Binûn

Fussilet — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

كان ينتظر الصباح للسعي في الربح، ويوم القيامة لا يوم بعده يسعى فيه للربح، فينبغي للمؤمن أن يكون حال خلوته أشد ما يكون هيبة لله.

kâr elde etmek için sabahı beklerdi; kıyamet gününden sonra ise kâr elde etmek için çabalanacak bir gün yoktur. Bu bakımdan mümine yakışan, yalnız kaldığı anın Allah'a karşı en çok heybet duyduğu an olmasıdır.

ولما كان ذلك، تسبب عنه قوله لافتاً القول عن خطابهم إيذاناً بشدة الغضب وإشارة ألى أنهم لما وصلوا إلى ما ذكر من الحال أعيا عليهم المقال، فلم يقدروا على نطق بلسان، ولا إشارة برأس ولا بنان: {فإن يصبروا} أي على ما جوزوا به فليس صبرهم بنافعهم، وهو معنى قوله: {فالنار مثوى} أي منزلاً {لهم وإن يستعتبوا} أي يطلبوا الرضى بزوال العتب وهو المؤاخذة بالذنب {فما هم من المعتبين *} أي المرضيين الذين العتب عليهم ليعفي عنهم ويترك عذابهم.

Durum böyle olunca, gazabın şiddetini bildirmek ve zikredilen hale ulaştıklarında söz söylemekten aciz kaldıklarına, dille konuşmaya da başla veya parmakla işaret etmeye de güç yetiremediklerine işaret etmek üzere sözü onlara hitap etmekten çevirerek şu buyruğu sebep kıldı: { فَإِنْ يَصْبِرُوا } “Şayet sabrederlerse”, yani kendilerine verilen cezaya [sabretseler de], onların sabretmesi kendilerine fayda vermez; nitekim şu sözünün anlamı da budur: { فَالنَّارُ مَثْوًى } “Ateş bir barınaktır”, yani bir konaktır { لَهُمْ وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا } “onlar için; ve şayet rıza dilerlerse”, yani günahın muahezesi olan sitemin kalkmasıyla rıza talep etseler de { فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ } “onlar rızaya erdirileceklerden değildir”, yani azapları terk edilip affedilmek üzere sitemleri giderilen razı olunmuş kimselerden değillerdir.

ولما ذكر وعيدهم في الدنيا والآخرة، أتبعه كفرهم الذي هو سبب الوعيد، وعطفه على ما تقديره: فإنا طبعناهم طبيعة سوء تقتضي أنهم لا ينفكون عما يوجب العتب، فأعرضوا ولم تنفعهم النذرى بصاعقة عاد وثمود، فقال صارفاً القول إلى مظهر العظمة إشارة إلى أن التصرف في القلوب أمر عظيم جداً: {وقيضنا} أي جئنا وأتحنا وبعثنا وسببنا ووكلنا وهيأنا، من القيض الذي هو المثل، وقشر البيضة الأعلى اليابس {لهم قرناء} أي أشخاصاً أمثالهم في الأخلاق والأوصاف

Dünya ve ahiretteki tehditlerini zikredince, hemen ardından bu tehdidin sebebi olan inkârlarını getirdi ve bunu şu takdire atfetti: Biz onları, sitemi gerektiren şeylerden ayrılmamalarını iktiza eden kötü bir fıtrat üzere yarattık; böylece yüz çevirdiler ve Âd ile Semûd'un yıldırımıyla yapılan uyarılar kendilerine fayda vermedi. Kalplerde tasarrufta bulunmanın pek azametli bir iş olduğuna işaret etmek üzere sözü azamet makamına çevirerek şöyle buyurdu: { وَقَيَّضْنَا } “Ve hazırlayıp musallat ettik”, yani getirdik, imkân verdik, gönderdik, sebep kıldık, vekil kıldık ve hazırladık; bu kelime 'emsal/denk' ve yumurtanın üstündeki kuru kabuk anlamına gelen 'kayz' kökündendir; { لَهُمْ قُرَنَاءَ } “onlara yakın yoldaşlar”, yani ahlak ve niteliklerde kendileri gibi olan şahıslar,

أقوياء وهم مع كونهم شديدي الالتصاق بهم والإحاطة في غاية النحس والشدة في اللؤم والخبث واللجاجة فيما يكون به ضيق الخير واتساع الشر من غواة الجن والإنس {فزينوا لهم} أي من القبائح {ما} وعم الأشياء كلها فلم يأت بالجار فقال: {بين أيديهم} أي يعلمون قباحته حتى حسنوه لهم فارتكبوه ورغبوا فيه {وما خلفهم} أي ما يجهلون أمره ولا يزالون في كل شيء يزينونه ويلحون فيه ويكررونه حتى يقبل، فإن التكرير مقرون بالتأثير، قال القشيري: إذا أراد الله بعبد سوءاً قيض له إخوان سوء وقرناء سوء يحملونه على المخالفات ويدعونه إليها، وإذا أراد الله بعبد خيراً قيض له قرناء خير يعينونه على الطاعات ويحملونه عليها ويدعونه إليها، ومن ذلك الشيطان، وشر منه النفس وبئس القرين، تدعو اليوم إلى ما فيه الهلاك وتشهد غداً عليه.

güçlü kimseler [musallat ettik]. Onlar, bunlara sımsıkı yapışık ve onları kuşatmış olmakla birlikte, cin ve insan azgınlarından olup hayrın daralması ve şerrin genişlemesi hususunda son derece uğursuz, alçaklıkta, kötülükte ve inatçılıkta pek şiddetlidirler. { فَزَيَّنُوا لَهُمْ } “Onlara süslü gösterdiler”, yani çirkinliklerden; { مَا } “olan şeyleri”, bütün şeyleri kapsadı ve harf-i cer getirmeyerek şöyle buyurdu: { بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } “önlerinde”, yani çirkinliğini bildikleri şeyleri onlara güzel gösterdiler de onlar da bunu işlediler ve ona rağbet ettiler; { وَمَا خَلْفَهُمْ } “ve arkalarında”, yani durumunu bilmedikleri şeyleri de [süslü gösterdiler]. Sürekli olarak her şeyi süslerler, kabul edilinceye kadar onda ısrar eder ve tekrarlarlar; zira tekrar etmek tesir ile birliktedir. Kuşeyrî şöyle demiştir: Allah bir kul hakkında kötülük murat ettiğinde, ona kendisini muhalefetlere sürükleyen ve bunlara çağıran kötü kardeşler ve kötü yoldaşlar musallat eder. Allah bir kul hakkında hayır murat ettiğinde ise, ona taatler konusunda yardım eden, kendisini bunlara yönelten ve çağıran hayırlı yoldaşlar nasip eder. Şeytan bunlardandır; ondan daha şerlisi ise nefistir ki o ne kötü bir yoldaştır! Bugün helake götüren şeye çağırır, yarın ise onun aleyhine şahitlik eder.

ولما كان التقدير: فلم يدعوا قبيحة حتى ارتكبوها، عطف عليه قوله: {وحق} أي وجب وثبت {عليهم القول} أي بدوام الغضب.

Takdir: 'Hiçbir çirkinliği işlemedik bırakmadılar' şeklinde olunca, şu sözünü buna atfetti: { وَحَقَّ } “Ve hak oldu/kesinleşti”, yani vacip ve sabit oldu { عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } “üzerlerine o söz”, yani gazabın sürekliliğine dair söz.

ولما كان هذا مما يوجب شدة أسفه ﷺ، خفف منه بقوله: {في} أي كائنين في جملة {أمم} أي

Bu durum Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) son derece üzülmesini gerektiren şeylerden olunca, şu sözüyle bunu hafifletti: { فِي } “içinde”, yani topluluğu içerisinde bulunarak { أُمَمٍ } “topluluklar”, yani

كثيرة. ولما عبر عنهم بما يقتضي تعظيمهم بأنهم مقصودون، حقرهم بمضير التأنيث فقال: {قد خلت} أي لم تتعظ أمه منهم بالأخرى. ولما كان الخلو قد يكون بالموت في زمانهم، بين أنه مما مضى وفات.

pek çok [topluluklar]. Onlardan kastedildiklerini belirterek tazimlerini iktiza eden bir lafızla bahsettikten sonra, müennes zamiriyle onları küçümseyerek şöyle buyurdu: { قَدْ خَلَتْ } “gelip geçmiş olan”, yani içlerinden hiçbir ümmet bir diğerinden ibret almamıştır. 'Hulüvv' (geçip gitmek) kendi zamanlarında ölümle de olabileceğinden, bunun geçmiş ve bitmiş olanlardan olduğunu beyan etti.

ولما كان بعض من مضى غير مستغرق لجميع الزمان، عبر ب «من» فقال: {من قبلهم} أي في الزمان، وقدم الأقوى لتفهم القدرة عليه القدرة على ما دونه من باب الأولى، فإن الإنس كانوا يعدون أنفسهم دون الجن فيعوذون بهم فقال: {من الجن والأنس} ثم علل حقوق الشقاء عليهم بقوله منبهاً بالتأكيد على أنهم ينكرون أن تكون القبائح موجبة للخسر {إنهم} أي جميع المذكورين منهم وممن قبلهم: {كانوا} أي طبعاً وفعلاً {خاسرين *} فعلى العاقل أن يجتهد في اختيار أصحابه وأخدانه وأحبابه، فإن العاقبة فيهم حسنة جسيمة أو قبيحة وخيمة، روى صاحب الفردوس عن أنس بن مالك ﵁ أن النبي ﷺ قال:

Geçmiştekilerin bir kısmı bütün zamanı kapsamadığı için 'min' edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: { مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden önce”, yani zaman bakımından; daha kuvvetli olanı öne aldı ki ona olan kudretten, öncelikle ondan aşağısına olan kudret anlaşılsın; zira insanlar kendilerini cinlerden aşağı sayar ve onlara sığınırlardı; bu yüzden şöyle buyurdu: { مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “cinlerden ve insanlardan”. Sonra, çirkinliklerin hüsran sebebi olduğunu inkâr ettiklerine tekit ile dikkat çekerek şekavetin onların üzerine hak oluşunu şu sözüyle gerekçelendirdi: { إِنَّهُمْ } “Şüphesiz onlar”, yani gerek kendilerinden gerekse öncekilerden zikredilenlerin hepsi; { كَانُوا } “idiler”, yani fıtraten ve fiilen { خَاسِرِينَ } “hüsrana uğrayanlar”. Bu bakımdan akıl sahibine düşen, arkadaşlarını, dostlarını ve sevdiklerini seçmede gayret göstermesidir; zira onların hakkındaki akıbet ya pek büyük bir güzellik yahut son derece vahim bir çirkinliktir. Firdevs müellifi Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:

«إذا أراد الله بعبد شراً قيض له قبل موته

«Allah bir kul hakkında şer murat ettiğinde, ölümünden önce ona musallat eder

شيطاناً فلا يرى حسناً إلا قبحه ولا قبيحاً إلا حسنه عنده» . ولأحمد وأبي داود والنسائي وأبي يعلى وابن حبان في صحيحه عن عائشة ﵂ أن النبي ﷺ قال: «إذا أراد الله بوالي خيراً جعل له وزير صدق، إن نسي ذكّره، وإن ذكر أعانه، وإن أراد به غير ذلك جعل له وزير سوء إن نسي لم يذكره وإن ذكر لم يعنه» . وروى البخاري عن أبي سعيد الخدري وأبي هريرة ﵄ والنسائي عن أبي هريرة وحده ﵁ والبخاري أيضاً عن أبي أيوب رضي الله أن رسول الله ﷺ قال: «ما بعث الله من نبي ولا استخلف من خليفة إلا كانت له بطانة تأمره بالمعروف وتحضه عليه، وبطانة تأمره بالشر وتحضه عليه، والمعصوم من عصمه الله تعالى» . وفي رواية النسائي: «ما من وال إلا وله بطانتان: بطانة تأمره بالمعروف وتنهاه عن المنكر، وبطانة لا تألوه خبالاً، فمن وقي شرها فقد وقي، وهو إلى من يغلب عليه منهما» ، ورواية البخاري عن أبي أيوب نحوها.

bir şeytan; artık o güzel bir şey görse onu çirkinleştirir, çirkin bir şey görse onu onun nazarında güzelleştirir.» Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî, Ebû Ya'lâ ve Sahih'inde İbn Hibbân, Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet etmişlerdir ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Allah bir yönetici hakkında hayır murat ettiğinde, ona doğru sözlü bir vezir nasip eder; unuttuğunda ona hatırlatır, hatırladığında ise ona yardım eder. Eğer onun hakkında bundan başkasını murat ederse, ona kötü bir vezir musallat eder; unuttuğunda ona hatırlatmaz, hatırladığında ise ona yardım etmez.» Buhârî, Ebû Saîd el-Hudrî ve Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anhümâ); Nesâî yalnızca Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh); Buhârî ayrıca Ebû Eyyûb'dan (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Allah hiçbir peygamber göndermemiş ve hiçbir halife tayin etmemiştir ki, onun kendisine iyiliği emreden ve onu buna teşvik eden bir sırdaşı ile kötülüğü emreden ve onu buna teşvik eden bir sırdaşı olmasın. Masum (korunan), ancak Allah Teâlâ'nın koruduğu kimsedir.» Nesâî'nin rivayetinde ise şöyledir: «Hiçbir yönetici yoktur ki iki sırdaşı olmasın: Kendisine iyiliği emredip kötülükten nehyeden bir sırdaş ve ona fesat çıkarmaktan geri durmayan bir sırdaş. Kim onun şerrinden korunursa korunmuş olur; o kimse bunlardan hangisi kendisine baskın gelirse ona aittir.» Buhârî'nin Ebû Eyyûb'dan rivayeti de buna yakındır.

ولما أخبر بخسرانهم، دل عليه بما عطف على ما أرشد

Onların hüsranını haber verince, sözün akışının işaret ettiği şu takdire atfedilen şeyle buna delil getirdi:

إليه السياق من تقديره من وقولي: فأعرضوا - أي هؤلاء العرب - وقالوا - هكذا كان ألأصل ولكنه قال تنبيها على الوصف الذي أوجب إعراضهم: {وقال الذين كفروا} أي ستروا ما دلتهم عليه عقولهم من الحق {لا تسمعوا} أي شيئاً من مطلق السماع {لهذا القرآن} تعييناً بالإشارة احترازاً من غيره من الكتب القديمة كالتوارة، قال القشيري: لأنه يغلب القلوب ويسلب العقول، وكل من استمع له صبا إليه {وألغوا} أي أهذوا من لغي - بالكسر يلغى - بالفتح - إذا تكلم بما لا فائدة فيه {فيه} أي اجعلوه ظرفاً للغو بأن تكثروا من الخرافات والهذيانات واللغو بالمكاء والتصدية أي الصفير والتصفيق وغيرهما في حال تلاوته ليقع تاليه في السهو والغلط، قال القشيري: قالوا ذلك ولم يعلموا أن من نور قلبه بالإيمان وأيد بالفهم وأمد بالبصيرة وكوشف بسماع السر من الغيب، فهو الذي يسمع ويؤمن، والذي هو في ظلمات جهله لا يدخل الإيمان قلبه، ولا يباشر السماع سره.

ve benim şu sözüm [takdir edilmiştir]: Yüz çevirdiler —yani bu Araplar— ve dediler —aslı böyleydi; fakat onların yüz çevirmesini gerektiren vasfa dikkat çekmek üzere şöyle buyurdu—: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Ve inkâr edenler dedi ki”, yani akıllarının kendilerine gösterdiği hakkı örten kimseler: { لَا تَسْمَعُوا } “dinlemeyin”, yani mutlak işitme cinsinden hiçbir şeyi dinlemeyin { لِهَذَا الْقُرْآنِ } “bu Kur'an'a”, Tevrat gibi diğer kadim kitaplardan sakındırmak üzere işaret ile bizzat tayin ederek. Kuşeyrî şöyle demiştir: Çünkü o, kalpleri fetheder ve akılları baştan alır; onu dinleyen herkes ona meyleder. { وَالْغَوْا } “ve yaygara koparın/boş sözler söyleyin”, yani hezeyan edin; faydasız söz söylediğinde kullanılan legâ (لَغِيَ) - kesre ile, yelgâ (يَلْغَى) - fetha ile kökündendir; { فِيهِ } “onun hakkında”, yani onu okuyan kimsenin yanılıp hata yapması için tilaveti esnasında ıslık çalmak, el çırpmak ve benzeri hurafeleri, hezeyanları ve boş işleri çoğaltarak onu bâtıl sözlere zarf kılın. Kuşeyrî şöyle demiştir: Onlar bunu söylediler fakat bilmediler ki, kalbi imanla nurlanan, anlayışla desteklenen, basiretle güçlendirilen ve gaybın sırrını işitmekle perdesi açılan kimse dinler ve iman eder; cehaletinin karanlıklarında olan kimsenin ise kalbine iman girmez ve sırrına işitme tesir etmez.

{لعلكم تغلبون *} أي ليكون حالكم حال من يرجى له أن يغلب ويظفر بمراده في أن يميل إليه أحد، أو يسكت

{ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ } “Umulur ki üstün gelirsiniz”, yani birinin ona meyletmesi yahut onun susması

أو ينسى ما كان يقول، وهذا يدل على أنهم عارفون بأن من سمعه ولا هوى عنده مال إليه وأقبل بكليته عليه، وقد فضحوا أنفسهم بهذا فضيحة لا مثل لها، وذلك لأنهم تحدوا به في أن يأتوا بشيء من مثله ليعدوا غالبين فلم يجدوا شيئاً يترجون به الغلب إلا الصفير والتصفيق ونحوه من اللغو في معارضة ما علا من أعلى ذرى الكلام إلى حيث لا مطمع ولا مرام، فلا يفيد ما أتوا به معنى غير أنهم عاجزون عن المعارضة قاطعون بأنهم متى أتوا بشيء منها افتضحوا، وقطع كل من سمعه بأنهم مغلوبون.

veya söylemekte olduğu şeyi unutması hususunda galip gelmesi ve muradına ermesi umulan kimsenin durumunda olasınız diye. Bu durum gösterir ki onlar, hevasına kapılmamış olarak onu dinleyen herkesin ona meyledeceğini ve tüm varlığıyla ona yöneleceğini bilmektedirler. Bu yaptıkla kendilerini benzeri görülmemiş bir rezalete uğratmışlardır; çünkü onlar, üstün sayılabilmek için onun benzeri bir şey getirmeleri hususunda meydan okumaya muhatap kılındılar da, kelamın en yüce zirvelerinden tamah ve arzu edilemeyecek noktaya yükselmiş olana karşı çıkmada ıslık çalmak, el çırpmak ve benzeri boş sözlerden başka galebe umacakları hiçbir şey bulamadılar. Dolayısıyla ortaya koydukları bu şey, karşı koymaktan aciz oldukları ve bundan bir şey getirmeye kalktıklarında rezil olacaklarını kesinlikle bildikleri, onu dinleyen herkesin de onların mağlup olduğuna kesin hükmettiği anlamından başka bir fayda sağlamaz.

ولما استحقوا بهذا العقوبة، سبب عن ذلك مؤكداً لإنكارهم قوله تعالى: {فلنذيقن} وأظهر في موضع الإضمار تعميماً بالوصف فقال: {الذين كفروا} أي هؤلاء وغيرهم {عذاباً شديداً} في الدنيا بالحرمان وما يتبعه من فنون الهوان وفي الآخرة بالنيران {ولنجزينهم} أي بأعمالهم. ولما كان من قدر على الأغلظ، قدر على ما دونه قال: {أسوأ} أي جزاء أسوأ العمل {الذين كانوا} بما هو لهم كالغرائز {يعملون *} مواظبين عليه.

Bununla cezayı hak edince, onların inkârına karşı tekit ederek Allah Teâlâ'nın şu sözü buna sebep kılındı: { فَلَنُذِيقَنَّ } “Elbette tattıracağız”, zamir makamında vasıf ile genelleştirme yaparak açıkça zikretti ve şöyle buyurdu: { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlere”, yani bunlara ve başkalarına { عَذَاباً شَدِيداً } “şiddetli bir azap”, dünyada mahrumiyet ve onu izleyen türlü zilletlerle, ahirette ise ateşlerle; { وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ } “ve onları mutlaka cezalandıracağız”, yani amelleriyle. En çetin olana gücü yeten kimse ondan aşağısına da güç yetireceğinden şöyle buyurdu: { أَسْوَأَ } “en kötüsüyle”, yani en kötü amelin cezasıyla; { الَّذِي كَانُوا } “oldukları şeyin”, fıtratları gibi kendilerinde yer etmiş olan şey sebebiyle; { يَعْمَلُونَ } “yapıyor”, devamlı olarak yaptıkları amelin.

ولما أبلغ سبحانه في الترهيب من عقابهم، زاد في تعظيمه وفضله لطفاً لمن أراد هدايته من عباده وإقامة الحجة على غيرهم فقال:

Allah Teâlâ onların cezasıyla korkutmayı en beliğ şekilde ifade edince, kullarından hidayetini murat ettiği kimselere bir lütuf, diğerlerine ise delil ikame etmek üzere onun azametini ve üstünlüğünü artırarak şöyle buyurdu:

{ذلك} أي الجزاء الأسوأ العظيم جداً {جزاء} ولما كانت عداوة من لا يطاق آمراً زائد العظمة، نبه على ذلك بصرف الكلام عن مظهرها إلى أعظم منه فقال: {أعداء الله} أي الملك الأعظم، لأنهم ما كانوا يفعلون ما دون الأسوأ إلا عجزاً عنه لأن جبلتهم تقتضي ذلك، وبينه بقوله: {النار} وفصل بعض ما فيها بقوله: {لهم فيها} أي النار {دار الخلد} أي المحل المحيط بهم الدائر من غير علم من زاوية أو غيرها يعرف به خصوص موضع منه، مع إيذانه بالدوام واللزوم وعدم الانفكاك، أو هو على التجريد بمعنى: هي لهم دار خلود كما كان لهم في الدنيا دار سرور بمعنى أنها كانت لهم نفسها دار لهو وغرور.

{ ذَلِكَ } “İşte bu”, yani son derece büyük olan o en kötü ceza { جَزَاءُ } “cezasıdır”; güç yetirilemeyen birine düşmanlık beslemek son derece azametli bir iş olunca, sözü O'nun tezahüründen daha azametli olanına çevirerek buna dikkat çekti ve şöyle buyurdu: { أَعْدَاءِ اللَّهِ } “Allah'ın düşmanlarının”, yani en yüce Hükümran'ın; çünkü onlar fıtratları gereği ancak güçleri yetmediği için en kötüden daha aşağısını yapıyorlardı; ve bunu şu sözüyle açıkladı: { النَّارُ } “Ateştir”; ve oradaki bazı halleri şu sözüyle ayrıntılandırdı: { لَهُمْ فِيهَا } “Onlar için orada vardır”, yani ateşte { دَارُ الْخُلْدِ } “ebedilik yurdu”, yani bir köşesi veya başka bir yönü bilinip de özel bir yeri tayin edilemeyen, devamlılığı, ayrılmazlığı ve kopuşsuzluğu bildiren, onları çepeçevre kuşatmış mekân; yahut bu tecrit üzere: 'Dünyada onlar için bir neşe yurdu olduğu gibi —yani bizzat dünyanın kendisi onlar için bir eğlence ve aldanış yurduydu— orası da onlar için bir ebedilik yurdudur' anlamındadır.

ولما كانوا على أعمالهم التي استحقوا بها هذا العذاب مصرين إصراراً يمتنع انفكاكهم عنه، زاد حسناً قوله: {جزاء} أي وفاقاً {بما كانوا} أي جبلة وطبعاً، ورد الكلام إلى مظهر العظمة المقتضي للنكال فقال: {بآياتنا} أي على ما لها من العظمة {يجحدون *} أي ينكرون عناداً من غير مراعاة لعلوها في نفسها ولا علوها بنسبتها إلينا، فلأجل جحودهم كانوا يقدمون على ما لا يرضاه عاقل من اللهو وغيره.

Bu azabı hak ettikleri amelleri üzerinde kendilerinden ayrılması imkânsız bir ısrarla durdukları için, şu sözü güzelliği artırdı: { جَزَاءً } “Bir ceza olarak”, yani tam denk bir ceza olarak; { بِمَا كَانُوا } “oldukları şey sebebiyle”, yani fıtrat ve tabiat olarak; ve sözü azabı iktiza eden azamet makamına döndürerek şöyle buyurdu: { بِآيَاتِنَا } “ayetlerimizi”, yani taşıdığı azamete rağmen; { يَجْحَدُونَ } “inkâr ediyor [olmaları sebebiyle]”, yani hem kendi zatındaki yüceliğini hem de Bize nispet edilmesindeki yüceliğini gözetmeksizin inatla inkâr ediyorlardı; işte bu inkârları sebebiyle akıl sahibinin razı olmayacağı eğlence ve benzeri şeylere cüret ediyorlardı.

ولما تراءى لهم أن الذي أوجب لهم هذا السوء جلودهم

Kendilerine bu kötülüğü vacip kılan şeyin, aleyhlerine şahitlik etmesiyle derileri

بالشهادة عليهم وقرناؤهم بإضلالهم لهم وكان التباغض والعداوة قد وقع بين الجميع، فصار تمني كل للآخر السوء زيادة في عذابهم، وكانت مساءة جلودهم مساءتهم، خصوا القرناء بإرادة الانتقام منهم، فحكى سبحانه قولهم بقوله عطفاً على {وقالوا لجلودهم} أو على ما تقديره: فعلموا حينئذ أنهم كانوا على ضلال لتقصيرهم في النظر وتقليدهم لغيرهم: {وقال الذين كفروا} أي غطوا أنوار عقولهم داعين بما لو يسمع لهم، فهو زيادة في عقوبتهم، وحكايته لنا وعظ وتحذير: {ربنا} أي أيها الذي لم يقطع قط إحسانه عنا {أرنا} الصنفين {اللّذين أضلاّنا} عن المنهج الموصل إلى محل الرضوان {من الجن والإنس} المزينين لنا ارتكاب السوء خفية وجهراً، قرأ الجماعة بكسر الراء من أرنا، وقرأ ابن كثير وابن عامر ويعقوب والسوسي عن أبي عمرو وأبو بكر عن عاصم بإسكان الراء هنا خاصة.

ve kendilerini saptırmalarıyla yoldaşları olduğunu gördüklerinde —ki artık hepsi arasında buğuz ve düşmanlık vuku bulmuş, her birinin diğeri için kötülük temenni etmesi azaplarının artması haline gelmiş ve derilerinin kötülüğü kendi kötülükleri olmuştu— yoldaşlarından intikam alma isteğini öne çıkardılar. Allah Teâlâ onların sözünü, { وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ } sözüne veya şu takdire atfederek nakletti: İşte o vakit düşüncedeki kusurları ve başkalarını taklit etmeleri yüzünden sapıklık üzere olduklarını anladılar: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Ve inkâr edenler dedi ki”, yani akıllarının nurlarını örten kimseler, eğer dinlenseydi kendileri için azabın artması olacak şekilde dua ederek —ki bunun bize nakledilmesi bir vaaz ve uyarıdır—: { رَبَّنَا } “Rabbimiz!”, yani ey ihsanını bizden hiçbir zaman kesmemiş olan! { أَرِنَا } “Bize göster”, şu iki fırkayı; { اللَّذَيْنِ أَضَلَّانَا } “bizi saptıran o ikisini”, rıza makamına ulaştıran yoldan [saptıran]; { مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “cinlerden ve insanlardan”, gizlice ve açıktan kötülük işlemeyi bize süslü gösterenleri. Çoğunluk kıraat âlimleri أرنا lafzındaki ra harfini kesreli okumuş; İbn Kesîr, İbn Âmir, Ya'kûb, Ebû Amr'dan Sûsî ve Âsım'dan Ebû Bekr ise yalnızca burada ra harfini sükûn ile okumuşlardır.

قال الأصبهاني: يحكى عن الخليل أنك إذا قلت: أرني ثوبك - بالكسر فالمعنى بصرنيه، وإذا قلته بالسكون فهو استعطاء، ومعناه أعطني ثوبك، ونظيره اشتهار الإيتاء في معنى الإعطاء، وأصله الإحضار - انتهى. {نجعلهما تحت أقدامنا}

Isfehânî şöyle demiştir: Halîl'den nakledildiğine göre kesre ile 'erinî sevbek' (أرني ثوبك) dediğinde anlamı 'onu bana göster' olur; sükûn ile söylediğinde ise istemektir ve anlamı 'elbiseni bana ver' olur. Bunun benzeri, aslı getirmek/hazır etmek olduğu halde 'îtâ' kelimesinin 'i'tâ' (vermek) anlamında meşhur olmasıdır —iktibas sonu—. { نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا } “onları ayaklarımızın altına alalım”,

في النار إذلالاً لهما كما جعلانا تحت أمرهما {ليكونا من الأسفلين *} أي من أهل الدرك الأسفل وممن هو دوننا كما جعلانا كذلك في الدنيا في حقيقة الحال بإتباعنا لهما فيما أراد بنا، وفي الآخرة بهذا المال، والظاهر أن المراد أن كل أحد يتمنى أن يعرف من أضله من القبيلتين ليفعل بهم ذلك إن قدر عليه.

onlar bizi emirleri altına aldıkları gibi onları zelil kılmak için ateşte [ayaklarımızın altına alalım]; { لِيَكُونَا مِنَ الْأَسْفَلِينَ } “en alttakilerden olsunlar diye”, yani en aşağı derekede bulunanlardan ve bizden daha aşağıda olanlardan [olsunlar diye]; nitekim onlar dünya hayatında da bizim için istedikleri hususlarda onlara uymamız sebebiyle gerçekte bizi böyle yapmışlardı, ahirette de bu akıbetle [öyle olsunlar]. Zahir olan şudur ki murat; her bir ferdin, gücü yeterse kendilerine bunu yapmak için bu iki gruptan kendisini saptıranı tanımayı temenni etmesidir.

ولما ذكر الأعداء وقرناءهم نذارة، أتبعه ذكر الأولياء وأوداءهم بشارة، فقال مبيناً لحالهم القابل للإعراض وثمراته جواباً لمن يسأل عنهم مؤكداً لأجل إنكار المعاندين: {إن الذين} قال أبو حيان: قال ابن عباس ﵄: نزلت في الصديق ﵁ وأرضاه. {قالوا} أي قولاً حقيقياً مذعنين به بالجنان وناطقين باللسان تصديقاً لداعي الله في دار الدنيا متذللين حيث ينفع الذل جامعين بين الأسّ الذي هو المعرفة والاعتقاد، والبناء الذي هو العمل الصالح بالقول والفعل على السداد، فإن أصل الكمالات النفسانية يقين مصلح وعمل صالح، تعرف الحق لذاته والخير لتعمل له ورأس المعارف اليقينية ورئيسها معرفة الله، ورأس الأعمال الصالحة الاستقامة على حد الاعتدال من غير ميل إلى طرف إفراط أو تفريط: {ربنا} أي المحسن إلينا {الله} المختص بالجلال والإكرام وحده لا شريك له.

Düşmanları ve yoldaşlarını uyarı olarak zikredince, hemen ardından dostları ve sevdiklerini müjde olarak getirdi ve inatçıların inkârı sebebiyle tekit ederek, durumlarını soran kimseye bir cevap olmak üzere yüz çevirmeyi kabul eden hallerini ve semerelerini beyan edip şöyle buyurdu: { إِنَّ الَّذِينَ } “Şüphesiz o kimseler ki”, Ebû Hayyân şöyle demiştir: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) demiştir ki: Bu ayet Sıddîk (radıyallâhu anh ve ardâh) hakkında inmiştir. { قَالُوا } “dediler”, yani dünya yurdunda Allah'ın davetçisini tasdik ederek, zilletin fayda verdiği yerde boyun eğerek, kalp ile boyun eğip dil ile telaffuz ederek hakiki bir söz [söylediler]; marifet ve inanç olan temeli, söz ve fiilde doğruluk üzere olan salih amel binası ile birleştirdiler. Zira nefis olgunluklarının aslı; ıslah edici yakin ve salih ameldir; hakkı zatı için tanırsın, hayrı da onun için amel etmek üzere tanırsın. Yakinî bilgilerin başı ve reisi Allah'ı tanımaktır; salih amellerin başı ise ifrat ve tefrit taraflarına meyletmeksizin itidal sınırında dosdoğru olmaktır: { رَبُّنَا } “Rabbimiz”, yani bize ihsan eden; { اللَّهُ } “Allah'tır”, celal ve ikrama tek başına sahip olan, O'nun hiçbir ortağı yoktur.

ولما كان الثبات على التوحيد ومصححاته إلى الممات أمراً في علو رتبته لا يرام إلا بتوفيق ذي الجلال والإكرام، أشار إليه بأداة التراخي فقال: {ثم استقاموا} طلبوا وأوجدوا القوام بالإيمان بجميع الرسل وجميع الكتب ولم يشركوا به صنماً ولا ثناً ولا آدمياً ولا ملكاً ولا كوكباً ولا غير بعبادة ولا رياء، وعملوا بما يرضيه وتجنبوا كل ما يسخطه وإن طال الزمان، امتثالاً لما أمر به أول السورة في قوله {إنما إلهكم إله واحد فاستقيموا إليه} فمن كان له أصل الاستقامة في التوحيد أمن من النار بالخلود، ومن كان له كمال الاستقامة في الأصول والفروع أمن الوعيد {تتنزل} على سبيل التدريج المتصل {عليهم} من حين نفخ الروح فيهم إلى أن يموتوا ثم إلى أن يدخلوا الجنة باطناً فظاهراً {الملائكة} بالتأييد في جميع ما ينوبهم فتستعلي الأحوال الملكية على صفاتهم البشرية وشهواتهم الحيوانية فتضمحل عندها، وتشرق مرائيهم، ثم شرح ما يؤيدونهم به وفسره فقال: {ألا تخافوا} أي من شي مثله يخيف، وكأنهم يثبتون ذلك في قلوبهم {ولا تحزنوا} أي على شيء فاتكم، فإن ما حصل لكم أفضل منه، فأوقاتكم الأخراوية

Tevhid ve onu doğrulayan esaslar üzere ölüme kadar sebat etmek, celal ve ikram sahibinin muvaffak kılması olmaksızın ulaşılamayacak yüce bir mertebede olunca, terâhî edatıyla (sonra) buna işaret edip şöyle buyurdu: { ثُمَّ اسْتَقَامُوا } “sonra dosdoğru oldular”, bütün peygamberlere ve bütün kitaplara iman ederek doğruluğu talep edip gerçekleştirdiler; ibadette ve riyada O'na hiçbir putu, dikili taşı, insanı, meleği, yıldızı veya başkasını ortak koşmadılar; zaman uzasa bile O'nu razı edecek şeyleri yapıp gazaplandıracak her şeyden kaçındılar. Bu, surenin başında geçen { إِنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ } “İlahınız ancak tek bir ilahtır; öyleyse O'na dosdoğru yönelin” emrine uymak içindir. Tevhidde istikamet aslına sahip olan kimse ateşte ebedi kalmaktan emin olur; asıllarda ve furûda tam istikamete sahip olan kimse ise tehditten tamamen emin olur. { تَتَنَزَّلُ } “iner”, kesintisiz ve aşamalı bir şekilde { عَلَيْهِمُ } “üzerlerine”, kendilerine ruhun üflendiği andan ölecekleri ana kadar, sonra da cennete girecekleri ana kadar batınen ve zahiren; { الْمَلَائِكَةُ } “melekler”, başlarına gelen her işte teyit ile [inerler]; böylece meleki haller onların beşeri sıfatlarına ve hayvani arzularına galip gelir de bunlar onların yanında yok olur gider, görünen halleri nurlanır. Sonra onları ne ile teyit ettiklerini açıklayıp tefsir ederek şöyle buyurdu: { أَلَّا تَخَافُوا } “Korkmayın”, yani korkutan benzeri şeylerden; sanki bunu onların kalplerine yerleştirirler; { وَلَا تَحْزَنُوا } “ve üzülmeyin”, yani elinizden kaçan hiçbir şeye; çünkü sizin elde ettiğiniz şey ondan daha üstündür; nitekim ahiret vakitleriniz

فيها بل هي كلها روح وراحة، فلا يفوتهم لذلك محبوب ولا يلحقهم مكروه {وابشروا} أي املأوا صدوركم سروراً يظهر أثره على بشرتكم بتهلل الوجه ونعمة سائر الجسد {بالجنة التي كنتم} أي كوناً عظيماً على ألسنة الرسل {توعدون *} أي يتجدد لكم ذلك كل حين بالكتب والرسل، وقال الرازي في اللوامع: يبشرون في ثلاثة مواضع: عند الموت، وفي القبر، ويوم البعث - انتهى. وهذا محول على الكلام الحقيقي وما قبله على أنهم يفعلون معه ما ترجمته ذلك.

oradadır, bilakis orası tamamen esenlik ve rahatlıktır; bu yüzden onlardan sevilen hiçbir şey kaçmaz ve kendilerine hoşlanılmayan hiçbir şey ulaşmaz. { وَأَبْشِرُوا } “ve sevinip müjdelen”, yani yüzün aydınlanması ve bedenin geri kalanının nimetlenmesiyle eseri cildinizde belirecek bir sevinçle göğüslerinizi doldurun; { بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ } “olduğunuz o cennetle”, yani peygamberlerin dilleriyle pek büyük bir oluş üzere; { تُوعَدُونَ } “vadedilmekte”, yani kitaplar ve peygamberler vasıtasıyla bu durum her an sizin için yenilenmektedir. Râzî Levâmi' adlı eserinde şöyle demiştir: Üç yerde müjdelenirler: Ölüm anında, kabirde ve diriliş gününde —iktibas sonu—. Bu, hakiki söze hamletmedir; bundan önkeci ise onların kendisiyle tercümesi bu olan şeyi yapmalarına hamledilir.

ولما أثبتوا لهم الخير، ونفوا عنهم الضير، عللوه بقولهم: {نحن أولياؤكم} أي أقرب الأقرباء إليكم، فنحن نفعل معكم كل ما يمكن أن يفعله القريب {في الحياة الدنيا} نجتلب لكم المسرات ونبعد عنكم المضرات ونحملكم على جميع الخيرات بحيث يكون لكم فيها ما تؤثره العقول بالامتناع مما تهواه النفوس وإن تراءى للرائين في الدنيا أن الأمر بخلاف ذلك، فنوقظكم من المنام، ونحملكم على الصلاة والصيام، ونبعدكم عن الآثام، ضد ما تفعله الشياطين مع أوليائهم {وفي الآخرة} كذلك حيث يتعادى الأخلاء إلا الأتقياء {ولكم فيها} أي الآخرة في الجنة وقبل دخولها في جميع أوقات الحشر {ما تشتهي}

Onlar için hayrı sabit kılıp zararı nefyedince, bunu şu sözleriyle gerekçelendirdiler: { نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ } “Biz sizin dostlarınızız”, yani size en yakın olanlarız; bu bakımdan bir yakının yapabileceği her şeyi biz sizinle yaparız; { فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “dünya hayatında”, size sevinçleri celbeder, zararları sizden uzaklaştırır ve sizi bütün hayırlara yöneltiriz; öyle ki nefislerin arzuladığı şeylerden sakınmakla akılların tercih ettiği şeyler orada sizin için bulunur; dünyadaki bakanlara durumun bunun aksine olduğu görünse bile. Sizi uykudan uyandırır, namaza ve oruca yöneltir, günahlardan uzaklaştırırız; şeytanların kendi dostlarına yaptıklarının zıddına. { وَفِي الْآخِرَةِ } “ve ahirette de”, takva sahipleri müstesna dostların birbirine düşman olduğu günde de böyledir. { وَلَكُمْ فِيهَا } “Ve sizin için orada vardır”, yani ahirette, cennette ve oraya girmeden önce haşrin bütün vakitlerinde; { مَا تَشْتَهِي } “canınızın çektiği”,

ولو على أدنى وجوه الشهوة بما يرشد إليه حذف المفعول {أنفسكم} لأجل ما منعتموها من الشهوات في الدنيا {ولكم} .

mef'ûlün hazfedilmesinin işaret ettiği üzere arzunun en alt derecesinde bile olsa; { أَنْفُسُكُمْ } “şeyler”, dünyada nefislerinizi arzulardan menettiğiniz için; { وَلَكُمْ } “ve sizin için vardır”.

ولما كان السياق للذين استقاموا العام للسابقين وأصحاب اليمين على ما أشير إليه الختم بصفة المغفرة وتقديمها، قيد بالظرف بخلاف ما في يس فقال: {فيها} أي الآخرة {ما تدعون *} أي ما تؤثرون دعاءه وطلبه وتسألونه وتمنونه بشهوة نفوسكم ورغبة قلوبكم.

Sözün akışı, bağışlanma sıfatıyla sonlandırılması ve onun öne alınmasının işaret ettiği üzere, sabikûn ve ashâb-ı yemîni kapsayan dosdoğru kimseler hakkında olunca, Yâsîn Suresi'ndekinin aksine zarf ile kayıtlayarak şöyle buyurdu: { فِيهَا } “orada”, yani ahirette; { مَا تَدَّعُونَ } “istediğiniz her şey”, yani nefislerinizin arzusu ve kalplerinizin rağbetiyle çağırmayı, talep etmeyi, istemeyi ve temenni etmeyi tercih ettiğiniz her şey.

ولما كان هذا كله بالنسبة إلى ما يعطون شيئاً يسيراً، نبه عليه بقوله: {نزلاً} أي هذا كله يكون لكم كما يقدم إلى الضيف عند قدومه إلى أن يتهيأ ما يضاف به. ولما كان من حوسب عذب، فلا يدخل أحد الجنة إلا بالرحمة، أشار إلى ذلك بقوله: {من} أي كائناً النزل من {غفور} له صفة المحو للذنوب عيناً وأثراً على غاية لا يمكن وصفها {رحيم *} أي بالغ الرحمة بما ترضاه الإلهية، فالحاصل أن المفسد يقيض الله له قرناء السوء من الجن والإنس يزيدونه فساداً والمصلح ييسر الله له أولياء الخير من الإنس والملائكة يعينونه ويحببونه في جميع الخيرات ويبعدونه ويكرهونه في جميع المضرات - والله يتولى الصالحين.

Bütün bunlar kendilerine verilecek şeylere nispetle az bir şey olunca, şu sözüyle buna dikkat çekti: { نُزُلاً } “Bir ağırlama olarak”, yani bütün bunlar, misafir geldiğinde ikram hazırlanıncaya kadar kendisine sunulan ikram gibi sizin için olur. Hesaba çekilen kimse azap göreceğinden ve hiç kimse rahmet olmaksızın cennete giremeyeceğinden, şu sözüyle buna işaret etti: { مِنْ } “katından”, yani bu ikram şundan olmaktadır: { غَفُورٍ } “Çok Bağışlayan”, vasfedilemeyecek bir nihayette günahları zat ve eser olarak silme sıfatına sahip olan; { رَحِيمٍ } “Çok Merhamet Eden'in”, uluhiyete yaraşır şekilde son derece merhametli olanın. Özetle; fesat çıkaran kimseye Allah, fesadını artıracak cin ve insan kötü yoldaşlarını musallat eder; ıslah eden kimseye ise Allah, bütün hayırlarda kendisine yardım edip sevdirecek, bütün zararlardan uzaklaştırıp nefret ettirecek insan ve melek hayır dostlarını nasip eder. Allah salihleri dost edinir.

ولما كان هذا لمن كمل نفسه، أتبعه بمن أكمل غيره إشارة إلى أن السعادة التامة أن يكتسب الإنسان من الصفات الفاضلة مما يصير بها كاملاً في نفسه، فإذا فرغ اشتغل بتكميل الناقص عاطفاً على ما تقديره: ما أحسن هذا الذي كمل نفسه، وقاله تنويهاً بعلو قدر النفع المتعدي وحثاً على مداومة الدعاء وإن أبوا وقالوا {قلوبنا في أكنة} ثم قالوا {لا تسمعوا لهذا القرآن} فإنهم لم يقولوا من ذلك شيئاً إلا ذكرت أجوبته الشافية الكافية فاندفعت جميع الشبهات وزالت غياهب الضلالات، فصار تحذير الدعاء موضعاً للقبول {ومن أحسن قولاً} أي من جهة القول {ممن دعا} وحد الضمير دلالة على قلة هذا الصنف {إلى الله} أي الذي عم بصفات كماله جميع الخلق فهو يستعطف كل أحد بما تعرف إليه سبحانه به من صفاته {وعمل} أي والحال أنه قد عمل {صالحاً} في نفسه ليكون ذلك أمكن لدعائه أعم من أن يكون ذلك لصالح نية أو قولاً أو عملاً للجوارح الظاهرة سراً كان أو علناً، ولذا حذف الموصوف لئلا يوهم تقيده بالأعمال الظاهرة وللاغناء عنها بقوله «دعا» بخلاف ما كان سياقه للتوبة كآية الفرقان أو اعتقاد الحشر كآية الكهف، فإنه لا بد فيه من إظهار العمل ليكون شاهداً على صحة الاعتقاد وكمال التوبة، والدعاء هنا مغنٍ عن ذلك {وقال} مؤكداً

Bu durum kendi nefsini kemale erdiren kimse için olunca, tam saadetin insanın bizzat kendisinde kâmil olacağı faziletli sıfatları kazanması, bunu tamamlayınca da noksan olanı kemale erdirmekle meşgul olması gerektiğine işaret etmek üzere, 'Kendi nefsini kemale erdiren bu kimse ne güzeldir!' takdirine atfederek hemen ardından başkasını kemale erdiren kimseyi getirdi; başkasına geçen faydanın kadrinin yüceliğine dikkat çekmek ve onlar yüz çevirip { قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ } “Kalplerimiz örtüler içindedir” ve ardından { لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ } “Bu Kur'an'ı dinlemeyin” deseler bile davete devam etmeye teşvik etmek üzere bunu söyledi. Zira onlar bundan bir şey söylemediler ki, onun şifa verici ve kâfi cevapları zikredilmiş olmasın; böylece bütün şüpheler defedildi ve sapıklık karanlıkları zail oldu; davetin uyarısı ise kabule layık bir makam oldu: { وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً } “Sözce daha güzel kimdir”, yani söz bakımından; { مِمَّنْ دَعَا } “davet eden kimseden”, bu sınıfın azlığına delalet etmek üzere zamiri tekil getirdi; { إِلَى اللَّهِ } “Allah'a”, kemal sıfatlarıyla bütün mahlukatı kuşatan; O, Kendisini tanıttığı sıfatlarıyla herkesin kalbini çeker; { وَعَمِلَ } “ve işleyen”, yani hali şu olduğu halde; { صَالِحاً } “salih amel”, kendi nefsinde, davetinin daha köklü olması için; bu salih niyet, söz yahut zahir organların ameli olsun, gizli veya açık olsun geneldir. Bu sebeple zahir amellerle kayıtlı olduğu vehmini vermemek ve «davet etti» sözüyle ondan müstağni kılındığı için mevsûf hazfedildi; Furkân Suresi'ndeki tövbe ayeti veya Kehf Suresi'ndeki haşre inanma ayeti gibi sözün akışının tövbeye dair olduğu durumların aksine; zira orada inancın sıhhatine ve tövbenin kemaline şahit olması için amelin açıkça gösterilmesi zorunludur; buradaki davet ise bundan müstağni kılar. { وَقَالَ } “ve diyen”, tekit ederek,

عند المخالف والمؤالف قاطعاً لطمع المفسد فيه: {إنني من المسلمين *} أي الراسخين في صفة الإسلام متظاهراً بذلك لا يخاف في الله لومة لائم وإن سماه أبناء زمانه كذا جافياً وغليظاً عاسياً لتصلبه في مخالفته إياهم فيما هم عليه بتسهله في انقياده لكل ما أمره به ربه سبحانه.

muhalifin ve muvafığın yanında, fesatçının kendisindeki tamahını keserek: { إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Şüphesiz ben Müslümanlardanım”, yani İslam sıfatında kökleşmiş olanlardanım; bunu açıkça ilan ederek, Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmaksızın; çağının insanları, Yüce Rabbinin emrettiği her şeye boyun eğmedeki kolaylığı sebebiyle onların içinde bulunduğu duruma muhalefetteki katılığından ötürü onu kaba, sert ve katı olarak adlandırsalar bile.

ولما كان التقدير: لا أحد أحسن قولا منه، بل هو المحسن وحده، فلا يستوي هذا المحسن وغيره أصلاً، رداً عليهم أن حالهم أحسن من حال الدعاة إلى الله، وكان القيام بتكميل الخلق يحتاج إلى جهاد للنفس عظيم من تحمل المشاق والصبر على الأذى، وغير ذلك من جميع الأخلاق، عطف عليه التفرقة بين عمليهما ترغيباً في الحسنات فقال: {ولا تستوي} أي وإن اجتهدت في التحرير والاعتبار {الحسنة} أي لا بالنسبة إلى أفراد جنسها ولا بالنسبة إلى عامليها عند وحدتها، لتفاوت الحسنات في أنفسها، والحسنة الواحدة باعتبار نيات العاملين لها واجتهادهم فيها ولا بالنسبة إلى غيرها، وإلى ذلك إشارة بالتأكيد في قوله: {ولا السيئة} أي في نفسها ولا بالنسبة إلى جنس آخر.

Takdir: 'Sözce ondan daha güzeli yoktur, bilakis muhsin olan sadece odur; şu halde onların durumunun Allah'a davet edenlerin durumundan daha güzel olduğuna dair iddialarına bir ret olarak bu muhsin ile başkası asla bir olmaz' şeklinde olunca —yaratılmışları kemale erdirme işini yerine getirmek meşakkatlere katlanmak, ezaya sabretmek ve diğer bütün ahlaki faziletler gibi nefisle büyük bir cihadı gerektirdiğinden— iyiliklere teşvik etmek üzere iki amel arasındaki farkı buna atfedip şöyle buyurdu: { وَلَا تَسْتَوِي } “Ve bir olmaz”, yani tahlil ve ibret alma hususunda ne kadar gayret göstersen de; { الْحَسَنَةُ } “iyilik”, ne kendi cinsinin fertlerine nispetle ne de tek bir iyilik olduğunda ameli işleyenlere nispetle; zira iyilikler kendi zatlarında farklı olduğu gibi, tek bir iyilik de onu işleyenlerin niyetleri ve bundaki gayretleri bakımından farklıdır; ne de başkasına nispetle [bir olur]. Şu sözündeki tekit ile buna işaret edilmektedir: { وَلَا السَّيِّئَةُ } “kötülük de”, yani ne kendi zatında ne de başka bir cinse nispetle.

ولما أنتج هذا الحث على الإقبال على الحسن والإعراض عن السيء، وأفهم أن كلاً من القسمين متفاوت الجزئيات متعالي الدرجات، وكان الإنسان لا ينفك عن عوارض تحصل له من الناس ومن نفسه يحتاج إلى دفع بعضها، أنتج عند قصد الأعلى فقال: {ادفع} أي كل ما يمكن أن يضرك من نفسك ومن الناس {بالتي} أي الخصال والأحوال التي {هي أحسن} على قدر الإمكان من الأعمال الصالحات فالعفو عن المسيء حسن، والإحسان أحسن منه {فإذا الذي بينك وبينه عداوة} عظيمة قد ملأت ما بين البينين فاجأته حال كونه {كأنه ولي} أي قريب ما يفعل القريب {حميم *} أي في غاية القرب لا يدع مهماً إلا قضاه وسهله ويسره، وشفا علله، وقرب بعيده، وأزال درنه، كما يزيل الماء الحار الوسخ.

Bu durum güzele yönelmeye ve kötüden yüz çevirmeye teşvik sonucunu doğurup iki kısmın her birinin cüzlerinin farklı ve derecelerinin yüksek olduğunu anlatınca —ve insan, bazısını savuşturması gereken, insanlardan ve nefsinden kendisine gelen arızalardan uzak kalamayacağından— en yüce olan kastedildiğinde neticeyi verip şöyle buyurdu: { ادْفَعْ } “Sav”, yani nefsinden ve insanlardan sana zarar vermesi muhtemel olan her şeyi; { بِالَّتِي } “olanla”, yani haslet ve hallerle; { هِيَ أَحْسَنُ } “en güzel”, salih amellerden gücün yettiği ölçüde; zira kötülük yapana af ile muamele etmek güzeldir, ihsanda bulunmak ise ondan daha güzeldir; { فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ } “bir de bakarsın ki, seninle arasında düşmanlık bulunan kimse”, iki tarafın arasını doldurmuş olan pek büyük bir düşmanlık; ansızın şu halde karşına çıkar: { كَأَنَّهُ وَلِيٌّ } “sanki bir dosttur”, yani yakının yaptığını yapan bir yakın; { حَمِيمٌ } “yürekten bir dost”, yani son derece yakın; halledip kolaylaştırmadığı hiçbir mühim iş bırakmaz, dertlerine şifa olur, uzağını yaklaştırır ve sıcak suyun kiri giderdiği gibi onun pasını giderir.

ولما كانت هذه الخصلة أمّا جامعاً لجميع مصالح الدين والدنيا قال منبهاً على عظيم فضلها وبديع نبلها حاثاً على الاستظلال بجميع ظلها مشيراً بالبناء للمفعول إلى أنها هي العمدة المقصودة بالذات على وجه منبه على أنها مخالفة لجبلة الإنسان حثاً على الرغبة في طلبها من

Bu haslet din ve dünyanın bütün maslahatlarını kendisinde toplayan bir ana esas olunca, onun yüce faziletine ve eşsiz şerefine dikkat çekerek, onun bütün gölgesinde gölgelenmeye teşvik ederek ve meçhul bina ile bunun bizzat kastedilen esas olduğunu bildirerek —bunun insanın fıtratına zıt olduğuna dikkat çeken bir üslupla, onu

واهبها {وما يلقّاها} أي يجعل لاقياً لهذه الخصلة التي هي مقابلة الإساءة بأحسن الحسن وهو الإحسان الذي هو أحسن من العفو والحلم والصبر والاحتمال بأن يعلق الله تعالى إرادته على وجه الشدة والمبالغة بإلقائها إليه {إلا الذين صبروا} أي وجدت منهم هذه الحقيقة وركزت في طباعهم، فصاروا يكظمون الغيظ ويحتملون المكاره، وكرر إظهار البناء للمفعول للتنبيه على أنه لا قدرة عليها أصلاً إلا بتوفيق الخالق بأمر وطني يقذفه الله في القلب قذفاً وحياً تظهر ثمرته على سائر البدن، فقال دالاً باعادة النافي على زيادة العظم وعلى أن أصحاب هذه الخصلة على رتبتين كل رتبة منهما مقصودة في نفسها {وما يلقّاها} على ما هي عليه من العظمة {إلا} وأفرد هنا بعد جمع الصابر دلالة على ندرة المستقيم على هذه لخصلة {ذو حظ} أي نصيب وقسم وبخت {عظيم *} أي جليل في الدنيا والآخرة عند الله وعند الناس.

Hibe Eden'den talep etme arzusuna teşvik etmek üzere— şöyle buyurdu: { وَمَا يُلَقَّاهَا } “Ona ulaştırılmaz”, yani kötülüğe en güzel iyilikle karşılık verme hasletine —ki bu da af, hilim, sabır ve tahammülden daha güzel olan ihsandır— Allah Teâlâ'nın iradesini şiddet ve mübalağa ile onu ona ulaştırmaya bağlaması suretiyle kimse eriştirilmez; { إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا } “sabredenlerden başkası”, yani kendilerinde bu hakikat bulunup tabiatlarına yerleşmiş olan, böylece öfkelerini yutan ve hoşlanılmayan şeylere tahammül eden kimseler. Meçhul binanın açıkça zikredilmesini, Yaratıcı'nın muvaffak kılması olmaksızın, Allah'ın kalbe fırlattığı ve semeresi bütün bedende beliren canlı bir fırlatışla içsel bir emir olmaksızın buna asla güç yetirilemeyeceğine dikkat çekmek için tekrarladı; nefyin iadesiyle azametin artışına ve bu hasletin sahiplerinin her biri bizzat kastedilen iki mertebede olduğuna delalet ederek şöyle buyurdu: { وَمَا يُلَقَّاهَا } “Ona kavuşturulmaz”, taşıdığı azamet üzere; { إِلَّا } “başkası”, bu haslet üzere dosdoğru olanın enderliğine delalet etmek üzere sabredenlerin çoğulundan sonra burada tekil getirerek; { ذُو حَظٍّ } “pay sahibi olandan”, yani nasip, hisse ve baht sahibi olandan; { عَظِيمٍ } “büyük bir [pay sahibi]”, yani dünyada ve ahirette, Allah katında ve insanlar nezdinde pek yüce olan.

ولما كان التقدير: فإن لقيت ذلك وأعاذك الله من الشيطان فأنت أنت، عطف عليه قوله معبراً بأداة الشك المفهمة لجواز وقوع ذلك في الجملة، مع العلم بأنه ﷺ معصوم إشارة إلى رتبة الإنسان من حيث هو إنسان وإلى أن الشيطان يتوهم مع علمه بالعصمة أنه يقدر على ذلك فيعلق أمله به، وكأنه لذلك أكد لأن نزغه له في محل الإنكار {وإمّا} ولما كانت وسوسة الشيطان تبعث على ما

Takdir: 'Eğer sen buna ulaştırılır ve Allah seni şeytandan korursa, sen tam manasıyla sensin' şeklinde olunca; Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) masum olduğu bilinmekle birlikte bunun genel olarak vuku bulmasının caiz olduğunu anlatan şüphe edatıyla ifade edilen şu sözünü buna atfetti; bu, insan olması bakımından insanın mertebesine ve şeytanın onun ismetini bilmesine rağmen buna güç yetirebileceğini vehmedip ümidini ona bağladığına işaret etmek içindir; sanki şeytanın onu kışkırtması inkâr makamında olduğu için tekit etti: { وَإِمَّا } “Ve eğer”; şeytanın vesvesesi

لا ينبغي، وكان العاقل لا يفعل ما لا ينبغي إلا بالالجاء، شبه المتعاطي له بالمنخوس الذي حمله النخس على ارتكاب ما يضر فقال: {ينزغنك} أي ينخسنك ويطعننك طعناً مفسداً فيحصل لك تألم {من الشيطان} البعيد من الرحمة المحترق باللعنة. ولما كان المقام خطراً لأن الطبع مساعد للوسواس، جعل النزغ نفسه نازغاً إشارة إلى ذلك فقال: {نزغ} أي وسوسة تحرك نحو الموسوس من أجله وتبعث إليه بعث المنخوس إلى الجهة التي يوجه إليها، فإن ينبعث إلى تلك الجهة بعزم عظيم {فاستعذ بالله} أي استجر بالملك الأعلى واطلب منه الدخول في عصمته مبادراً إلى ذلك حين نخس بالنزغة فإنه لا يقدر على الإعاذة منه غيره ولا تذر النزغة تتكرر بل ارجع إلى المحيط علماً وقدرة في أول الخطرة، فإنك إن لم تخالف أول الخطرة صارت فكرة فيحصل العزم فتقع الزلة فتصير قسوة فيحصل التمادي - نبه عليه القشيري.

uygun olmayan şeye sevk ettiği ve akıl sahibi de uygun olmayanı ancak bir zorlama ile yapacağı için, bunu işleyen kimseyi dürtmenin zarar veren şeyi işlemeye sevk ettiği 'dürtülmüş kimseye' benzeterek şöyle buyurdu: { يَنْزَغَنَّكَ } “seni dürtecek olursa”, yani seni dürtüp ifsat edici bir şekilde yaralayacak ve böylece sende bir elem meydana gelecek olursa; { مِنَ الشَّيْطَانِ } “şeytandan”, rahmetten uzak ve lanetle yanmış olan [şeytandan]. Tabiat vesveseye yardımcı olduğu için makam tehlikeli olunca, bizzat dürtüşü dürten kılarak buna işaret etti ve şöyle buyurdu: { نَزْغٌ } “bir kışkırtma”, yani kendisi için vesvese verilen şeye doğru harekete geçiren ve dürtülen kimsenin yöneltildiği cihete sevkedilmesi gibi ona sevkeden bir vesvese [gelirse]; eğer o cihete büyük bir azimle yönelirse: { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “hemen Allah'a sığın”, yani en yüce Hükümran'a iltica et ve o kışkırtma ile dürtüldüğün anda acele ederek O'nun korumasına girmeyi talep et; zira O'ndan başkası seni ondan korumaya güç yetiremez; dürtüşün tekrarlanmasına fırsat verme, bilakis ilk hatra anında ilmi ve kudreti her şeyi kuşatana dön; çünkü sen ilk hatraya muhalefet etmezsen o bir fikir haline gelir, azim meydana gelir, hata vuku bulur, katılık oluşur ve sürüklenme gerçekleşir —Kuşeyrî buna dikkat çekmiştir—.

ولما كانت الاستعاذة هنا من الشيطان، وكان نزغه مما يعلم لا مما يرى وكانت صفة السمع نعم ما يرى وما لا يرى، قال مؤكداً لوقوف الجامدين مع الظواهر: {إنه هو} أي وحده {السميع} وختم بقوله: {العليم *} الذي يسمع كل مسموع من استعاذتك وغيرها،

Burada sığınma şeytandan olduğu, onun dürtüşü de görülen değil bilinen şeylerden olduğu ve işitme sıfatı görüleni de görülmeyeni de en güzel şekilde kuşattığı için, zahirde takılıp kalanlara karşı tekit ederek şöyle buyurdu: { إِنَّهُ هُوَ } “Şüphesiz O'dur”, yani yalnızca O; { السَّمِيعُ } “Hakkıyla İşiten”; ve şu sözüyle tamamladı: { الْعَلِيمُ } “Hakkıyla Bilen”; senin sığınmandan ve diğer şeylerden işitilen her şeyi işiten,

ويعلم كل معلوم من نزغه وغيره، فهو القادر على رد كيده، وتوهين أمره وأيده، وليس هو كما جعلتموه له من الأنداد الصم البكم التي لا قدرة لها على شيء أصلاً.

ve onun dürtüşünden ve diğer şeylerden bilinen her şeyi bilendir. Şu halde O, onun tuzağını geri çevirmeye, işini ve gücünü zayıflatmaya kadirdir; O, sizin Kendisine ortak koştuğunuz, hiçbir şeye asla gücü yetmeyen sağır ve dilsiz putlar gibi değildir.

ولما ذكر أنهم جعلوا له أنداداً مع أنه خلق الأرض في يومين، وختم ذلك بأن أحسن الحسن الدعاء إلى الله، وختم الأمر بالدعاء بصفة العلم، أتبعه دلائل التوحيد إعلاماً بأن التوحيد أحسن الحسن يطرد كل شيء، وتنبيهاً على أن الدعوة إلى الله تعالى عبارة عن تنوير الدلائل الدالة على الذات والصفات، وذلك ببيان الأفعال وآثارها وهو العالم بجميع ما فيه من الأجزاء والأبعاض جوهراً وعرضاً، وبدأ بذكر الفلكيات لأنها أدل، فقال عاطفاً على ما تقديره: فمن آياته الناشئة عن شمول علمه المستلزم لشمول قدرته المنتجة لإعادته لمن يريد ونفوذ تصرفه في كل ما يشاء المستلزم لتفرده بالإلهية أنه خلق الخافقين كما مضى في ستة أيام: {ومن آياته} الدالة على وحدانيته:

Yeri iki günde yarattığı halde O'na ortaklar koştuklarını zikredip bunu iyiliğin en güzelinin Allah'a davet olduğu ile nihayete erdirince ve davet emrini de ilim sıfatı ile sonlandırınca; tevhidin her şeyi defeden en güzel iyilik olduğunu bildirmek ve Allah Teâlâ'ya davetin, zat ve sıfatlara delalet eden delilleri nurlanmaktan ibaret olduğuna —ki bu da fiillerin ve eserlerinin beyanıyladır; O ise cevher ve araz olarak oradaki bütün cüzleri ve parçaları bilendir— dikkat çekmek üzere hemen ardından tevhid delillerini getirdi. Daha açık delil oldukları için semavi varlıkları zikretmekle başladı ve şu takdire atfederek şöyle buyurdu: İlahlıkta tekliğini gerektiren, dilediğini yeniden diriltmesini ve dilediği her şeyde tasarrufunun geçerliliğini netice veren, kudretinin şümulünü iktiza eden ilminin şümulünden kaynaklanan delillerindendir ki O, doğuyu ve batıyı geçtiği üzere altı günde yaratmıştır: { وَمِنْ آيَاتِهِ } “O'nun ayetlerindendir”, birliğine delalet eden:

وفي كل شيء له آية ... تدل على أنه الواحد

Ve her şeyde O'na ait bir ayet vardır... O'nun Bir olduğuna delalet eden.

ولما كانت الظلمة عدماً والنور وجوداً والعدم مقدم قال: {الليل والنهار} أي الدالاّن باختلافهما وهيئتهما على قدرته على

Karanlık yokluk, aydınlık ise varlık olduğundan ve yokluk da önde geldiğinden şöyle buyurdu: { اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ } “Gece ve gündüz”, yani farklılıkları ve heyetleriyle O'nun yeniden diriltmeye ve

البعث وعلى كل مقدور {والشمس والقمر} اللذان هما الليل والنهار كالروح لذوي الأجساد، وهذه الموجوات - مع ما مضى من خلق الخافقين - كتاب الملك الديان، إلى الإنس والجان، المشهود لهم بالعيان كما قيل يا إنسان:

her takdir edilene kadir olduğuna delalet eden [gece ve gündüz]; { وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ } “güneş ve ay”; bu ikisi beden sahipleri için ruh ne ise gece ve gündüz için de öyledir. Bu varlıklar —doğu ve batının yaratılışına dair geçenlerle birlikte— Hükümran ve Deyyân olan Allah'ın, insanlara ve cinlere hitaben açıkça müşahede ettikleri kitabıdır; nitekim ey insan, şöyle denilmiştir:

تأمل سطور الكائنات فإنها ... من الملك الأعلى إليك رسائل

Varlıkların satırlarını tefekkür et, zira onlar... Yüceler Yücesi Hükümdar'dan sana [gönderilen] mektuplardır.

وقد خط فيها لو تأملت خطة ... إلا كل شيء ما خلا الله باطل

Eğer tefekkür edersen orada bir hat çizilmiştir: Dikkat edin! Allah'tan başka her şey batıldır.

ولما ثبت له سبحانه التفرد بالخلق والأمر، وكان باطناً إلا عند من نور الله أو كانت الشمس والقمر من آياته المعرفة المشيرة في وجود الدنيا والآخرة إليه، وكانا مشاهدين، وكان الإنسان قاصر العقل مقيد الوهم بالمشاهدات لما عنده من الشواغل إلا من عصم الله، أنتج قوله محذراً من عبادتهما لما يرى لهما من البهاء وفيهما من المنافع: {لا تسجدوا للشمس} التي هي أعظم أوثانكم فإنها من جملة مبدعاته، وأعاد النافي تأكيداً للنفي وإفادة لأن النهي عن كل منهما على حدته ولذلك أظهر موضع الإضمار فقال: {ولا للقمر} كذلك.

Yaratmada ve emretmede teklik Allah Teâlâ için sabit olup O, Allah'ın nurlandırdığı kimseler müstesna batın olunca yahut güneş ve ay dünya ve ahiret varlığında O'na işaret eden tanıtıcı ayetlerinden olup her ikisi de müşahede edildiğinden —insan da Allah'ın koruduğu kimseler müstesna, meşguliyetleri sebebiyle aklı kıt ve vehmi görünen şeylerle kayıtlı olduğundan— kendilerinde görülen parlaklık ve faydalar sebebiyle onlara tapmaktan sakındırarak şu buyruğu netice verdi: { لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ } “Güneşe secde etmeyin”, ki o putlarınızın en büyüğüdür; zira o da O'nun yarattıklarındandır; nefyin teyidi ve her birine dair nehyin müstakil olduğunu bildirmek için nefyedici edatı tekrarladı ve bu sebeple zamir makamında açık isim getirerek şöyle buyurdu: { وَلَا لِلْقَمَرِ } “ve aya da [secde etmeyin]”, aynı şekilde.

ولما نهى عن السجود لهما، أمر بالسجود بما يبين استحقاقه لذلك

O ikisine secde etmeyi nehyedince, buna O'nun hak sahibi olduğunu

وعدم استحقاقهما أو استحقاق شيء غيرهما له فقال: {واسجدوا} ونبه على مزيد عظمته بالإظهار موضع الإضمار فقال: {لله} أي الذي له كل كمال من غير شائبة نقص من أقول أو تجدد حلول {الذي خلقهن} أي الأربعة لأجلكم فهو الذي يستحق الإلهية، وأنث لأن ما لا يعقل حكمه حكم المؤنث في الضمير وهي أيضاً آيات، وفيه إشارة إلى تناهي سفولها عما أهلوها له وذم عابديها بالإفراط في الغباوة، ويمكن أن يكون عد القمر أقماراً لأنه يكون تارة هلالاً وأخرى بدراً وأخرى محواً، فلذلك جمع إشارة إلى قهرهما بالتغيير له في الجرم ولمهما بالتسيير، ولذلك عبر بضمير المؤنث الذي يكون لجمع الكثرة مما لا يعقل.

ve o ikisinin veya onlardan başka hiçbir şeyin buna hak sahibi olmadığını beyan eden şu ifadeyle secdeyi emretti: { وَاسْجُدُوا } “Ve secde edin”; zamir makamında açık isim getirerek azametinin fazlalığına dikkat çekip şöyle buyurdu: { لِلَّهِ } “Allah'a”, yani batma veya yeni bir oluşun intikal etmesi gibi hiçbir noksanlık şaibesi olmaksızın her türlü kemale sahip olana; { الَّذِي خَلَقَهُنَّ } “onları yaratmış olan”, yani bu dördünü sizin için [yaratana]; uluhiyete hak sahibi olan ancak O'dur. Müennes zamiri getirdi; çünkü akıl sahibi olmayanın hükmü zamirde müennes hükmündedir ve onlar aynı zamanda ayetlerdir. Bunda, onların kendilerine layık görüldükleri makamdan son derece aşağıda olduklarına ve onlara tapanların aşırı aptallıkla yerilmesine bir işaret vardır. Ayın durumlarının hilal, dolunay ve tutulma şeklinde değişmesi sebebiyle aylar olarak sayılmış olması da muhtemeldir; bu yüzden cirmini değiştirerek o ikisini, hareket ettirerek de dördünü kahrettiğine işaret etmek üzere çoğul getirdi; bundan dolayı akıl sahibi olmayan çokluk çoğulunda kullanılan müennes zamiriyle ifade etti.

ولما ظهر أن الكل عبيده، وكان السيد لا يرضى بإشراك عبده عبداً آخر في عبادة سيده قال: {إن كنتم إياه} أي خاصة بغاية الرسوخ {تعبدون *} كما هو صريح قولكم في الدعاء في وقت الشدائد لا سيما في البحر، ومحصل قولكم {ما نعبدهم إلا ليقربونا إلى الله زلفى} فإن أشركتم به شيئاً بسجود أو غيره فما خصصتموه بالعبادة لأن السجود

Hepsinin O'nun kulları olduğu açığa çıkınca ve efendi de kulunun kendi efendisine ibadette başka bir kulu ortak koşmasına razı olmayacağından şöyle buyurdu: { إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ } “Eğer siz sadece O'na”, yani son derece kökleşmiş bir şekilde yalnızca O'na; { تَعْبُدُونَ } “kulluk ediyorsanız”, nitekim darlık anlarında, bilhassa denizde yaptığınız dualardaki açık sözünüz ve { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى } “Biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” sözünüzün özü budur. Eğer secde veya başka bir yolla O'na bir şeyi ortak koşarsanız, ibadeti O'na has kılmış olmazsınız; çünkü secde

من العبادة وفعله ولو في وقت واحد لغيره إشراك في الجملة، ومن أشرك به لم يعبده وحده، ومن لم يعبده وحده لم يعبده أصلاً، لأنه أغنى الأغنياء، لا يقبل إلا الخالص وهو أقرب إلى عباده من كل شيء فيوشك أن ينتقم بإشراككم، وفي الآية إشارة إلى الحث على صيانة الآدميين عن أن يقع منهم سجود لغيره رفعاً لمقامهم عن أن يكونوا ساجدين لمخلوق بعد أن كانوا مسجوداً لهم، فإنه سبحانه أمر الملائكة الذين هم أشرف خلقه بعدهم بالسجود آدم وهم في ظهره فتكبر اللعين إبليس، فابد لعنه، فشتان ما بين المقامين.

ibadettendir ve bir kere bile olsa başkasına yapılması mutlak manada bir şirktir. O'na ortak koşan kimse O'na tek başına kulluk etmiş olmaz; O'na tek başına kulluk etmeyen ise O'na hiç kulluk etmemiş demektir; çünkü O, zenginlerin en zenginidir, sadece ihlaslı olanı kabul eder ve kullarına her şeyden daha yakındır; bu sebeple şirkiniz yüzünden intikam alması pek yakındır. Ayette, insanların daha önce kendilerine secde edilen varlıklar iken yaratılmış bir varlığa secde eder duruma düşmekten makamlarını yüceltmek üzere, Allah'tan başkasına secde etmelerini engellemeye bir teşvik vardır; zira Allah Teâlâ, insanlardan sonra en şerefli mahlukatı olan meleklere, insanlar Âdem'in sulbünde iken ona secde etmelerini emretmiş, melun İblis ise büyüklenmişti; böylece laneti ebedi kılındı. İki makam arasında ne kadar büyük bir fark vardır!

ولما كانوا في هذا الأمر بين طاعة ومعصية، وكان درء المفاسد مقدماً، سبب عن ذلك قوله معبراً بأداة الشك تنبيهاً لهم على أن استكبارهم بعد إقامة هذه الأدلة ينبغي أن لا يتوهم، وصرف القول إلى الغيبة تحقيراً لهم وإبعاداً على تقدير وقوع ذلك منهم {فإن استكبروا} أي أوجدوا الكبر عن اتباعك فيما أمرتهم به من التوحيد فلم يوحدوا الله ولم ينزهوه تعالى عن الشريك {فالذين عند} وأظهر موضع الإصخار معبراً بوصف الإحسان بشارة له ونذارة لهم {ربك} خاصة لا عندهم لكونهم مقربين لديه في درجة الرضاء والكرامة ولكونهم مما يستغرق

Onlar bu konuda itaat ile isyan arasında bulunduklarından ve mefsedetleri defetmek [maslahatı celbetmekten] önce geldiğinden, bu deliller ortaya konduktan sonra onların büyüklenmelerinin hatıra dahi gelmemesi gerektiğine dikkat çekmek üzere şüphe edatıyla ifade ederek; böyle bir şeyin onlardan sadır olması varsayımına binaen onları tahkir etmek ve uzaklaştırmak maksadıyla sözü gaib sıygasına çevirerek şöyle buyurdu: { فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا } “Eğer büyüklük taslarlarsa”, yani kendilerine emrettiğin tevhid konusunda sana uymaktan kibirlenip Allah'ı birlemez ve O'nu ortak koşulmaktan tenzih etmezlerse; { فَالَّذِينَ عِنْدَ } “şüphesiz yanında olanlar”; [Peygamber'e] müjde, onlara ise bir uyarı olmak üzere zamir yerine ihsan vasfını açıkça zikrederek: { رَبِّكَ } “Rabbinin”, yani özellikle O'nun katında olanlar; onların yanında değil; çünkü onlar rıza ve keramet derecesinde O'na yakın kılınmışlardır ve insanların kendileriyle kuşatıldığı varlıklardır,

به الآدميون ولكون الكفار لا قدرة لهم على الوصول إليهم بوجه: {يسبحون له} أي يوقعون التنزيه عن النقائص ويبعدون عن الشركة لأجل علوه الأقدس وعزه الأكبر لا لشيء غيره إخلاصاً في عبادته وهم لا يستكبرون.

ayrıca kâfirlerin hiçbir şekilde kendilerine ulaşma güçleri bulunmamaktadır: { يُسَبِّحُونَ لَهُ } “O'nu tesbih ederler”, yani ibadette ihlas göstererek ve hiçbir şekilde büyüklenmeyerek, başka hiçbir şey için değil, sadece O'nun en kutsal yüceliği ve en büyük izzeti sebebiyle noksanlıklardan tenzih eder ve ortaklıktan uzak tutarlar.

ولما كان حال الكفار في الإخلاص مختلفاً في الشدة والرخاء، أشار إلى تقبيح ذلك منهم بتعميم خواصه عليهم الصلاة والسلام بالإخلاص حالتي الإثبات الذي هو حالة بسط في الجملة، والمحو الذي هو حالة قبض كذلك يجددون هذا التنزيه مستمرين عليه في كل وقت فقال: {بالليل والنهار} أي على مر الملوين وكر الجديدين لا يفترون. ولما كان في سياق الفرص لاستكبارهم المقتضي لإنكارهم، أكد بالعاطف والضمير فقال مؤذناً بأن هذا ديدنهم لا ينفكون عنه: {وهم} أي والحال أنهم على هذا الدوام {لا يسئمون *} أي لا يكاد لهم في وقت من الأوقات فتور ولا ملل، فهو غني عن عبادة هؤلاء بل وعن عبادة كل عابد، والحظ الأوفر لمن عنده وأما هو سبحانه فلا يزيده شيئاً ولا ينقصه شيء فدع هؤلاء أن استكبروا وشأنهم، فيعلمون من الخاسر، فالآية

Kâfirlerin ihlas konusundaki durumları darlık ve genişlik anlarında farklılık gösterdiğinden, O'nun seçkin kullarının (aleyhimüsselâm) genel olarak bir bast (ferahlık) hali olan ispat durumunda da, aynı şekilde bir kabz (darlık) hali olan mahiv durumunda da her daim bu tenzihi yenileyip sürdürdüklerini belirterek kâfirlerin bu tutumunun çirkinliğine işaret etti ve şöyle buyurdu: { بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ } “gece ve gündüz”, yani gece ve gündüzün akıp gitmesi ve ardı ardına gelmesi boyunca hiç ara vermezler. Onların inkârlarını gerektiren büyüklenmelerinin reddi bağlamında olduğu için atıf ve zamir ile pekiştirerek, bunun onların asla ayrılmadıkları adetleri olduğunu bildirmek üzere şöyle buyurdu: { وَهُمْ } “ve onlar”, yani bu devamlılık üzere oldukları halde; { لَا يَسْئَمُونَ } “asla usanmazlar”, yani hiçbir vakitte onlara ne bir gevşeklik ne de bir bıkkınlık gelir. Dolayısıyla O, bunların ibadetinden, hatta her ibadet edenin ibadetinden müstağnidir; en büyük nasip O'nun katında olanlaradır. Kendisine (subhânehû) gelince, [bu ibadetler] O'na hiçbir şey artırmaz ve hiçbir şey eksiltmez. O halde büyüklük taslarlarsa bırak onları kendi hallerine; kimin hüsranda olduğunu yakında anlayacaklardır. Ayette

من الاحتباك: ذكر الاستكبار أولاً دليلاً على حذفه ثانياً والتسبيح ثانياً دليلاً على حذفه أولاً، وسر ذلك أنه ذكر أقبح ما لأعدائه وأحسن ما لأوليائه.

ihtibak sanatı vardır: Birincide büyüklenmenin zikredilmesi ikincisindeki hazfe, ikincide tesbihin zikredilmesi ise birincisindeki hazfe delildir. Bunun sırrı şudur: Düşmanlarının en çirkin halini, dostlarının ise en güzel halini zikretmiştir.

ولما ذكر بعض آيات السماء لشرفها، ولأن بعضها عبد، ومن آثار الإلهية، فذكر دلالتها على وحدانيته اللازم منه إبطال عبادتها، أتبعه بعض آيات الأرض بخلاف ما في يس، فإن السياق هناك للبعث وآيات الأرض أدل فقال: {ومن آياته} أي الدالة على عظم شأنه وعلو سلطانه {أنك ترى الأرض} أي بعضها بحاسة البصر وبعضها بعين البصيرة قياساً على ما أبصرته، لأن الكل بالنسبة إلى القدرة على حد سواء.

Şereflerinden dolayı, bir kısmına tapıldığı için ve uluhiyetin eserlerinden oldukları sebebiyle sema ayetlerinin bir kısmını zikredip onların O'nun birliğine delaletini ve bunun gereği olarak onlara tapınmanın batıl olduğunu ortaya koyunca, bunun peşinden yerdeki bazı ayetleri zikretti. Bu, Yâsîn Suresi'ndekinin aksinedir; çünkü oradaki bağlam yeniden diriliş ile ilgilidir ve yeryüzü ayetleri buna daha açık delildir. Şöyle buyurdu: { وَمِنْ آيَاتِهِ } “O'nun ayetlerindendir”, yani şanının büyüklüğüne ve hükümranlığının yüceliğine delalet eden [delillerindendir]; { أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ } “senin yeryüzünü görmen”, yani gördüklerine kıyasla bir kısmını göz duyusuyla, bir kısmını da basiret gözüyle [görmen]; zira kudret bakımından hepsi birbirine eşittir.

ولما كان السياق للوحدانية، عبر بما هو أقرب إلى حال العابد بخلاف ما مضى في الحج فقال: {خاشعة} أي يابسة لا نبات فيها فهي بصورة الذليل الذي لا منعة عنده لأنه لا مانع من المشي فيها لكونها متطأمنة بعد الساتر لوجهها بخلاف ما إذا كانت مهتزة رابية متزخرفة تختال بالنبات.

Bağlam tevhidi beyan sadedinde olduğu için, Hac Suresi'nde geçen ifadenin aksine ibadet edenin haline daha yakın olan bir lafızla ifade ederek şöyle buyurdu: { خَاشِعَةً } “boyun eğmiş”, yani kupkuru ve üzerinde hiçbir bitki bulunmayan [bir halde]. Yüzünü örten örtüden sonra basık bir halde olması sebebiyle üzerinde yürünmesine hiçbir engel bulunmadığından, kendisini savunma gücü olmayan zelil bir kimse suretindedir. Bitkilerle salınan, kabaran, süslenen ve çalım satan halin aksinedir.

ولما كان إنزال الماء مما استأثر به سبحانه، فهو من أعظم الأدلة على عظمة الواحد، صرف القول إلى مظهر العظمة فقال: {فإذا أنزلنا} بما لنا من القدرة التامة والعظمة {عليها الماء} من الغمام أو سقناه إليها من الأماكن العالية وجلبنا به إليه من الطين ما تصلح به للانبات وإن كانت سبخة كأرض مصر {اهتزت} أي تحركت حركة عظيمة كثيرة سريعة، فكانت كمن يعالج ذلك بنفسه {وربت} أي تشققت فارتفع ترابها وخرج منها النبات وسما في الجو مغطياً لوجهها، وتشعبت عروقه، وغلظت سوقه، فصار يمنع سلوكها على ما كان فيه من السهولة، وصار بحسن زيه بمنزلة المختال في أثواب ثرية بعد أن كان عارياً ذليلاً في أطمار رثة وحل زرىء وكذلك القلوب إذا خشعت لاستشعارها بما ألمت به من الذنوب أقبل الحق سبحانه عليها فطهرها بمياه المعارف فظهرت فيها بركات الندم وعفا عن أربابها ما قصروا في صدق القدم وأشرقت بحلى الطاعات وزهت بملابس القربات، وزكت بأنواع التجليات.

Suyun indirilmesi Allah Teâlâ'nın bizzat Zâtına has kıldığı işlerden olup Vâhid olan Zâtın azametinin en büyük delillerinden biri olduğundan, sözü azamet makamına çevirerek şöyle buyurdu: { فَإِذَا أَنْزَلْنَا } “indirdiğimiz zaman”, tam kudretimiz ve azametimizle; { عَلَيْهَا الْمَاءَ } “onun üzerine suyu”, buluttan [indirdiğimiz] veya yüksek yerlerden oraya sevk ettiğimiz ve Mısır toprağı gibi çorak olsa dahi bitki bitirmeye elverişli hale getirecek çamuru onunla getirdiğimiz zaman; { اهْتَزَّتْ } “harekete geçer”, yani büyük, bol ve hızlı bir şekilde kımıldar; adeta bu işi bizzat kendisi yapıyormuş gibi olur; { وَرَبَتْ } “ve kabarır”, yani yarılıp toprağı yükselir, içinden bitki çıkıp göğe doğru boy atarak yüzünü kaplar, kökleri dallanıp gövdesi kalınlaşır. Böylece daha önce üzerinde yürünmesi son derece kolayken buna engel olur ve güzel görünümüyle, önceden çıplak, döküntü ve yırtık pırtık paçavralar içinde zelil bir haldeyken, zengin elbiseler içinde çalım satan kimse derecesine ulaşır. Tıpkı bunun gibi, kalpler de işledikleri günahları idrak ederek boyun eğip huşû duyduklarında, Cenâb-ı Hak onlara yönelir ve onları marifet sularıyla temizler; böylece o kalplerde pişmanlığın bereketleri belirir, sahiplerinin doğruluk adımı konusundaki kusurlarını bağışlar ve kalpler taatlerin süsleriyle parıldar, kurbiyet elbiseleriyle bezenir ve tecelli çeşitleriyle arınır.

ولما كان هذا دليلاً مشاهداً على القدرة على إيجاد المعدوم، وإعادة البالي المحطوم، أنتج ولا بد قوله مؤكداً لأجل ما هم فيه من الإنكار صارفاً القول عن مظهر العظمة إلى ما ينبه على القدرة على البعث ولا بد:

Bu durum, yok olanı var etmeye ve çürüyüp ufalanmış olanı tekrar geri getirmeye dair müşahede edilen bir kudret delili olunca, içinde bulundukları inkâr sebebiyle pekiştirerek ve sözü azamet makamından ba's (diriliş) kudretini ihtar eden ifadeye çevirerek şu neticeyi zorunlu kıldı:

{إن الذي أحياها} بما أخرج من نباتها الذي كان بلي وتحطم وصار تراباً {لمحيي الموتى} كما فعل بالنبات من غير فرق. ولما كانوا مع إقرارهم بتمام قدرته كأنهم ينكرون قدرته لإنكارهم البعث قال معللاً مؤكداً: {أنه على كل شيء قدير *} لأن الممكنات متساوية الأقدام بالنسبة إلى القدرة، فالقادر قدرة تامة على شيء منها قادر على غيره.

{ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا } “Şüphesiz onu dirilten”, çürümüş, ufalanmış ve toprak haline gelmiş bitkisini çıkarmak suretiyle [dirilten]; { لَمُحْيِ الْمَوْتَى } “ölüleri de mutlaka diriltecektir”, tıpkı bitkide yaptığı gibi hiçbir fark olmaksızın. Onlar, O'nun tam kudretini ikrar etmekle birlikte yeniden dirilişi inkâr etmeleri sebebiyle sanki kudretini inkâr ediyor gibi olduklarından, gerekçelendirip pekiştirerek şöyle buyurdu: { إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz O, her şeye kadirdir”; çünkü mümkün olan varlıklar kudrete nispetle eşit konumdadır. Dolayısıyla bunlardan birine tam kudreti yeten, diğerine de kadirdir.

ولما بين أن الدعوة إلى الله أعظم المناصب، وأشرف المراتب، وبين أنها إنما تحصل ببيان دلائل التوحيد التي من اعظمها البعث، وبينه إلى أن كان بهذا الحد من الوضوح، كان مجز التهديد من أعرض عن قبوله: فقال في عبارة عامة له ولغيره، مؤكداً تنبيهاً على أن فعلهم فعل من يظن أنه سبحانه لا يطلع على أعماله: {إن الذين يلحدون *} أي يميلون بصرف المعاني عن القصد وسنن العدل بنحو قولهم {ما نعبدهم إلا ليقربونا إلى الله زلفى} ، أو يماحلون باللغو بالمكاء والتصدية وغير ذلك من أنواع اللغط وكل ما يشمله معنى الميل عما تصح إرادته.

Allah'a davetin en yüce makam ve en şerefli mertebe olduğunu, bunun da en büyüğü diriliş olan tevhid delillerinin açıklanmasıyla gerçekleşeceğini beyan edip bunu bu derece açık bir sınıra ulaştırınca; bunu kabul etmekten yüz çevirenlere tehdit kesinleşmiş oldu. Kendisini ve başkalarını kapsayan umumi bir ifadeyle, yaptıklarının Allah'ın amellerine muttali olmadığını sanan kimsenin fiili olduğuna dikkat çekip pekiştirerek şöyle buyurdu: { إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ } “Şüphesiz eğriliğe sapanlar”, yani { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى } “Biz onlara ancak bizi Allah'a yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” sözlerinde olduğu gibi manaları asıl maksadından ve adalet yolundan saptıranlar veya ıslık çalmak, el çırpmak ve diğer gürültü türleriyle batıla dalıp haktan sapanlar ve meşru şekilde murat edilmesi caiz olan şeyden sapma anlamının kapsadığı her şeyi yapanlar;

ولما كان الاجتراء على الإلحاد قادحاً في الاعتراف بالعظمة، أعاد مظهرها فقال: {في آياتنا} على ما لها من العظمة الدالة على ما لنا

İlhada cüret etmek azameti ikrara halel getirdiğinden, azamet makamını yeniden zikrederek şöyle buyurdu: { فِي آيَاتِنَا } “ayetlerimiz hakkında”, yani bizim birliğimize, ilmimizin kuşatıcılığına ve tam kudretimize delalet eden o azametlerine rağmen [sapanlar].

من الوحدانية وشمول العلم وتمام القدرة: ولما كان العلم بالإساءة مع القدرة سبباً للأخذ، قال مقرراً للعلم بعد تقرير القدرة: {لا يخفون علينا} أي في وقت من الأوقات ولا وجه من الوجوه، ونحن قادرون على أخذهم، فمتى شئنا أخذنا، ولا يعجل إلا ناقص يخشى الفوت.

Kudretle birlikte kötülüğü bilmek cezalandırmanın sebebi olduğundan, kudreti perçinledikten sonra ilmi perçinleyerek şöyle buyurdu: { لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا } “bize gizli kalmazlar”, yani hiçbir vakitte ve hiçbir şekilde [gizli kalmazlar]. Biz onları yakalamaya kadiriz; dilediğimiz zaman yakalarız. Ancak elden kaçırmaktan korkan noksan varlıklar acele eder.

ولما كان الإلحاد سبباً لإلقاء صاحبه في النار، وكان التقدير: ونحن نحلم عن العصاة فمن رجع إلينا أمن كل مخوف، ومن أعرض إلى الممات ألقيناه في النار، سبب عنه قوله تعالى: {أفمن يلقى في النار} أي على وجهه بأيسر أمر بسبب إلحاده في الآيات وإعراضه عن الدلالات الواضحات، فيكون خائفاً يوم القيامة لما يرى من مقدمات ذلك حتى يدهمه ما خاف منه {خير أم من يأتي} إلينا {آمناً يوم القيامة} حين نجمع عبادنا للعرض علينا للحكم بينهم بالعدل فيدخل الجنة دار السلام فيدوم أمنه، والآية من الاحتباك: ذكر الإلقاء في النار أولاً دليلاً على دخول الجنة ثانياً، والأمن ثانياً دليلاً على الخوف أولاً، وسره أنه ذكر المقصود بالذات، وهو ما وقع الخوف لأجله أولاً، والأمن الذي هو العيش في الحقيقة ثانياً.

İlhad, sahibinin ateşe atılmasına sebep olunca ve takdir de: “Biz günahkârlara mühlet veririz; kim bize dönerse her türlü korkudan emin olur, kim de ölüme kadar yüz çevirirse onu ateşe atarız” şeklinde olunca, buna binaen Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ } “Ateşe atılan kimse mi”, yani ayetler hakkında ilhada sapması ve apaçık delillerden yüz çevirmesi sebebiyle pek kolay bir şekilde yüzüstü [ateşe atılan], böylece bunun başlangıçlarını gördüğü için korktuğu şey ansızın başına gelene dek kıyamet gününde korku içinde bulunan kimse mi; { خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي } “daha hayırlıdır, yoksa gelen kimse mi”, bize; { آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “kıyamet günü güven içinde”, kullarımızı aralarında adaletle hükmetmek üzere huzurumuza arz için topladığımız vakit, böylece esenlik yurdu olan cennete girip güveni daim olan kimse mi? Ayette ihtibak sanatı vardır: Birincide ateşe atılmanın zikredilmesi ikincide cennete girişe delildir; ikincide güvenin zikredilmesi ise birincideki korkuya delildir. Bunun sırrı şudur: Bizzat kastedilen şeyi, yani uğrunda korkunun vuku bulduğu şeyi birinci olarak, hakiki hayat olan güveni ise ikinci olarak zikretmiştir.

ولما كان هذا راداً ولا بد للعاقل عن سوء أعماله إلى الإحسان رجاء إنعام الله وإفضاله، أنتج قوله مهدداً ومخوفاً ومتوعداً صارفاً القول عن الغيبة إلى الخطاب لأنه أدل على الغضب على التمادي بعد هذا البيان: {اعملوا ما شئتم} أي فقد علمتم مصير المسيء والمحسن، فمن أراد شيئاً من الجزاءين فليعمل أعماله، فإنه ملاقيه. ولما كان العامل لا يطمع في الإهمال إلى على تقدير خفاء الأعمال، والمعمول له لا يترك الجزاء إلا لجهل أو عجز، بين أنه سبحانه محيط العلم عالم بمثاقيل الذر فقال مرغباً مرهباً مؤكداً لأنهم يعملون عمل من يظن أن أعماله تخفى، عادلاً عن مظهر العظمة إلى ما هو أدل شيء على الفردانية، لئلا يظن ان مزيد العلم بواسطة كثيرة: {إنه} وقدم أعمالهم تنبيهاً على الاهتمام بشأنها جداً فقال: {بما تعملون} أي في كل وقت {بصير *} بصراً وعلماً، فهو على كل شيء منكم قدير.

Bu durum, aklı başında olan kimseyi kötü amellerinden vazgeçirip Allah'ın lütuf ve ihsanını umarak iyiliğe sevk edeceğinden; bu açık beyandan sonra inatta direnmenin gazabı gerektirdiğine daha açık delil olsun diye sözü gaib sıygasından hitaba çevirerek, tehdit, korkutma ve vaîd ifade eden şu neticeyi ortaya koydu: { اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ } “Dilediğinizi yapın!”, yani kötülük yapanın ve iyilik yapanın varacağı yeri artık öğrendiniz. İki karşılıktan birini isteyen, ona uygun amelleri yapsın; çünkü mutlaka onunla karşılaşacaktır. Amel eden kimse amellerin gizli kalması ihtimali dışında başıboş bırakılmayı ummaz; kendisine karşı amel edilen de karşılık vermeyi ancak cehalet veya acizlikten dolayı terk eder. Bu sebeple Allah Teâlâ, ilminin her şeyi kuşattığını ve zerre ağırlığınca olanı dahi bildiğini beyan ederek, sanki amelleri gizli kalacakmış gibi davrananları rağbet ettirip korkutarak ve çokluk vasıtasıyla ilmin ziyadeleştiği zannedilmesin diye azamet makamından ferdaniyete en çok delalet eden lafza dönerek şöyle buyurdu: { إِنَّهُ } “Şüphesiz O”; amellerine son derece önem verilmesi gerektiğine dikkat çekmek üzere öne alarak: { بِمَا تَعْمَلُونَ } “yaptıklarınızı”, yani her vakitte; { بَصِيرٌ } “hakkıyla görendir”, görme ve ilim bakımından; O sizin üzerinizde her şeye kadirdir.

ولما جعل إليهم الاختيار في العمل تهديداً، أتبعه الإخبار بما لمن خالفه، فقال مؤكداً لإنكارهم مضامين ما دخل عليه التأكيد: {إن الذين كفروا} أي ستروا مرائي العقول الدالة على الحق مكذبين

Bir tehdit olarak amelde tercihi kendilerine bırakınca, peşinden O'na muhalefet edenlerin durumunu haber vererek ve tekit edilen hususların muhtevasını inkâr etmeleri sebebiyle pekiştirerek şöyle buyurdu: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler”, yani hakka delalet eden akıl melekelerini örterek yalanlayanlar;

{بالذكر} الذي لا ذكر في الحقيقة غيره {لمّا جاءهم} من غير توقف أصلاً فدل ذلك منهم على غاية العناد {وإنه} أي والحال أنه {لكتاب} أي جامع لكل خير {عزيز *} أي لا يوجد مثله فهو يغلب كل ذكر ولا يغلبه ذكر ولا يقرب من ذلك، ويعجز كل معارض ولا يعجز أصلاً عن إقعاد مناهض.

{ بِالذِّكْرِ } “o zikri (Kur'an'ı)”, ki hakikatte ondan başka [gerçek] bir zikir yoktur; { لَمَّا جَاءَهُمْ } “kendilerine geldiğinde”, hiçbir şekilde duraksamadan [inkâr ettiler], bu da onlardaki son derece büyük inadı gösterdi; { وَإِنَّهُ } “ve şüphesiz o”, yani o haldedir ki; { لَكِتَابٌ } “gerçekten bir kitaptır”, yani her hayrı toplayan bir kitaptır; { عَزِيزٌ } “pek üstün”, yani benzeri bulunmayan; her zikre galip gelen, hiçbir zikrin kendisine galip gelemediği ve buna yaklaşamadığı, her karşı çıkanı aciz bırakan ve hiçbir muhalifi susturmaktan aciz kalmayan [bir kitaptır].

ولما كان من معاني العزة أنه ممتنع بمتانة رصفه وجزالة نظمه وجلالة معانيه من أن يلحقه تغيير ما، بين ذلك بقوله: {لا يأتيه الباطل} أي البين البطلان إتيان غلبة فيصير أو شيء منه باطلاً بيّنا، ولما كان المراد تعميم النفي، لا نفي العموم، أدخل الجار فقال: {من بين يديه} أي من جهة الظاهر مثل ما أمر أخبر به عما كان قبله {ولا من خلفه} من جهة العلم الباطن مثل علم ما لم يشتهر من الكائن والآتي سواء كان حكماً أو خبراً لأنه في غاية الحقية والصدق، والحاصل أنه لا يأتيه من جهة من الجهات، لأن ما قدام اوضح ما يكون، وما خلف أخفى ما يكون، فما بين ذلك من باب الأولى، فالعبارة كناية عن ذلك لأن صفة الله لا وراء لها ولا أمام على الحقيقة، ومثل ذلك ليس وراء الله مرمى، ولا دون الله منتهى، ونحوه مما تفهم العرب ومن علم لسانها

İzzet manalarından biri de, dizilişinin sağlamlığı, nazmının mükemmelliği ve manalarının yüceliği sayesinde herhangi bir tahrifatın kendisine ulaşmasından korunmuş olması olduğundan, bunu şu sözüyle beyan etti: { لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ } “Ona batıl yaklaşamaz”, yani apaçık batıl olan bir şey baskın gelerek ona veya ondan bir parçaya apaçık batıl şeklinde sirayet edemez. Burada kastedilen şey genelin nefyedilmesi değil nefiyin genelleştirilmesi olduğundan cer harfini dahil ederek şöyle buyurdu: { مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ } “önünden”, yani kendisinden önceki olaylara dair verdiği haberler gibi zahir cihetinden; { وَلَا مِنْ خَلْفِهِ } “ne de ardından”, ister hüküm ister haber olsun son derece hak ve doğru olması sebebiyle, vuku bulmuş ve gelecek olan bilinmeyen şeylerin bilgisi gibi batın ilmi cihetinden. Hâsılı kelam, ona hiçbir yönden [batıl] gelemez; çünkü ön taraf olabildiğince açık, arka taraf ise olabildiğince gizlidir. İkisinin arası ise evleviyetle böyledir. Bu ifade bundan kinayedir; zira hakikatte Allah'ın sıfatının arkası veya önü yoktur. Tıpkı “Allah'ın ötesinde bir hedef yoktur” veya “Allah'tan başka bir nihayet yoktur” ifadeleri gibi, Arapların ve onların dilini bilenlerin

المراد به دون لبس، ثم علل ذلك بقوله: {تنزيل} أي بحسب التدريج لأجل المصالح {من حكيم} بالغ الحكمة فهو يضع كل شيء منه في أتم محاله في وقت النزول وسياق النظم {حميد *} أي بالغ الإحاطة بأوصاف الكمال من الحكمة وغيرها والتنزه والتطهر والتقدس عن كل شائبة نقص، يحمده كل خلق بلسان حاله إن لم يحمده بلسان قاله، بما ظهر عليه من نقصه أو كماله، والخبر محذوف تقديره: خاسرون لا محالة لأنهم لا يقدرون على شيء مما يوجهونه إليه من الطعن لأنهم عجزة ضعفاء صغرة كما قال المعري:

hiçbir şüpheye düşmeden kastedilen manayı anladıkları türdendir. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: { تَنْزِيلٌ } “indirilmedir”, yani maslahatlara binaen peyderpey indirilmedir; { مِنْ حَكِيمٍ } “hüküm ve hikmet sahibi olan”, hikmeti kemale ermiş; iniş vaktinde ve nazmın bağlamında her şeyi en mükemmel yerine koyan; { حَمِيدٍ } “övgüye layık olandan”, hikmet ve diğer kemal sıfatlarını bütünüyle kuşatmış, her türlü noksanlıktan münezzeh, pâk ve mukaddes olan; noksanlığı veya kemaliyle üzerinde beliren şeyler sebebiyle, diliyle övmese bile her mahlukatın hal diliyle kendisini övdüğü [Zât'tan indirilmedir]. Cümlenin haberi mahzuftur, takdiri şöyledir: “Onlar mutlaka hüsrana uğrayacaklardır”; çünkü aciz, zayıf ve hakir oldukları için ona yönelttikleri hiçbir itirazı gerçekleştirmeye güç yetiremezler. Nitekim el-Maarrî şöyle demiştir:

أرى الجوزاء تكبر أن تصادا ... فعاند من تطيق له عنادا

“Görüyorum ki Cevzâ yıldızı avlanmaktan çok yücedir... Güç yetirebildiğine inat göster göstereceksen.”

وحذف الخبر أهول لتذهب النفس كل مذهب.

Zihnin her türlü [korkunç] ihtimale yönelmesi için haberin hazfedilmesi daha dehşet vericidir.

ولما وصف الذكر بأنه لا يصح ولا يتصور أن يلحقه نقص، فبطل قولهم {لا تسمعوا لهذا القرآن والغوا فيه} ونحوه مما مضى وحصل الأمن منه، أتبعه التسلية مما يلحق به من الغم ليقع الصبر على جميع أقوالهم فقال: {ما يقال لك} أي يبرز إلى الوجود قوله سواء كان في ماضي الزمان أو حاضره آو آتيه من شيء من الكفار أو غيرهم يحصل به ضيق صدر أو تشويش فكر من قولهم {قلوبنا في أكنة مما تدعونا إليه} إلى آخره. وغير ذلك مما تقدم أنهم قالوه له

Zikri, kendisine bir noksanlığın arız olmasının sahih ve tasavvur edilemez olduğu vasfıyla nitelendirip onların { لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ } “Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onda gürültü yapın” sözleri ve daha önce geçen benzerleri batıl kılınarak bundan yana güven hasıl olunca; bütün sözlerine karşı sabır gösterebilsin diye kendisine isabet eden kederden ötürü teselli vererek şöyle buyurdu: { مَا يُقَالُ لَكَ } “Sana söylenmemektedir”, yani gerek geçmiş zamanda gerek şimdiki zamanda gerekse gelecekte kâfirlerden veya başkalarından sadır olup da göğüs darlığına veya zihin karışıklığına yol açan { قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ } “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir” sözünden sonuna kadar ve daha önce ona söyledikleri

متعنتين به {إلا ما} أي شيء {قد قيل} أي حصل قوله على ذلك الوجه {للرسل} وأن لم يقل لكل واحد منهم فإنه قيل للمجموع، ونبه على أن ذلك ليس لمستغرق للزمان بل تارة وتارة بإدخال الجار في قوله: {من قبلك} ولما حصل بهذا الكلام ما أريد من التأسية، فكان موضع التوقع لهم أن يحل بهم ما حل بالأمم قبلهم من عذاب الاستئصال، وكان ﷺ شديد الشفقة عليهم والمحبة لصلاحهم، سكن سبحانه روعه بالإعلام بأن رحمته سبقت غضبه فقال مخوفاً مرجياً لأجل إنكار المنكرين: {إن} وأشار إلى مزيد رفعته بذكر صفة الإحسان وإفراد الضمير فقال: {ربك} أي المحسن إليك بارسالك وإنزال كتابه إليك، ومن أكرم بمثل هذا لا ينبغي له أن يحزن لشيء يعرض {لذو مغفرة} أي عظيمة جداً في نفسها وزمانها ومكانها لمن يشاء منهم، فلا يقطع لأحد بشقاء.

inat dolu diğer şeylerden hiçbiri; { إِلَّا مَا } “başkası”, yani herhangi bir şey; { قَدْ قِيلَ } “kesinlikle söylenmiş olandan”, yani bu şekilde söylenmiş olandan; { لِلرُّسُلِ } “elçilere”, her birine söylenmemiş olsa bile peygamberler topluluğuna söylenmiştir. { مِنْ قَبْلِكَ } “senden önceki” ifadesinde cer harfini dahil ederek bunun bütün zamanı kaplamadığını, bilakis ara sıra vuku bulduğunu bildirdi. Bu kelam ile teselli etme maksadı hasıl olup onlar hakkında beklenen şey kendilerinden önceki ümmetlerin başına gelen kök kazıyıcı azabın gelmesi olunca ve sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara karşı son derece şefkatli ve ıslah olmalarına pek düşkün bulunduğundan; Allah Teâlâ rahmetinin gazabının önüne geçtiğini bildirerek onun endişesini teskin etti ve inkârcıların inkârı sebebiyle hem korkutup hem ümit vererek şöyle buyurdu: { إِنَّ } “Şüphesiz”; ihsan sıfatını zikredip zamiri tekil getirerek yüceliğinin ziyadeliğine işaretle şöyle buyurdu: { رَبَّكَ } “senin Rabbin”, yani seni elçi göndermek ve sana Kitabını indirmek suretiyle sana ihsanda bulunan [Rabbin]; böyle bir ikrama nail olan kimsenin başına gelen herhangi bir şeyden ötürü üzülmemesi gerekir; { لَذُو مَغْفِرَةٍ } “mutlaka mağfiret sahibidir”, yani onlardan dilediği kimse için bizzat kendisinde, zamanında ve mekânında pek büyük bir bağışlama sahibidir; dolayısıyla hiç kimse hakkında kesin olarak bedbahtlık hükmü verilmez.

ولما رغبهم باتصافه بالمغفرة، رهبهم باتصافه بالانتقام، وأكد باعادة «ذو» والواو فقال: {وذو عقاب} والختم بما رويه الميم مع تقديم الاسم الميمي في التي قبلها دال للأشعري الذي قال بأن الفواصل غير مراعية في الكتاب العزيز، وإنما المعول عليه المعاني لا غير، والمعنى هنا على إيلام من كانوا يؤلمون أولياءه باللغو عند

Onları mağfiret sıfatıyla rağbet ettirince, intikam sıfatıyla da korkuttu; “zû” kelimesini ve vav harfini tekrarlayarak pekiştirip şöyle buyurdu: { وَذُو عِقَابٍ } “ve azap sahibidir”. Önceki ayette mim ile başlayan ismin öne alınmasıyla birlikte sonunun mim harfiyle bitmesi; Kur'an-ı Kerim'de fasılaların gözetilmediğini, asıl itibar edilenin yalnızca manalar olduğunu söyleyen Eş'arî için bir delildir. Buradaki mana,

التلاوة الدالة على غاية العناد، فلذلك قدم حكيم، ولم يقل شديد، وقال: {أليم *} أي كذلك، فلا يقطع لأحد نجاة إلا من أخبر هو سبحانه بإشقائه أو إنجائه، وقد تقدم فعله لكل من الأمرين أنجى ناساً وغفر لهم كقوم يونس ﵊، وعاقب آخرين، وسيفعل في قومك من كل من الأمرين ما هو الأليق بالرحمة بإرسالك، كما أشار إليه ابتداؤه بالمغفرة، فالآية نحو: إن ربك لذو مغفرة للناس على ظلمهم، ولعله لم يصرح هنا تعظيماً للقرآن الذي الكلام بسببه.

son derece inatçılığı gösteren tilavet esnasındaki gürültüleriyle O'nun dostlarını inciten kimseleri elem verici şekilde cezalandırmaktır. Bu sebeple “şedîd” (şiddetli) demeyip “hakîm”i öne aldı ve şöyle buyurdu: { أَلِيمٍ } “can yakıcı”, yani aynı şekilde; dolayısıyla bizzat Allah Teâlâ'nın bedbaht olduğunu veya kurtulduğunu bildirdiği kimseler müstesna, hiç kimse için kesin olarak kurtuluş hükmü verilemez. Her iki durumu da daha önce gerçekleştirmiş; Yûnus aleyhisselâm'ın kavmi gibi bir kısım insanı kurtarıp bağışlamış, diğerlerini ise cezalandırmıştır. Mağfiret ile başlamasının işaret ettiği üzere, senin kavminde de senin peygamber olarak gönderilmen sebebiyle rahmete en uygun olan şekilde her iki durumu tatbik edecektir. Nitekim ayet: “Şüphesiz Rabbin, zulümlerine rağmen insanlar için mağfiret sahibidir” ayeti gibidir. Sözün sebebi olan Kur'an'ı tazim maksadıyla burada açıkça zikretmemiş olabilir.

ولما افتتحت السورة بأنه أنزل على أحسن الوجوه وأجملها وأعلاها وأبينها وأكملها من التفصيل، والجمع والبيان بهذا اللسان العظيم الشأن، فقالوا فيه ما وقعت هذه التسلية لأجله من قولهم {فلوبنا في أكنة} إلى آخره، وكان ربما قال قائل؛ لو كان بلسان غير العرب، وأعطى هذا النبي فهمه والقدرة وعلى تبيينه لكان أقوى في الإعجاز وأجدر بالاتباع، أخبر أن الأمر ليس كذلك، لأنهم لم يقولوا: هذا الشك حصل لهم في أمره، بل عناداً، والمعاند لا يرده شيء، فقال على سبيل التأكيد، معلماً بأن الأمر على غير ما ظنه هذا الظان، وقال الأصبهاني: إنه جواب عن قولهم {وقالوا قلوبنا في أكنه} . والأحسن عندي

Sure, bu şanı yüce lisan ile tafsilat, cem ve beyan bakımından en güzel, en latif, en yüce, en açık ve en mükemmel şekilde indirildiği beyanıyla başlayınca, onlar bu tesellinin sebebi olan { قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ } “Kalplerimiz örtüler içindedir” ve devamındaki sözleri söylediler. Belki birisi: “Eğer Arapça dışındaki bir dille olsaydı ve bu Peygamber'e onun anlayışı ile açıklama kudreti verilseydi, mucize olması bakımından daha güçlü ve tabi olunmaya daha layık olurdu” diyebilirdi. Allah Teâlâ durumun böyle olmadığını bildirdi; çünkü onlar bu sözü bu konuda bir şüpheye düştükleri için değil inatlarından ötürü söylemişlerdi, inatçı kimseyi ise hiçbir şey vazgeçiremez. Durumun bu zanda bulunan kimsenin zannettiği gibi olmadığını bildirerek tekit yoluyla şöyle buyurdu. İsfehânî şöyle demiştir: “Bu, onların { وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ } ‘Ve dediler ki: Kalplerimiz örtüler içindedir’ sözlerine bir cevaptır.” Bana göre daha güzel olanı ise,

أن يكون عطفاً على {فصلت آياته قرآناً عربياً} وبناه للمفعول لأنه بلسانهم فلم يحتج إلى تعيين المفصل، فيكون التقدير: فقد جعلناه عربياً معجزاً، وهم أهل العلم باللسان، فأعرضوا عنه وقالوا فيه ما تقدم، ولفت القول عن وصف الإحسان الذي اقتضى أن يكون عربياً إلى مظهر العظمة الذي هو محط إظهار الاقتدار وإنفاذ الكلمة {ولو جعلناه} أي هذا الذكر بما لنا من العظمة والقدرة {قرآناً} أي على ما هو عليه من الجمع {أعجمياً} أي لا يفصح وهو مع ذلك على وجه يناسب عظمتنا ليشهد كل أحد أنه معجز للعجم كما أن معجز للعرب وأعطيناك فهمه والقدرة على إفهامهم إياه {لقالوا} أي هؤلاء المتعنتون فيه كما يقولون في هذا بغياً وتعنتاً: {لولا} أي هلا ولم لا {فصلت آياته} أي بينت على طريقة نفهمها بلا كلفة ولا مبين، حال كونه قرآناً عربياً كما قدمنا أول السورة.

{ فُصِّلَتْ آيَاتُهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا } “Ayetleri açıkça ortaya konmuş Arapça bir Kur'an” ifadesine matuf olmasıdır. Kendi lisanlarıyla olduğundan tafsil edeni tayin etmeye ihtiyaç kalmadığı için meçhul sıyga ile yapılmıştır. Buna göre takdir şöyledir: “Biz onu mucizevi bir Arapça kıldık; onlar ise dil ehli oldukları halde ondan yüz çevirdiler ve onun hakkında daha önce geçen sözleri söylediler.” Sözü, Arapça olmasını iktiza eden ihsan vasfından, kudretin ortaya konulması ve hükmün icra edilmesinin mahalli olan azamet makamına çevirerek şöyle buyurdu: { وَلَوْ جَعَلْنَاهُ } “Eğer biz onu kılsaydık”, yani bu zikri azamet ve kudretimizle [kılsaydık]; { قُرْآنًا } “bir Kur'an”, yani cem edici niteliği üzere; { أَعْجَمِيًّا } “yabancı dilde”, yani açıkça anlaşılmayan, bununla birlikte azametimize yakışır bir tarzda olup tıpkı Araplara mucize olduğu gibi yabancılara da mucize olduğuna herkesin şahitlik edeceği bir tarzda ve sana da onun anlayışını ve onlara anlatma kudretini verseydik; { لَقَالُوا } “elbette derlerdi”, yani haddi aşarak ve inatlaşarak bunda kusur arayan şu kimseler tıpkı bunda söyledikleri gibi şöyle derlerdi: { لَوْلَا } “Neden ... olmasaydı ya?”, yani niçin ve neden; { فُصِّلَتْ آيَاتُهُ } “ayetleri genişçe açıklanmadı?”, surenin başında arz ettiğimiz gibi Arapça bir Kur'an halinde hiçbir külfet ve açıklayana ihtiyaç duymaksızın anlayacağımız bir yöntemle beyan edilmedi?

ولما تبين بشاهد الوجود أنهم قالوا في العربي الصرف وبشهادة

Mevcudatın şahitliğiyle ve Hakîm ve Vedûd olan Zât'ın şahitliğiyle

الحكيم الودود، وأنهم يقولون في الأعجمي الصرف، لم يبق إلا المختلط منهما المنقسم إليهما، فقال مستأنفاً منكراً عليهم للعلم بأن ذلك منهم مجرد لدد لا طلباً للوقوف على سبيل الرشد: {أعجمي} أي أمطلوبكم أو مطلوبنا - على قراءة الخبر من غير استفهام - أعجمي {وعربي} مفصل باللسانين، والأعجمي كما قاله الرازي في اللوامع: الذي لا يفصح ولو كان عربياً والعجمي من العجم ولو تفاصح بالعربية.

saf Arapça hakkında söyledikleri gibi saf yabancı dilde olan hakkında da [aynı inatla] konuşacakları ortaya çıkınca, geriye sadece her iki dile ayrılan karma şekli kaldı. Bunun üzerine onların bu tutumunun doğru yolu bulma arayışı değil, sırf bir inatlaşma olduğunu bildiği için istinaf yoluyla ve onları kınayarak şöyle buyurdu: { أَأَعْجَمِيٌّ } “Yabancı dilde bir söz mü”, yani istifhamsız haber kıraatine göre matlubunuz veya matlubumuz yabancı dilde; { وَعَرَبِيٌّ } “ve Arapça mı?”, iki dille açıklanmış olarak [mı olmalıydı]? Râzî'nin el-Levâmi' adlı eserinde belirttiği gibi; el-A'cemî (الأعجمي), Arap olsa bile açık konuşamayan kimsedir; el-Acemî (العجمي) ise Arapça'yı fasih konuşsa dahi Arap olmayan kimsedir.

ولما كان من الجائز أن يقولوا: نعم، ذلك مطلوبنا، وكان نزولاً من الرتبة العليا إلى ما دونها مع أنه لا يجيب إلى المقترحات إلا مريد للعذاب، او عاجز عن إنفاذ ما نريد، بين أن مراده نافذ من غير هذا فقال: {قل هو} أي هذا القرآن على ما هو عليه من العلو الذي لا يمكن أن يكون شيء يناظره {للذين آمنوا} أي أردنا وقوع الإيمان منهم {هدى} بيان لكل مطلوب {وشفاء} لما في صدروهم من داء الكفر والهواء والإفك فآذانهم به سميعة وقلوبهم له واعية وهو لهم بصائر قال القشيري فهو شفاء للعلماء حيث استراحوا عن كد الفكرة وتحير الخواطر وشفاء لضيق صدور المريدين بما فيه من التنعيم بقراءته والتلذذ بالتفكر فيه، ولقلوب المحبين من لواعج

Onların: “Evet, matlubumuz budur” demeleri muhtemel olduğundan ve teklif edilen her şeye ancak azabı murat eden yahut dilediğini icra etmekten aciz olan kimse icabet edeceği halde, bu durum yüce mertebeden daha aşağısına inmek anlamına geleceğinden; O'nun muradının bunlara gerek kalmaksızın nafiz olduğunu beyan etmek üzere şöyle buyurdu: { قُلْ هُوَ } “De ki: O”, yani bu Kur'an, hiçbir şeyin kendisine denk olamayacağı yüceliği üzere; { لِلَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenler için”, yani kendilerinden imanın sadır olmasını irade ettiğimiz kimseler için; { هُدًى } “bir hidayettir”, her aranan şey için bir açıklamadır; { وَشِفَاءٌ } “ve bir şifadır”, kalplerinde bulunan küfür, heva ve iftira hastalığına karşı [şifadır]. Dolayısıyla kulakları onunla işitir, kalpleri onu kavrar ve o kendileri için basiretler olur. Kuşeyrî şöyle demiştir: “O, fikir yorgunluğundan ve vesveselerin şaşkınlığından kurtuldukları için âlimlere bir şifadır; onu okumanın nimeti ve üzerinde tefekkür etmenin lezzeti bulunduğu için müridlerin göğüs darlıklarına bir şifadır; latif vaatler içerdiği için sevenlerin kalplerine ayrılık

الاشتياق بما فيه من لطائف المواعيد، ولقلوب العارفين بما يتوالى عليها من أنوار التحقيق وآثار خطاب الرب العزيز {والذين لا يؤمنون} أي أردنا أنه لا يتجدد منهم إيمان {في آذانهم وقر} أي ثقل مذهب للسمع مصم، فهم لذلك لا يسمعون سماعاً ينفعهم لأنهم بادروا إلى رده أول ما سمعوه وتكبروا عليه فصاروا لا يقدرون على تأمله فهزهم الكسل وأصمهم الفشل فعز عليهم فهمه {وهو عليهم} أي خاصة {عمى} مستعلٍ على أبصارهم وبصائرهم لازم لهم، فهم لا يعونه حق الوعي، ولا يبصرون الداعي به حق الإبصار، فلهم به ضلال وداء، فلذلك قالوا {ومن بيننا وبينك حجاب} وذلك لما يحصل لهم من الشبه التي هيئت قلوبهم لقبولها، أو يتمادى بهم في الأوهام التي لا يألفون سوى فروعها وأصولها، فقد بان لأن سبب الوقر في آذانهم الحكم بعدم إيمانهم للحكم بإشقائهم، فالآية من الاحتباك: ذكر الهدى والشفاء اولاً دليلاً على الضلال والداء ثانياً، والوقر والعمى ثانياً دليلاً على السمع والبصائر أولاً، وسر ذلك أنه ذكر أمدح صفات المؤمنين وأذم صفات الكافرين، لأنه لا أحقر من أصم أعمى.

acısından yana bir şifadır; üzerlerine peş peşe gelen tahkik nurları ve Azîz olan Rabbin hitabının izleri sebebiyle de ariflerin kalplerine bir şifadır.” { وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “İnanmayanlara gelince”, yani kendilerinden yeni bir imanın meydana gelmemesini murat ettiğimiz kimseler; { فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ } “onların kulaklarında bir ağırlık vardır”, yani işitmeyi gideren sağırlaştırıcı bir ağırlık vardır. Bu sebeple kendilerine fayda verecek bir işitmeyle işitmezler; çünkü ilk duyduklarında onu hemen reddetmeye koşmuş ve ona karşı kibirlenmişlerdir; neticede onu tefekkür etmeye güç yetiremez hale gelmişler, tembellik onları sarsmış, başarısızlık onları sağırlaştırmış ve onu anlamak kendilerine zor gelmiştir. { وَهُوَ عَلَيْهِمْ } “ve o kendilerine”, yani özellikle onlara; { عَمًى } “bir körlüktür”, gözlerini ve basiretlerini kaplayan, kendilerinden ayrılmayan bir körlüktür. Bu yüzden onu hakkıyla kavrayamazlar ve onunla davet edeni hakkıyla göremezler; böylece o onlar için bir sapıklık ve hastalıktır. İşte bu sebeple { وَمِنْ بَيْنِنَا وَبَيْنِكَ حِجَابٌ } “Bizimle senin aranda bir perde vardır” demişlerdir. Bu da kalplerinin kabule hazır kılındığı şüpheler yahut sadece furû ve usulüne alışık oldukları vehimler içinde sürüklenip gitmeleri sebebiyledir. Böylece kulaklarındaki ağırlığın sebebinin, bedbaht kılınmalarına hükmedildiği için iman etmeyeceklerine dair verilen hüküm olduğu anlaşılmıştır. Ayette ihtibak sanatı vardır: Birincide hidayet ve şifanın zikredilmesi ikincideki sapıklık ve hastalığa delildir; ikincide ağırlık ve körlüğün zikredilmesi ise birincideki işitme ve basiretlere delildir. Bunun sırrı şudur: Müminlerin en övgüye layık sıfatlarını, kâfirlerin ise en yergiye layık sıfatlarını zikretmiştir; çünkü sağır ve kör bir kimseden daha hakiri yoktur.

ولما بان بهذا بعدهم عن عليائه وطردهم عن فنائه قال: {أولئك} أي البعداء البغضاء مثالهم مثال من {ينادون} أي يناديهم من يريد نداءهم غير الله {من مكان بعيد *} فهم بحيث لا يتأبى سماعهم، وأما الأولون فهم ينادون بما هيئوا له من القبول من مكان قريب، فهذه هي القدرة الباهرة، وذلك أن شيئاً واحداً يكون لناس في غاية القرب ولناس معهم في مكانهم في أنهى البعد.

Bununla onların O'nun yüce katından uzaklaştırıldıkları ve huzurundan kovuldukları ortaya çıkınca şöyle buyurdu: { أُولَئِكَ } “İşte onlar”, yani bu uzak ve nefret edilen kimselerin misali; { يُنَادَوْنَ } “kendilerine seslenilen kimselerin misalidir”, yani Allah'tan başka kendilerine seslenmek isteyenin çağırdığı kimselerin misali; { مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ } “uzak bir yerden”, dolayısıyla onlar işitmekten kaçınamayacak bir durumdadırlar. Birincilere gelince, kabul etmeye hazır kılındıkları şey sebebiyle onlara yakın bir yerden seslenilmektedir. İşte apaçık kudret budur: Tek bir şey bir topluluk için son derece yakınken, aynı mekânda onlarla beraber olan başka bir topluluk için son derece uzak olabilmektedir.

ولما كان التقدير: فلقد آتيناك الكتاب على هذه الصفة من العظمة، فاختلفت فيه أمتك على ما أعلمناك به أول البقرة من انقسام الناس فعاقبنا الذين تكبروا عليه أن ختمنا على مشاعرهم، عطف عليه مسلياً قوله مؤكداً لمن يقول من أهل الكتاب إضلالاً: لو كان نبياً ما اختلف الناس عليه ونحو ذلك مما يلبس به: {ولقد آتينا} أي على ما لنا من العظمة {موسى الكتاب} أي الجامع لما فيه هداهم {فاختلف} أي وقع الاختلاف {فيه} أي من أمته كما وقع في هذا الكتاب لأن الله تعالى خلق الخلق للاختلاف مع ما ركب فيهم من العقول الداعية إلى الإنفاق {ولولا كلمة} أي إرادة {سبقت} في الأزل، ولفت القول إلى صفة الإحسان ترضية بالقدر

Takdir: “Andolsun ki biz sana Kitab'ı bu azamet vasfıyla verdik de Bakara Suresi'nin başında insanların kısımlarını sana bildirdiğimiz üzere ümmetin onun hakkında ihtilafa düştü; biz de ona karşı kibirlenenleri idrak melekelerini mühürlemekle cezalandırdık” şeklinde olunca, Ehl-i Kitap'tan saptırmak amacıyla: “Eğer peygamber olsaydı insanlar onun hakkında ihtilafa düşmezdi” ve benzeri kafa karıştırıcı sözler söyleyen kimselere karşı teselli verip pekiştirerek bunu şu sözüne atfetti: { وَلَقَدْ آتَيْنَا } “Andolsun ki biz verdik”, azametimizle; { مُوسَى الْكِتَابَ } “Musa'ya Kitab'ı”, yani hidayetlerini içeren [Kitab'ı]; { فَاخْتُلِفَ فِيهِ } “fakat onda da ayrılığa düşüldü”, tıpkı bu Kitap'ta vuku bulduğu gibi onun ümmetinden de ihtilaf meydana geldi; zira Allah Teâlâ mahlukatı, içlerine ittifakı gerektiren akıllar yerleştirmekle birlikte ihtilaf etmeleri üzerine yaratmıştır. { وَلَوْلَا كَلِمَةٌ } “Eğer bir söz olmasaydı”, yani bir irade; { سَبَقَتْ } “geçmiş olan”, ezelde; kadere rıza göstermek

وتسلية، وزاد ذلك بإفراده بالإضافة فقال: {من ربك} أي المحسن إليك بتوفيق الصالح لاتباعك وخذلان الطالح بالطرد عنك لإراحتك منه من غير ضرر لدينك وبإهمال كل إلى أجل معلوم ثم إمهال الكل إلى يوم الفصل الأعظم من غير استئصال بعذاب كما صنعنا بغيرهم من الأمم {لقضي} أي وقع القضاء الفيصل {بينهم} المختلفين بإنصاف المظلوم من ظالمه الآن. ولما علم بهذا وغيره أن يوم القيامة قد قدره وجعله موعداً من لا يبدل القول لديه، فاتضح أنه لا بد منه ولا محيد عنه وهو يجادلون فيه، قال مؤكداً: {إنهم لفي شك} أي محيط بهم {منه} أي القضاء يوم الفصل {مريب *} أي موقع في الريب وهو التهمة والاضطراب بحيث لا يقدرون على التخلص من دائرته أصلاً.

ve teselli bulmak için sözü ihsan sıfatına çevirdi ve izafeti tekil getirerek bunu artırıp şöyle buyurdu: { مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden”, yani dinine hiçbir zarar gelmeksizin ondan kurtulup rahatlaman için salih kimseyi sana uymaya muvaffak kılmak ve kötü kimseyi senden uzaklaştırarak yardımsız bırakmak suretiyle; her birini belirlenmiş bir ecele kadar erteleyip sonra diğer ümmetlere yaptığımız gibi kök kazıyıcı bir azapla helak etmeksizin hepsine o en büyük fasıl gününe kadar mühlet vermek suretiyle sana ihsanda bulunan [Rabbinden bir söz olmasaydı]; { لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } “aralarında mutlaka hüküm verilirdi”, yani mazlumun hakkı zalimden derhal alınarak bu ihtilaf edenler arasında kesin hüküm verilmiş olurdu. Bununla ve diğer delillerle kıyamet gününü katında söz değiştirilmeyen Zât'ın takdir edip bir buluşma vakti kıldığı bilinince, onun mutlaka vuku bulacağı ve ondan kaçış olmadığı apaçık ortaya çıktı; onlar ise onun hakkında tartışmaktadırlar. Pekiştirerek şöyle buyurdu: { وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ } “Şüphesiz onlar bir şüphe içindedirler”, kendilerini kuşatan bir şüphe; { مِنْهُ } “ondan”, yani fasıl günündeki hükümden; { مُرِيبٍ } “derin bir [şüphe]”, yani töhmet ve ıstıraba düşüren, dairesinden hiçbir şekilde kurtulamayacakları bir şüphe içindedirler.

ولما تقرر بما مضى أن المطيع ناجٍ، وتحرر أن العاصي هالك كانت النتيجة من غير تردد: {من عمل صالحاً} كائناً من كان من ذكر أو أنثى {فلنفسه} أي فنفع عمله لها ببركتها به لا يتعداها، والنفس فقيرة إلى التزكية بالأعمال الصالحة لأنها محل النقائص، فلذا عبر بها، وكان قياس العبارة في جانب الصلاح. «ومن عمل سيئاً» فأفاد العدول إلى ما عبر به مع ذكر العمل أولاً الذي مبناه العلم إن الصالح تتوقف صحته على نيته، وأن السيء يؤاخذ به عامله في الجملة من الله أو الناس ولو وقع خطأ فلذا قال: {ومن أساء}

Geçen beyanlarla itaat edenin kurtulduğu kesinleşip isyan edenin de helak olduğu sabit olunca, tereddütsüz şu netice hasıl oldu: { مَنْ عَمِلَ صَالِحًا } “Kim salih bir amel işlerse”, erkek veya kadın kim olursa olsun; { فَلِنَفْسِهِ } “kendisi içindir”, yani amelinin faydası o amelin bereketiyle bizzat kendisinedir, başkasına geçmez. Nefis noksanlıkların mahalli olduğu için salih amellerle arınmaya muhtaçtır, bu yüzden nefis ile ifade etti. İyilik tarafındaki ifadenin kıyası “Kim de kötü amel işlerse” şeklinde olmalıydı. Temeli ilim olan amelin ilk olarak zikredilmesiyle birlikte bu lafza dönülmesi şu faydayı sağladı: Salih amelin sahih olması niyetine bağlıdır; kötü amelden ise hataen vuku bulsa bile onu işleyen kimse gerek Allah gerekse insanlar katında mutlak olarak sorumlu tutulur. Bu sebeple şöyle buyurdu: { وَمَنْ أَسَاءَ } “Kim de kötülük yaparsa”,

أي في عمله {فعليها} أي على نفسه خاصة ليس على غيره منه شيء.

yani amelinde [kötülük yaparsa]; { فَعَلَيْهَا } “kendi aleyhinedir”, yani sadece kendi nefsinin aleyhinedir, ondan başkasına hiçbir sorumluluk yüklenmez.

ولما كان لمقصد السورة نظر كبير إلى الرحمة، كرر سبحانه وصف الربوبية فيها كثيراً، فقال عاطفاً على ما تقديره: فما ربك بتارك جزاء أحد أصلا خيراً كان أو شراً: {وما ربك} أي المحسن إليك بإرسالك لتتميم مكارم الأخلاق. ولما كان لا يصح أصلاً ولا يتصور أن ينسب إليه سبحانه ظلم، عبر للدلالة على ذلك بنكرة في سياق النفي دالة على النسبة مقرونة بالجار فقال: {بظلام} أي بذم ظلم {للعبيد *} أي الجنس فلا يتصور أن يقع منه ظلم لأحد أصلاً لأن له الغنى المطلق والحكمة البالغة، وعبر ب «عبيد» دون عباد لأنه موضع إشفاق وإعلام بضعف وعدم قدرة على انتصار وعناد يدل على طاعة وعدم حقارة بل إكرام هذا أغلب الاستعمال، ولعل حكمة التعبير بصيغة المبالغة الإشارة إلى أنه لو ترك الحكم والأخذ للمظلوم من الظالم، لكان بليغ الظلم من جهة ترك الحكمة التي هي وضع الأشياء في أتقن محالها ثم من جهة وضع الشيء وهو العفو عن المسيء وترك الانتصار للمظلوم في غير موضعه، ومن جهة التسوية بين المحسن والمسيء، وذلك أشد في تهديد الظالم لأن الحكيم لا يخالف الحكمة فكيف إذا كانت المخالفة في غاية البعد عنها - هذا مع أن التعبير بها لا يضر

Surenin maksadı büyük ölçüde rahmete baktığından, Cenâb-ı Hak surede rububiyet vasfını çokça tekrarladı ve takdiri: “Rabbin ister hayır ister şer olsun hiç kimsenin cezasını asla karşılıksız bırakacak değildir” şeklinde olan cümleye atfederek şöyle buyurdu: { وَمَا رَبُّكَ } “Rabbin değildir”, güzel ahlakı tamamlamak üzere seni elçi olarak göndermek suretiyle sana ihsanda bulunan [Rabbin]. Allah Teâlâ'ya zulüm isnat edilmesi asla sahih ve tasavvur olunamaz bir şey olduğundan, buna delalet etmek üzere cer harfiyle birlikte nispet ifade eden ve nefiy bağlamında gelen belirsiz (nekre) bir lafızla şöyle buyurdu: { بِظَلَّامٍ } “zulmedici”, yani zulümle vasıflanıcı; { لِلْعَبِيدِ } “kullara”, yani kullar cinsine; dolayısıyla O'ndan hiç kimseye asla bir zulüm sadır olması tasavvur edilemez; çünkü mutlak zenginlik ve sonsuz hikmet O'nundur. “İbâd” yerine “abîd” lafzıyla ifade etti; zira bu makam şefkat gösterme, zayıflığı, intikam almaya güç yetiremeyişi bildirme makamıdır; [aynı zamanda] itaate ve hakirliğin bulunmayışına, bilakis ikrama delalet eder, galip kullanım da bu yöndedir. Mübalağa sıygasıyla ifade edilmesinin hikmeti muhtemelen şuna işaret etmektir: Eğer hükmü ve mazlumun hakkını zalimden almayı terk etseydi, şeyleri en muhkem yerlerine koymaktan ibaret olan hikmeti terk etmek, ardından kötülük yapanı affedip mazluma yardım etmeyi bırakmak suretiyle bir şeyi yerli yerine koymamak ve iyi ile kötüyü bir tutmak bakımından son derece büyük bir zulüm olurdu. Bu da zalim için daha şiddetli bir tehdittir; zira Hakîm olan Zât hikmete aykırı davranmaz, nerede kaldı ki bu aykırılık hikmetten son derece uzak olsun! Bununla birlikte bu kalıpla ifade edilmesi [asıl manaya] zarar vermez;

لأنها موضوعة أيضاً للنسبة إلى أصل المعنى مطلقاً ولأن نفي مطلق الظلم مصرح به في آيات أخرى.

çünkü bu sıyga mutlak olarak asıl manaya nispet için de vaz olunmuştur ve mutlak zulmün nefyedildiği başka ayetlerde de açıkça ifade edilmiştir.

ولما تضمنت الآية السالفة الجزاء على كل جليل وحقير، وقليل وكثير، والبراءة من الظلم، كما قال تعالى {وقضى بينهم بالحق وهم لا يظلمون} {ووفيت كل نفس ما عملت} [آل عمران: ٢٥] {وهو أعلم بما يفعلون} وأشير إلى التوعد بالجزاء في يوم الفصل لأنا نشاهد أكثر الخلق يموت من غير جزاء، وكان من عادتهم السؤال عن علم ذلك اليوم، وكان ترك الجزاء إنما يكون للعجز، والظلم إنما يكون للجهل، لأنه وضع الأشياء في غير محالها فعل الماشي في الظلام، دل على تعاليه عن كل منهما بتمام العلم المستلزم لشمول القدرة على وجه فيه جوابهم عن السؤال عن علم الوقت الذي تقوم فيه الساعة الذي كان سبباً لنزول هذه الآية - كما ذكره ابن الجوزي - بقوله على سبيل التعليل:

Önceki ayet; Allah Teâlâ'nın: { وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Aralarında hak ile hükmolunur ve onlar zulme uğramazlar”, { وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ } “Her nefse yaptığının karşılığı tastamam verilir” ve { وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ } “O, onların yaptıklarını en iyi bilendir” buyurduğu gibi büyük-küçük, az-çok her şeyin karşılığının verileceğini ve zulümden berî olunduğunu içerince; mahlukatın çoğunun karşılık görmeden öldüğünü müşahede ettiğimiz için fasıl günündeki karşılık vaadine işaret edilince; o günün vaktini sormak da onların adetlerinden olunca; karşılığı terk etmek ancak acizlikten, zulüm ise şeyleri yerli yerine koymamak olup karanlıkta yürüyenin fiili gibi ancak cehaletten kaynaklanınca; İbnü'l-Cevzî'nin belirttiği üzere bu ayetin nüzul sebebi olan kıyametin kopacağı vaktin bilgisine dair sorularına bir cevap barındıracak tarzda, tam kudreti iktiza eden ilmin kemali ile her ikisinden de münezzeh olduğunu ta'lîl yoluyla şu sözüyle delillendirdi:

{إليه} أي إلى المحسن إليك لا إلى غيره {يرد} من كل راد {علم الساعة} أي التي لا ساعة في الحقيقة غيرها، لما لها من الأمور التي لا نسبة لغيرها بها، فهي الحاضرة لذلك في جميع الأذهان، وإنما يكون الجزاء على الإساءة والإحسان فيها حتى يظهر لكل أحد ظهوراً بينا لكل أحد أنه لا ظلم أصلاً، فلا يمكن أن يسأل أحد سواه عنها ويخبر عنها بما يغنى في تعيين وقتها وكيفيتها وصنعتها، وكلما انتقل السائل من مسؤول ألى أعلم منه وجده كالذي قبله حتى يصل الأمر إلى الله تعالى، والعالم منهم هو الذي يقول: الله أعلم، فاستئثاره بعلمها دال على تناهي علمه، وحجبه له عن كل من دونه دال على تمام قدرته، واجتماع الأمرين مستلزم لبعده عن الظلم، وأنه لا يصح اتصافه به، فلا بد من إقامته لها ليوفي كل ذي حق حقه، ويأخذ لكل مظلوم ظلامته غير متعتع.

{ إِلَيْهِ } “Ancak O'na”, yani başkasına değil, sana ihsanda bulunan Zât'a; { يُرَدُّ } “havale edilir”, havale eden herkes tarafından; { عِلْمُ السَّاعَةِ } “kıyametin bilgisi”, başkasıyla kıyaslanamayacak büyüklükteki olayları sebebiyle hakikatte kendisinden başka [gerçek] bir saat bulunmayan o vaktin [bilgisi]. İşte bu sebeple bütün zihinlerde hazır olan odur. Kötülüğe ve iyiliğe verilecek karşılık ancak onda gerçekleşir; ta ki hiç kimseye asla zulmedilmediği herkes için apaçık bir şekilde ortaya çıksın. Dolayısıyla O'ndan başka hiç kimseye ondan sorulamaz ve vaktini, keyfiyetini ve mahiyetini belirlemede yeterli olacak bir bilgi verilemez. Soran kimse, kendisine sorulan her bir şahıstan daha bilgilisine geçtikçe, iş Allah Teâlâ'ya ulaşana kadar onu da önceki gibi [bilgisiz] bulur. Onların âlimi: “Allah en iyisini bilir” diyen kimsedir. Kıyametin ilmini Zâtına has kılması O'nun ilminin nihayetsizliğine, onu Zâtı dışındaki herkesten gizlemesi ise tam kudretine delildir. Bu iki durumun birleşmesi O'nun zulümden uzak olmasını ve zulümle vasıflanmasının sahih olmadığını iktiza eder. Şu halde hak sahibine hakkını tastamam vermek ve mazlumun hakkını zalimden hiçbir tereddüt ve engel olmaksızın almak için onu mutlaka ikame edecektir.

ولما كانوا ينازعون في وقوعها فضلاً عن العلم بها، عدها أمراً محققاً مفروغاً منه وذكر ما يدل على شمول علمه لكل حادث في وقته دليلاً على علمه بما يعين وقت الساعة، وذلك على وجه يدل على قدرته عليها وعلى كل مقدور بما لا نزاع لهم فيه من ثمرات النبات والحيوان التي

Onlar kıyametin bilgisini bir yana bırakıp bizzat vuku bulması hakkında tartıştıklarından, onu gerçekleşmiş ve bitmiş kesin bir iş saydı; kıyamet vaktini tayin eden bilgisine delil olmak üzere vaktinde meydana gelen her hadiseyi ilminin kuşattığına delalet eden hususları zikretti. Bu da bitki ve hayvan ürünlerinden olup hakkında hiçbir tartışmaları bulunmayan hususlarla, onun kıyamete ve takdir edilen her şeye kadir olduğuna delalet edecek bir tarzda gerçekleşti ki bu ürünler

هي خبء في ذوات ما هي خارجة منه، فهي كخروج الناس بعد موتهم من خبء الأرض، فقال مقدماً للرزق على الخلق كما هو الأليق، عطفاً على ما تقديره: فما يعلمها ولا يعلمها إلا هو: {وما تخرج} أي في وقت من الأوقات الماضية والكائنة والآية، فإن «ما» النافية لا تدخل إلا على معناه الحلول، فالمراد مجرد تصوير إن كان زمانه قد مضى أو لم يأت، وأكد النفي بالجار فقال: {من ثمرات} أي صغيرة أو كبيرة صلحة أو فاسدة من الفواكه والحبوب وغيرها؛ والإفراد في قراءة الجماعة للجنس الصالح للقليل والكثير، نبهت قراءة نافع وابن عامر وحفص عن عاصم بالجمع على كثرة الأنواع {من أكمامها} جمع كم وكمامة بالكسر فيهما وهو وعاء الطلع وغطاء النور، وكل ما غطى على وجه الإحاطة شيئاً من شابه أن يخرج فهوكم، ومنه قيل للقلنسوة: كمة، ولكم القميص ونحوه: كم، أي إلا بعلمه {وما تحمل من أنثى} خداجاً أو تماماً، ناقصاً أو تاماً، وكذا النفي باعادة النافي ليشمل كلا على حياله، وعبر ب «لا» لأن الوضع ليس كالحمل يقع في لحظة بل يطول زمان انتظاره فقال: {ولا تضع} حملاً حياً أو ميتاً {إلا} حال كونه ملتبساً {بعلمه} ولا علم

içinden çıktıkları şeylerin bünyesinde saklıdır; dolayısıyla bu, insanların ölümlerinden sonra yerin gizliliğinden çıkmalarına benzer. Rızkı yaratmaya takdim etmenin daha uygun olması sebebiyle, takdiri: “Onu ve vaktini ancak O bilir” şeklinde olan cümleye atfederek şöyle buyurdu: { وَمَا تَخْرُجُ } “Hiçbir şey çıkmaz”, yani geçmiş, şimdiki ve gelecek vakitlerden hiçbirinde; zira nefiy bildiren “mâ”, ancak hazır olma manasına dahil olur. Buradaki maksat, ister zamanı geçmiş ister henüz gelmemiş olsun sadece tasvirdir. Cer harfiyle nefyi tekit ederek şöyle buyurdu: { مِنْ ثَمَرَاتٍ } “meyvelerden”, yani küçük olsun büyük olsun, sağlam olsun çürük olsun meyvelerden, tanelerden ve diğerlerinden; çoğunluğun kıraatindeki tekil lafız azı da çoğu da kapsayan cins içindir; Nâfi', İbn Âmir ve Âsım'dan Hafs'ın çoğul kıraati ise türlerin çokluğuna dikkat çekmiştir; { مِنْ أَكْمَامِهَا } “tomurcuklarından”, her ikisi de esre ile “kimm” ve “kimâme” kelimelerinin çoğuludur; o da hurma çiçeğinin kabuğu ve çiçeğin örtüsüdür. Çıkacak olan bir şeyi kuşatacak şekilde örten her şeye kimm denir; bundan dolayı takkeye “kimme”, gömlek ve benzerinin koluna da “kimm” denilmiştir; yani ancak O'nun ilmiyledir; { وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى } “hiçbir dişi de gebe kalmaz”, ister düşürsün ister tamamlasın, ister eksik ister tam olsun; aynı şekilde nefiy edatının tekrarlanmasıyla her birini ayrı ayrı kapsayacak şekilde nefiy bildirdi. Doğum, gebelik gibi bir anda vuku bulmayıp bekleme süresi uzadığı için “lâ” edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: { وَلَا تَضَعُ } “ve doğurmaz”, canlı veya ölü bir yavru; { إِلَّا } “ancak”, şu halde bulunması müstesnadır; { بِعِلْمِهِ } “O'nun ilmiyle”, O'ndan başka

لأحد غيره بذلك، ومن ادعى علماً به فليخبر بأن ثمرة الحديقة الفلانية والبستان الفلاني والبلد الفلاني تخرج في الوقت الفلاني أو لا تخرج العام شيئاً أصلاً والمرأة الفلانية تحمل في الوقت الفلاني وتضع في وقت كذا أو لا تحمل العام شيئاً، ومن المعلوم أنه لا يحيط بهذا علماً إلا الله ﷾.

hiç kimsenin bu konuda bir ilmi yoktur. Buna dair bir ilmi olduğunu iddia eden kimse, falan bahçenin, falan bostanın ve falan beldenin meyvesinin falan vakitte çıkacağını yahut bu yıl hiçbir şey çıkmayacağını; falan kadının falan vakitte gebe kalıp şu vakitte doğuracağını yahut bu yıl hiçbir şeye gebe kalmayacağını haber versin! Bilinen bir husustur ki bunu ilim bakımından ancak Azîz ve Celîl olan Allah kuşatabilir.

ولما ثبت بهذا علمه صريحاً وقدرته لزوماً وعجز من سواه وجهله، وتقرر بذلك أمر الساعة من أنه قادر عليها بما أقام من الأدلة، وأنه لا بد من كونها لما وعد به من تكوينها لينصف لمظلوم من ظالمه لأنه حكيم ولا يظلم أحداً وإن كانوا في إيجادها ينازعون، ولم ينكرون قال تعالى مصوراً ما تضمنه ما سبق من جهلهم، ومقرراً بعض أحوال القيامة، عاطفاً على أرشد السياق إلى تقديره من نحو: فهو على كل شيء قدير لأنه على كل شيء شهيد وهم بخلاف ذلك، مقرراً قدرته تصريحاً وعجز ما ادعوا من الشركاء: {ويوم يناديهم} أي المشركين بعد بعثهم من القبور، للفصل بينهم في سائر الأمور فيقول المحسن إليك بأنواع الإحسان الذي منه إنصاف المظلوم من ظالمه على سبيل الأمور فيقول المحسن إليك بأنواع الإحسان الذي منه إنصاف المظلوم من ظالمه على سبيل التوبيخ والتقريع والتنديم: {أين شركائي} أي الذين زعمتم أنهم يشفعون لكم في هذا اليوم ويحمونكم من العقاب واللوم، والعامل

Bununla O'nun ilmi açıkça, kudreti zorunlu olarak ve O'nun dışındakilerin acizliği ve cehaleti sabit olunca; ortaya koyduğu delillerle kıyamete kadir olduğu ve Hakîm olup hiç kimseye zulmetmediğinden mazlumun hakkını zalimden almak üzere var edeceğini vadettiği için kıyametin mutlaka vuku bulacağı hususu perçinlenince -her ne kadar onlar kıyametin var edilmesi hususunda tartışıp inkâr etseler de- Allah Teâlâ, onların cehaletinin içerdiği manayı tasvir ederek, kıyamet hallerinin bir kısmını perçinleyerek ve bağlamın takdirine işaret ettiği: “O her şeye şahittir, dolayısıyla her şeye kadirdir; onlar ise bunun aksinedir” gibi bir cümleye atfederek, Zâtının kudretini açıkça ve ortak koştukları varlıkların acizliğini ortaya koyarak şöyle buyurdu: { وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ } “Onlara sesleneceği gün”, yani kabirlerinden diriltildikten sonra bütün işlerde aralarında hüküm vermek üzere müşriklere [sesleneceği gün]. Mazlumun hakkını zalimden almak dahil her türlü ihsanı sana lütfeden Zât, azarlama, kınama ve pişman etme yoluyla şöyle buyurur: { أَيْنَ شُرَكَائِي } “Hani nerede ortaklarım?”, yani bu günde size şefaat edeceklerini, sizi azaptan ve kınanmaktan koruyacaklarını iddia ettiğiniz kimseler? Zarfta amel eden

في الظرف {قالوا} أي المشركون: {آذنّاك} أي اعلمناك سابقاً بألسنة أحوالنا والآن بألسنة مقالنا، وفي كلتا الحالتين أنت سامع لذلك لأنك سامع لكل ما يمكن أن يسمع وإن لم يسمعه غيرك، ولذا عبروا بما منه الإذن {ما منا} وأكدوا النفي بإدخال الحار في المبتدأ المؤخر فقالوا: {من شهيد *} أي حي دائماً حاضر دون غيبة، مطلع على ما يريد من غير خفاء بحيث لا يغيب عن علمه شيء فيخبر بما يخبر به على سبيل القطع والشهادة، فآل الأمر إلى أن المعنى: لا نعلم أي ما كنا نسميهم شركاء لأنه ما منا من هو محيط العلم.

kelimedir; { قَالُوا } “Derler ki”, yani müşrikler; { آذَنَّاكَ } “Sana arz ederiz ki”, yani daha önce hal dillerimizle, şimdi ise söz dillerimizle sana bildirdik. Her iki durumda da sen bunu işitmektesin; çünkü sen, başkası işitmese bile işitilmesi mümkün olan her şeyi işitirsin. Bu sebeple kulak anlamına gelen kökten türeyen kelimeyle ifade ettiler; { مَا مِنَّا } “bizden yoktur”; tehir edilmiş mübtedaya cer harfi dahil ederek nefyi pekiştirip şöyle dediler: { مِنْ شَهِيدٍ } “hiçbir şahit”, yani hiçbir şekilde gaybubet olmaksızın daima diri ve hazır olan, dilediğine gizlilik olmaksızın muttali olup ilminden hiçbir şey kaçmayan, böylece kesinlik ve şahitlik yoluyla haber veren hiçbir şahit yoktur. Neticede mana şu noktaya vardı: Biz [ortak] bilmiyoruz; yani vaktiyle ortak diye isimlendirdiğimiz şeylerin hiçbirini bilmiyoruz; zira bizim aramızda ilmi her şeyi kuşatan hiç kimse yoktur.

ولما قرر جهلهم، أتبعه عجزهم فقال: {وضل} أي ذهب وشذ وغاب وخفي {عنهم} ولما كانت معبوداتهم إما ممن لا يعقل كالأصنام وإما في عداد ذلك لكونهم لا فعل لهم في الحقيقة، عبر عنهم بأداة ما لا يعقل فقال: {ما كانوا} أي دائماً {يدعون} في كل حين على وجه العادة.

Onların cehaletini tespit edince, peşinden acizliklerini zikrederek şöyle buyurdu: { وَضَلَّ } “Ve kaybolup gitti”, yani uzaklaştı, yok oldu, kayboldu ve gizlendi; { عَنْهُمْ } “onlardan”; ibadet ettikleri varlıklar ya putlar gibi akıl sahibi olmayanlardan yahut hakikatte hiçbir fiilleri bulunmadığı için bu hükümde olanlardan ibaret bulunduğundan, akıl sahibi olmayan varlıkların edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: { مَا كَانُوا } “şeyler”, yani devamlı olarak; { يَدْعُونَ } “yalvardıkları”, adetleri olduğu üzere her vakitte [yalvardıkları].

ولما كان دعاؤهم لهم غير مستغرق لزمان القبل، أدخل الجار فقال: {من قبل} فهم لا يرونه فضلاً عن أنهم يجدون نفعه ويلقونه،

Onlara dua etmeleri önceki zamanın tamamını kapsamadığından cer harfini dahil edip şöyle buyurdu: { مِنْ قَبْلُ } “önceden”; dolayısıyla onların faydasını bulup kavuşmak şöyle dursun, onları göremezler bile.

كأنهم كانوا لما هم عريقون فيه من الجهل وسوء الطبع يتوقعون أن يظفروا بهم فيشفعوا لهم، فلذلك عبر بالظن في قوله: {وظنوا} أي في ذلك الحال {ما لهم} وأبلغ في النفي بإدخال الجار على المبتدأ المؤخر فقال {من محيص *} أي مهرب وملجأ ومعدل.

İçinde kökleştikleri cehalet ve kötü tabiat sebebiyle sanki onlara ulaşıp kendilerine şefaat edeceklerini umuyor gibiydiler; bu yüzden { وَظَنُّوا } “ve anladılar”, yani o durumda [anladılar]; { مَا لَهُمْ } “kendileri için olmadığını”; tehir edilmiş mübtedaya cer harfi dahil ederek nefyi en beliğ şekilde ifade edip şöyle buyurdu: { مِنْ مَحِيصٍ } “hiçbir kaçacak yer”, yani hiçbir sığınak, kaçamak ve kurtuluş yolu.

ولما دل أتباعهم للظن حتى في ذلك اليوم الذي تنكشف فيه الأمور، وتظهر عظائم المقدور، وإلقاؤهم بأيديهم فيه على أنهم في غاية العراقة في الجهل والرسوخ في العجز، أتبع ذلك الدليل على أن ذلك طبع هذا النوع فلا يزال متبدل الأحوال متغير المناهج، إن أحسن بخير انتفخ عظمه وتطاول كبراً، وإن مس ببلاء تضاءل ذلاً وأمتلأ ضعفاً وعجزاً، وذلك ضد مقصود السورة الذي هو العلم، بياناً لأن حال هذا النوع بعيد من العلم، عريق الصفات في الجهل والشر إلا من عصمه الله فقال تعالى: {لا يسئم} أي يمل ويضجر {الإنسان} أي من الأنس بنفسه الناظر في أعطافه، الذي لم يتأهل للمعارف الإلهية والطرق الشرعية {من دعاء الخير} أي من طلبه طلباً عظيماً، وذلك دال مع شرهه على جهله، فإنه لو كان عالماً بأن الخير يأتيه أو لا يأتيه لخفف عن نفسه من جهده في الدعاء {ولو كنت أعلم الغيب لاستكثرت من الخير وما مسني السوء} [الأعراف: ١٨٨] {وإن مسه الشر} أي هذا النوع قليله وكثيره بغتة من جهة لا يتوقعها {فيؤوس} أي عريق في اليأس، وهو انقطاع الرجاء والأمل والحزن العظيم والقطع بلزوم تلك الحالة

İşlerin açığa çıktığı ve takdirin büyüklüklerinin belirdiği o günde dahi zanna tabi olmaları ve orada teslim bayrağını çekmeleri; cehalette son derece kökleşmiş ve acizlikte iyice derinleşmiş olduklarını gösterince, bunun peşinden bu durumun insan cinsinin tabiatı olduğuna dair delili getirdi. Öyle ki insan sürekli halleri değişen, yolları başkalaşan bir varlıktır: Kendisine bir hayır dokunsa gururlanıp kibrinden kabarır; başına bir bela gelse zilletten küçülür, zayıflık ve acizlikle dolar. Bu ise bu cinsin halinin ilimden uzak, Allah'ın korudukları müstesna sıfatlarının cehalet ve şerde kökleşmiş olduğunu beyan bakımından surenin maksadı olan ilmin zıddıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { لَا يَسْئَمُ } “Asla usanmaz”, yani bıkmaz ve usanmaz; { الْإِنْسَانُ } “insan”, yani ilahi marifetlere ve şer'i yollara ehil olmamış, kendi nefsine düşkün ve gururla salınan kimse; { مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ } “hayır istemekten”, yani hayrı pek büyük bir istekle talep etmekten. Bu durum onun hırsıyla beraber cehaletine de delildir; zira hayrın kendisine gelip gelmeyeceğini bilseydi dua etmekteki çabasını hafifletirdi: { وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ } “Eğer gaybı bilseydim elbette hayrı artırırdım ve bana kötülük dokunmazdı”. { وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ } “Fakat kendisine bir şer dokunursa”, yani bu cinse az veya çok, beklemediği bir cihetten ansızın dokunursa; { فَيَئُوسٌ } “hemen ümitsizliğe düşer”, yani yeiste kökleşmiş olur; bu da ümit ve beklentinin kesilmesi, büyük bir hüzün ve o halin devam edeceğine kesin olarak inanmaktır,

بحيث صار قدوة في ذلك {قنوط *} أي مقيم في دار انقطاع الأمل والخواطر الرديئة، فهو تأكيد للمعنى على أحسن وجه وأتمه، وهذا هو ما طبع عليه الجنس، فمن أراد الله به منهم خيراً عصمه، ومن أراد به شراً أجراه مع الطبع فكان كافراً، لأنه لا ييأس من روح الله إلا القوم الكافرون قال أبو حيان: واليأس من صفة القلب وهو أن ينقطع رجاؤء من الخير، والقنوط أن يظهر عليه آثار اليأس فيتضاءل وينكسر، وبدأ بصفة القلب لأنها هي المؤثرة فيما يظهر على الصورة من الانكسار.

öyle ki bu hususta bir örnek haline gelir; { قَنُوطٌ } “bütün ümidini keser”, yani ümidin kesildiği ve kötü düşüncelerin bulunduğu yurtta ikamet eder. Bu, manayı en güzel ve en mükemmel şekilde bir teyittir. İşte insan cinsinin üzerine yaratıldığı fıtrat budur; Allah onlardan kime hayır dilerse onu muhafaza eder; kime de şer dilerse onu tabiatıyla baş başa bırakır ve o da kâfir olur; çünkü Allah'ın rahmetinden ancak kâfirler topluluğu ümit keser. Ebû Hayyân şöyle demiştir: “Yeis kalbin sıfatıdır, o da hayırdan ümidini kesmesidir. Kanût ise yeis eserlerinin üzerinde belirip küçülmesi ve kırılmasıdır.” Kırıklık suretinde beliren şey üzerinde asıl müessir olan o olduğu için kalbin sıfatıyla başladı.

ولما دل ذلك على عظيم جهله وغلبة أفكاره الرديئة على عقله، أتبعه تأكيداً لذلك ما يدل على أن حاله بعد هذا اليأس الذي قطع فيه بلزوم الشر وامتناع حصول الخير أنه لو عاودته النعمة بغتة من وجه لا يرجوه، وليس له دليل على ما دوامها وانصرامها لعاد إلى البطر والكبر والأشر، ونسي ما كان فيه من الشدة، فقال مسنداً إلى نفسه الخير بعد أن ذكر الشر، ولم يسنده إليه تعليماً للأدب معبراً بمظهر العظمة

Bu durum onun cehaletinin büyüklüğüne ve kötü düşüncelerinin aklına galip geldiğine delalet edince, bunu pekiştirmek üzere; şerrin devam edeceğine ve hayrın gerçekleşmesinin imkânsızlığına kesin olarak inandığı bu yeisten sonra, eğer ummadığı bir cihetten, devamına veya sona ermesine dair hiçbir delili bulunmaksızın nimet kendisine ansızın geri dönseydi, şımarıklığa, kibre ve azgınlığa geri döneceğini ve içinde bulunduğu sıkıntıyı unutacağını gösteren hususu zikretti. Edebi öğretmek üzere şerri zikrettikten sonra onu Kendisine nispet etmeyip hayrı Zâtına isnat ederek ve azamet makamıyla ifade ederek şöyle buyurdu: