Binûn

Fussilet — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

تنبيهاً على أن ذلك من جليل التدبير {ولئن أذقناه} أي الإنسان الذي غلبت عليه حالة الأنس بنفسه حتى أسفلته عن أبناء جنسه إلى رتبة الحيوانات العجم بل دونها.

Bunun yüce bir tedbirden kaynaklandığına dikkat çekmek üzere şöyle buyurdu: { وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ } “Ve eğer ona tattırırsak”, yani kendisiyle baş başa kalma hâli üstün gelip de hemcinsleri arasından dilsiz hayvanlar derekesine, hatta daha da aşağısına düşürdüğü insana;

ولما أخبر آخر الآية السالفة عن حاله عند الشر، قدم هنا ضده على صلته اهتماماً به بخلاف ما في سورة هود ﵇ فقال: {رحمة منا} أي نعمة عظيمة دلت على إكرامه من جهة لا يرجوها، وهو من فائدة التعبير بأداة الشك، ودل بإثبات الجار على انفصالها عن الضر مع قرب زمانها منه ليكون قد جمع مباشرة الأحوال الثلاث: الانتقام والإكرام وما بينهما من الوسط الذي بين حالتي الرضا والسخط، ثم شرع بيان ذلك فقال: {من بعد ضراء} أي محنة وشدة عظيمة {مسته} فطال بروكها عليه؛ وأجاب القسم لتقدمه على الشرط بقوله: {ليقولن} بمجرد ذوق تلك الرحمة على أنها ربما كانت بلاء عظيماً لكونها استدراجاً إلى الهلاك: {هذا} أي الأمر العظيم {لي} أي مختص بي لما لي من الفضل، لا مشاركة لأحد معي فيه مع أنه ثابت لا يتغير انتقالاً من حالة اليأس إلى حالة الأمن والبطر والكبر والأشر على قرب الزمن من ذوق المحن وينسى أنها من فضل الله ليقيدها بشكرها،

Geçen ayetin sonunda onun şer anındaki durumunu haber verince, Hûd aleyhisselâm Suresi'ndekinin aksine, burada ona olan ehemmiyetten ötürü zıddını sılasının önüne geçirerek şöyle buyurdu: { رَحْمَةً مِنَّا } “tarafımızdan bir rahmet”, yani ummadığı bir cihetten ona ikram edildiğini gösteren büyük bir nimet; bu da şart edatı (şüphe edatı) ile ifade edilmesinin faydalarındandır. Harf-i cerin getirilmesiyle, zaman bakımından yakın olmasına rağmen rahmetin zarardan ayrıldığını gösterdi; ta ki böylece üç hâli birden doğrudan yaşamış olsun: İntikam, ikram ve bu ikisi arasında rıza ile gazap halleri arasındaki orta durum. Sonra bunu beyan etmeye başlayıp şöyle buyurdu: { مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ } “bir sıkıntıdan sonra”, yani büyük bir imtihan ve şiddetten sonra; { مَسَّتْهُ } “kendisine dokunan”, yani üzerindeki ağırlığı uzun süren. Kasem şarta takaddüm ettiği için onun cevabı olarak şöyle buyurdu: { لَيَقُولَنَّ } “mutlaka diyecektir ki”, yani belki de helake doğru bir tedricî cezalandırma (istidrac) olması sebebiyle büyük bir bela olan o rahmeti sadece tatmakla kesinlikle şöyle der: { هَذَا } “Bu”, yani bu büyük durum; { لِي } “benim hakkımdır”, yani sahip olduğum faziletten ötürü bana aittir, bunda hiç kimsenin benimle bir ortaklığı yoktur; halbuki bu durum, sıkıntıları tatmanın hemen akabinde yeis hâlinden emniyet, şımarıklık, kibir ve azgınlık hâline geçiştir. O, şükrünü eda ederek onu kalıcı kılmak için bunun Allah'ın lütfundan olduğunu unutur,

ويطردها بكفرها {وما أظن الساعة} أي القيامة التي هي لعظمها المستحقة أن تختص باسم الساعة {قائمة} أي ثابتاً قيامها، فقطع الرجاء منها سواء عبر عن ذلك بلسان قاله أو بلسان حاله، لكونه يفعل أفعال الشاك فيها كما كان قطع الرجاء من الخير عند مباشرته للشر لكنه هنا قال على سبيل التقدير: والفرض، لدفع من يعظه محققاً لدوام نعمته: {ولئن رجعت} أي على سبيل الفرض بقسر قاسر ما {إلى ربي} أي الذي أحسن إليّ بهذا الخير الذي أنا فيه {إن لي عنده} وأكده على من يعظه بأنه يعذب إن لم يحسن قلبه وقالبه {للحسنى} أي الحالة والرتبة البالغة في الحسن حداً لا يوصف لأني أهل لذلك، والدليل على تأهلي له ما أنا فيه الآن من الخير، ونسي ما يشاهده غالباً من أن كثيراً من النعم يكون للاستدارج، ومن أن كثيراً من الناس يكون في غاية النعمة فيصبح وقد أحاطت به كل نقمه، فهو بين أمنيتين في الدنيا بقوله هذا، وفي الآخرة يقول: يا ليتي كنت تراباً، فلا يزال في المحال - نعوذ بالله من سوء الحال.

ve küfrüyle onu uzaklaştırır: { وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ } “Kıyametin kopacağını da sanmıyorum”, yani büyüklüğünden ötürü 'Saat' ismini almaya layık olan kıyametin; { قَائِمَةً } “kopacağını”, yani kopuşunun kesin olduğunu [sanmıyorum]. İster bunu diliyle söylesin ister hâl diliyle ifade etsin, ondan ümidi kesmiştir; zira şerre maruz kaldığında hayırdan ümidini kestiği gibi, kıyamet hususunda da şüphe edenlerin işlerini yapmaktadır. Fakat burada bir varsayım ve faraziye kabilinden, nimetinin devamını kesin görerek kendisine vaaz edeni savuşturmak için şöyle der: { وَلَئِنْ رُجِعْتُ } “Ve şayet döndürülürsem”, yani bir zorlayıcının zorlamasıyla farzımuhal [döndürülürsem]; { إِلَى رَبِّي } “Rabbime”, yani içinde bulunduğum şu hayırla bana ihsanda bulunana; { إِنَّ لِي عِنْدَهُ } “şüphesiz O'nun katında benim için vardır”, kalbini ve amellerini düzeltmezse azap göreceğini söyleyerek kendisine öğüt verene karşı teyit ederek der ki: { لَلْحُسْنَى } “en güzel olan”, yani tarif edilemeyecek derecede güzellikte olan bir durum ve makam [vardır]; çünkü ben buna layığım. Buna ehil olduğumun delili de şu an içinde bulunduğum hayırdır. Çoğu nimetin bir istidrac olduğunu ve birçok insanın alabildiğine nimet içindeyken sabahleyin her türlü felaketle kuşatılmış olarak uyandığına dair sıkça şahit olduğu şeyleri unutmuştur. O, dünyada bu sözüyle, ahirette ise 'Keşke toprak olsaydım' sözüyle iki kuruntu arasındadır; böylece daima imkânsız olanın peşindedir — kötü hâlden Allah'a sığınırız.

ولما كان هذا هو الكفر الصراح لنسيان نعمة المنعم وجعله الإنعام

Bu durum, nimeti verenin nimetini unutmak ve ihsanı,

من الواجب اللازم وشكه فيما أخبر سبحانه على ألسنة جميع الرسل أنه محط حكمته، سبب عنه سبحانه قوله، مؤكداً في نظير تأكيد هذا الناسي: {فلننبئن} أي تنبئة عظيمة بخير الوصف فيها مستقصاة على سبيل العدل، وجعل الضمير الوصف تصريحاً بالعموم وبياناً للعلة الموجبة فقال: {الذين كفروا} أي ستروا ما دلت عليه العقول، وأوجبته صرائح النقول، من إقامة الساعة لأظهار جلاله وجماله، ومن أنه تعالى يحل بالإنسان السراء والضراء ليخافه ويرجوه ويشكره ويدعو {بما عملوا} لا ندع منه قليلاً ولا كثيراً صغيراً ولا كبيراً، فليرون عياناً ضد ما ظنوه في الدنيا من أن لهم الحسنى

zorunlu bir hak kabul etmek ve Sübhânehu'nun bütün peygamberlerin diliyle hikmetinin esası kıldığını haber verdiği hususta şüpheye düşmek suretiyle apaçık bir küfür olunca; Sübhânehu, bu unutan kimsenin pekiştirmesine mukabil kendi sözünü teyit ederek şu hükme bağladı: { فَلَنُنَبِّئَنَّ } “Biz mutlaka haber vereceğiz”, yani adalet yoluyla en ince ayrıntısına kadar en mükemmel bir nitelikle büyük bir haber vermeyle bildiririz. Umumi olduğunu açıkça belirtmek ve gerektirici illeti beyan etmek için sıfatı zamir yerine koyarak şöyle buyurdu: { الَّذِينَ كَفَرُوا } “o inkâr edenlere”, yani aklın delalet ettiği ve açık nakillerin gerektirdiği, Celâl ve Cemâlini izhar etmek için kıyametin koparılacağı, korkup ümit etmesi, şükredip dua etmesi için insanın başına darlık ve genişlik getireceği hakikatini örtenlere; { بِمَا عَمِلُوا } “yaptıklarını”, ondan az veya çok, küçük veya büyük hiçbir şeyi bırakmaksızın [haber vereceğiz]. Böylece dünyada kendileri için en güzel olanın bulunduğuna dair zanlarının tam aksini bizzat gözleriyle göreceklerdir;

{وقدمنا إلى ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثوراً} [الفرقان: ٢٣] {ولنذيقنهم} بعد إقامة الحجة عليهم بموازين القسط الوافية لمثاقيل الذر {من عذاب غليظ *} لا يدع جهة من أجسامهم ولا قواهم إلا أحاط بها ولا تقوى على دفعه قواهم.

{ وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا } “Onların yaptıkları her işin önüne geçmiş ve onu saçılmış zerreler kılmışızdır”. { وَلَنُذِيقَنَّهُمْ } “Ve onlara mutlaka tattıracağız”, zerre ağırlıklarını bile eksiksiz tartan adalet terazileriyle aleyhlerine hüccet ikame edildikten sonra; { مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ } “çetin bir azaptan”, bedenlerinden ve kuvvetlerinden kuşatmadık hiçbir cihet bırakmayan ve kuvvetlerinin onu savuşturmaya güç yetiremeyeceği [bir azaptan].

ولما بين جهل الإنسان في حالات مخصوصة باليأس عند مس الشر، والأمن عند ذوق النعمة بعد الضر، بين حاله عند النعمة مطلقاً ودعاءه عند الشر وإن كان قانطاً تكريراً لتقلب أحواله وتناقص أقواله وأفعاله تصريفاً لذلك على وجوه شتى ليكون داعياً له إلى عدم الأنفة من الرجوع عن الكفر إلى الإيمان، ومسقطاً عنه خوف الشبه

İnsanın hususi durumlardaki cehaletini —şer dokunduğunda yeise kapılmasını ve darlıktan sonra nimeti tattığında güvende hissetmesini— beyan edince; hâllerinin değişkenliğini, söz ve fiillerinin tutarsızlığını tekrar ortaya koymak ve küfürden imana dönmekten gocunmamasına bir davet, bundan dolayı itham edilme ve hafiflik ve sebatsızlıkla

بذلك والنسبة إلى الخفة وعدم الثبات، فقال معبراًَ بأداة التحقيق دلالة على غلبة نعمه تعالى في الدنيا لنقمه، ودلالة على حالة الإنسان عند مس النعمة من جهة يتوقعها بعد بيان حاله عند مسها بغتة من غير توقع تأكيداً لبيان جهله حيث جعل ظرف النعمة ظرفاً للإعراض من غير خوف من نزعها على قرب عهده بالضر: {وإذا أنعمنا} مما لنا من العظمة والإحسان {على الإنسان} أي الواقف مع نفسه نعمة تليق بعظمتنا فمسه الخير ولم يعبر في هذا الجانب بما عبر به في الذي بعده إيذاناً بأن المعرض مسيء لمجرد الإعراض لا المبالغة فيه فقال: {أعرض} أي انحرف عن سواء القصد إلينا عنا في جميع مدة النعمة - بما أفهمه الظرف، فلم يقيد تلك النعمة بالشكر بعد ما رأى من حلالنا، قاطعاً بأن تلك النعمة خير محض ظاهراً وباطناً فهو يستديمها، وربما كانت بلاء استدراجاً وامتحاناً {وناء} أي أبعد إبعاداً شديداً بحيث جعل بيننا وبينه حجاباً عظيماً حال كونه مال {بجانبه} أي بشقه كناية عن تكبره وبأوه وإعجابه بنفسه وزهوة وتصويراً له بمن كلمته فازور عنك والتوى، وأبعد في ضلاله وغوى.

nitelenme korkusunu üzerinden atmak üzere, bunu çeşitli şekillerde açıklayarak, mutlak olarak nimet anındaki hâlini ve ümitsiz olsa bile şer anındaki duasını beyan etti. Dünyada Yüce Allah'ın nimetlerinin intikamlarına galip geldiğine ve beklenmedik bir anda ansızın dokunmasındaki hâlini beyan ettikten sonra, beklediği bir cihetten nimet dokunduğundaki durumuna delalet etmek üzere tahkik edatıyla ifade buyurdu. Bu, sıkıntı dönemine yakın olmasına rağmen, nimeti elinden alınma korkusu duymaksızın yüz çevirme vesilesi kılması sebebiyle cehaletinin beyanını pekiştirmek içindir: { وَإِذَا أَنْعَمْنَا } “Nimet verdiğimiz zaman”, azamet ve ihsanımızdan olarak; { عَلَى الْإِنْسَانِ } “insana”, yani nefsinin sınırında takılıp kalana azametimize layık bir nimet verip de ona hayır dokunduğunda —yüz çevirenin sadece yüz çevirmekle bile kötülük etmiş olduğunu, bunda aşırılığa gerek olmadığını bildirmek için bu tarafta sonrakinde kullandığı ifadeleri kullanmayarak— şöyle buyurdu: { أَعْرَضَ } “yüz çevirir”, yani zarfın ifade ettiği üzere nimetin devam ettiği süre boyunca bize yönelen dosdoğru hedeften saparak bizden uzaklaşır; celâlimizi gördükten sonra o nimeti şükürle kayıt altına almaz ve o nimetin zahiren ve bâtınen sırf hayır olduğuna kesin hükmederek onun devam edeceğini sanır. Oysa o belki de bir istidrac ve imtihan belasıdır. { وَنَأَى } “ve uzaklaşır”, yani kendisi meylederek bizimle kendi arasına büyük bir perde koyacak şekilde alabildiğine uzaklaşır; { بِجَانِبِهِ } “yan çizerek”, yani böğrünü dönerek; bu da onun kibrinden, gururundan, kendini beğenmişliğinden ve çalımından kinayedir. Kendisiyle konuştuğun halde senden yüz çeviren, bükülen, sapıklığında ileri giden ve azgınlaşan kimsenin tasviridir.

ولما تقدم حال الإنسان عند مس الشر بغتة، بين حاله عند مسه

İnsanın, şerrin ansızın dokunması anındaki hâli önceden geçince, onu beklemekte iken dokunması anındaki durumunu

وهو يتوقعه، فقال معبراً في جانب الشر بأداة التحقيق على غير عادة القرآن في الأغلب، ليدل على أنه لزيادة جهله على الحد يلزم الكبر وإن كان يتوقع الشر ولا يزال حاله حال الآمن إلى أن يخالطه وحينئذ تنحل عراه وتضمحل قوله: {وإذا مسه الشر} أي هذا النوع قليله وكثيره لانتقامنا منه، فالآية من الاحتباك: ذكر الإنعام أولاً دليلاً الانتقام ثانياً وذكر الشر ثانياً دليل الخير أولاً، وسره تعليم الأدب بنسبة الإنعام دون الشر إليه وإن كان الكل منه.

beyan etti. Şer tarafında, Kur'an'ın çoğunluktaki adetinin aksine tahkik edatıyla ifade buyurdu ki; bu, cehaletinin haddi aşması sebebiyle, şerri bekliyor olsa bile kibrinde ısrar ettiğine ve şer bizzat kendisine karışıncaya kadar emniyette olan kimsenin hâli üzere devam ettiğine, o vakit gelince ise tutunduğu bağların çözülüp güçlerinin yok olduğuna delalet etsin. Şöyle buyurdu: { وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ } “Ona şer dokunduğu zaman da”, yani kendisinden intikam almamız sebebiyle bu cinse az veya çok bir şer dokunduğunda. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide in'âmın zikredilmesi ikincideki intikama, ikincide şerrin zikredilmesi birincideki hayra delildir. Bunun sırrı ise, her şey O'ndan olmasına rağmen, şerrin değil nimetin O'na nispet edilmesi suretiyle edebin öğretilmesidir.

ولما كان تعظيم العرض دالاً على عظمة الطول، قال معبراً بما يدل على الملازمة والدوام: {فذو دعاء} أي في كشفه، وربما كان نعمة باطنة وهو لا يشعر ولا يدعو إلا عند المس، وقد كان ينبغي له أن يشرع في الدعاء عند التوقع بل قبله تعرفاً إلى الله تعالى في الرخاء ليعرفه في الشدة وهو خلق شريف لا يعرفه إلا أفراد خصهم الله بلطفه، فدل تركه على عدم شره لما مضى وخفة عقله لما يأتي ومفاجأته للزوم الدعاء عند المس على عدم صبره وتلاشي جلده وقله حيائه {عريض *} أي مديد العرض جداً، وأما طوله فلا تسأل عنه، وهذا كناية عن النهاية في الكثرة.

Enin büyüklüğü boyun büyüklüğüne delalet ettiği için, devamlılık ve ayrılmazlık ifade eden bir üslupla şöyle buyurdu: { فَذُو دُعَاءٍ } “hemen dua sahibi olur”, yani onun kaldırılması için; oysa belki de o bâtınî bir nimettir de o farkında değildir ve sadece dokunduğu anda dua eder. Halbuki ona gereken, beklediği anda, hatta daha öncesinde, darlık anında kendisini tanıması için genişlik anında Allah Teâlâ'yı tanımak üzere duaya başlamasıydı. Bu, Allah'ın lütfuyla seçtiği ender kimselerden başkasının bilmediği şerefli bir ahlaktır. Bunu terk etmesi, geçmişten ibret almadığına ve gelecek hakkında aklının hafifliğine; dokunma anında aniden duaya sarılması ise sabrının yokluğuna, metanetinin eriyip gitmesine ve hayâsının azlığına delalet eder; { عَرِيضٍ } “geniş [bir dua sahibi]”, yani alabildiğine enli; boyunu ise hiç sorma. Bu, duanın son derece çokluğundan kinayedir.

ولما ذكر سبحانه من أحوالهم المندرجة في أحوال هذا النوع كله ما هو مكشوف بشاهد الوجود من أنه لا ثبات لهم لا سيما عند الشدائد إعلاماً بالعراقة في الجهل والعجز، دل على الأمرين معا بما لا يمكن عاقلاً دفعه من أنهم لا يجوزون الممكن فيعدون له ما يمتعه على تقدير وقوعه، فأمره ﷺ أن يذكر ذلك إيذاناً بالإعراض عنهم دليلاً على تناهي الغضب: {قل أرأيتم} أي أخبروني {إن كان} أي هذا القرآن الذي نصبتم لمغالبته حتى بالإعراض عن السماع باللغو حال قراءته من الصفير والتصفيق وغير ذلك، وليس ذلك منكم صادراً عن حجة قاطعة في أمره أتم معها على يقين بل هو عن خفة وعدم تأمل منكم أنه {من عند الله} الذي له الإحاطة بجميع صفات الجلال والجمال فهو لا يغالب.

Sübhânehu, cehalet ve acizlikte ne denli kökleştiklerini bildirmek üzere, bilhassa şiddet anlarında sebatlarının bulunmadığına dair varlık şahidiyle apaçık ortada olan bu türün tamamının hâlleri kapsamındaki durumlarını zikredince; akıl sahibi hiçbir kimsenin savuşturamayacağı şekilde, onların mümkünü caiz görmeyip vuku bulması takdirinde ona engel olacak şeyi hazırladıklarını belirterek her iki hususa birden delil getirdi. Gazabın son raddeye ulaştığına delalet etmek üzere onlardan yüz çevirmeyi bildirmek için [Resûlü'ne] ﷺ bunu hatırlatmasını emredip şöyle buyurdu: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ } “De ki: Gördünüz mü?”, yani bana haber verin; { إِنْ كَانَ } “eğer ise”, yani okunması esnasında ıslık çalmak, el çırpmak ve benzeri boş şeylerle dinlemekten yüz çevirerek bile olsa mağlup etmeye çalıştığınız ve bu tavrınız kendisiyle yakîne erdiğiniz kesin bir hüccetten kaynaklanmayıp, bilakis onun hakkında hafifliğinizden ve tefekkür etmeyişinizden ileri gelen bu Kur'an; { مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katından”, bütün celâl ve cemâl sıfatlarını kuşatan ve asla mağlup edilemeyen Allah katından [ise]!

ولما كان الكفر به على هذا التقدير في غاية البعد، وكان مقصود السورة دائراً على العلم، نبه على ذلك بأداة التراخي مع الدلالة على أن ذلك ما كان منهم إلا بعد تأمل طويل، فكانوا معاندين حتى نزلوا بالصفير والتصفيق من أعلى رتب الكلام إلى أصوات الحيوانات العجم فقال:

Bu takdirde onu inkâr etmek son derece uzak bir ihtimal olunca ve surenin maksadı da ilim etrafında döndüğü için, bunun ancak uzun bir düşünmeden sonra kendilerinden sadır olduğuna delaletle birlikte terahi edatıyla (sümme) buna dikkat çekti. Onlar inatçı kimselerdi; öyle ki ıslık ve el çırpmakla sözün en yüce mertebesinden dilsiz hayvanların seslerine indiler ve şöyle buyurdu:

{ثم كفرتم به} أي بعد إمعان النظر فيه والتحقق لأنه حق، فكنتم بذلك في شقاق هو في غاية البعد من الملائمة لمن لم يزل يستعطفكم بجميل أفعاله، ويردكم بجليل أقواله وآمن به غيركم لأنه من عند الله {من أضل} منكم - هكذا كان الأصل ولكنه قال: {ممن هو في شقاق} أي لأولياء الله {بعيد *} تنبيهاً على أنهم صاروا كذلك، وأن من صار كذلك فقد عرض نفسه لسطوات الله وتعالى التي من واقعته هلك لا محالة، ومن أهدى ممن هو في إسلام قريب وهو الذي آمن لأنه سالم الله الذي من سالمه سالمه كل شيء، فنجا من كل خطر - فالآية من الاحتباك: ذكر الكفر أولاً دليلاً على الإيمان ثانياً، والضلال ثانياً دليلاً على الهدى أولاً، وسره أن ذكر المضار أصدع للقلب فهو أنفع في الوعظ.

{ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ } “Sonra da onu inkâr ettiyseniz”, yani onu derinlemesine inceleyip hak olduğunu kesin olarak anladıktan sonra; böylece güzel fiilleriyle sizi daima şefkatle kendine çeken ve yüce sözleriyle sizi [hidayete] döndüren Zât'a uyum sağlamaktan son derece uzak bir ayrılık içine düştünüz; oysa başkaları Allah katından olduğu için ona iman etti; { مَنْ أَضَلُّ } “daha sapık kim vardır?”, sizden —asıl ifade böyleydi, fakat şöyle buyurdu:— { مِمَّنْ هُوَ فِي شِقَاقٍ } “bir ayrılık içinde olandan”, yani Allah'ın dostlarına karşı; { بَعِيدٍ } “derin [bir ayrılık]”, onların bu hâle geldiklerine ve bu hâle gelen kimsenin de kendisini Allah Teâlâ'nın, kime isabet ederse onu mutlaka helak eden şiddetli azabına maruz bıraktığına dikkat çekmek içindir. Yakın bir teslimiyet içinde olan kimseden daha doğru yolda olan kim vardır? O da iman eden kimsedir; zira kendisiyle barışık olana her şeyin barışık olduğu Allah ile barışmış ve böylece her türlü tehlikeden kurtulmuştur. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide küfrün zikredilmesi ikincideki imana, ikincide sapıklığın zikredilmesi birincideki hidayete delildir. Bunun sırrı ise zararların zikredilmesinin kalbi daha çok sarsması ve vaazda daha faydalı olmasıdır.

ولما كان هذا محزناً للشفوق عليهم لإفهامه لشدة بعدهم عن الرجوع، قال منبهاً على أنه إذا أراد سبحانه قرب ذلك منهم غاية القرب لافتاً القول إلى مظهر العظمة إيذاناً بسهولة ذلك عليه: {سنريهم} أي عن قرب بوعد لا خلف فيه {آياتنا} أي على ما لها من العظمة

Bu durum, onların [hakk'a] dönmekten ne denli uzak olduklarını hissettirmesi sebebiyle onlara şefkat duyan kimseyi hüzünlendirince; Sübhânehu dilediği takdirde bunu onlara son derece yakın kılacağını bildirmek ve bunun Kendisine pek kolay olduğunu ihsas ettirmek üzere sözü azamet makamına çevirerek şöyle buyurdu: { سَنُرِيهِمْ } “Onlara göstereceğiz”, yani cayılması mümkün olmayan bir vaatle pek yakında; { آيَاتِنَا } “ayetlerimizi”, yani sahip oldukları azametle birlikte,

{في الآفاق} أي النواحي، جمع أفق كعنق وأعناق، أبدلت الهمزة الثانية ألفاً لسكونها بعد مثلها، أي وما ظهر من نواحي الفلك أو مهب الرياح، وذلك بما يفتح الله من البلاد بغلب أهلها بوقائع كل واحد منها علم من أعلام النبوة، وشاهد عظيم كاف في صحة الرسالة، تصديقاً لوعده سبحانه وما أهلك من أهلها لنصر أنبيائه ورسله وبما فيها من عجائب الصنع وغرائب الآثار والوضع باختلاف الأحكام مع اتفاق جواهرها في التجانس - وغير ذلك من الآيات بالبصر اللاتي يشرحها بآيات السمع.

{ فِي الْآفَاقِ } “ufuklarda”, yani çevrelerde; Üfuk (أُفُق) kelimesinin çoğuludur, tıpkı Unuk (عُنُق) ve A'nâk (أَعْنَاق) gibi; ikinci hemze, benzerinden sonra sakin olduğu için elife dönüştürülmüştür; yani feleğin taraflarından veya rüzgârların estiği yönlerden beliren şeylerde. Bu da Allah'ın, ahalisini mağlup ederek fethettiği beldelerle olur ki, bu olayların her biri nübüvvet sancaklarından bir sancak ve risaletin sıhhati hususunda kâfi gelen büyük bir şahittir; Sübhânehu'nun vaadini doğrulamak, peygamberlerine ve elçilerine yardım etmek için oranın ehlinden helak ettikleri, cevherleri türdeşlikte birleşmekle beraber hükümlerinin farklılığı ile sanattaki harikalar, yapıdaki ve yaratılıştaki garip izler —ve işitme ayetleriyle açıkladığı gözle görülen diğer ayetler vasıtasıyla [göstereceğiz].

ولما كان الإيمان بالغيب هو المعتبر، وكل ما كان أقرب إليه كان أقرب إلى الكمال، وكانت آيات الآفاق أقرب إلى ذلك، بدأ بها، ثم قال: {وفي أنفسهم} أي من فتح مكة وما أصابهم من سني الجوع وقصة أبي بصير ونحو ذلك وتفصل لهم مع ذلك ما في الآدمي نفسه من بدائع الآيات وعجائب الخلق وغرائب الصنعة وما فيه من أمارات الحدوث واختلاف الأوصاف وغير ذلك من الشواهد المطابقة لما تضربه من الأمثال والدلائل المعقولة عند اعتبار الأقوال والأفعال، وبما في بلاد العرب من الآيات المرئية من نفي بعد إسراعهم إليه وإطباقهم عليه وإثبات التوحيد عند جميعهم بعد إبعادهم عنه وقتالهم الداعي إليه، وقد بين سبحانه في هذه من آيات الآفاق في آية

Gayba iman muteber olan asıl esas olduğu ve ona daha yakın olan her şey kemale daha yakın bulunduğu, afaktaki ayetler de buna daha yakın olduğu için onunla başladı. Sonra şöyle buyurdu: { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “ve kendi nefislerinde”, yani Mekke'nin fethinde, başlarına gelen kıtlık yıllarında, Ebû Basîr kıssasında ve benzeri hadiselerde; bununla birlikte bizzat insanın kendi nefsinde bulunan eşsiz ayetleri, yaratılışın harikalarını, sanatın garipliklerini, sonradan yaratılmışlık alametlerini, vasıfların farklılığını ve sözler ile fiiller değerlendirildiğinde getirilen misallere ve akli delillere uygun düşen diğer şahitleri onlara açıklar. Keza Arap yarımadasında görülen ayetlerde; onların [hakk'a] süratle koşup üzerinde ittifak etmelerinden sonraki uzaklaşmalarında ve hakka davet eden kimseye karşı savaşmalarından ve ondan uzaklaşmalarından sonra hepsinin tevhidi ikrar etmesinde [gösterecektir]. Nitekim Sübhânehu bu surede afaktaki ayetleri şu ayette beyan etmiştir:

{أئنكم لتكفرون بالذي خلق الأرض في يومين} وما شاكلها، وفي الأنفس في آيات {فقل أنذرتكم صاعقة مثل صاعقة عاد وثمود والذي من بعدهم} ونحوها، وآيات {لا يسئم الإنسان من دعاء الخير} إلى آخرها الدالة على أن الإنسان مبني أمره على الجهل والعجز، فأكثر ما يتصوره ليس كما تصوره، فعليه أن يتأمل كتاب ربه ويتدبره - والله أعلم، قال الرازي في اللوامع: الاستدلال بالأفعال على فاعلها واضح وطريق لائح، والأفعال على قسمين أحدهما الآفاق وهو جملة العالم، والثاني النفوس، فإن من عرف نفسه عرف ربه أي من عرف روحه وكونها جوهراً متصرفاً في البدن تصرف التدبير وعلم صفاتها من أنها باقية بغير البدن لا يحتاج في قوامها إلى البدن بل البدن محتاج إليها وأنها محل المعرفة فمن عرف أمثال هذه المعارف عرف ربه وصفاته من وحدانيته وعلمه وقدرته وإرادته وتصرفه في جملة العالم يعني وأن وجوده تعالى مباين وجود غيره.

{ أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ } “Gerçekten siz, yeri iki günde yaratanı mı inkâr ediyorsunuz?” ve benzerlerinde; nefislerdeki ayetleri ise şu ayetlerde: { فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ } “De ki: Sizi Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım” ve benzerlerinde; keza insanın işinin cehalet ve acizlik üzerine kurulu olduğuna, zihninde tasavvur ettiği şeylerin çoğunun tasavvur ettiği gibi olmadığına delalet eden { لَا يَسْأَمُ الْإِنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ } “İnsan hayır istemekten bıkıp usanmaz” ayetinden sonuna kadar olan kısımda beyan etmiştir. Artık ona düşen, Rabbinin Kitabı'nı iyice düşünmek ve tedebbür etmektir — doğrusunu en iyi Allah bilir. Râzî, el-Levâmi‘ adlı eserinde şöyle der: 'Fiillerden o fiili yapana delil getirmek açık ve apaşikâr bir yoldur. Fiiller iki kısımdır: Birincisi âfâktır ki o bütün âlemdir; ikincisi ise nefislerdir. Zira nefsini bilen Rabbini bilir; yani ruhunu, onun bedende tedbir tasarrufuyla tasarruf eden bir cevher olduğunu bilen, bedensiz olarak baki kalması, varlığında bedene muhtaç olmayıp bilakis bedenin ona muhtaç olması ve marifet mahalli olması gibi sıfatlarını bilen kimse; bu kabil marifetleri bilince Rabbini ve O'nun vahdaniyet, ilim, kudret, irade ve bütün âlemdeki tasarrufu gibi sıfatlarını, yani Teâlâ'nın varlığının diğerlerinin varlığından ayrı olduğunu bilir.'

ولما كان التقدير: ولا نزال نواتر ذلك شيئاً في أثر شيء، عطف عليه قوله: {حتى يتبين لهم} غاية البيان بنفسه من غير إعمال فكر {أنه} أي القرآن {الحق} الكامل في الحقية الذي تطابقه الوقائع

Takdir: 'Biz bunu birbiri ardınca kesintisiz olarak göstermeye devam ederiz' şeklinde olunca, şu sözünü ona atfetti: { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ } “Nihayet kendilerine apaçık belli oluncaya kadar”, hiçbir düşünce çabasına gerek kalmaksızın bizzat en açık bir şekilde [belli oluncaya kadar]; { أَنَّهُ } “onun”, yani bu Kur'an'ın; { الْحَقُّ } “hak olduğu”, hakikatte eksiksiz olduğu ve hadiselerin kendisini doğruladığı,

وتصادقه الأحوال العارضة والصنائع، فيجتعوا عليه ويُقبلوا بكل قلوبهم إليه، فلا يأباه في جزيرة العرب إنسان، ولا يختلف فيه منهم اثنان، ثم ينبثون في أرجاء الأرض بطولها والعرض فيظهر بهم على سائر الأديان، ويبيد على أيديهم أهل الكفران، في سائر البلدان، ويزول كل طغيان، فيكون ظهورهم في هذا الوقت وضعف المؤمنين بعد أن كان سبباً لازديادهم من الكفر عظة لهم ولكل من يأتي بعدهم يوجب الثبات في محال الزلزال علماً بأن الله أجرى عادته أن يكون للباطل ريح تخفق ثم تسكن، ودولة تظهر ثم تضمحل، وصولة تجول ثم تحول.

ortaya çıkan hallerin ve sanatların kendisini tasdik ettiği [hak olduğu apaçık belli oluncaya kadar]. Böylece onun etrafında toplanırlar ve bütün kalpleriyle ona yönelirler; artık Arap yarımadasında hiçbir insan onu reddetmez ve onlardan iki kişi bile onun hakkında ihtilafa düşmez. Sonra yeryüzünün enine boyuna her tarafına yayılırlar; böylece onun vesilesiyle diğer bütün dinlere üstün gelirler, onların elleriyle diğer bütün beldelerdeki inkârcılar yok edilir ve her türlü taşkınlık zail olur. Bu vakitte onların üstünlüğü ve müminlerin -daha önce küfürlerinin artmasına sebep olan- zayıflığı, kendileri ve onlardan sonra gelecek herkes için sarsıntı yerlerinde sebat etmeyi gerektiren bir ibret olur; zira bilirler ki Allah'ın adeti, batıl için önce esip sonra durulan bir rüzgâr, önce zuhur edip sonra yok olan bir devlet ve önce dönüp dolaşan sonra da zeval bulan bir savlet kılmak şeklinde cereyan etmiştir.

ولما كان هذا القول منبهاً على أن في الآفاق والأنفس من الآيات المرئية التي يقرأها أولو الأبصار بالبصائر، ويتأملها بأعين السرائر، أمراً لا يحيط به الوصف، فكان حادياً على تجريد الأفكار للنظر والاعتبار، والوقوف على بعض ما في ذلك من لطائف الأسرار، كان كأنه قيل: ألم يروا بعقولهم ما في ذلك من الأدلة على أن القرآن من عند الله فيكفيهم عن شهادة شيء خارج عن أنفسهم، عطف عليه قوله: {أو لم يكف} وأكد بإدخال الجار، وحقق الفاعل فقال مؤكداً بالباء ومحققاً أنه الفاعل صارفاً القول

Bu söz; basiret sahiplerinin basiretleriyle okuduğu, sırların gözleriyle düşündüğü, vasfın kuşatamayacağı kadar çok ayetlerin âfâkta ve nefislerde bulunduğuna dikkat çekip, fikirleri nazar ve ibrete hasretmeye ve buradaki latif sırlardan bazılarına vakıf olmaya teşvik edince; sanki şöyle denilmiş gibi oldu: 'Onlar akıllarıyla, Kur'an'ın Allah katından olduğuna dair buradaki delilleri görüp de nefislerinin dışındaki bir şeyin şahitliğine ihtiyaç duymayacak hale gelmediler mi?' Bunun üzerine şu sözünü atfetti: { أَوَلَمْ يَكْفِ } “Yetmedi mi?”, harf-i cer dahil edilerek pekiştirildi ve b- (بِـ) harfiyle teyit edilip fail olduğu kesinleştirilerek söz

إلى وصف الإحسان إيذاناً بالرفق بهم بردِّهم إليه دون ارتكابهم ما يوجب نكالهم وإهلاكهم واستئصالهم: {بربك} أي المحسن إليك بهذا البيان المعجز للإنس والجان شهادة بأنه من عنده {أنّه} أي أو لم يكف شهادة ربك لأنه {على كل شيء شهيد *} لا يغيب عنه شيء من الأشياء، لا هذا القرآن ولا غيره، وقد شهد لك فيه بإعجازه لجميع الخلق بكل ما تضمنته آياته، ونطقت به كلماته، ففيه أعظم بشارة بتمام أمر الدين وظهوره على المعتدين، وذلك لأن كل أحد يجد في نفسه أنه إذا أراد ثبوت حق ينكره من هو عليه لصاحب الحق من الشهود ما يتحقق قولهم فيه ووصوله بهم إليه أنه يكون مطمئناً لا ينزعج بالجحد علماً منه بأن حقه لا بد أن يظهر ويخزي معانده ويقهر، وفي هذا تأديب لكل من كان على حق ولا يجد من يساعده على ظهوره فإن الله شاهده فلا بد أن يظهر أمره فتوكل على الله إنك على الحق المبين.

cezalarını, helaklerini ve köklerinin kazınmasını gerektiren şeyleri irtikâp etmeksizin onları Kendisine döndürmek suretiyle onlara lütufta bulunulduğunu bildirmek üzere ihsan vasfına çevrildi: { بِرَبِّكَ } “Rabbin”, yani insanları ve cinleri aciz bırakan bu beyan ile sana ihsanda bulunan [Rabbin], onun Kendi katından olduğuna şahitlik olarak [yetmedi mi?]; { أَنَّهُ } “şüphesiz O'nun”, yani Rabbinin şahitliği yetmedi mi, çünkü O; { عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “her şeye şahittir”. Eşyadan hiçbir şey O'na gizli kalmaz; ne bu Kur'an ne de başkası. Ayetlerinin içerdiği ve kelimelerinin dile getirdiği her şeyle bütün mahlukatı aciz bırakması hususunda senin lehine onda şahitlik etmiştir. Bunda din işinin tamamlanacağına ve haddi aşanlara karşı üstün geleceğine dair en büyük müjde vardır. Zira herkes kendi içinde bilir ki, bir hak sahibi aleyhindeki hakkı inkâr eden kimseye karşı sözleri kesinleşmiş ve kendileriyle hakka ulaşacağı şahitlere sahip olduğunda içi rahat eder, inkâr edilmekle telaşa kapılmaz; çünkü bilir ki hakkı mutlaka ortaya çıkacak, inatçısı rezil ve mağlup olacaktır. Bunda, hak üzere olup da onun ortaya çıkmasında kendisine yardım edecek birini bulamayan herkes için bir terbiye vardır; zira Allah onun şahididir, elbette onun davası üstün gelecektir; öyleyse Allah'a tevekkül et, şüphesiz sen apaçık hak üzeresin.

ولما لم يبق بعد هذا لمتعنت مقال، ولا شبهة أصلاً لضال، كان موضع المناداة على من استمر على عناده بقوله مؤكداً لادعائهم إنهم على جلية من أمرهم، {ألا إنهم} أي الكفرة {في مرية} أي جحد وجدال وشك وضلال عن العبث {من لقاء} وصرف القول

Bundan sonra inatçı için söylenecek hiçbir söz, sapan için de hiçbir şüphe kalmayınca; kendi işlerinde açık bir delil üzere olduklarını iddia etmelerine karşı teyit ederek inadında ısrar eden kimseyi ilan etme makamı oldu: { أَلَا إِنَّهُمْ } “İyi bilin ki onlar”, yani kâfirler; { فِي مِرْيَةٍ } “bir şüphe içindedirler”, yani bâtıl bir inkâr, cedel, şüphe ve sapıklık içindedirler; { مِنْ لِقَاءِ } “kavuşmaktan”. Sözü,

إلى إضافة وصف الإحسان إليهم إشارة إلى أنه لا بد من كمال تربيتهم بالبعث لأنه أحكم الحاكمين فقال: {ربهم} أي المحسن إليهم بأن خلقهم ورزقهم للحساب والجزاء بالثواب والعقاب كما هو شأن كل حكيم فيمن تحت أمره.

onların diriltilmek suretiyle terbiyelerinin kemale ermesinin şart olduğuna işaret etmek üzere onlara ihsan vasfını izafe etmeye çevirdi; çünkü O, hüküm verenlerin en hikmetlisidir; şöyle buyurdu: { رَبِّهِمْ } “Rablerine”, yani emri altındakiler hakkında her hakîmin şanı olduğu üzere, hesaba çekmek ve mükâfat ve ceza ile karşılık vermek için onları yaratıp rızıklandırmak suretiyle kendilerine ihsanda bulunana [kavuşmaktan].

ولما كانوا مظهرين الشك في القدرة على البعث، قرره إيمانهم معترفون به من قدرته على كل شيء من البعث وغيره فقال: {ألا إنه} أي هذا المحسن إليهم {بكل شيء} أي من الأشياء جملها وتفاصيلها كلياتها وجزئياتها أصولها وفروعها غيبتها وشهادتها ملكها وملكوتها {محيط *} قدرة وعلماً من كثير الأشياء وقليلها كليها وجزئيها، فعما قليل يجمعهم على الحق ويبدلهم بالمرية إذعاناً وبالشك يقيناً وبرهاناً، فرحمته عامة لجميع أهل الوجود وخاصة لمن منَّ عليه الإيمان الموصل إلى راحة الأمان، فكيف يتصور في عقل أن يترك البعث ليوم الفصل الذي هو مدار الحكمة، ومحط إظهار النعمة والنقمة، وقد علم بذلك انطباق آخرها المادح للكتاب المقرر للبعث والحساب على أولها المفصل للقرآن المفيض لقسمي الرحمة: العامة والخاصة لأهل الأكوان، على ما اقتضاه العدل والإحسان، بالبشارة لأهل الإيمان، والنذارة لأهل الطغيان - والله الهادي وعليه التكلان.

Onlar yeniden diriltilme kudretinde şüphe izhar ettiklerinde; diriltme ve diğer hususlarda O'nun her şeye kadir olduğuna dair ikrar ettikleri imanlarını tescil ederek şöyle buyurdu: { أَلَا إِنَّهُ } “İyi bilin ki O”, yani onlara bu ihsanda bulunan [Rab]; { بِكُلِّ شَيْءٍ } “her şeyi”, yani eşyadan toptan ve ayrıntılı, küllî ve cüz'î, asıl ve fer'î, gayb ve şehadet, mülk ve melekût cihetinden olan her şeyi; { مُحِيطٌ } “kuşatmıştır”, çok veya az, tümel veya tikel her şeyde kudret ve ilim bakımından [kuşatmıştır]. Pek yakında onları hak üzere toplayacak, şüphelerini boyun eğişe, tereddütlerini ise kesin bilgi ve burhana dönüştürecektir. O'nun rahmeti bütün varlık ehline umumi, emniyetin huzuruna ulaştıran imanı lütfettiği kimselere ise hususidir. Hikmetin ekseni, nimet ve intikamın izhar edilme mevkiisi olan ayrım günü için diriltmeyi terk etmesi akılda nasıl tasavvur edilebilir? Böylece surenin Kitab'ı öven, dirilişi ve hesabı ikrar eden sonunun; Kur'an'ı tafsil eden, varlık ehli için adaletin ve ihsanın gerektirdiği şekilde umumî ve hususî iki kısım rahmeti bolca akıtan, iman ehline müjde ve azgınlık ehline uyarı olan başıyla mutabık olduğu anlaşılmış oldu — hidayet eden Allah'tır ve dayanak yalnız O'dur.