ولم يؤكد جملة {بئس} هنا لأن مقاولتهم هذه بنيت على تجدد علمهم في الآخرة بأحوال النار، وأحوال ما سببها، والتأكيد يكون للمنكر ومن في عداده، وحال كل منهما مناف للعلم، وزاد ذلك حسناً أن أصل الكلام مع الأعلم للسر الذي تقدم ﷺ فبعد جداً من التأكيد. ولما كان هذا في الجزاء أعظم الشماتة بهم، فكان فيهم أعظم التسلية لمن جادلوه وتكبروا عليه، سبب عنه قوله: {فاصبر} أي ارتقاباً لهذه النصرة، ثم علل بقوله مؤكداً لأجل تكذيبهم بالوعد: {إن وعد الله} أي الجامع لصفات الكمال {حق} أي في نصرتك في الدارين فلا بد من وقوعه، وفيه أعظم تأسية لك ولذلك سبب عنه مع صرف القول إلى ما يأتي الاعتراض إشارة إلى أنه لا يسأل عما يفعل، قوله تعالى: {فإما نرينك} وأكده ب «ما» والنون ومظهر العظمة لأنكارهم لنصرته عليهم ولبعثهم {بعض الذي نعدهم} أي بما لنا من العظمة مما يسرك فيهم من عذاب أو متاب قبل وفاتك، فذاك إلينا وهو علينا هين.

kendilerine ait olmayan ve Allah'tan başkasına yaraşmayan bir şeye cüret etmeleri sebebiyle kalmalarına hükmedilen ikamet yerleridir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: «Kibriyâ benim elbisem, azamet de benim örtümdür; kim bunlarda benimle çekişirse onu helak ederim.» Burada {بئس} cümlesi tekit edilmemiştir; çünkü onların bu sözleri ahirette cehennemin hallerini ve ona sebep olan durumları yeniden öğrenmelerine bina edilmiştir; tekit ise inkâr eden veya inkâr eden konumunda olan kimseler içindir, oysa her ikisinin hali de bilmeye zıttır. Sözün aslının, daha önce geçen sırdan ötürü en çok bilen kimseyle (sallallâhu aleyhi ve sellem) olması da buna güzellik katmış ve tekit[li gelmek]ten oldukça uzaklaştırmıştır. Bu cezada onlarla en büyük alay ve rüsvalık bulunduğu ve onlarda da kendisiyle tartışıp kendisine karşı kibirlendikleri kimse için en büyük teselli yer aldığı için şu buyruk buna bağlandı: {فاصبر} “O halde sabret” yani bu yardımı bekleyerek [sabret]. Sonra onların vaadi yalanlamalarından ötürü tekit ederek şu sözüyle gerekçelendirdi: {إن وعد الله} “Şüphesiz Allah'ın vaadi” yani kemal sıfatlarını kendinde toplayan Allah'ın vaadi {حق} “haktır” yani her iki yurtta da sana yardım etmesi hususundaki vaadi haktır ve mutlaka gerçekleşecektir. Bunda senin için en büyük teselli vardır. Bu sebeple, O'nun yaptığından sual olunmayacağına işaret eden itiraz cümlesine sözü çevirerek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فإما نرينك} “Sana göstersek de”; onların Peygambere olan yardımı ve yeniden diriltilmeyi inkâr etmeleri sebebiyle bunu "mâ", "nûn" ve azamet zamiri ile tekit etti {بعض الذي نعدهم} “onlara vaad ettiğimizin bir kısmını” yani vefatından önce onlar hakkında seni sevindirecek azap veya tövbeden, sahip olduğumuz azametle vaat ettiğimiz şeylerin bir kısmını sana göstersek de; bu Bize aittir ve Bize pek kolaydır.

ولما ذكر فعل الشرط وحذف جوابه للعلم به، عطف عليه قوله:

Şart fiilini zikredip bilindiği için cevabını hazfettikten sonra, üzerine şu buyruğu atfetti:

{أو نتوفينَّك} أي قبل أن ترى ذلك فيهم وأجاب هذا المعطوف بقوله: {فإلينا} أي بما لنا من العظمة {يرجعون *} أي معي في الدنيا فتريهم بعد وفاتك من نصر أصحابك عليهم بما تسرك به في برزخك فإنه لا بقاء لجولة باطلهم، وحساً في القيامة فنريك فيهم فوق ما تؤمل من النصرة المتضمنة لتصديقك وتكذيبهم، وإكرامك وإهانتهم، والآية من الاحتباك: ذكر الوفاة ثانياً دليلاً على حذفها أولاً، والرؤية أولاً دليلاً على حذفها ثانياً.

{أو نتوفينَّك} “yahut senin canını alsak da” yani bunu onlarda görmenden önce [seni vefat ettirsek de]. Bu matufun cevabını da şöyle verdi: {فإلينا} “ancak Bizedir” yani azametimiz gereği Bizedir {يرجعون *} “onların döndürülüşü.” Yani dünyada manevi olarak [Bize döndürülürler] ve vefatından sonra berzahında seni sevindirecek şekilde ashabının onlara karşı kazandığı zaferi onlara gösterirsin; zira onların batılının saltanatının devamı yoktur. Kıyamette ise hissi olarak [Bize döndürülürler] ve senin doğrulanmanı, onların yalanlanmasını, sana ikram edilip onların alçaltılmasını içeren, umduğunun da ötesinde bir zaferi onlarda sana gösteririz. Bu ayet ihtibâk sanatındandır: Vefatın ikinci kısımda zikredilmesi birinci kısımdan hazfedildiğine delildir; görmenin birinci kısımda zikredilmesi de ikinci kısımdan hazfedildiğine delildir.

ولما قسم له الله سبحانه الحال إلى إصابتهم أو وفاته ﷺ ، وكان قد بقي مما هو أقر لعينه وأشفى لصدره أن يريهم في حياته آية تلجئهم إلى الإيمان، وتحملهم على الموافقة والإذعان، فيزول النزاع بحسن الاتباع، كما وقع لقوم يونس ﵊، قال عاطفاً على ما تقديره في تعليل الأمر بالصبر، فلقد أرسالناك إليهم ولننفذن أمرنا فيهم، وأما أنت فما عليك إلا البلاغ: (ولقد أرسلنا) أي على ما لنا من العظمة) رسلاً) أي بكثرة.

Allah Teâlâ onun için durumu, onların başlarına [azabın] gelmesi veya vefat etmesi (sallallâhu aleyhi ve sellem) şeklinde ikiye ayırınca; onun gözünü aydınlatacak ve göğsüne şifa olacak hususlardan geriye, hayattayken onları imana mecbur bırakacak, uymaya ve boyun eğmeye sevk edecek bir mucizeyi onlara göstermesi ve böylece Yûnus'un (aleyhisselâm) kavminde olduğu gibi güzel bir tabi oluşla ihtilafın ortadan kalkması kalınca; sabır emrinin gerekçesindeki takdir edilen söze atfederek: "Andolsun Biz seni onlara gönderdik ve onlar hakkındaki emrimizi mutlaka infaz edeceğiz; sana düşen ise ancak tebliğdir" buyurdu: {ولقد أرسلنا} “Andolsun gönderdik” yani azametimize yakışır şekilde {رسلاً} “peygamberler” yani pek çok peygamber.

ولما كان الإرسال إنما هو في بعض الزمان الماضي وإن كان بلوغ رسالة كل لمن بعده موجبة لانسحاب حكم رسالته إلى مجيء الرسول الذي يقفوه، أثبت الجار لإرادة الحقيقة فقال: (من قبلك) أي إلى أممهم ليبلغوا عنا ما أمرناهم به:

Her ne kadar her peygamberin risaletinin kendisinden sonrakine ulaşması, risaletinin hükmünün kendisini takip eden peygamber gelene kadar devam etmesini gerektirse de, gönderme işi geçmiş zamanın bir kısmında olduğu için hakikati kastetmek üzere harf-i cerri sabit kılarak şöyle buyurdu: {من قبلك} “senden önce” yani Bize emrettiğimiz şeyleri Bizden tebliğ etmeleri için kendi ümmetlerine [gönderdik]:

(منهم من قصصنا) أي بما لنا من الإحاطة) عليك) أي أخبارهم وأخبار أممهم) ومنهم من لم نقصص (وإن كان لنا العلم التام والقدرة الكاملة) عليك (لا أخبارهم ولا أخبار أممهم ولا ذكرناهم لك بأسمائهم) وما) أي أرسلناهم والحال أنه ما) كان لرسول (أصلاً) أن يأتي بآية) أي ملجئة أو غير ذلك مما يجادل فيه قومه أو يسلمون استعجالاً لاتباع قومه له، أو اقتراحاً من قومه عليه أو غير ذلك مما يجادل فيه قومه أو يسلمون له أو ينقادون، وصرف الكلام عن المظهر المشير إلى القهر إلى ما فيه - مع الإهانة - الإكرام فقال: (إلا بإذن الله) أي بأمره وتمكينه، فإن له الإحاطة بكل شيء، فلا يخرج شيء عن أمره، فإن لم يأذن في ذلك رضوا وسلموا وصبروا واحتبسوا، وإن أذن في شيء من ذلك من عذاب أو آية ملجئة أو غير ذلك جاءهم ما أذن فيه) فإذا جاء (وزادالأمر عظماً لمزيد الخوف والرجاء بالإظهار دون الإضمار فقال: (أمر الله) أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً، وأمره ما توعد به من العذاب عند العناد بعد الإجابة إلى المقترح، ومن القيامة وما فيها، وتكرير الاسم الأعظم لتعظيم المقام باستحضار ما له من صفات الجلال والإكرام، ولثبات ما أراد ولزومه عبر عنه

{منهم من قصصنا} “Onlardan kimini sana anlattık” yani kuşatıcı ilmimizle {عليك} “sana” yani onların ve ümmetlerinin haberlerini [anlattık]; {ومنهم من لم نقصص} “kimini de sana anlatmadık” tam bir ilme ve kâmil bir kudrete sahip olmamıza rağmen {عليك} “sana” ne onların ne ümmetlerinin haberlerini anlattık, ne de isimleriyle sana onları zikrettik. {وما} “Oysa hiçbir” yani Biz onları gönderdik ama hal şu ki hiçbir {كان لرسول} “peygamber için mümkün değildi” kesinlikle mümkün değildi {أن يأتي بآية} “bir ayet/mucize getirmesi” yani kavminin hemen kendisine tabi olması için kavminin hakkında tartıştığı veya teslim olacağı mecbur bırakıcı bir mucizeyi yahut kavminin ondan talep ettiği bir mucizeyi veya kavminin hakkında tartıştığı ya da teslim olup boyun eğeceği başka bir şeyi getirmesi mümkün değildi. Sözü kahra işaret eden zahir isimden, içinde -aşağılamayla birlikte- ikram bulunan ifadeye çevirerek şöyle buyurdu: {إلا بإذن الله} “Allah'ın izni olmadıkça.” Yani O'nun emri ve imkân vermesi olmaksızın [getiremezdi]; çünkü O her şeyi kuşatmıştır, hiçbir şey O'nun emrinin dışına çıkamaz. Eğer O buna izin vermemişse razı oldular, teslimiyet gösterdiler, sabrettiler ve kendilerini tuttular; şayet azaptan veya mecbur bırakıcı bir mucizeden ya da başka bir şeyden izin vermişse izin verilen şey onlara geldi. {فإذا جاء} “Geldiği zaman”; korku ve ümidi artırmak için zamir yerine zahir isim kullanarak konunun azametini daha da artırıp şöyle buyurdu: {أمر الله} “Allah'ın emri” yani kudret ve ilimle her şeyi kuşatan Allah'ın emri [geldiği zaman]. O'nun emri, önerilen mucize kabul edildikten sonra inatlaşma vuku bulduğunda tehdit ettiği azap, kıyamet ve kıyametteki hallerdir. Celal ve ikram sıfatlarını hazır bulundurarak makamın büyüklüğünü göstermek için İsm-i A'zam tekrar edilmiştir. Dilediği şeyin kesinleşmesi ve lüzumu sebebiyle bunu

بالقضاء، فقال مشعراً بصيغة المفعول بغاية السهولة: (قُضَي) أي بأمره على أيسر وجه وأسلهه) بالحق) أي الأمر الثابت الذي تقدم الوعد به وحكم بثبوته من إهلاك ناس وإنجاء آخرين أو إيمان قوم وكفر آخرين - وهذا كله هو الذي أجرى سبحانه سنته القديمة بثبوته، واما الفضل من الإمهال والتطول بالنعم فإنما هو قبل الإجابة إلى المقترحات، والدليل على أن هذا من مراد الآية ما يأتي من قوله: (فلم يك ينفعهم إيمانهم لما رأوا بأسنا (وما أشبهه) وخسر) أي هلك أو تحقق وتبين بالمشاهدة أنه خسر) هنالك) أي في ذلك الوقت العظيم بعظمة ما أنزلنا فيه، ظرف مكان استعير للزمان إيذاناً بغاية الثبات والتمكن في الخسارة تمكن الجالس) المبطلون) أي المنسوبون إلى إيثار الباطل على الحق، إما باقتراح الآيات مع إيتانهم بما يغنيهم عنها وتسميتهم له سحراً أو بغير ذلك، إما بتيسرهم على الرجوع عما هم فيه من العناد من غير إذعان وإما الهلاك، وإما بإدحاض الحجج والحكم عليهم بالغلب ثم النار ولو بعد حين، ومن هذه الآية أخذ سبحانه في رد مقطع السورة على مطلعها، فهذه الآية ناظرة إلى قوله تعالى) وهمت كل أمة برسولهم ليأخذوه () وما كان لرسول أن يأتي بآية (إلى) وجادلوا بالباطل

hüküm (kazâ) ile ifade etti ve meful kipiyle en son derece kolaylığı hissettirerek şöyle buyurdu: {قضي} “hükmolunur” yani O'nun emriyle en kolay ve en rahat şekilde [hükmolunur] {بالحق} “hak ile.” Yani daha önce vaat edilen ve gerçekleşmesine hükmedilen sabit emirle; bir kısım insanların helak edilmesi, diğerlerinin kurtarılması veya bir topluluğun iman edip diğerlerinin inkâr etmesi gibi. Bütün bunlar, Allah Teâlâ'nın sübutu hususunda kadim sünnetini cari kıldığı şeylerdir. Mühlet vermek ve nimetleri bolca ihsan etmek suretiyle olan lütuf ise ancak önerilen mucizeler verilmeden öncedir. Bunun ayetin muradından olduğuna delil ise ileride gelecek olan {فلم يك ينفعهم إيمانهم لما رأوا بأسنا} “Artık azabımızı gördükleri zaman imanları kendilerine fayda vermedi” ve benzeri buyruklardır. {وخسر} “ve hüsrana uğradı” yani helak oldu yahut bizzat müşahede ile hüsrana uğradığı kesinleşti ve ortaya çıktı {هنالك} “işte orada” yani içine indirdiğimiz şeyin büyüklüğüyle büyük olan o vakitte. Mekân zarfı, oturan kimsenin yerleşmesi gibi hüsranda son derece sabit ve yerleşik olmayı bildirmek üzere zamana istiare edilmiştir; {المبطلون} “batılı seçenler / batıla sapanlar.” Yani kendilerini hakka karşı batılı tercih etmeye nispet edenler; ya kendilerini buna muhtaç bırakmayacak şeyler getirilmişken ve onlar buna büyü demişken mucizeler talep ederek ya da başka şekillerde; ya boyun eğmeksizin içinde bulundukları inattan dönmelerinin kolaylaşmasıyla ya helak edilerek ya da delillerin çürütülmesi, mağlup edilmeleri ve bir süre sonra da olsa cehenneme atılmalarına hükmedilmesiyle [hüsrana uğrarlar]. Allah Teâlâ bu ayetten itibaren surenin sonunu başına bağlamaya başlamıştır. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın {وهمت كل أمة برسولهم ليأخذوه} “Her ümmet kendi peygamberini yakalamaya yeltendi” ve {وجادلوا بالباطل} “batılla mücadele ettiler” kavline kadar olan {وما كان لرسول أن يأتي بآية} “Hiçbir elçinin bir ayet getirmesi mümkün değildi” buyruğuna bakmaktadır.

(و) أفلم يسيروا في الأرض (إلى) فأخذتهم فكيف كان عقاب (وهذا وما بعده مما اشتمل عليه من الحكمة والقدرة إلى الثلاث الآيات الأول.

Ve {أفلم يسيروا في الأرض} “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı?” ayetinden {فأخذتهم فكيف كان عقاب} “onları yakaladım; cezalandırmam nasılmış!” ayetine kadar olan kısma ve bununla sonrasının ihtiva ettiği hikmet ve kudretten ilk üç ayete kadar olan kısma bakmaktadır.

ولما كان المبطلون ليسوا أشد ولا أقوى من بعض الحيوانات العجم، دل على ما أخبر به من نافذ نصرته فيهم بقوله مذكراً لهم نعمته مستعطفاً إلى طاعته دالاً على التوحيد بعد تليينهم بالوعيد مظهراً الاسم الجامع إشارة إلى أن هذه الآية من الدلالات لا يحصى: (الله) أي الملك الأعظم) الذي جعل لكم (لا غيره) الأنعام) أي الأزواج الثمانية بالتذليل والتسخير) لتركبوا منها (وهي الإبل مع قوتها ونفرتها، والتعبير باللام في الركوب مطلقاً ثم فيه مقيداً ببلوغ الأماكن الشاسعة إشارة إلى أن ذلك هو المقصود منها بالذات، وهو الذي اقتضى تركيبها على ما هي عليه، فنشأ منه بقية المنافع فكانت تابعة.

Batıla sapanlar, dilsiz hayvanların bazısından daha çetin ve daha güçlü olmadıkları için, tehditle onları yumuşattıktan sonra O'na itaate meylettirerek ve tevhide delalet ederek onlara nimetini hatırlatıp, bu ayetin delaletlerinin sayılamayacağına işaret etmek üzere cem edici ismi zahir kılarak onlar üzerindeki geçerli yardımına dair verdiği habere şöyle delil getirdi: {الله} “Allah” yani en büyük Hükümran, {الذي جعل لكم} “sizin için yaratandır” başkası değil; {الأنعام} “ehil hayvanları” yani boyun eğdirip hizmete vererek sekiz çift hayvanı; {لتركبوا منها} “onlardan binesiniz diye.” Gücüne ve ürkekliğine rağmen binek olan ise devedir. Mutlak olarak binmede, sonra da uzak yerlere ulaşmakla mukayyet binmede lâm harfinin kullanılması, onlardan asıl maksadın bu olduğuna ve yaratılışlarının bu şekilde olmasını gerektiren şeyin bu olduğuna, diğer menfaatlerin de bundan doğup ona tabi olduğuna işarettir.

ولما كان الاقتيات منها - في عظيم نفعه وكثرته وشهوته - بحيث لا يناسبه غيره، عد الغير عدماً فقال تعالى: (منها) أي من الأنعام كلها) تأكلون (بتقديم الجار.

Onlardan beslenmek -büyük faydası, bolluğu ve iştah çekiciliği bakımından- başka hiçbir şey onun yerini tutmayacak derecede olduğundan, diğer şeyleri yok hükmünde sayarak Allah Teâlâ car-mecruru öne alarak şöyle buyurdu: {منها} “onlardan” yani o hayvanların hepsinden {تأكلون} “yersiniz.”

ولما كان التصرف فيها غير منضبط، أجمله بقوله: (ولكم فيها) أي كلها) منافع) أي كثيرة بغير ذلك في الدر والوبر والصوف وغيرها.

Onlardan yararlanma şekilleri sınırsız olduğu için bunu şu sözüyle mücmel bıraktı: {ولكم فيها} “Ve sizin için onlarda vardır” yani hepsinde vardır {منافع} “faydalar” yani süt, yün, kıl ve benzeri şeylerde bunun dışında pek çok faydalar vardır.

ولما كان سوقها وبلوغ الأماكن الشاسعة عليها في أقرب مدة لنيل الأمور الهائلة عظيم الجدوى جداً، نبه على عظمته بقطعه

Onları sevk etmek ve büyük işleri elde etmek için en kısa sürede üzerlerinde uzak mesafelere ulaşmak son derece büyük bir fayda sağladığından, menfaatleri önce mücmel verip ardından detaylandırarak

عما قبله بإجمال المنافع ثم تفصيله منه فقال: (ولتبلغوا) أي مستعلين) عليها (وهي في غاية الذل والطواعية، ونبههم على نقصهم وعظيم نعمته عليهم بقوله: (حاجة) أي جنس الحاجة.

öncesinden ayırmak suretiyle onun büyüklüğüne dikkat çekip şöyle buyurdu: {ولتبلغوا} “ve ulaşasınız diye” yani üzerlerine binip yükselerek {عليها} “onların üstünde” ki onlar son derece boyun eğmiş ve itaatkârdırlar; {حاجة} “bir ihtiyaca” yani ihtiyaç cinsine diyerek onların noksanlığına ve onlar üzerindeki nimetinin büyüklüğüne dikkat çekti.

ولما كان في مقام التعظيم لنعمه لأن من سياق الامتنان وإظهار القدرة وحدها وجمع ما تضمر فيه فقال: (في صدوركم (إشارة إلى أن حاجة واحدة ضاقت عنها قلوب الجميع حنى فاضت منها فملأت مساكنها.

Nimetlerini büyütme makamında olduğu için -zira minnet altında bırakma ve kudreti tek başına gösterme bağlamındandır- onda gizlenen şeyi birleştirerek şöyle buyurdu: {في صدوركم} “göğüslerinizdeki”; bu da tek bir ihtiyacın herkesin kalbine dar gelip nihayet oradan taşıp mekânlarını doldurduğuna işarettir.

ولما كان الحمل يكون مع مطلق الاستعلاء سواء كان على أعلى الشيء أولاً بخلاف الركوب، قال معبراً بأداة الاستعلاء فيها وفي الفلك غير سفينة نوح ﵊، فإنهاكانت مغطاة كما حكي فكانوا في بطنها لا على ظهرها: (وعيلها) أي في البر) وعلى الفلك) أي في البحر) تحملون) أي تحمل لكم أمتعتكم فإن حمل الإنسان نفسه تقدم بالركوب.

Yük taşıma, binmenin aksine bir şeyin en üstünde olsun veya olmasın mutlak üstünde bulunmayla gerçekleştiğinden, Nûh'un (aleyhisselâm) gemisi hariç -çünkü o rivayet edildiği gibi üstü kapalıydı ve üstünde değil karnında idiler- hem hayvanlarda hem de gemilerde istila/üstünlük edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {وعليها} “Hem onların üzerinde” yani karada {وعلى الفلك} “hem de gemilerin üzerinde” yani denizde {تحملون} “taşınırsınız.” Yani eşyalarınız sizin için taşınır; zira insanın kendisini taşıması binmekle daha önce geçmişti.

وأشار بالنباء للمفعول أنه سخر ذلك تسخيراً عظيماً لا يحتاج معه إلى علاج في نفس الحمل.

Fiili meçhul kalıbında getirerek, taşınmanın bizzat kendisinde hiçbir zahmete ihtiyaç duyurmayacak şekilde bunu muazzam bir boyun eğişle musahhar kıldığına işaret etti.

ولما كانت هذه آية عظيمة جعلها سبحانه مشتملة على آيات كثيرة، عبر فيها بالماضي وعطف بالمضارع تنبيهاً على ما تقديره: فأراكم هذه الآيات البينات منها، قوله: (ويريكم) أي في لحظة) آياته) أي الكثيرة الكبيرة فيها وفي غيرها من أنفكسم ومن الآفاق، ودل على كثرة الآيات وعظمتها بإسقاط تاء التأنيث كما هو المستفيض

Bu büyük bir ayet olduğundan ve Allah Teâlâ onu pek çok ayetleri ihtiva eder kıldığından, geçmiş zaman kipiyle ifade edip ardından muzari fiille atfederek: "Böylece size ondaki apaçık ayetleri gösterdi" takdirine dikkat çekti ve şöyle buyurdu: {ويريكم} “Ve size gösteriyor” yani her an {آياته} “ayetlerini” yani gerek hayvanlarda gerek nefislerinizde ve ufuklarda bulunan diğer şeylerdeki pek çok ve büyük ayetlerini. Nida dışındaki yerlerde yaygın olduğu üzere müenneslik tâ'sını düşürerek ayetlerin çokluğuna ve büyüklüğüne delalet etti ve

في غير النداء بإظهار الاسم الأعظم في قوله: (فأيّ آيات الله) أي المحيط بصفات الكمال) تنكرون (حتى تتوجه لكم المجادلة في آياته التي من أوضحها البعث.

İsm-i A'zam'ı açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {فأي آيات الله} “O halde Allah'ın hangi ayetlerini” yani kemal sıfatlarını kendinde toplayan Allah'ın [hangi ayetlerini] {تنكرون} “inkâr ediyorsunuz?” Ta ki en açığı öldükten sonra dirilme olan O'nun ayetleri hakkında tartışmaya cüret edebilesiniz!

ولما وصل الأمر إلى حد من الوضوح لا يخفى على أحد، تسبب عنه لفت الخطاب عنهم دلالة على الغضب الموجب للعقاب المقتضي للرهيب فقال: (أفلم

İş hiç kimseye gizli kalmayacak bir açıklık derecesine ulaşınca, korkutmayı gerektiren ve cezayı zorunlu kılan bir gazaba delalet etmek üzere sözü onlardan çevirerek şöyle buyurdu: {أفلم}

سيروا) أي هؤلاء الذين هم أضل من الأنعام) في الأرض (أيّ أرض كانت، سير اعتبار) فينظروا (نظر ادكار فيما سلكوه من سلبها ونواحيها، ونبه زيادة العظمة فيما حثهم على النظر فيه بسوقه مساق الاستفهام تنبيهاً على خروجه عن أمثاله، ومباينته لأشكاله، بقوله: (كيف كان عاقبة) أي آخر أمر) الذين (ولما كانوا لا يقدرون على استغراق نظر جميع الأرض وآثار جميع أهلها، نبه بالجار على ما تيسر فقال تعالى: (من قبلهم) أي مع قرب الزمان والمكان، لوما كانوا معتمدين في مغالبة الرسول ﷺ ومجادلته بالباطل في الآيات الظاهرة على كثرتهم وقوتهم وقلة أصحابه مع ضعفهم، وكان قد تقدم الإنكار عليهم في المجادلة لإدحاض الحق، وعظيم النكيرعليهم بعدم النظر عن المسير في

{يسيروا} “Gezip dolaşmadılar mı?” Yani hayvanlardan daha sapık olan bu kimseler {في الأرض} “yeryüzünde” hangi toprak parçası olursa olsun ibret almak için dolaşmadılar mı; {فينظروا} “bakıp görmediler mi?” Yollarında ve etrafında geçtikleri şeylerden ders çıkarıcı bir nazarla bakmadılar mı? Kendilerini bakmaya teşvik ettiği şeyin büyüklüğüne, benzerlerinin dışına çıktığını ve emsallerinden farklı olduğunu bildirmek üzere istifham yoluyla sevk ederek dikkat çekip şöyle buyurdu: {كيف كان عاقبة} “nasıl oldu sonu” yani son işi {الذين} “o kimselerin?” Bütün yeryüzünü ve bütün ahalisinin kalıntılarını kuşatıcı bir nazarla görmeye güç yetiremedikleri için car-mecrur ile imkân dahilinde olana dikkat çekerek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {من قبلهم} “kendilerinden öncekilerin.” Yani zaman ve mekân yakınlığıyla birlikte. Onlar, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) galebe çalma ve apaçık ayetler hakkında batılla tartışma hususunda kendi çokluklarına ve güçlerine, onun ashabının azlığına ve zayıflığına güveniyorlardı. Daha önce hakkı iptal etmek için tartışmaları kınanmış ve yeryüzünde

الأرض بأعين الاعتبار في الآثار، من المساكن والديار، لمن مضى من الأشرار، وأثبت لهم الأشدية وأنها لم تغن عنهم، وذكر فرعون وما كان له من المكنة بالمال والرجال، وأنه أخذه أخذة صارت مثلاً من الأمثال، وكان قد بقي مما قد يتعلل به في المبالغة الكثرة، ذكرها مضمومة إلى الشدة تأكيداً لمضمون الخبر في أنه لا أمر لأحد مع أمره، فقال مستانفاً جواباً لمن يقول: ما كانت عاقبتهم؟ فقال: (كانوا أكثر منهم) أي عدداً أضعافاً مضاعفة ولا سيما قوم نوح ﵊: (وأرشد قوة (في الأبدان كقوم هود ﵊ الذين قالزا كما يأتي في التي بعدها

ibret gözleriyle geçmiş şerlilerin kalıntılarına, meskenlerine ve diyarlarına bakıp gezmemeleri şiddetle azarlanmıştı. Onların daha güçlü oldukları ve bu gücün kendilerine hiçbir fayda vermediği belirtilmiş, Firavun ve onun mal ve adamlar bakımından sahip olduğu güç ile onu dillere destan kılacak şekilde nasıl yakaladığı zikredilmişti. Aşırılıkta bahane edebilecekleri şeylerden geriye sadece çokluk kalmıştı; O'nun emri karşısında hiç kimsenin bir buyruğu olamayacağına dair haberin içeriğini tekit etmek üzere bunu da güce ekleyerek zikretti ve "Onların akıbeti ne oldu?" diyen kimseye yeni bir cümle ile cevap vererek şöyle buyurdu: {كانوا أكثر منهم} “Onlar kendilerinden daha çoktular” yani kat kat fazla sayıdaydılar, bilhassa Nûh'un (aleyhisselâm) kavmi; {وأشد قوة} “ve kuvvetçe daha çetindiler” beden bakımından daha güçlüydüler; nitekim bir sonraki surede geleceği üzere Hûd'un (aleyhisselâm) kavmi şöyle demişti:

{من أشد منا قوة} [فصلت: ١٥] ) وآثاراً في الأرض (بنحت البيوت في الجبال،

{من أشد منا قوة} “Bizden daha kuvvetli kim varmış?” [Fussilet: 15]; {وآثاراً في الأرض} “ve yeryüzündeki eserleri bakımından da [daha üstündüler].” Dağlarda evler yontarak,

بقوة أبدانهم وعظم عقولهم واحتيالهم وما تبوا من المصانع لنجاتهم حين جاءهم أمرنا بل كانوا كأمس الذاهب.

bedenlerinin gücü, akıllarının büyüklüğü, hileleri ve emrimiz kendilerine geldiğinde kurtulmak için inşa ettikleri kalelerle [üstündüler]; fakat dün geçmiş gibi yok olup gittiler.

ولما أخبر عن كثرتهم وقوتهم وآثارهم الدالة على مكنتهم، سبب عنه شرح حالهم، الذي أدى إلى هلاكهم واغتيالهم، فقال مبيناً لما أغنى: (فلما جاءتهم رسلهم) أي الذين أرسلناهم إليهم وهم منهم يعرفون صدقهم وأمانتهم) بالبينات) أي الدالة على صدقهم لا محالة) فرحوا) أي القوم الموصوفون) بما عندهم من العلم (الذي أثروا به تلك الآثار في الأرض من إنباط المياه وجر الأثقال وهندسة الأبنية ومعرفة الأقاليم وإرصاد الكواكب لأجل معرفة أحوال المعاش، وغير ذلك من ظواهر العلوم المؤدية إلى التفاخر والتعاظم والتكاثر وقوفاً مع الوهم، وتقييداً بالحاضر من الرسم من علم ظاهر الحياة الدنيا وقناعة بالفاني كما قال التي قبلها {ثم إذا خولناه نعمة منا قال إنما أوتيته على علم} [الزمر: ٤٩] وكما قال قارون لما قيل له) وأحسن كما أحسن الله إليك (: (قال) : (إنما أوتيته على علم عندي (وفرحهم به

Onların çokluğunu, gücünü ve iktidarlarına delalet eden eserlerini haber verince, onların helakine ve ansızın yakalanmalarına yol açan hallerinin açıklanmasını buna bağlayarak, [hiçbir şeyin] fayda vermediğini beyan edip şöyle buyurdu: {فلما جاءتهم رسلهم} “Elçileri kendilerine geldiği zaman” yani onlara gönderdiğimiz, içlerinden olan ve doğrulukları ile güvenilirliklerini bildikleri elçiler; {بالبينات} “apaçık delillerle” yani şüphe bırakmayacak şekilde doğruluklarına delalet eden delillerle [geldiğinde]; {فرحوا} “sevindiler / böbürlendiler” yani bu sıfatlara sahip kavim {بما عندهم من العلم} “yanlarındaki bilgi ile.” Yani su çıkarmak, ağır yükleri çekmek, bina mühendisliği, iklimleri tanımak ve geçim hallerini bilmek için yıldızları gözlemlemek gibi yeryüzünde o eserleri bıraktıkları ve kuruntuya kapılıp dünya hayatının zahiri bilgisinden ibaret olan görünür şekillere takılıp kalarak, fani olanla yetinmek suretiyle övünmeye, böbürlenmeye ve çoğalmaya yol açan zahiri ilimlerle şımardılar. Nitekim bundan önceki surede şöyle buyurmaktadır: {ثم إذا خولناه نعمة منا قال إنما أوتيته على علم} “Sonra tarafımızdan ona bir nimet verdiğimizde: 'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' der” [Zümer: 49]. Kârûn'a da {وأحسن كما أحسن الله إليك} “Allah'ın sana iyilik ettiği gibi sen de iyilik et” denildiğinde {قال} “dedi ki:” {إنما أوتيته على علم عندي} “Bu bana bendeki bir bilgi sayesinde verildi.” Onların bu bilgiyle sevinmeleri

لأداهم إلى التوسع في الدنيا والتلذذ بما واستهزوا بما اتتهم به الرسل من علم الباطن الداعي إلى الإعراض عن الفاني والإقبال على الباقي والخوف مما بعد الموت من الأمور الغائبة والأهوال الآتية والكوائن العظيمة المستورة بحجاب هذه الحياة الدنيا الواهي، على ما فيها من الذوات والمعاني والأحوال والأوجال والدواهي، والذي حركهم إلى الفرح بما عندهم هو ما هم فيه من الزهرة مع ما يرون من تقلل الرسل وأتباعهم من الدنيا، وإسراع المصائب إليهم، وكثرة ما يعانونه من الهموم والأنكاد، ويكابدونه من الأنداد والأضداد، فاشتد استهزاؤهم بهم وبما أتوا به من بعدّهم ذلك محالاً وباطلاً وضلالاً، وكانوا لا ينفكون من فعل الفرح الأشر البطر بالتضاحك والتمايل كما قال الله تعالى) فلما جاءهم إذا هم منها يضحكون (ونصبوا للرسل واتباعهم المكايد، وأحاطوا بهم المكر والغوايل، وهموا بأخذهم فأنجينا رسلنا ومن آمن بهم منهم وأتيناهم بما أزال فرحهم، وأطال غمهم وترحهم) وحاق) أي أحاط على وجه الشدة) بهم بما كانوا) أي عادة مستمرة.

onları dünyada genişlemeye ve zevk sürmeye sevk etti; elçilerin getirdiği, fani olandan yüz çevirip baki olana yönelmeyi, ölümden sonraki gayb meselelerinden, gelecek korkunç hallerden ve bu zayıf dünya hayatının perdesiyle örtülü büyük hadiselerden korkmayı emreden bâtın ilmiyle alay ettiler; oysa bu dünyada pek çok varlık, mana, hal, korku ve felaketler vardır. Onları yanlarındakiyle sevinmeye sevk eden şey, içinde bulundukları dünya debdebesi ile birlikte elçilerin ve onlara uyanların dünyadan az pay almalarını, musibetlerin onlara hızla ulaşmasını, çektikleri keder ve sıkıntıların çokluğunu, düşman ve hasımlarla uğraşmalarını görmeleriydi. Bu sebeple onları ve getirdiklerini imkânsız, batıl ve sapıklık sayarak onlarla alay etmeyi şiddetlendirdiler. Gülüşerek ve salınarak şımarık ve azgın sevinç hareketlerini yapmaktan geri durmuyorlardı; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: {فلما جاءهم إذا هم منها يضحكون} “Fakat mucizelerimizi onlara getirdiğinde birden onlara gülüverdiler.” Elçilere ve onlara uyanlara tuzaklar kurdular, onları hile ve felaketlerle kuşattılar ve onları yakalamaya yeltendiler. Biz de elçilerimizi ve onlardan iman edenleri kurtardık ve onlara sevinçlerini yok eden, gam ve kederlerini uzatan şeyi getirdik. {وحاق} “Ve kuşattı” yani şiddetli bir şekilde çepeçevre sardı {بهم بما كانوا} “onları, ... oldukları şey” yani sürekli adet edindikleri şey.

ولما كان استهزائهم بالحق عظيماً جداً، عد استهزائهم بغيرة عدماً، وأشار إلى ذلك بتقديم الجال فقال: (به يستهزؤون (من الوعيد الذي

Hakka karşı alayları son derece büyük olduğu için, başkasıyla alay etmeleri yok sayıldı ve car-mecrurun öne alınmasıyla buna işaret edilerek şöyle buyuruldu: {به يستهزؤون} “alay edip durdukları.” Yani kesin olarak batıl saydıkları tehditten

كانوا قاطعين ببطلانه فعلم قطعاً أنه إنما يفرح من العلم بما تضمن النجاة والسعادة الأبدية على أن سوق الكلام هكذا مليء بالاستهزاء بهم والتهكم عليهم لأنهم نصبوا العالم المطيق المنطيق الذي إذا غلب خصمه فأسكته وألقمه الحجر فأخرسه وأفحمه بواضح الحجة وقويم المحجة ظهر عليه السرور وغلبه الفرح فإن عاند خصمه ووقف مع وهمه استهزأ به وتضاحك منه - هذا مع ما عنده من عمايات الجهل التي لا يكفرون على إنكارها بدليل اعتراف هؤلاء الذين أرسل إليهم هذا النبي الكريم أن أهل الكتاب أعلم منهم، فكانوا يوجهون ركابهم إلى اليهود يسألونهم عن أمرهم وأمره على أنه قد أتاهم بما يعلي به قدرهم على أهل الكتاب، ويجعلهم المخصوصين بالسيادة على مر الأحقاب، وهم يأبون بمجادلتهم بالباطل إلا سفولاً وإعراضاً عن الصواب، وعدولاً ونكوصاً ونكولاً، والآية مرشدة إلى أنه لا يتعلم إلا من ظن من نفسه القصور، ولهذا كل أقبل شيء للعلم الصغار، والآية من الاحتباك: إثبات الفرح أولاً دليل عل حذف

dolayı başlarına geldi. Böylece kesin olarak anlaşıldı ki, ilimden ancak ebedi kurtuluşu ve saadeti içeren şeyle sevinilir. Sözün bu şekilde sevki onlarla son derece alay ve istihza doludur; çünkü onlar, hasmını mağlup edip susturduğunda, ağzına taş tıkayıp dilsiz ve aciz bıraktığında apaçık delil ve dosdoğru yol ile sevinci ortaya çıkan ve neşesi galip gelen kudretli ve beliğ âlimi hedef aldılar; hasmı inat edip kuruntusuna takıldığında ise onunla alay edip güldüler. Bütün bunlar, inkâr edemeyecekleri cehalet karanlıklarına sahip olmalarıyla birlikteydi; zira bu şerefli Peygamber'in kendilerine gönderildiği kimseler, Ehl-i Kitab'ın kendilerinden daha bilgili olduğunu itiraf ediyor, bineklerini Yahudilere yönelterek kendi durumlarını ve onun durumunu onlara soruyorlardı; oysa o Peygamber kendilerine Ehl-i Kitap üzerindeki değerlerini yükseltecek ve çağlar boyunca onları üstün kılacak şeyi getirmişti; fakat onlar batılla tartışarak alçalmaktan, doğrudan yüz çevirmekten, sapmaktan, geri dönüp vazgeçmekten başka bir şey yapmadılar. Bu ayet, ancak kendisinde eksiklik gören kimsenin ilim öğreneceğine irşad etmektedir; bu sebeple ilme en yatkın olanlar küçüklerdir. Bu ayet ihtibâk sanatındandır: Birincide sevincin ispat edilmesi ikincide zıddının hazfedildiğine delildir; ikincide alayın ispat edilmesi de birincide benzerinin hazfedildiğine delildir.

ضده ثانياً، وإثبات الاستهزاء ثانياً دليل على حذف مثله أولاً.

zıddı ikincide hazfedilmiş, alayın ikinci kısımda ispatı da birincide benzerinin hazfedildiğine delil kılınmıştır.

ولما كانت هذه السورة في بيان العزة التي هي نتيجة كمال العلم وشمول القدرة،

Bu sure, ilmin kemali ve kudretin kuşatıcılığının neticesi olan izzeti beyan hakkında olduğu,

وكان عظم العزة بحسب عظمة المأخوذ بها المعاند لها، كرر ذكر المجادلة في هذه السورة تكريراً أذن بذلك فقال في أولها) ما يجادل في آيات الله إلا الذين كفروا (ثم دل على أنهم مأخوذون من غير أن يغني عنهم جدالهم الذي أنتجه ضلالهم، وعلى توابع ذلك ترغيباً وترهيباً إلى أن قال) هو الذي يريكم آياته (وذكر بعض ما اشتد إلفهم له حتى سقطت غرابته عندهم، فنبههم على ما فيه ليكفهم عن الجدال ويغتنوا به على اقتراح غيره، ثم ذكر قصة موسى ﵊ مذكراً لهم ما حصل من تعذيب المكذبين المجادلين بعد وقوع ما اقترحوا من الآيات بقولهم) فائت بآية إن كنت من الصادقين (ومضى يذكر وينذر ويحذر في تلك الأساليب التي هي أمضى من السيوف، وأجلى من الشموس في الصحو دون الكسوف، حتى قال) الذين يجادلون في آيات الله بغير سلطان أتاهم كبر مقتاً عند الله وعند الذين آمنوا (ثم شرع في إتمام قصة موسى ﵇ إلى ان قال) إن الذين يجادلون في آيات الله بغير سلطان أتاهم لشدة الإلف وضوحها جدال المجادل، وضلال المماحك المماحل، لولا أنه قد

ve izzetin büyüklüğü de ona inat eden ve onunla yakalanan kimsenin büyüklüğüne göre olduğu için, buna dikkat çekmek üzere bu surede tartışma zikrini tekrar tekrar getirdi ve surenin başında şöyle buyurdu: {ما يجادل في آيات الله إلا الذين كفروا} “Allah'ın ayetleri hakkında inkâr edenlerden başkası tartışmaz.” Sonra sapıklıklarının doğurduğu bu tartışmanın kendilerine hiçbir fayda vermeksizin yakalandıklarına ve bunun sonuçlarına hem teşvik hem de sakındırma yoluyla delalet etti; nihayet şöyle buyurdu: {هو الذي يريكم آياته} “O, size ayetlerini gösterendir.” Çok alıştıkları için kendilerine garipliği kaybolan bazı hususları zikrederek, tartışmaktan vazgeçmeleri ve başka ayetler talep etmekten müstağni olmaları için ondaki sırlara dikkat çekti. Sonra Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kıssasını zikrederek, {فائت بآية إن كنت من الصادقين} “Eğer doğrulardan isen bir ayet getir” sözleriyle talep ettikleri ayetler vuku bulduktan sonra yalanlayıcı ve tartışmacıların nasıl cezalandırıldığını onlara hatırlattı. Kılıçlardan daha keskin, tutulma olmaksızın açık havadaki güneşlerden daha parlak olan bu üsluplarla hatırlatmaya, uyarmaya ve sakındırmaya devam etti; nihayet şöyle buyurdu: {الذين يجادلون في آيات الله بغير سلطان أتاهم كبر مقتاً عند الله وعند الذين آمنوا} “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar; bu, Allah katında da iman edenler katında da büyük bir öfke sebebidir.” Sonra Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kıssasını tamamlamaya girişti ve nihayet şöyle buyurdu: {إن الذين يجادلون في آيات الله بغير سلطان أتاهم} “Şüphesiz kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar...” Aşırı alışkanlık sebebiyle, doğu ve batının yaratılışı, gece ile gündüzün birbirini sarması,

أخرجتها شدة الألف لها من حيز الغرابة من خلق الخافقين وتكوير الملوين، وبسط الأرض ورفع السماء وتصوير الإنسان وما فيه من عظيم الشأن، فكشفت ستورها، وبين دلالتها وظهورها، ولفت الكلام إلى تهديد المجادلين بقوله منكراً عليهم) ألم تر إلى الذين يجادلون خصمه بما هو من حججه كالشمس نوراً وطلعة وظهوراً أنكر بالاستفهام الذي هو أمر من وقع السهام.

yeryüzünün serilmesi, göğün yükseltilmesi, insanın ve onda bulunan büyük durumların şekillendirilmesi gibi gariplik alanından çıkmış olan ayetlerin apaçıklığı karşısında tartışmacının tartışması ve inatçının sapıklığı ortaya çıktı. Böylece onların perdelerini açtı, delaletlerini ve zuhurunu beyan etti ve tartışmacıları kınayarak sözü onları tehdit etmeye çevirip şöyle buyurdu: {ألم تر إلى الذين يجادلون} “Görmedin mi o kimseleri ki tartışırlar?” Delilleri nur, doğuş ve zuhur bakımından güneş gibi olan hasmıyla tartışan kimseyi, okların isabetinden daha acı olan istifham ile kınadı.

فلما ثبت بذلك عنادهم وغلظتهم وقوتهم في لددهم واشتدادهم، بين جهلهم بذلهم عند ما أحكموا عقده من شرهم، فقال مبيناً لما أجمل من الحيق مسبباً عنه لافتاً القول إلى مظهر العظمة ترهيباً: (فلما رأوا) أي عاينوا) بأسنا) أي عذابنا الشديد على ما له مجامع العظمة، ومعاقد العز ونفوذ الكلمة، كما ظهر لنا في هذا البأس من غير إشكال ولا إلباس، وأكدوا ذلك نافين لما كانوا فيه من الشرك: بقولهم) وحده (ودل على إنحلال عراهم ووهي قواهم بزيادة التصريح في قولهم: (وكفرنا بما كنا) أي جبلة وطبعاً) به مشركين (لأنا علمنا أنه لا يغني من دون الله شيء.

Bununla onların inadı, kabalığı, düşmanlıktaki gücü ve şiddeti sabit olunca, şerlerinin düğümünü sağlamlaştırdıkları anda düştükleri zilletle cehaletlerini beyan etti; kuşatmanın mücmel olan kısmını açıklayıp buna bağlayarak ve korkutmak amacıyla sözü azamet makamına çevirerek şöyle buyurdu: {فلما رأوا} “Gördükleri zaman” yani müşahede ettiklerinde {بأسنا} “şiddetli azabımızı” yani bütün azamet unsurlarına, izzet bağlarına ve sözün geçerliliğine sahip olan şiddetli azabımızı; tıpkı bu azapta bize hiçbir şüphe ve kapalılık olmaksızın zahir olduğu gibi. İçinde bulundukları şirki nefyederek bunu tekit ettiler ve şöyle dediler: {وحده} “Yalnızca [O'na inandık]”. Açıkça {وكفرنا بما كنا} “ve inkâr ettik ... olduğumuz şeyleri” yani fıtrat ve tabiat olarak {به مشركين} “O'na ortak koştuğumuz [şeyleri]” diyerek bağlarının çözüldüğünü ve güçlerinin zayıfladığını gösterdiler; zira Allah'tan başka hiçbir şeyin fayda vermeyeceğini anladılar.