Binûn

Şûrâ — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما كانت إقامة الحجة وإظهار المعجزة أمراً ملزماً لجميع من بلغه

Hüccetin ikame edilmesi ve mucizenin ortaya konulması, kendisine ulaştığı herkes için bağlayıcı bir husus olunca,

الاستجابة لوصول الأمر إلى حد من البيان سقط معه الجدال، قال معلماً إن ما كان في قوة الوجود يصح أن يطلق عليه أنه موجود، ومنبهاً بالجار على ذم هذا الجدال ولو قل زمنه: {من بعدما} ولما كان المقصود مطلق الاستجابة لا من مجيب معين قال: {استجيب له} أي استجاب له الرسول ﷺ، وصار الناس كلهم بما يبين لهم مستجيبين بالقوة وإن لم يستجيبوا بالفعل، فإن الأمر قد ظهر غاية الظهور، ولم يبق إلا العناد، فهذه الجملة هي المراد والثمرة من قوله {لا حجة بيننا وبينكم} .

meselenin cedelleşmeyi düşürecek derecede bir açıklığa ulaşması sebebiyle icabetin gerekliliği ortaya çıkınca; bilkuvve (potansiyel olarak) var olan bir şeyin fiilen mevcut olarak isimlendirilebileceğini bildirerek ve harf-i cer ile bu tartışmanın zamanı az bile olsa yerilmesine dikkat çekerek şöyle buyurdu: {من بعدما} “...den sonra”; kastedilen belirli bir icabet edenden ziyade mutlak icabet olduğu için şöyle buyurdu: {استجيب له} “kendisine icabet edildikten [sonra].” Yani Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem O'na icabet etmiştir; insanlar da kendilerine açıklanan hakikatler sebebiyle fiilen icabet etmeseler dahi bilkuvve icabet etmiş duruma gelmişlerdir. Zira mesele son derece açığa çıkmış, geriye sadece inat kalmıştır. İşte bu cümle, {لا حجة بيننا وبينكم} “Bizimle sizin aranızda hiçbir delil/tartışma yoktur” sözünün maksadı ve semeresidir.

ولما كان من خالف ظاهره باطنه ضعيف الحجة هلهل النسج، قال معبراً بمبتدأ ثان مفرداً للحجة إشارة إلى ضعفها: {حجتهم} أي التي زعموها حجة، وأخبر عن هذا المبتدأ الثاني ليكون هو وخبره خبراً عن الأول فقال: {داحضة} أي زالقة فهي ذاهبة غير ثابتة لأجل أنها في معارضة ما ظهوره كالشمس بل أجلى، والعبارة

Zahiri batınına uymayan kimsenin delili zayıf ve dokusu gevşek olacağı için, zayıflığına işaret etmek üzere hüccet kelimesini tekil olarak ikinci mübteda (özne) kılıp şöyle buyurdu: {حجتهم} “Onların delilleri” yani delil zannettikleri şeyler; bu ikinci mübtedanın haberini (yüklemini), kendisi ve haberi birlikte birinciye haber olacak şekilde bildirerek şöyle buyurdu: {داحضة} “boştur/geçersizdir”, yani kaygandır, yok olup gidicidir; güneş gibi, hatta ondan daha parlak bir açıklığa karşı durduğu için sabit değildir. Bu ifade,

لفتٌ إلى صفة الإحسان والعندية إشارة إلى شدة ظهور ما في حجتهم من الدحوض لأن {عند} للأمور الظاهرة المألوفة، وصفة التربية للعطف والرفق، والإضافة إلى ضميرهم تقتضي مزيد لطف وعطف، فهو إشارة إلى أنها هباء منثور عند تدقيق النظر ولا سيما إذا كان بصفة عزة وقهر وغضب، فالمعنى أن دحوضها ظاهراً جداً ولو عوملوا بصفة الإحسان ولو خصوا بمزيد عطف وبر، فأين هذا مما لو قيل «لدى عليم قدير» فإنه يفهم أن دحوضها لا يدركه إلا بليغ العلم تام القدرة، وهو مع ذلك غريب فيصير فيه نوع مدح لحجتهم في الجملة: {عند ربهم} أي المحسن إليهم بإفاضة العقل الذي جعلهم به في أحسن تقويم، فمهما جردوه عن الهوى، دلهم على أن جميع ما كانوا فيه باطل، وفيه إشارة إلى أن أدنى ما يعذبهم به قطع إحسانه عنهم، وأنه يظهر بطلان ما سموه حجة لكل عاقل فيورثهم الخزي في الدنيا والعذاب في الأخرى على أن قطع إحسانه هو عند

ihsan sıfatına ve "indiyet"e (katında olmaya) bir iltifattır; onların hüccetlerindeki tutarsızlığın ve boşa çıkışın son derece aşikâr olduğuna işarettir. Zira ind (عِنْد) kelimesi açık ve bilinen durumlar için kullanılır; terbiye (Rab) sıfatı ise şefkat ve rıfka delalet eder; onların zamirine izafe edilmesi de lütuf ve şefkatin fazlalığını gerektirir. Dolayısıyla bu, ince bir nazarla bakıldığında delillerinin savrulmuş toz zerresi gibi olduğuna işarettir; hele ki bu nazar izzet, kahır ve gazap sıfatıyla olursa! Anlam şudur: Onlara ihsan sıfatıyla muamele edilse, kendilerine özel bir şefkat ve iyilik gösterilse bile hüccetlerinin batıllığı gayet açıktır. Nerede kaldı ki «Alîm ve Kadîr olanın katında» denseydi; o zaman delillerinin geçersizliğini ancak ilmi derin ve kudreti tam olanın anlayabileceği anlaşılırdı ki bu da onların hüccetine bir nevi övgü olurdu. [İşte bundan dolayı şöyle buyruldu]: {عند ربهم} “Rableri katında”, yani kendilerini en güzel surette yarattığı aklı bahşetmek suretiyle kendilerine ihsanda bulunan [Rableri katında]. Onlar akıllarını hevadan arındırdıkları her an, akıl onlara içinde bulundukları şeylerin tamamen batıl olduğunu gösterir. Bunda, onlara verilecek en asgari azabın O'nun ihsanını onlardan kesmesi olduğuna ve delil sandıkları şeyin batıllığını her akıl sahibine göstererek dünyada rüsvalık, ahirette ise azap vereceğine bir işaret vardır; nitekim O'nun ihsanını kesmesi, derinlemesine

التأمل أعلى العذاب {وعليهم} زيادة على قطع الإحسان {غضب} أي عقوبة تليق بحالهم المذموم ووصفهم المذؤوم ومنه الطرد، فهم مطرودون عن بابه، مبعودون عن جنابه، مهانون بحجابه. ولما أفهم التعبير ب «على» ذمهم باستعلاء النقم عليهم لم يشكل التعبير باللام، بل كان مفهماً التهكم والملام فقال: {ولهم} أي مع ذلك {عذاب شديد *} لا تصلون إلى إدراك حقيقة وصفه، والآية مشيرة إلى الانتصار على أهل الردة وضربهم بكل شدة لسوء منزلتهم عنده كما كشف عنه الحال عند ندب الصديق إليهم بالقتال ﵁ وأرضاه.

düşünüldüğünde azapların en büyüğüdür. {وعليهم} “Ve onların üzerinedir” ihsanın kesilmesine ilaveten {غضب} “bir gazap” yani yerilmiş durumlarına ve kınanmış vasıflarına layık bir ceza [vardır]; kovulmak da bundandır. Onlar O'nun kapısından kovulmuş, huzurundan uzaklaştırılmış ve perdelenmekle alçaltılmışlardır. «Alâ» (عَلَى) edatı, intikamın onların üzerine galebe çalmasıyla yerilmelerini ifade edince, «lâm» (لَ) edatıyla ifade edilmesi müşkil olmamış, bilakis istihza ve kınama ifade etmiştir; nitekim şöyle buyurdu: {ولهم} “Ve onlar içindir” yani bununla birlikte {عذاب شديد *} “şiddetli bir azap [vardır].” Öyle ki onun vasfının hakikatini kavramaya güç yetiremezsiniz. Bu ayet, dinden dönenlere (ehl-i ridde) galip gelineceğine ve O'nun katındaki kötü konumları sebebiyle şiddetle cezalandırılacaklarına işaret etmektedir; nitekim Sıddîk radıyallâhu anh ve ardâh onları savaşa çağırdığında durum bu şekilde açığa çıkmıştır.

ولما جزم سبحانه بما توعدهم بعد بعد أن حكم على حجتهم بالدحوض، وكان لا يجزم بالشيء إلا من كان نافذ الأمر محيط الحكم، نبه على أنه كذلك، مبيناً ما به يعرف ثبات الحجج ودحوضها المستلزم للغضب من الله المستعقب للعذاب، بقوله لافتاً القول إلى الاسم الأعظم تنبيهاً على عظمة المخبر عنه: {الله} أي الذي له جميع الملك {الذي} وأشار بالتعبير بالإنزال إلى أن المراد جملة الكتاب الذي لا مطعن في شيء منه فقال: {أنزل الكتاب} أي أوجد إنزاله هو لا غيره {بالحق} أي متلبساً

Hüccetlerinin boşa çıktığına hükmettikten sonra onları tehdit ettiği hususu kesinleştirince -ki bir şeyi ancak emri geçerli ve hükmü kuşatıcı olan kesinleştirebilir-, durumun böyle olduğuna dikkat çekmiş ve Allah'tan gazabı gerektiren ve azabı netice veren hüccetlerin sabitliği ile batıllığının ne ile bilineceğini beyan ederek, haber verilenin azametine dikkat çekmek üzere sözü İsm-i A'zam'a çevirerek şöyle buyurmuştur: {الله} “Allah” yani bütün mülkün sahibi olan Zat, {الذي} “O'dur ki”; indirme ifadesiyle hiçbir yerinde tenkit edilecek bir cihet bulunmayan Kitab'ın tamamının kastedildiğine işaret ederek şöyle buyurdu: {أنزل الكتاب} “Kitab'ı indirmiştir” yani onu başkası değil, bizzat O indirmiştir, {بالحق} “hak ile” yani sabit olan,

على أكمل الوجوه بالأمر الثابت الذي لا يبدل وبسبب العمل الحق العام للأقوال والأفعال والعقائد لتعرف الحجج الثابتة من غيرها.

asla değişmeyen emirle en kâmil manada ve sabit hüccetlerin diğerlerinden ayırt edilmesi için sözleri, amelleri ve inançları kapsayan hak amelin sebebi olarak [indirmiştir].

ولما كان الكتاب آمراً بالعدل قالاً وحالاً، وكان من محسوسات أوامره التقدير بالمقادير الضابطة، قال مخصصاً معبراً بأقومها إشارة إلى أن الكتاب أعدل عدالة عند العقل وأبين من الميزان للحس: {والميزان} أي الأمر به مريداً به عينه حقيقة وجميعها بل جميع العدل الذي تقدم في «لا عدل بينكم» مجازاً. ولما ثبت أن من جادل فيه كانت حجته داحضة إذا حوسب في الساعة فكان معذباً، وكان التقدير بما هدى إليه السياق تسلية له ﷺ فيما يقاسي في إنفاذ ما أمر به من العدل في جميع أقواله وأفعاله وصبره على أذاهم: فمن فزع إلى الكتاب في المعاني وإلى الميزان في الأعيان فبنى أمره على تحقق العدل فيهما بهما فاز، ومن أهمل ذلك خاب فدحضت حجته وسقطت عند ربع منزلته وما يدريك لعل من جار يعاجل في الدنيا بالأخذ لكون أجله الذي سبقت الكلمة بتأخيره إليه قد حضر، عطف عليه قوله موجهاً الخطاب إلى أعلى الخلق تعظيماً للأمر: {وما يدريك}

Kitap, hem sözlü hem de fiili olarak adaleti emrettiği ve onun somut emirlerinden biri de zapt edici ölçülerle takdir etmek olduğu için; Kitab'ın akıl nazarında teraziden daha adil, duyu için de mizanından daha açık olduğuna işaret ederek en dosdoğru olanını tahsis edip şöyle buyurdu: {والميزان} “ve mizanı (ölçüyü).” Yani mizanı emretmeyi murad ederek, hakikat olarak bizzat mizanı ve mecaz olarak da daha önce geçen «aranızda adalet yoktur» ifadesindeki adaletin tamamını [indirmiştir]. Onun hakkında mücadele eden kimsenin kıyamet vaktinde hesaba çekildiğinde hüccetinin batıl ve kendisinin azap içinde olacağı sabit olunca; siyakın gösterdiği takdir, bütün söz ve fiillerinde emrolunduğu adaleti icra etme hususunda karşılaştığı güçlüklere ve onların eziyetlerine sabretmeye dair sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimiz için bir teselli oldu: Manalarda Kitap'a, somut varlıklarda ise mizana başvuran ve her ikisinde de adaletin gerçekleşmesi üzerine işini bina eden kimse kurtulmuştur; bunları ihmal eden ise hüsrana uğramış, hücceti boşa çıkmış ve Rabbinin katındaki derecesi düşmüştür. Nereden bileceksin, belki de haksızlık eden kimse, tehir edilmesi hükme bağlanmış olan ecelinin gelip çatması sebebiyle dünyada çarçabuk yakalanıverir! İşte bu takdire atıfla, işin büyüklüğünü vurgulamak üzere hitabı yaratılmışların en yücesine yönelterek şöyle buyurdu: {وما يدريك} “Ve nereden bileceksin”

يا أكمل الخلق {لعل الساعة} التي أشير إليها في هذه الآية بقوله {عند ربهم} بعد أن صرح بها في غير آية. ولما كان تأنيث الساعة غير حقيقي لأنها بمعنى الوقت، ذكرها فقال: {قريب *} فأفهم ذلك أنها ذات الشدائد وأن شدائدها ذكور الشدائد وأن قربها أسرع من لمع البرق لما له من الثبات في الحق، أو ذكرها على إرادة السبب أي ذات قرب، أو على حذف مضافة أي مجيئها، وعلى كل حال فهو دال على تفخيمها أي إنك بمظنة من قرب القيامة، فيقع بهم ما توعدوا به مما ينبغي الإشفاق منه، فيظهر فيها العدل بموازين القسط لجميع الأعمال ظهوراً لا يتمارى فيه أحد فيشرف من وفى، ويخزي من جار وجفا.

ey yaratılmışların en kâmili! {لعل الساعة} “Belki de o saat (kıyamet)” -ki başka ayetlerde açıkça zikredildikten sonra bu ayette {عند ربهم} “Rableri katında” buyruğuyla kendisine işaret edilmiştir-. Kıyamet (es-Sâa) kelimesinin müennesliği hakiki olmayıp "vakit" anlamında olduğu için, onu müzekker zamirle zikrederek şöyle buyurdu: {قريب *} “yakındır.” Bu ifade, kıyametin şiddetler sahibi olduğunu, onun zorluklarının şiddetlerin en çetinleri olduğunu ve hak konusundaki sebâtından ötürü yakınlığının şimşek çakmasından daha hızlı olduğunu hissettirdi; yahut sebep iradesiyle müzekker kılınmıştır ki anlam "yakınlık sahibidir" demektir ya da muzafın hazfiyle "onun gelişi yakındır" manasındadır. Her halükarda bu, kıyameti tazim etmeye delalet eder; yani sen kıyametin pek yakın olduğu bir durumdasın. Böylece korkulması gereken ve tehdit edildikleri şey başlarına gelir; orada bütün ameller için adalet terazileriyle adalet öyle açık bir şekilde ortaya çıkar ki kimse bunda şüphe edemez; sözünde duran yücelir, haksızlık ve vefasızlık eden ise rezil olur.

ولما تصور بهذا قربها مشاراً بالتعبير بلعل إلى أن حال المستعجل بها حال المترجي لشيء محبوب وهو جهل منه عظيم، شرع في تفصيل الناس في أمرها فقال مشيراً إلى أنه ينبغي للعاقل الاستعداد لها للخلاص في وقتها لظهور دلائلها من غير بحث عن قربها أو بعدها، فإنه لا بد

Bununla kıyametin yakınlığı zihinlerde canlanıp, «lealle» (لَعَلَّ) lafzıyla acele isteyenin durumunun sevilen bir şeyi uman kimsenin durumuna benzediğine ve bunun da onun büyük bir cehaleti olduğuna işaret edilince; aklı başında bir kimsenin, yakınlığını veya uzaklığını araştırmaksızın delillerinin açıklığı sebebiyle vaktinde kurtuluşa ermek için ona hazırlanması gerektiğine işaret ederek insanların kıyamet konusundaki durumlarını tafsil etmeye başladı. Zira onun

من كونها {يستعجل بها} أي يطلب أن تكون قبل الوقت المضروب لها {الذين لا يؤمنون بها} أي لا يتجدد لهم ذلك أصلاً وهم غير مشفقين منها ويظنون أنها الباطل، وكان الحال يقتضي أن يكونوا أنفر الناس منها لكن حملهم على ذلك تكذيبهم بها واستهزاؤهم وظنهم عدم كونها جهلاً ممن هم معترفون بقدرته وعلوه وعظمته.

vuku bulması kaçınılmazdır: {يستعجل بها} “Onun acele gelmesini isterler” yani kendisi için belirlenen vakitten önce gerçekleşmesini talep ederler {الذين لا يؤمنون بها} “ona inanmayanlar”, yani kalplerinde bu inanç asla yenilenmeyen ve ondan korkmayan, onun batıl olduğunu sanan kimseler. Oysa durum, onların kıyametten en çok kaçınan kimseler olmasını gerektirirdi; fakat kudretini, yüceliğini ve azametini itiraf ettikleri Zat'a karşı bir cehalet eseri olarak onu yalanlamaları, onunla alay etmeleri ve vuku bulmayacağını sanmaları onları bu tavra sürüklemiştir.

ولما دل على جهل الكافرين، دل على أضدادهم فقال: {والذين آمنوا} وإن كانوا في أول درجات الإيمان {مشفقون} أي خائفون خوفاً عظيماً {منها} لأن الله هداهم بإيمانهم، فصارت صدورهم معادن المعارف، وقلوبهم منابع الأنوار، فأيقنوا بما فيها من الأهوال الكبار، فخافوا للطافتهم أن يكونوا مع صلاحهم من أهل النار. ولما قدم الإشفاق تنبيهاً على أن العاقل ينبغي أن يخشى ما يمكن وقوعه، قال: {ويعلمون أنها الحق} إعلاماً بأنهم على بصيرة من أمرها، فهم لا يستعجلون بها، فالآية من الاحتباك: ذكر الاستعجال أولاً دليلاً على حذف ضده ثانياً، والإشفاق ثانيا دليلاً عل حذف ضده أولاً. قال ابن كثير: وقد روي من طرق تبلغ درجة التواتر في الصحاح والحسان والسنن والمسانيد «أن رجلاً سأل رسول الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Kâfirlerin cehaletine delalet edince, onların zıtlarının halini göstererek şöyle buyurdu: {والذين آمنوا} “İman edenler ise” imanın ilk derecelerinde olsalar bile {مشفقون} “korku içindedirler” yani büyük bir endişe duyarlar {منها} “ondan”. Çünkü Allah onlara imanları sebebiyle hidayet etmiş, göğüsleri marifet madenleri, kalpleri nur kaynakları haline gelmiştir; oradaki büyük dehşetleri kesin olarak bilmişler ve kalplerinin inceliği sebebiyle salih hallerine rağmen cehennem ehlinden olmaktan korkmuşlardır. Akıllının vuku bulması muhtemel şeyden korkması gerektiğine dikkat çekmek üzere endişeyi öne alınca şöyle buyurdu: {ويعلمون أنها الحق} “ve onun hak olduğunu bilirler.” Bu, onların kıyamet konusunda bir basiret üzere olduklarını, dolayısıyla onun çabuk gelmesini istemediklerini bildirmektir. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide acele istemenin zikredilmesi, ikincide zıddının hazfedildiğine delildir; ikincide korkunun zikredilmesi, birincide zıddının hazfedildiğine delildir. İbn Kesîr şöyle demiştir: Sahihlerde, hasenlerde, sünenlerde ve müsnedlerde tevatür derecesine ulaşan yollarla rivayet edilmiştir ki: «Bir adam yolculuklarının birinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e

بصوت جهوري وهو في بعض أسفاره فناداه: يا محمد، فقال له النبي ﷺ بنحو من صوته» هاؤم «فقال: متى الساعة؟ فقال رسول الله صلى الله عليه:» ويحك أنها كائنة فما أعددت لها؟ «فقال: حب الله ورسوله، فقال:» أنت مع من أحببت «قال ابن كثير: فقوله في الحديث» المرء مع من أحب «متواتر لا محالة، والغرض أنه لم يجبه عن وقت الساعة، بل أمره بالاستعداد لها - انتهى، وهو مشروط بالبراءة من أعداء الله بدليل قصة أبي طالب فإنه لم ينفعه حب الولي نفعاً تاماً بدون البراءة من العدو.

gür bir sesle seslendi: 'Ey Muhammed!' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onun sesine yakın bir sesle 'İşte buradayım!' buyurdu. Adam: 'Kıyamet ne zaman?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Yazık sana! O mutlaka gelecektir; peki sen onun için ne hazırladın?' buyurdu. Adam: 'Allah ve Resûlü'nün sevgisini' dedi. Bunun üzerine: 'Sen sevdiğinle berabersin' buyurdu.» İbn Kesîr şöyle devam etmiştir: Hadisteki «Kişi sevdiğiyle beraberdir» sözü şüphesiz mütevatirdir. Buradaki maksat, ona kıyametin vaktini bildirmeyip ona hazırlanmasını emretmesidir -alıntı bitti-. Bu durum, Allah'ın düşmanlarından beri olmak şartına bağlıdır; nitekim Ebû Tâlib kıssası buna delildir; düşmandan beri olmadıkça veliyi sevmek ona tam bir fayda sağlamamıştır.

ولما أعلم بتعريف الحق أنها ثابتة كاملاً لا انقضاء له أصلاً ولا زوال لآثارها، أنتج قوله مؤكداً معظماً في مقابلة إنكارهم: {ألا إن الذين يمارون} أي يظهرون شكهم في معرض اللجاجة الشديدة طلباً لظهور شك غيرهم من: مريت الناقة - إذا مسحت ضرعها بشدة للحلب لتستخرج ما عساه يكون فيها من اللبن {في الساعة} أي القيامة وما تحتوي عليه {لفي ضلال} أي ذهاب جائر عن الحق

Hakkın tarifiyle, kıyametin asla son bulmayacak ve eserleri yok olmayacak şekilde kâmil manada sabit olduğunu bildirince; onların inkârına karşı tekid ve tazimle şu buyruğunu netice verdi: {ألا إن الذين يمارون} “Haberiniz olsun ki tartışıp duranlar” yani başkalarının da şüphesini ortaya çıkarmak maksadıyla şiddetli bir inatlaşma içinde şüphelerini izhar edenler -ki bu, içinde süt kalmışsa sağıp çıkarmak için devenin memesini şiddetle ovuşturmak anlamına gelen «meraytü'n-nâkate» ifadesinden gelir-, {في الساعة} “o saat (kıyamet) hakkında” yani kıyamet ve ihtiva ettiği şeyler hakkında [şüphe yayanlar], {لفي ضلال} “elbette bir sapıklık içindedirler” yani haktan sapan bir yöneliş,

{بعيد *} جداً عن الصواب، فإن لها من الأدلة الظاهرة في العقل المؤيد بجازم النقل ما ألحقها حال غيابها بالمحسوسات لو كشف الغطاء ما ازددت يقيناً.

{بعيد *} “uzak [bir sapıklık içindedirler].” Doğrudan son derece uzaktırlar. Zira kıyametin akılda açık ve kesin nakille desteklenmiş öyle zahir delilleri vardır ki, gayb halinde bile onu "Perde kalksa yakînim artmazdı" derecesinde hissedilir kılmaktadır.

ولما كان حاصل أمر الفريقين أنه أظهر خوف الكافرين في غاية الأمن وأبطن أمن المؤمنين في أزعج خوف، وكان هذا عين اللطف، فأنه الوصول إلى الشيء بضده، ويطلق على إيصال البر إلى الخلق على وجه يدق إدراكه، وكان أكثر ما يبطئ بالإنسان في أمر الدين اهتمامه بالرزق، أنتج ذلك قوله: {الله} أي الذي له الأمر كله فهو يفعل ما يريد {لطيف} أي بالغ في العالم وإيقاع الإحسان بإيصال المنافع، وصرف المضار على وجه يلطف إدراكه، قال القشيري: اللطيف العالم بدقائق الأمور وغوامضها وهو الملطف المحسن وكلاهما في صفته سبحانه صحيح، وأكثر ما يستعمل اللطف في وصفه بالإحسان في الأمور الدينية، وقال الرازي في اللوامع: هو اسم مركب من علم ورحمة ورفق خفي {بعباده} - انتهى.

İki fırkanın durumunun özeti; O'nun kâfirlerin korkusunu tam bir emniyet içinde göstermesi, müminlerin emniyetini ise son derece şiddetli bir korku içinde gizlemesi olunca -ki bu lütfun ta kendisidir, çünkü lütuf bir şeye zıddı vasıtasıyla ulaşmaktır ve yaratılmışlara kavranması güç bir şekilde iyilik ulaştırmak anlamında da kullanılır; insanı din konusunda en çok yavaşlatan şey de rızık endişesi olunca- bu durum şu buyruğu netice verdi: {الله} “Allah” yani bütün emir kendisine ait olan ve dilediğini yapan Zat, {لطيف} “lütufkârdır” yani ilimde ve menfaatleri ulaştırıp zararları savarak ihsanda bulunmada idraki ince bir kemaldedir. Kuşeyrî şöyle demiştir: «el-Latîf; işlerin inceliklerini ve gizliliklerini bilen, lütufta bulunan ve ihsan edendir. Her ikisi de Sübhânehu'nun sıfatında doğrudur; lütuf en çok dini konulardaki ihsan vasfında kullanılır.» Râzî de Levâmi' adlı eserinde şöyle demiştir: «O; ilim, rahmet ve gizli rıfktan mürekkep bir isimdir» {بعباده} “kullarına” -alıntı bitti-.

أما بالمؤمن فواضح، وأما الكافر فأقل لطفه به أنه لا يعاجله في الدنيا ولا يعذبه فوق ما

Mümine olan lütfu açıktır; kâfire gelince, ona olan en asgari lütfu, dünyada onu çarçabuk cezalandırmaması ve ahirette de müstahak olduğunun üzerinde

يستحق في الأخرى، فالاسم الأول تخويف والثاني ترجية ظاهرة باطنها تخويف، إشارة إلى ما ينبغي من الخوف والرجاء، وأن يكون الخوف أغلب.

azap etmemesidir. Birinci isim korkutma, ikincisi ise batını korkutma olan zahiri bir ümittir; bu da gereken korku ve ümide, ayrıca korkunun daha baskın olması gerektiğine işarettir.

ولما كان أظهر ما يكون هذا الوصف في الرزق، فإنه يوسع على من لا حيلة له، ويحرم من هو في غاية القوة والقدرة، ويرفع الضعيف الجبان ويخفض القوي الشجاع، وكل ذلك على حسب ما يعلم من بواطنهم ويزيد من أعمالهم، قال دالاً على ذلك استئنافاً لمن سأل عن كيفية اللطف: {يرزق من يشاء} مهما شاء على سبيل من السعة أو الضيق أو التوسط لا مانع له من شيء من ذلك، ويمنع الرزق عمن يشاء إذا علم فراغ أجله فيتوفاه إليه فأجهدوا أنفسكم في طلب مرضاته، ولا تلتفتوا إلى الخوف من الحاجة فإنه قد فرغ من تقدير الرزق ونهى عن المبالغة في طلبه.

Bu vasıf en çok rızıkta tezahür ettiği için -zira O, hiçbir çaresi olmayana bolca verir; son derece güçlü ve muktedir olanı mahrum bırakır; zayıf ve korkağı yükseltir, güçlü ve cesuru alçaltır; bütün bunlar onların batınlarından bildiği ve amellerinden artırdığı şeylere göredir-, lütfun keyfiyetini soran kimseye bir istînâf (yeni bir açıklama) olarak buna delalet etmek üzere şöyle buyurdu: {يرزق من يشاء} “Dilediğini rızıklandırır”, dilediği şekilde bolluk, darlık veya orta yolla rızıklandırır; O'na bunlardan hiçbirinde engel olacak kimse yoktur. Ecelinin bittiğini bildiği kimseden de rızkı keser ve onun canını alır. Öyleyse O'nun rızasını aramada bütün gücünüzü sarf edin; muhtaç olma korkusuna itibar etmeyin, zira O rızkı takdir etmeyi tamamlamış ve onu talep etmede aşırıya kaçmayı yasaklamıştır.

ولما كان ذلك لا يستطيعه أحد سواه لما يحتاج إليه من القوة الكاملة والعزة الشاملة قال: {وهو القوي} أي

Gerektirdiği tam kuvvet ve kuşatıcı izzet sebebiyle O'ndan başka kimse buna güç yetiremeyeceği için şöyle buyurdu: {وهو القوي} “Ve O, Kavî'dir (çok güçlüdür)”, yani

فلا يضيق عطاؤه بشيء {العزيز *} فلا يقدر أحد أن يمنعه عن شيء.

O'nun vermesi hiçbir şeyle daralmaz; {العزيز *} “Azîz'dir (mutlak galiptir).” Hiç kimse O'nu bir şeyden menetmeye güç yetiremez.

ولما بين بهذا أن الرزق ليس إلا في يده، أتبعه ما يزهد في طلب رزق البدن، ويرغب في رزق الروح فقال على سبيل الاستئناف جواباً لمن يسأل: هل يكون الرزق بشدة السعي أو لا، وبدأ برزق الروح لشرفه: {من كان} أي من شريف أو دنيء {يريد} ولما كان مدار مقصد السورة على الدين، وكان الدين معاملة بين العبد وربه يقصد به ما يقصد بالحرث من حصول الفائدة، وكان الحرث من أجل أسباب المكاسب، وكانت الجنة قيعاناً غراسها ذكر الله، عبر عن مطلق الكسب بالحرث فقال: {حرث الآخرة} أي أعمالها التي تستنمي بها الفوائد. ولما كانت أسباب الحروث وثمراتها لا يقدر على تعطيلها وإنجاحها إلا الله، وكان الآدمي يظن لنفسه في ذلك قدرة، نبه سبحانه بالالتفات إلى أسلوب العظمة أن أمره سبحانه في ذلك لا يستطاع دفاعه ولا ممانعته ونزاعه: {نزد له} أي بعظمتنا التي لا يقدر أحد على تحويلها {في حرثه} بأن يعينه على الأعمال الصالحة بإنارة القلب وتصفية الحال وتهدئة السر ونفوذ البصر فيما يضر وينفع ويضاعف له ثوابها من العشر لكل حسنة إلى ما لا نهاية له ويغطيه، من الدنيا التي أعرض عنها ما قدر له إعانة له على ما أقبل عليه من

Bununla rızkın yalnızca O'nun elinde olduğunu açıklayınca, bedenin rızkını talep etmekten sakındıran ve ruhun rızkına rağbet ettiren hususu buna ekleyerek; «Rızık çok çalışmakla mıdır, yoksa değil midir?» diye sorana cevap kabilinden bir istînâf olarak şöyle buyurdu ve şerefinden ötürü ruhun rızkıyla başladı: {من كان} “Kim” yani şerefli veya zelil kim olursa olsun {يريد} “isterse”; surenin maksadının mihveri din olduğu, din kul ile Rabbi arasında ekin ekmekle güdülen fayda gibi bir kazanç kastedilen bir muamele olduğu, ekin en yüce kazanç vesilelerinden sayıldığı ve cennet de fidanları Allah'ın zikri olan ovalar olduğu için, mutlak kazancı ekim (hars) ile ifade ederek şöyle buyurdu: {حرث الآخرة} “ahiret kazancını (ekimini)” yani faydaların nemalandığı ahiret amellerini. Ekin sebeplerini ve semerelerini boşa çıkarmaya veya muvaffak kılmaya ancak Allah'ın gücü yettiği ve insanoğlu da bunda kendisi için bir güç vehmettiği için, Sübhânehu azamet üslubuna iltifat ederek bu husustaki emrine karşı konulamayacağına, mani olunamayacağına ve çekişilemeyeceğine dikkat çekti: {نزد له} “artırırız” yani kimsenin değiştirmeye güç yetiremeyeceği azametimizle [artırırız], {في حرثه} “onun kazancında”; kalbi nurlandırmak, hali saflaştırmak, sırrı sükûnete erdirmek ve zarar ile fayda veren hususlarda basireti keskin kılmak suretiyle onu salih amellere muvaffak kılarak, her bir iyiliğe on katından nihayetsiz katlara kadar sevabını katlayarak ve yüz çevirdiği dünyadan kendisi için takdir edilen rızkı, yöneldiği

الآخرة، وطوى ذكر الدنيا في هذا الشق تنبيهاً على أنها أحقر من أن تذكر مع أنه معلوم من آيات أخر {ومن كان} أي من قوي أو ضعيف {يريد حرث الدنيا} أي أرزاقها التي تطلب بالكد والسعي ويستنمي به مكتفياً به مؤثراً له على الآخرة {نؤته منها} ما قسمناه له، ولو تهاون به ولم يطلبه لأتاه، ولا ينال كل ما يتمناه ولو جهد كل الجهد، وأما الآخرة فكل ما نواه طالبها من أعمالها حصل له وإن لم يعمله {وما} أي والحال أن طالب الدنيا ما {له في الآخرة من نصيب *} أصلاً، روى أبيّ بن كعب رضي الله أن النبي ﷺ قال:

ahiret ameline bir yardım olsun diye ona vererek [artırırız]. Başka ayetlerden bilinmesine rağmen, zikredilmeyecek kadar değersiz olduğuna dikkat çekmek için bu kısımda dünyanın zikrini dürüp gizledi. {ومن كان} “Kim de” yani güçlü veya zayıf kim olursa olsun {يريد حرث الدنيا} “dünya kazancını isterse”, yani meşakkat ve gayretle talep edilen ve onunla yetinilip ahirete tercih edilerek nemalandırılan rızkını isterse, {نؤته منها} “ona ondan veririz” kendisi için taksim ettiğimiz kadarıyla; öyle ki gevşeklik gösterip onu talep etmeseydi bile yine ona gelirdi ve bütün gücünü sarf etse dahi arzu ettiği her şeye asla ulaşamaz. Ahirete gelince, onu talep eden kimse niyet ettiği amelleri bizzat yapmasa bile niyet ettiği her şeye kavuşur. {وما} “ve [durum şu ki]” dünyayı talep eden kimse için {له في الآخرة من نصيب *} “onun için ahirette hiçbir nasip [yoktur]” asla nasip yoktur. Übey b. Ka'b radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

«بشر هذه الأمة بالسنا والرفعة والنصرة والتمكين في الأرض فمن عمل منهم عمل الآخرة للدنيا لم يكن له في الآخرة من نصيب» رواه أحمد وابن حبان في صحيحه والحاكم - وقال: صحيح الإسناد - والبيهقي، وذلك لأن الأعمال بالنيات، وإنما لكل امرئ ما نوى، وهذا تهاون بها فلم ينوها وهي أشرف من أن تقبل على من أعرض عنها

«Bu ümmeti yücelik, üstünlük, yardım ve yeryüzünde iktidar ile müjdele! Onlardan kim ahiret amelini dünya için işlerse, onun ahirette hiçbir nasibi yoktur.» Bunu Ahmed, Sahîh'inde İbn Hibbân, Hâkim -ve senedinin sahih olduğunu belirtmiştir- ile Beyhakî rivayet etmiştir. Zira ameller niyetlere göredir ve herkese ancak niyet ettiği şey vardır. Bu kimse ise ahireti hafife alıp ona niyet etmemiştir; oysa ahiret, kendisinden yüz çevirene yönelemeyecek

وتبعد عمن أقبل عليها حتى تهلكه في مهاويها، والآخرة تقبل على من أقبل عليها أضعاف إقباله، وتنادي من أدبر عنها لينتهي عن غيه وضلاله، قال الرازي في اللوامع: أهل الإرادة على أصناف: مريد للدنيا ومريد للآخرة ومريد للحق جل وعلا، وعلامة إرادة الدنيا أن يرضى في زيادة دنياه بنقص دينه والإعراض عن فقراء المسلمين وأن تكون حاجاته في الدعاء مقصورة على الدنيا، وعلامة إرادة الآخرة بعكس ذلك، وأما علامة إرادة الله ﷾ كما قال {ويريدون وجهه} طرح الكونين والحرية عن الخلق والخلاص من يد النفس - انتهى، وحاصله أن يستغرق أوقاته في التوفية بحقوق الحق وحقوق الخلق وتزكية النفس لا طمعاً في جنة ولا خوفاً من نار، بل امتثالاً لأمر الملك الأعلى الذي لا إله غيره لأنه أهل لذلك مع اعترافه لأنه لن يقدر الله حق قدره.

ve kendisine yönelenden uzaklaşıp onu helak çukurlarında helak etmeyecek kadar şereflidir. Ahiret ise kendisine yönelene yönelişinin katbekat fazlasıyla yönelir; kendisinden yüz çevirene de azgınlığından ve sapıklığından vazgeçsin diye nida eder. Râzî Levâmi' adlı eserinde şöyle demiştir: «İrade ehli sınıflara ayrılır: Dünyayı isteyen, ahireti isteyen ve Hak Celle ve Alâ'yı isteyen. Dünyayı istemenin alameti, dininin noksanlaşması pahasına dünyasının artmasına razı olmak, fakir Müslümanlardan yüz çevirmek ve duadaki hacetlerini sadece dünyaya hasretmektir. Ahireti istemenin alameti bunun tam tersidir. Allah Celle ve Zikruhu'yu istemenin alameti ise -nitekim {ويريدون وجهه} “O'nun rızasını dilerler” buyrulmuştur- iki âlemi bir kenara bırakmak, mahlukattan hür olmak ve nefsin elinden kurtulmaktır» -alıntı bitti-. Bunun özeti; vakitlerini cennet arzusu veya cehennem korkusuyla değil, buna layık olduğu için ve O'nu hakkıyla takdir edemeyeceğini itiraf ederek, eşi ve benzeri olmayan Yüce Hükümdar'ın emrine boyun eğmek maksadıyla Hakk'ın haklarını, halkın haklarını eda etmeye ve nefsi tezkiye etmeye vakfetmesidir.

ولما تقرر ما شرع من الدين مما وصى به جميع النبيين فبانت أصوله، واتضحت فروعه وفصوله، وظهرت غرائبه وأشرقت فرائده وآياته، وختم بالقانون الأعظم في أمر الدارين مما هو مشاهد ولا يقدر عليه غيره، فكان التقدير من غير خفاء: هذا شرع الله الذي ارتضاه لعباده وحكم بأن الإقبال عليه غير ضار بطلب الرزق وقدر الأرزاق فلا قدرة لأحد أن يزيد في رزقه شيئاً، ولا أن ينقص منه شيئاً، أقبلوه؟ عادل ذلك بقوله تعالى مقرراً موبخاً منبهاً على ما هو الأصل في الضلال عن قوانينه المحررة وشرائعه الثابتة المقررة: {أم لهم} أي لهؤلاء الذيب يروغون يميناً وشمالاً {شركاء} على زعمهم شاركوا الشارع الذي مضى بيان عزته وظهور جلاله وعظمته في أمره حتى {شرعوا} أي الشركاء الذين طرقوا ونهجوا {لهم} أي للكفار، ويجوز أن يكون المعنى: شرع الكفار لشركائهم {من الدين} في العبادات والعادات التي تقرر في الأذهان أنه لا بد من الجزاء عليها لما جرت به عوائدهم عن محاسبة من تحت أيديهم وقدروا لهم من الأرزاق، وعدل عن أسلوب العظمة إلى الاسم الأعظم إشارة إلى ما فيه مع العظمة

Bütün peygamberlere tavsiye edilen dinden meşru kılınan hususlar yerleşip usulü açığa çıkınca, füru ve fasılları netleşince, harikaları belirip eşsiz hükümleri ve ayetleri ışıldayınca ve iki cihan meselesinde bizzat müşahede edilen ve başkasının güç yetiremeyeceği o en büyük kanunla hitam bulunca; takdir gizlilik olmaksızın şöyle oldu: Bu, Allah'ın kulları için razı olduğu, O'na yönelmenin rızık aramaya zarar vermeyeceğine hükmettiği ve rızıkları takdir ettiği şeriatıdır; hiç kimsenin rızkına bir şey eklemeye veya ondan bir şey eksiltmeye gücü yetmez; öyleyse onu kabul ettiler mi? İşte buna denk olarak, tahrir edilmiş kanunlarından ve sabit şeriatlarından sapmanın temelinde ne olduğuna dikkat çekerek onları kınamak ve gerçeği ikrar ettirmek üzere şöyle buyurdu: {أم لهم} “Yoksa onların... var mı?” yani sağa sola sapan bu kimselerin, {شركاء} “ortakları [mı var?]” kendi zanlarınca, izzeti, celali ve azametinin az önce açıklandığı Şâri'e (kanun koyucuya) emrinde ortak oldular da {شرعوا} “ihdas ettiler / koydular” yani çığır açıp yol gösteren o ortaklar, {لهم} “onlar için” yani kâfirler için; bunun anlamı "kâfirler ortakları için din koydular" şeklinde de olabilir, {من الدين} “dinden”; ellerinin altındakileri hesaba çekme ve onlara rızık takdir etme konusundaki alışkanlıkları gereği zihinlerinde karşılık verilmesi gerektiği yerleşen ibadet ve adetlerden [din koydular]. Azamet üslubundan İsm-i A'zam'a geçilmesi, azametle birlikte

من الإكرام الذي من جملته الحلم المقتضي لعدم معاجلتهم بالأخذ فقال تعالى: {ما لم يأذن به الله} أي يمكن العباد منه بأمرهم به وتقريرهم عليه الملك الذي لا أمر لأحد معه، وقد محقت صفاته كل صفة وتضاءل عندها كل عظمة، فأقبلوا عليه دون غيره لكونه معتداً به، فإن كان كذلك فليسعدوا من أقبل على الدنيا التي هي محط أمرهم فلا يعرفون غيرها بأن يعطوه جميع مراده ويشقوا من أراد الآخرة وسعى لها سعيها، ونسب الشرع إلى الأوثان لأنها سببه كما كانت سبب الضلال في قوله ﷾ حكاية عن إبراهيم خليله ﵊ {رب إنهن أضللن كثيراً من الناس} ويضاف الشركاء إليهم تارة لأنهم متخذوها وتارة إلى الله تعالى لأنهم أشركوهم به، والعبارة تأتي بحسب المقام.

onları çarçabuk cezalandırmamayı gerektiren hilm gibi ikramlara işaret etmektedir. Yüce Allah şöyle buyurdu: {ما لم يأذن به الله} “Allah'ın izin vermediği şeyleri”, yani kullarına emrederek ve onları üzerinde sabit kılarak izin vermediği şeyleri; zira O, kendisiyle beraber hiç kimsenin emri geçerli olmayan, sıfatları karşısında bütün sıfatların yok olduğu ve azameti karşısında bütün büyüklüklerin küçüldüğü Melik'tir. Öyleyse muteber olan O olduğu için başkasına değil yalnız O'na yönelin! Eğer durum onların sandığı gibiyse, işlerinin mihveri olan ve başkasını bilmedikleri dünyaya yönelen kimseleri, arzuladıkları her şeyi vererek mutlu etsinler; ahireti isteyip onun için gereken gayreti gösteren kimseyi de bedbaht etsinler! Şeriat koyma fiili putlara nispet edilmiştir, çünkü onlar sapmanın sebebidir; nitekim İbrâhim Halîlullah aleyhisselâm'dan naklen Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: {رب إنهن أضللن كثيراً من الناس} “Rabbim! Gerçekten onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar.” Ortaklar bazen onları edindikleri için kâfirlere, bazen de O'na ortak koştukları için Allah Teâlâ'ya izafe edilir; ifade makamın gereğine göre gelir.

ولما علم قطعاً أن التقدير: فلولا أن هذه الأفعال التي يفعلونها من غير إذن منه لا تنقص من ملكه سبحانه شيئاً، ولا تضر إلا فاعلها مع أنها بإرادته، فكانت لمنعهم عنها لم يصلوا إلى شيء منها، عطف عليه قوله تعالى: {ولولا كلمة الفصل} التي سبق في الأزل أنها لا تكون

O'nun izni olmaksızın yaptıkları bu fiillerin, O'nun iradesi dahilinde olmakla birlikte Sübhânehu'nun mülkünden hiçbir şeyi eksiltmediği ve sadece yapana zarar verdiği, eğer onları engellemek murad etseydi bunlardan hiçbirine güç yetiremeyecekleri kesin olarak bilinince; buna atıfla Yüce Allah şöyle buyurdu: {ولولا كلمة الفصل} “Eğer ayırt edici söz olmasaydı”, ezelde takdir edilen o kesin hüküm olmasaydı,

ولما كان أمرهم هيناً، بني الفعل للمفعول، فقال: {لقُضي بينهم} أي بين الذين امتثلوا أمره فالتزموا شرعه وبين الذين اتبعوا ما شرعوه لمن سموهم شركاء في أقرب وقت ولكنه قد سبق القضاء في أزل الأزل بمقادير الأشياء وتحديدها على وجوه الحكمة، فهي تجري على ما حد لها لا تقدم لشيء منها ولا تأخر ولا تبدل ولا تغير، وستنكشف لكم الأمور وتظهر مخبآت المقدور فلا يقع الفصل إلا في الآخرة كما سبق به القضاء بأن يكون للمقسطين نعيم مقيم.

onların işi önemsiz olduğu için fiil meçhul (edilgen) olarak getirilip şöyle buyruldu: {لقُضي بينهم} “aralarında mutlaka hüküm verilirdi”, yani O'nun emrine uyup şeriatına bağlananlar ile ortak adını verdikleri şeylerin koyduğu kurallara uyanlar arasında en kısa zamanda hüküm verilirdi. Fakat ezelin ezelinde eşyanın miktarları ve hikmet veçhile sınırlandırılması takdir edilmiştir; her şey kendisi için tayin edilen sınıra göre cereyan eder; hiçbir şey öne alınmaz, ertelenmez, tebdil edilmez ve değiştirilmez. Meseleler size açılacak ve kaderin gizledikleri ortaya çıkacaktır; nitekim adil olanlar için kalıcı bir nimetin takdir edilmesi gibi, ayırt edici hüküm de ancak ahirette vuku bulacaktır.

ولما كانوا ينكرون أن يقع بهم عذاب، قال مؤكداً عطفاً على ما قدرته بما أرشد إليه السياق: {وإن الظالمين} بشرع ما لم يأذن به الله من الشرك وغيره {لهم عذاب أليم *} أي مؤلم بليغ إيلامه.

Başlarına bir azabın geleceğini inkâr ettikleri için, siyakın rehberliğiyle takdir ettiğim manaya atıfla tekid ederek şöyle buyurdu: {وإن الظالمين} “Şüphesiz ki o zalimler için”, Allah'ın izin vermediği şirk ve benzeri şeyleri şeriat kılmak suretiyle zulmedenler için, {لهم عذاب أليم *} “onlar için can yakıcı bir azap vardır.” Yani son derece elem verici bir azap vardır.

ولما علم من هذا السياق كما ترى أنه لا بد من الفصل، وأن الفصل لا يكون إلا يوم القيامة، قال شارحاً للفصل بين الفريقين في ذلك اليوم مقبلاً على خطاب أعلى الخلق إشارة إلى أن هذا لا يفهمه حق الفهم ويوقن به حق الإيقان غيره ﷺ، أو يكون المراد

Gördüğün gibi bu siyakten kesin bir ayrımın kaçınılmaz olduğu ve bu ayrımın ancak kıyamet gününde gerçekleşeceği anlaşılınca; bunu hakkıyla ancak sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimiz'in anlayabileceğine ve hakkıyla yakîn getirebileceğine işaret etmek üzere yaratılmışların en yücesine hitap ederek, o günde iki grup arasındaki ayrımı açıklamak üzere şöyle buyurdu; yahut maksat,

كل من يصح أن يخاطب إشارة إلى أن الأمر في الوضوح بحيث لا يختص به أحد دون أحد فقال: {ترى} أي في ذلك اليوم لا يشك فيه عاقل لما له من الأدلة الفطرية الأولية والعقلية والنقلية {الظالمين} أي الواضعين الأشياء في غير مواضعها {مشفقين} أي خائفين أشد الخوف كما هو حال من يحاسبه من هو أعلى منه وهو مقصر. ولما كان الكلام في الذين ظلمهم صفة راسخة لهم، كان من المعلوم أن كل عملهم عليهم، فلذلك عبر بفعل الكسب مجرداً فقال: {مما كسبوا} أي عملوا معتقدين لأنه غاية ما ينفعهم {وهو} أي جزاءه ووباله الذي هو من جنسه حتى كأنه هو {واقع بهم} لا محالة من غير أن يزيدهم خوفهم إلا عذاباً في غمرات النيران، ذلك هو الخسران المبين، ذلك الذي ينذر به الذين ظلموا {والذين آمنوا} يصح أن يكون معطوفاً على مفعول {ترى} وأن يكون معطوفاً على جميع الجملة فيكون مبتدأ {وعملوا الصالحات} وهي التي أذن الله فيها غير خائفين مما كسبوا لأنهم مأذون لهم في فعله وهو مغفور لهم ما فرطوا فيه {في روضات الجنات} أي في الدنيا بما يلذذهم الله به من لذائد

meselenin açıklığı sebebiyle kimseye mahsus olmadığına işaretle muhatap olmaya ehil olan herkestir. Şöyle buyurdu: {ترى} “Görürsün”, yani o günde -ki fıtri, akli ve nakli deliller sebebiyle hiçbir akıl sahibi bundan şüphe etmez- {الظالمين} “o zalimleri” yani eşyayı yerli yerine koymayanları, {مشفقين} “korku içinde [görürsün]”, yani kendisinden daha üstün olan biri tarafından kusurlu halde hesaba çekilen kimsenin durumunda olduğu gibi şiddetli bir korku içinde [görürsün]. Söz, zulümleri kendilerinde kökleşmiş bir sıfat olanlar hakkında olunca, bütün amellerinin kendi aleyhlerine olduğu bilinen bir husustu; bu yüzden kesb (kazanma) fiilini yalın haliyle kullanarak şöyle buyurdu: {مما كسبوا} “kazandıkları şeylerden dolayı” yani kendilerine son derece fayda sağlayacağına inanarak işledikleri amellerden ötürü [korkarlar]; {وهو} “ve o” yani onun cinsinden olan cezası ve vebali -ki adeta amelin kendisidir-, {واقع بهم} “başlarına gelecektir” kaçınılmaz olarak [gelecektir]; korkuları onlara ateşin derinliklerindeki azaptan başka bir şey artırmaz. İşte apaçık hüsran budur; zulmedenlerin kendisiyle uyarıldığı şey budur. {والذين آمنوا} “İman edenler ise”; bu ifade {ترى} fiilinin mef'ûlüne (nesnesine) matuf olabileceği gibi, bütün cümleye matuf olup mübteda da olabilir; {وعملوا الصالحات} “ve salih ameller işleyenler” -ki bunlar Allah'ın izin verdiği amellerdir-, kazandıklarından korkmazlar, çünkü bunları işlemelerine izin verilmiştir ve kusurları da bağışlanmıştır; {في روضات الجنات} “cennetlerin bahçelerindedirler.” Yani dünyada Allah'ın onları lezzetlendirdiği söz,

الأقوال والأعمال والمعارف والأحوال، وفي الآخرة حقيقة بلا زوال {لهم ما يشاؤون} أي دائماً أبداً كائن ذلك لكونه في غاية الحفظ والتربية والتنبيه على مثل هذا الحفظ لفت إلى صفة الإحسان، فقال: {عند ربهم} أي الذي لم يوصلهم إلى هذا الثواب العظيم إلا حسن تربيته لهم، ولطف بره بهم على حسب ما رباهم.

amel, marifet ve hallerin lezzetleri içindedirler; ahirette ise zevali olmayan hakiki bahçelerdedirler. {لهم ما يشاؤون} “Diledikleri şeyler onlarındır”, yani ebedi olarak onlarındır; bu mükâfat son derece korunmuş ve terbiye edilmiş olduğu için, böyle bir muhafazaya dikkat çekmek üzere ihsan sıfatına iltifat ederek şöyle buyurdu: {عند ربهم} “Rableri katında.” Yani onları bu büyük sevaba ancak kendilerini güzelce terbiye etmesi ve onları yetiştirdiği ölçüde gösterdiği lütufkâr iyiliği ulaştırmıştır.

ولما ذكر ما لهم من الجزاء عظمه فقال: {ذلك} أي الجزاء العظيم الرتبة الجليل القدر {هو} لا غيره {الفضل} أي الذي هو أهل لأن يكون فاضلاً عن كفاية صاحبه، ولو بالغ في الإنفاق {الكبير *} الذي ملأ جميع جهات الحاجة وصغر عنده كل ما ناله غيرهم من هذا الحطام، فالآية كما ترى من الاحتباك: أثبت الإشفاق أولاً دليلاً على حذف الأمن ثانياً، والجنات ثانياً دليلاً على حذف النيران أولاً.

Onlara verilecek karşılığı zikredince onu tazim ederek şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu” yani mertebesi yüce, kadri celil olan karşılık, {هو} “[ancak] o” başkası değil, {الفضل} “lütuf” yani harcamada aşırıya kaçılsa bile sahibinin ihtiyacından fazla gelmeye layık olan ihsan, {الكبير *} “büyük [lütfun ta kendisidir].” Öyle ki bütün ihtiyaç cihetlerini doldurmuş ve başkalarının bu dünya enkazından elde ettiği her şey onun yanında küçülmüştür. Gördüğün gibi ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide korkunun zikredilmesi, ikincide emniyetin hazfedildiğine delildir; ikincide cennetlerin zikredilmesi, birincide cehennemlerin hazfedildiğine delildir.

ولما ذكر محلهم ومآلهم فيه، بين دوامه زيادة في تعظيمه فقال مبتدئاً: {ذلك} أي الأمر العظيم من الجنة ونعيمها، وأخبر عن المبتدأ بقوله: {الذي يبشر} أي مطلق بشارة عند من خفف وبشارة كثيرة عند من ثقل، وزاد البشارة بالاسم الأعظم، فقال لافتاً القول إليه: {الله} أي الملك الأعظم والعائد وهو «به» محذوف

Onların cennetteki yerlerini ve akıbetlerini zikredince, onu daha da yüceltmek için devamlılığını beyan ederek söze şöyle başladı: {ذلك} “İşte bu” yani cennet ve onun nimetlerinden ibaret olan o yüce husus; bu mübtedanın haberini ise şu sözüyle bildirdi: {الذي يبشر} “müjdelediği şeydir”, hafif okuyuşa göre mutlak müjdeleme, şeddeli okuyuşa göre ise çokça müjdelemedir. Sözü İsm-i A'zam'a çevirerek müjdeyi daha da büyüterek şöyle buyurdu: {الله} “Allah'ın” yani o En Büyük Hükümdar'ın [müjdelediğidir]. Müjdelenen şeyin azametini ifade etmek için ait zamiri olan «bihi» (بِهِ) hazfedilmiştir;

تفخيماً للمبشر به لأن السياق لتعظيمه بالبشارة وبجعلها بأداة البعد وبالوصف بالذي، وذكر الاسم الأعظم والتعبير بلفظ العباد مع الإضافة إلى ضميره سبحانه فأفهم حذفه أن الفعل واقع عليه واصل بغير واسطة إليه، فصار كأنه مذكور وظاهر ومنظور فقال: {عباده} ومن المعلوم أن كل أحد يعظم من اختصه لعبوديته.

çünkü siyak; müjdelemekle, uzaklık işaret zamiri kullanmakla, ism-i mevsûl ile nitelemekle, İsm-i A'zam'ı zikretmekle ve Sübhânehu'nun zamirine izafe ederek «ibâd» (kullar) lafzını kullanmakla müjdelenen şeyi tazim etmek içindir. Zamirin hazfedilmesi, fiilin doğrudan onun üzerine vaki olduğunu ve vasıtasız olarak ona ulaştığını hissettirmiş, böylece sanki açıkça zikredilmiş, görünür ve müşahede edilir kılınmıştır. Şöyle buyurdu: {عباده} “kullarına”. Bilinmektedir ki herkes kulluğu için seçtiği kimseyi yüceltir.

ولما أشعر بالإضافة لصلاحهم، نص عليه بقوله: {الذين آمنوا} أي صدقوا بالغيب {وعملوا} تحقيقاً لإيمانهم {الصالحات} وذلك الذي مضى قلبه الذي ينذر به الذين كفروا. ولما كانت العادة جارية بأن البشير لا بد له من حياء وإن لم يسأل لأن بشارته قائمة مقام السؤال، قال كعب بن مالك ﵁: لما أذن الله بتوبته علينا ركض نحوي راكض على فرس وسعى ساع على رجليه، فأوفى على جبل سلع ونادى: يا كعب بن مالك أبشر، فقد تاب الله عليك، فكان الصوت أسرع من الفرس، فلما جاءني الذي سمعت صوته خلعت له ثوبي، فدفعتهما إليه، والله ما أملك يومئذ غيرهما، واستعرت ثوبين فلبستهما - إلى آخر حديثه، كان كأنه قيل: ماذا تطلب على هذه البشارة، فأمر

Bu izafe ile onların salahına işaret edilince, şu buyruğuyla bunu açıkça belirtti: {الذين آمنوا} “İman eden” yani gayba tasdik eden {وعملوا} “ve işleyen” imanlarını tahakkuk ettirmek üzere {الصالحات} “salih amelleri”. İşte bu, daha önce kâfirlerin kendisiyle uyarıldığı şeyin tam zıddıdır. Adet olduğu üzere müjde verene, o istemese bile bir hediye vermek gerektiği için -çünkü müjdesi istemek makamına kaimdir; nitekim Kâ'b b. Mâlik radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Allah tevbemizi kabul buyurduğunda bir atlı bana doğru at sürdü, bir koşucu da yayan koştu; Sel' Dağı'nın tepesine çıkıp 'Ey Kâ'b b. Mâlik! Müjde, Allah senin tevbini kabul etti!' diye bağırdı. Ses atlıdan daha hızlı ulaştı. Sesini duyduğum müjdeci bana geldiğinde üzerimdeki iki elbisemi çıkarıp ona verdim; vallahi o gün o ikisinden başka elbisem yoktu, emanet iki elbise alıp giydim...» hadisinin sonuna kadar-, adeta «Bu müjdeye karşılık ne istiyorsun?» denilmiş gibi oldu da

بالجواب بقوله: {قل} أي لمن توهم فيك ما جرت به عادة المبشرين: {لا أسئلكم} أي الآن ولا في مستقبل الزمان {عليه} أي البلاغ بشارة ونذارة {أجراً} أي وإن قل {إلا} أي لكن أسألكم {المودة} أي المحبة العظيمة الواسعة.

şu buyruğuyla cevap vermesi emredildi: {قل} “De ki:” yani senin hakkında müjdecilerin âdetini vehmeden kimseye [şöyle de]: {لا أسئلكم} “Sizden istemiyorum” ne şimdi ne de gelecekte, {عليه} “buna karşılık” yani müjde ve uyarı olarak tebliğ etmeye karşılık, {أجراً} “hiçbir ücret” ne kadar az olursa olsun, {إلا} “ancak” yani fakat sizden istiyorum {المودة} “sevgiyi [istiyorum]” yani büyük ve geniş muhabbeti.

ولما كانوا يثابرون على صلة الأرحام وإن بعدت والأنساب لذلك قال: {في القربى} أي مظروفة فيها بحيث يكون القربى موضعاً للمودة وظرفاً لها، لا يخرج شيء من محبتكم عنها، فإنها بها يتم أمر الدين ويكمل الاجتماع فيه، فإنكم إذا وصلتم ما بيني وبينكم من الرحم لم تكذبوني بالباطل، ولم تردوا ما جئتكم به من سعادة الدارين، فأفلحتم كل الفلاح ودامت الألفة بيننا حتى نموت ثم ندخل الجنة فتستمر ألفتنا دائماً أبدا وقد شمل ذلك جميع القرابات ولم يكن بطن من قريش إلا وله ﷺ فيهم قرابة، رواه البخاري عن ابن عباس ﵄ وقال: إلا أن تصلوا ما بيني وبينكم من القرابة، وروى البخاري عن سعيد بن جبير: إلا أن تؤدوني في قرابتي

Uzak da olsa akrabalık bağlarını gözetmeye ve neseplere düşkün oldukları için şöyle buyurdu: {في القربى} “akrabalıkta / yakınlıkta”, yani akrabalık sevginin mekânı ve kabı olacak şekilde içine yerleşmiş olarak, sevginizden hiçbir şey onun dışına çıkmasın. Zira dinin kemali ve onda birleşmenin tamamı bununla gerçekleşir. Çünkü siz benimle aranızdaki akrabalık bağını gözetirseniz, beni haksız yere yalanlamazsınız ve size getirdiğim iki cihan saadetini reddetmezsiniz; böylece tam bir kurtuluşa erersiniz, ölünceye kadar aramızdaki ülfet devam eder, sonra cennete gireriz ve ülfetimiz ebediyen sürer. Bu ifade bütün akrabalıkları kapsamıştır; Kureyş'in hiçbir kolu yoktu ki sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimiz'in onlarda bir akrabalığı bulunmasın. Bunu Buhârî İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Aramızdaki akrabalık bağını gözetmenizden başka [bir şey istemiyorum].» Buhârî Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: «Akrabalarım konusunda beni sevmenizden başka»,

أي تبروهم وتحسنوا إليهم، قال ابن كثير: وقال السدي: لما جيء بعلي بن الحسين أسيراً فأقيم على درج دمشق قام رجل من أهل الشام فقال: الحمد لله الذي قتلكم واستأصلكم وقطع قرن الفتنة، فقال له علي: أقرأت القرآن؟ قال: نعم قال: ما قرأت {قلا لا أسألكم عليه أجراً إلا المودة في القربى} قال: وإنكم لأنتم هم، قال: نعم.

yani onlara iyilik yapıp ihsanda bulunmanızdan başka. İbn Kesîr şöyle demiştir: Süddî şöyle dedi: Ali b. el-Hüseyn esir olarak getirilip Şam'ın basamaklarına dikildiğinde, Şam ehlinden bir adam kalkıp: «Sizi öldüren, kökünüzü kazıyan ve fitne boynuzunu kesen Allah'a hamdolsun» dedi. Bunun üzerine Ali ona: «Sen Kur'an okudun mu?» dedi. Adam: «Evet» dedi. Ali: «{قل لا أسألكم عليه أجراً إلا المودة في القربى} “De ki: Buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” ayetini okumadın mı?» dedi. Adam: «Siz gerçekten onlar mısınız?» dedi. Ali: «Evet» cevabını verdi.

وعن العباس رضي الله عنه قال: قلت: يا رسول الله! إن قريشاً إذا لقي بعضهم بعضاً لقوهم ببشر حسن وإذا لقونا لقونا بوجوه لا نعرفها، فغضب النبي ﷺ غضباَ شديداً وقال: «والذي نفسي بيده لا يدخل قلب رجل الإيمان حتى يحبكم لله ورسوله» ، وعنه أنه دخل على رسول الله ﷺ فقال: إنا لنخرج فنرى قريشاً تحدث، فإذا رأونا سكتوا، فغضب رسول الله ﷺ ودر عرق بين عينيه، ثم قال: «والله لا يدخل قلب امرئ مسلم إيمان حتى يحبكم لله ولقرابتي» وعبر في المنقطع بأداة الاستثناء إعراقاً في النفي بالإعلام بأنه لا يستثني أجر أصلاً إلا هذه المودة إن قدر أحد أنها تكون أجراً، ويجوز أن تكون «

Abbâs radıyallâhu anh şöyle demiştir: Dedim ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Kureyş birbirleriyle karşılaştıklarında güler yüzle karşılıyorlar; bizimle karşılaştıklarında ise tanımadığımız yüzlerle karşılaşıyorlar.» Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem çok şiddetli bir şekilde öfkelendi ve şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan Zat'a yemin ederim ki, Allah ve Resûlü için sizi sevmedikçe bir kimsenin kalbine iman girmez.» Yine ondan rivayet edildiğine göre, o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdi ve: «Biz dışarı çıkıyoruz, Kureyş'in konuştuğunu görüyoruz; bizi görünce susuyorlar» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öfkelendi, iki kaşının arasındaki damar kabardı, sonra şöyle buyurdu: «Allah'a yemin ederim ki, Müslüman bir kimsenin kalbine Allah için ve benim akrabalığım sebebiyle sizi sevmedikçe iman girmez.» Munkatı' (kesintili) istisnada, -eğer biri bunun bir ücret olduğunu takdir edecek olursa- bu sevgiden başka asla hiçbir ücret istisna etmediğini bildirmek suretiyle nefyin kökleşmesi için istisna edatı kullanılmıştır. «İllâ» (إِلَّا) edatının «ğayr» (غَيْر) manasında olması da caizdir ki bu durumda şu türden olur:

إلا» بمعنى «غير» فيكون من باب:

«İllâ» (إلّا) edatının «ğayr» (غَيْر) anlamında olmasıdır; bu durumda şu türden olur:

ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم ... بهن فلول من قراع الكتائب

«Onlarda hiçbir kusur yoktur; şu kadar var ki kılıçlarında / Birliklerle vuruşmaktan ötürü çentikler vardır.»

فمن كان بينه وبين أحد من المسلمين قرابة فهو مسؤول أن يراقب الله في قرابته تلك، فيصل صاحبها بكل ما تصل قدرته إليه من جميع ما أمره الله به من ثواب أو عقاب، فكيف بقرابة النبي ﷺ فإنه قد قال ﷺ فيما رواه الطبراني وأبو نعيم في الحلية عن أبي ذر ﵁: «مثل أهل بيتي كمثل سفينة نوح ﵊، من ركب فيها نجا، ومن تخلف عنها هلك» وقال فيما رواه في الفردوس عن ابن عباس ﵄: «أصحابي بمنزلة النجوم في السماء بأيهم اقتديتم اهتديتم» قال الأصبهاني: ونحن الآن في بحر التكليف محتاجون إلى السفينة الصحيحة والنجوم الزارهة، فالسفينة حب الآل، والنجوم حب الصحب، فنرجو من الله السلامة والسعادة بحبهم في الدنيا والآخرة - والله أعلم.

Müslümanlardan biriyle arasında akrabalık bulunan kimse, o akrabalığı hususunda Allah'tan korkmakla mükelleftir; dolayısıyla Allah'ın emrettiği mükâfat veya ceza nevinden gücünün yettiği her şeyle akrabalık bağını gözetir. Nerede kaldı ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabalığı olsun! Nitekim Taberânî ve el-Hilye'de Ebû Nuaym'ın Ebû Zerr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ehl-i Beytim'in misali Nûh aleyhisselâm'ın gemisi gibidir; ona binen kurtulur, ondan geri kalan ise helak olur.» Yine el-Firdevs'te İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: «Ashabım gökteki yıldızlar gibidir; hangisine uyarsanız hidayete erersiniz.» İsbehânî şöyle demiştir: «Biz şu anda mükellefiyet denizinde sağlam bir gemiye ve parlayan yıldızlara muhtacız; gemi Âl-i Beyt'in sevgisi, yıldızlar ise Ashâb'ın sevgisidir. Dünyada ve ahirette onları sevmekle Allah'tan selamet ve saadet dileriz -en doğrusunu Allah bilir-.»

ولما كان التقدير حتماً: فمن يقترف سيئة فعليه وزرها، ولكنه طوى لأن المقام للبشارة كما يدل عليه ختم الآية مع سابقه، عطف عليه قوله: {ومن يقترف} أي يكسب ويخالط ويعمل بجد واجتهاد وتعمد وعلاج {حسنة} أي ولو صغرت، وصرف القول

Kesin takdir: «Kim bir kötülük işlerse onun vebali kendi üzerinedir» şeklinde olunca -fakat makam, ayetin ve öncesinin sonunun delalet ettiği üzere müjde makamı olduğu için bu kısım dürülüp gizlendi-, şu buyruğunu buna atfetti: {ومن يقترف} “Kim kazanırsa” yani kim ciddiyetle, gayretle, kastederek ve çaba harcayarak kazanır, karışır ve amel ederse, {حسنة} “bir güzellik” küçük de olsa bir iyilik [kazanırsa]... Ve sözü çevirdi...

إلى مظهر العظمة إشارة إلى أنه لا يزيد في الإحسان إلا العظماء، وإلى أن الإحسان قد يكون سبباً لعظمة المحسن فقال: {نزد} على عظمتنا {له فيها حسناً} بما لا يدخل تحت الوهم، ومن الزيادة أن يكون له مثل أجر من اقتدي به فيها إلى يوم القيامة لا ينقص من أجورهم شيئاً، وهذا من أجر الرسل على إبلاغه إلى الأمم، فهم أغنياء عن طلب غيره - هذا إن اهتدوا به، وإن دعاهم فلم يهتدوا كان له مثل أجورهم لو اهتدوا، فإن عدم اهتدائهم ليس من تقصيره، بل قدر الله وما شاء فعل.

İhsanda ancak büyüklerin artırma yapabileceğine ve iyiliğin, iyilik yapanın büyüklüğüne sebep olabileceğine işaret etmek üzere azamet makamına yönelterek şöyle buyurdu: {نزد} Azametimiz üzere artırırız {له فيها حسناً} “onun için onda bir güzellik” vehmin altına girmeyecek şekilde [artırırız]. Bu artırmadan biri de, kıyamet gününe kadar o iyilikte kendisine uyulan kimsenin ecri gibi bir ecrin -onların ecirlerinden hiçbir şey eksilmeksizin- ona verilmesidir. Bu da ümmetlere tebliğ etmelerinden ötürü resullerin ecridir; binaenaleyh onlar başkasından bir şey istemekten müstağnidirler. Bu, eğer onlar hidayete ererlerse böyledir; şayet onları davet eder de hidayete ermezlerse, hidayete ermiş olsalardı alacağı ecirlerin bir misli yine ona aittir. Zira onların hidayete ermemesi peygamberin kusurundan değil, bilakis Allah'ın takdirindendir ve O, dilediğini yapmıştır.

ولما كانوا يقولون: إنا قد ارتكبنا من المساوىء ما لم ينفع معه شيء، قال نافياً لذلك على سبيل التأكيد معللاً مبيناً بصرف القول إلى الاسم الأعظم أن مثل ذلك لا يقدر عليه ملك غيره على الإطلاق: {إن الله} أي الذي لا يتعاظمه شيء {غفور} لكل ذنب تاب منه صاحبه أو كان يقبل الغفران وإن لم يتب منه إن شاء، فلا يصدن أحداً سيئة عملها عن الإقبال على الحسنة.

Onlar: «Biz öyle kötülükler işledik ki artık beraberinde hiçbir şey fayda vermez» dediklerinde, sözü İsm-i Âzam'a çevirerek bunun benzerine O'ndan başka hiçbir malikin asla güç yetiremeyeceğini beyan edip gerekçelendirerek ve tekit yoluyla bunu nefyedip şöyle buyurdu: {إن الله} Hiçbir şeyin kendisine büyük gelmediği {غفور} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır” sahibinin tevbe ettiği her günahı veya dilerse tevbe etmemiş olsa bile bağışlanmayı kabul eden her günahı bağışlayandır. Dolayısıyla işlediği bir kötülük, hiç kimseyi iyiliğe yönelmekten asla alıkoymasın.

ولما كان إثبات الحسنة فضلاً عن الزياة عليها لا يصح إلا مع الغفران، ولا يمكن أن يكون مع المناقشة، فذكر ذلك الوصف الذي هو أساس الزيادة، أفادها - أي الزيادة - بقوله: {شكور *} فهو يجزي

İyiliğin sabit olması -bırakın üzerine ziyade edilmesini- ancak mağfiretle sahih olabileceğinden ve hesapta ince eleyip sık dokuma varken mümkün olamayacağından, artırmanın esası olan bu sıfatı zikredince, şu buyruğuyla bu artırmayı ifade etti: {شكور *} “şükrün karşılığını bolca verendir.” O,

بالحسنة أضعافها ويترك سائر حقوقه. ولما أثبت أنه أنزل الكتاب بالحق، ودل على ذلك إلى أن ختم بنفي الغرض في البلاغ فحصل القطع بمضمون الخبر، كان كأنه قيل إنكاراً عليهم وتوبيخاً لهم: هل عملوا بما نبهناهم عليه مما يدعون أنهم عريقون فيه من صلة الرحم والإقبال على معالي الأخلاق باجتناب السئيات وارتكاب الحسنات، والبعد عن الكذب والمكابرة والبهتان، فاعتقدوا أنه حق وأنه وحي من عند الله بما قام على ذلك من البرهان: {أم يقولون} عناداً: {افترى} أي تعمد أن يقطع، وقدم ذكر الملك الأعظم تنبيهاً على أنه لا أفظع من الكذب على ملك الملوك مع فهم المفعول به من لفظ الافتراء فقال: {على الله} الذي أحاط بصفات الكمال، فله العلم الشامل بمن يتقول عليه والقدرة التامة على عقابه {كذباً} حين زعم أن هذا القرآن من عنده وأنه أرسله لهذا الدين.

iyiliğe kat kat karşılık verir ve diğer haklarından vazgeçer. Kitab'ı hak ile indirdiğini ispat edip tebliğde herhangi bir menfaatin bulunmadığını belirterek nihayete erdirince ve böylece haberin içeriği kesinlik kazanınca, onları kınamak ve azarlamak üzere adeta şöyle denildi: «Akrabalık bağlarını gözetmek, kötülüklerden kaçınıp iyilikleri işleyerek yüce ahlaka yönelmek, yalandan, kibirlenip inatlaşmaktan ve iftiradan uzak durmak gibi köklü olduklarını iddia ettikleri ve kendilerine hatırlattığımız şeylerle amel ettiler mi ki bunun hak olduğuna ve buna dair ikame edilen delillerle Allah katından bir vahiy olduğuna inansınlar?» {أم يقولون} Yoksa inat ederek şöyle mi diyorlar: {افترى} “Uydurdu” yani kasıtlı olarak uydurdu. İftira lafzından mef'ûlün bih (nesne) anlaşılmakla birlikte, mülkün sahibine yalan isnat etmekten daha korkunç bir şey olmadığına dikkat çekmek üzere Melik-i Âzam'ın zikrini öne alarak şöyle buyurdu: {على الله} Kemâl sıfatlarını kuşatmış olan, dolayısıyla Kendisine karşı yalan uyduranı eksiksiz bilen ve onu cezalandırmaya tam kudreti bulunan {كذباً} “Allah'a karşı bir yalan” [uydurdu mu diyorlar?] Bu Kur'an'ın O'nun katından olduğunu ve O'nun kendisini bu din için gönderdiğini iddia ettiği zaman.

ولما كان التقدير قطعاً: إنهم ليقولون ذلك وكان قولهم له قولاً معلوم البطلان لأنه تحداهم بشيء من مثله في زعمهم أن له مثلاً ليعلم صحة قولهم فلم يأتوا بشيء وهم وإن كانوا قد يدعون أنه يمنعهم من ذلك أنهم لا يستجيزون الكذب مبطلون لا يمتري عاقل

Kesin takdir: «Şüphesiz onlar bunu söylüyorlar» şeklinde olunca ve onların bu sözü -sözlerinin doğruluğu bilinsin diye, bir benzeri olduğu yönündeki iddialarına binaen onun benzeri bir şey getirmeleri hususunda kendilerine meydan okuduğu halde hiçbir şey getiremediklerinden dolayı- bâtıllığı kesin olarak bilinen bir söz olunca ve her ne kadar kendilerini bundan alıkoyan şeyin yalana cevaz vermemeleri olduğunu iddia etseler de hiçbir akıl sahibinin

في بطلان ذلك منهم أيضاً لأنهم لم يكلب منهم أن ينسوا ما يأتون به إلى الله على أنه لو طلب منهم ذلك لما كان عذراً، لأنه لا يتوقف أحد في أن الضرورات تبيح المحذورات، وأنه يرتكب أخف الضررين لدفع أثقلهما، فالإتيان بكلام يسر يسكن به فتن طوال وتنقطع به شرور كبار في غاية الحسن لأن الخطب فيه سهل، والأمر يسير، فكان ذلك وهم يرتكبون أكبر منه من قطع الأرحام وتفريق الكلمة لقتل النفوس وتخريب الديار وإتلاف الأموال دليلاً قاطعاً على أنهم إنما يتركونه عجزاً، تسبب عن قولهم هذا وهو نسبتهم له إلى تعمد الكذب أن قال تعالى رداً عليهم ببيان كذبهم فيما قالوا ببيان ما له ﷺ من نور القلب اللازم عن استقامة القول: {فإن} وأظهر الجلالة ولم يضمر تعظيماً للأمر بأن الختم لا يقدر عليه إلا المتصف بجميع صفات الكمال على الإطلاق من غير تقيد بقيد أصلاً فقال: {يشأ الله} أي الذي له الإحاطة بالكمال {يختم} وجرى على الأسلوب السابق في الخطاب لأعظم أولي الألباب فقال معبراً بأداة الاستعلاء: {على قلبك} فيمنعه من قبول روح هذا

bunun bâtıllığında şüphe etmeyeceği bâtıl kimseler olduklarından -zira kendilerinden, getirecekleri şeyi Allah'a nispet etmeleri istenmemişti; kaldı ki bu istenseydi bile bir mazeret olamazdı, çünkü zaruretlerin mahzurlu şeyleri mubah kıldığı ve iki zarardan daha ağır olanını savmak için daha hafif olanının irtikâp edileceği hususunda hiç kimse tereddüt etmez; dolayısıyla uzun fitnelerin yatışacağı ve büyük şerlerin kesileceği kolay bir sözü getirmek, meselenin basit ve işin kolay olması sebebiyle son derece güzel bir davranış olurdu; buna rağmen onlar sıla-i rahmi kesmek, canlara kıymak, yurtları harap etmek ve malları telef etmek için tefrika çıkarmak gibi bundan çok daha büyüklerini irtikâp ederken bunu yapmamaları, sırf acziyetten ötürü terk ettiklerine kesin bir delil teşkil ediyordu-, onların bu sözü, yani onu kasıtlı yalana nispet etmeleri sebebiyle Allah Teâlâ, sözün dosdoğru olmasından kaynaklanan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbindeki nuru beyan ederek söylediklerinde yalancı olduklarını açıklamak suretiyle onlara reddiye olarak şöyle buyurdu: {فإن} Mühürleme işine hiçbir kayıtla kayıtlanmaksızın mutlak anlamda bütün kemâl sıfatlarıyla mevsuf olandan başkasının güç yetiremeyeceğini tazim etmek üzere zamir getirmeyip lafza-i celâli açıkça zikrederek buyurdu: {يشأ الله} Kemâli kuşatan Allah dilerse {يختم} mühürler. Akıl sahiplerinin en büyüğüne hitapta önceki üslubu sürdürerek istilâ edatıyla şöyle buyurdu: {على قلبك} “senin kalbini” böylece onun bu vahyin ruhunu kabul etmesine engel olur;

الوحي كما ختم على قلوب أعدائك من قبول ذلك، فتستوي حينئذ معهم في عدم القدرة على الإتيان بشيء منه وتصير لو قلت وقد أعاذك الله عما يقولون مما يصح نسبته إلى الباطل لم تقله إلا ومعه الأدلة قائمة على بطلانه كما أنهم هم كذلك لا يزالون مفضوحين بما على أقوالهم من الأدلة قائمة على بطلانها، وكان الأصل في الكلام: أم يقولون ذلك وأنهم لكاذبون فيه بسبب أن الله قد شرح صدرك وأنار قلبك فلا تقول فولاً إلا كانت الأدلة قائمة على صدقه، ولكنه ساق الكلام هكذا لأنه مع كونه أنصف دال على تعليق بالافتراء على ختم القلوب، وذلك دال قطعاً على أنهم هم الكاذبون لما على قلوبهم من الختم الموجب لأنها تقول ما الأدلة قائمة على كذبه.

Nitekim düşmanlarının kalplerini bunu kabul etmekten mühürlediği gibi. O takdirde ondan bir şey getirememe hususunda onlarla eşit olursun ve Allah seni onların söylediklerinden korumuş olmakla birlikte, bâtıla nispet edilmesi sahih olan bir söz söyleyecek olsan, beraberinde bâtıllığına deliller bulunmaksızın onu söyleyemez duruma gelirsin; tıpkı onların sözlerinin bâtıllığına dair delillerin açık olmasıyla daima rezil rüsva oldukları gibi. Sözün aslı şöyleydi: «Yoksa bunu mu söylüyorlar? Oysa Allah senin göğsünü genişlettiği ve kalbini nurlandırdığı için bunda kesinlikle yalancıdırlar; zira sen ancak doğruluğuna deliller bulunan sözü söylersin.» Fakat sözü bu şekilde sevk etti; çünkü bu ifade, daha insaflı olmakla birlikte iftirayı kalplerin mühürlenmesine bağlamaya delalet etmektedir. Bu da kalplerindeki mühür sebebiyle yalan olduğuna dair deliller bulunan sözler söylediklerinden ötürü bizzat kendilerinin yalancı olduğuna kesin olarak delalet eder.

ولما كان التقدير كما دل عليه السياق: ولكنه لم يشأ ذلك، بل شاء جعله قابلاً لروح الوحي واعياً لفنون العلم فهو يقذف بأنواع المعارف، ويهتف بتلقي أعاجيب اللطائف، ويثبت الله ذلك كله من غير

Sözün akışının delalet ettiği üzere takdir: «Fakat O bunu dilemedi; bilakis onun kalbini vahyin ruhunu kabul edici ve ilim türlerini kavrayıcı kılmayı diledi. O, marifet türlerini ortaya koyar ve hayranlık uyandıran latif bilgileri telakki etmekle seslenir; Allah da bütün bunları hiçbir engel ve saptırıcı olmaksızın sabit kılar» şeklinde olunca,

مانع ولا صارف، عطف عليه قوله: {ويمحُ الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {الباطل} وهو قولهم «افترى» وكل كذب فلا يدع له أثراً، وهنالك يظهر خسران الجاحد وينقطع لسان الألد المعاند، ولم يذكر أن آلة المحو الكلمات وغيرها استهانة به بالإشارة إلى أنه تارة يمحوه بنفسه بلا سبب وتارة بأضعف الأسباب وتارة بأعلى منه، وحذفت واوه في الخط في جميع المصاحف مع أنه استئناف غير داخل في الجواب لأنه تعالى يمحو الباطل مطلقاً إيماء إلى أنه سبحانه يمحق رفعه وعلوه وغلبته التي دلت عليها الواو مطابقة بين خطه ولفظه، ومعناه تأكيداً للبشارة يمحوه محواً لا يدع له عيناً ولا أثراً لمن ثبت لصولته: وصبر كما أمر لحولته، اعتماداً على صادق وعد الله إيماناً بالغيب وثقة بالرسل عليهم الصلاة والسلام، وفي الحذف أيضاً تشبيه له بفعل الأمر إيماء إلى أن إيقاع هذا المحو أمر لا بد من كونه على أتم الوجوه وأحكمها وأعلاها وأتقنها كما يكون المأمور به من الملك المطاع، وأما الحق فإنه ثابت شديد مضاعف فلذا قال: {ويحق} أي يثبت على وجه لا يمكن زواله {الحق} أي كل من شأنه الثبات

şu buyruğunu buna atfetti: {ويمحُ الله} Bütün kemâl sıfatlarına sahip olan Allah silip yok eder {الباطل} “bâtılı” yani onların «uydurdu» sözünü ve her türlü yalanı, öyle ki ondan hiçbir iz bırakmaz. İşte orada inkârcının hüsranı açığa çıkar ve inatçı hasmın dili tutulur. Onu hafife almak gayesiyle, yok etme aletinin kelimeler veya başka şeyler olduğunu zikretmedi; bu da O'nun bazen bizzat sebepsiz, bazen en zayıf sebeplerle, bazen de daha üstün sebeplerle bâtılı yok ettiğine işaret eder. Cevaba dâhil olmayan bir istinâf (başlangıç) cümlesi olmasına rağmen bütün mushaflarda bunun vav harfi hatta (yazıda) hazfedilmiştir; zira Allah Teâlâ bâtılı mutlak olarak yok eder. Bu hazif, O'nun yazı ile telaffuz arasındaki uyum gereğince vav harfinin delalet ettiği bâtılın yücelmesini, üstünlüğünü ve galibiyetini mahvettiğine bir ima; müjdeyi tekit etmek üzere gayba iman ve resullere aleyhimüssalâtü vesselâm güven duyarak Allah'ın sadık vaadine dayanıp onun saldırısına karşı sebat eden ve emrolunduğu gibi dönüşümüne sabreden kimseler için bâtılı ardında ne bir varlık ne de bir iz bırakmayacak şekilde silip süpürdüğüne bir işarettir. Bu hazifte ayrıca, itaat edilen hükümdarın emrettiği şeyde olduğu gibi, bu yok edişin en mükemmel, en sağlam, en yüce ve en muhkem şekilde gerçekleşmesinin kaçınılmaz bir emir olduğuna ima sadedinde emir fiiline bir benzetme de vardır. Hakka gelince, o sabittir, güçlüdür ve katmerlidir; bu sebeple şöyle buyurdu: {ويحق} Zevali mümkün olmayacak şekilde sabit kılar {الحق} “ve hakkı pekiştirip gerçekleştirir” yani sabit kalma şanından olan her şeyi,

لأنه أذن فيه وأقره، وعظم الحق وإحقاقه بذكر آلة الفعل فقال: {بكلماته} أي التي

çünkü O buna izin vermiş ve bunu ikrar etmiştir. Fiilin aletini zikrederek hakkı ve onun gerçekleştirilmesini yüceltti ve şöyle buyurdu: {بكلماته} “kelimeleriyle” yani şu ayetteki kelimeleriyle:

{لو كان البحر مداداً} [الكهف: ١٠٩] الآية التي يقولون إن ما أتاهم من العبارة عنها افتراء للكذب، والحاصل أنه سبحانه أثبت صفاء لبه ونورانية قلبه وسداد قوله وصاب أمره، وظلام قلوبهم وبطلان أقوالهم إثباتاً مقروناً بدليله أما لأهل البصائر فبعجزهم عن معارضته، وأما للأغبياء فإبثات قوله ومحو قولهم.

{لو كان البحر مداداً} [الكهف: ١٠٩] “Deniz mürekkep olsa...” [Kehf: 109] ayeti. Onlar bu kelimelerin kendilerine ifade edilmesini bir yalan uydurma olarak nitelemektedirler. Özetle, Allah Teâlâ onun aklının berraklığını, kalbinin nuraniyetini, sözünün doğruluğunu ve işinin isabetini; onların ise kalplerinin karanlığını ve sözlerinin bâtıllığını deliliyle birlikte sabit kılmıştır. Bu ispat basiret sahipleri için onların karşı koymaktan aciz kalmalarıyla, ahmaklar için ise Peygamber'in sözünün sabit kılınıp onların sözünün silinip yok edilmesiyle gerçekleşmiştir.

ولما كانوا يعلمون أنه على حق وهم على باطل، وكان من أحاط علمه بشيء قدر على ما يريده من ذلك الشيء، بين ذلك بقوله معللاً على وجه التأكيد لأن عملهم عمل من يظن أن الله لا يعلم مكرهم: {إنه عليم} أي بالغ {بذات الصدور *} أي ما هو فيها مما يعلمه صاحبه ومما لا يعلمه فيبطل باطله ويثبت حقه وإن كره الخلائق ذلك {ولتعلمن نبأه بعد حين} [ص: ٨٨] ولقد صدق الله فأثبت ببركة هذا القرآن كل ما كان يقوله ﷺ وأبطل بسيف

Onlar onun hak üzere, kendilerinin ise bâtıl üzere olduğunu bildiklerinde ve ilmi bir şeyi kuşatan kimse o şeyden dilediğine güç yetirebildiğinde, onların ameli Allah'ın tuzaklarını bilmediğini zanneden kimsenin ameli gibi olduğu için tekit yoluyla gerekçelendirerek bunu şu buyruğuyla beyan etti: {إنه عليم} Şüphesiz O hakkıyla bilendir {بذات الصدور *} “göğüslerin özünü.” Yani yaratılmışlar hoşlanmasa bile bâtılı iptal edip hakkı gerçekleştirmek üzere, sahibinin bildiği ve bilmediği şeylerden göğüslerde bulunanları hakkıyla bilendir. {ولتعلمن نبأه بعد حين} [ص: ٨٨] “Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz.” [Sâd: 88]. Allah doğruyu söylemiştir; nitekim bu Kur'an'ın bereketiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği her şeyi sabit kılmış ve bu bürhanın kılıcıyla

هذا البرهان كل ما كانوا يخالفونه فيه، ومن أصدق من الله قيلاً.

kendisine muhalefet ettikleri her şeyi bâtıl kılmıştır. Sözce Allah'tan daha doğru kim olabilir?

ولما أخبر بضلالهم وجزم بإبطال أعمالهم، رغبهم رحمة منه لهم في التوبة التي هي من الحق الذي يحقه ولو على أقل وجوهها بأن يقولوها بألسنتهم ليبلغه ذلك عنهم، فإن قول اللسان يوشك أن يدخل إلى لا غيره أزلاً وأبداً {الذي يقبل التوبة} كلما شاء بالغة له أو متجاوزاً {عن عباده} الذين خالصون لطاعته، سئل أبو الحسن البوشنجي عن التوبة فقال: إذا ذكرت الذنب فلا تجد له حلاوة في قلبك.

Onların sapıklığını haber verip amellerinin iptal edildiğini kesin olarak bildirince, onlara bir merhamet olarak, gerçekleştirdiği haktan olan tevbeyi en asgari düzeyde de olsa -yani bunu dilleriyle ikrar etmeleri suretiyle O'na ulaşması için- teşvik etti; zira dilin söylediği şeyin ezelde ve ebedde O'ndan başkası olmayan zâta girmesi pek yakındır: {الذي يقبل التوبة} Dilediği her vakit kendisine ulaşan veya günahları bağışlayan olarak kabul eden {عن عباده} “kullarından tevbeyi kabul eden” yani O'na itaate ihlasla bağlanan kullarından. Ebü'l-Hasan el-Bûşencî'ye tevbe hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: «Günahı hatırladığında kalbinde ona karşı bir tatlılık bulmamandır.»

ولما كان القبول قد يكون في المستقبل مع الأخذ بما مضى قال: {ويعفو عن السيئات} أي التي كانت التوبة عنها صغيرة

Kabul etmek bazen geçmişteki günahların hesabı görülerek gelecekte söz konusu olabileceğinden şöyle buyurdu: {ويعفو عن السيئات} “ve kötülükleri affeden” yani tevbe edilen ister küçük

أو كبيرة وعن غيرها فلا يؤاخذ بها أن شاء لأن التوبة تجب ما قبلها كما أن الإسلام الذي هو توبة خاصة يجب ما كان قبله.

ister büyük olsun ve diğer günahları affedendir, dilerse bunlardan ötürü hesaba çekmez; çünkü özel bir tevbe olan İslam'ın kendisinden öncekileri silip süpürdüğü gibi tevbe de kendisinden öncekileri silip süpürür.

ولما كانت تعدية القبول ب «عن» مفهمة لبلوغه ذلك بواسطة، فكان ربما اشعر بنقص في العلم، أخبر بما يوجب التنزيه عن ذلك ترغيباً وترهيباً بقوله: {ويعلم} أي والحال أنه يعلم كل وقت {ما تفعلون} أي كل ما يتجدد لهم عمله سواء كان عن علم أو داعية شهوة وطبع سيئة كان أو حسنة وقرأ حمزة والكسائي وحفص عن عاصم ورويس عن يعقوب بالخطاب لافتاً للقول عن غيب العباد لأنه أبلغ في التخويف وقرأ الباقون بالعيب نسقاً على العباد وهو، أعم وأوضح في المراد فعفوه مع العلم عن سعة الحلم.

Kabulün «an» (عن) harf-i ceriyle geçişli kılınması bunun bir vasıta ile ulaştığını ihsas ettirdiğinden ve bu da ilimde bir eksiklik hissi uyandırabileceğinden, bundan tenzih etmeyi gerektiren hususu rağbet ettirme ve sakındırma yoluyla şöyle haber verdi: {ويعلم} Her an bilmekte olduğu halde {ما تفعلون} “yaptıklarınızı bilendir” yani ister ilimden ister şehvet ve tabiat dürtüsünden kaynaklansın, kötülük olsun iyilik olsun, işlemeyi yeniledikleri her şeyi bilendir. Hamza, Kisâî, Âsım'dan Hafs ve Ya'kûb'dan Ruveys, korkutmada daha beliğ olduğu için sözü kulların gaibinden [muhataba] çevirerek hitap sigasıyla [tef'alûn şeklinde] okumuşlardır. Diğerleri ise «ibâd» (kullar) lafzına atfen gaib sigasıyla [yef'alûn şeklinde] okumuşlardır; bu da murat edilen anlamda daha genel ve daha açıktır. Dolayısıyla O'nun bilmesiyle birlikte affetmesi hilminin genişliğindendir.

ولما رغب بالعفو زاد الإكرام فقال: {ويستجيب} أي يوجد بغاية العناية والطلب إجابة {الذين آمنوا} أي دعاء الذي أقروا بالإيمان في كل ما دعوه به أو شفعوا عنده فيه لأنه لولا إرادته لهم الإكرام بالإيمان ما آمنوا، وعدى الفعل بنفسه تنبيهاً على زيادة بره لهم ووصلتهم به

Affetmeye rağbet ettirince ikramı artırdı ve şöyle buyurdu: {ويستجيب} Son derece özen ve taleple icabeti var eder {الذين آمنوا} “iman edenlere icabet eder” yani Kendisine dua ettikleri veya katında şefaatte bulundukları her hususta imanı ikrar edenlerin dualarına icabet eder; zira O'nun kendilerine imanla ikram etme iradesi olmasaydı iman etmezlerdi. Onlara olan ihsanının ve onlarla olan bağının fazlalığına dikkat çekmek üzere fiili bizzat geçişli kıldı.

{وعملوا} تصديقاً لدعواهم الإيمان {الصالحات} فيثيبهم النعيم المقيم {ويزيدهم} أي مع ما دعوا له ما لم يدعوا به ولم يخطر على قلوبهم ولما كان هذا وإن كان الأول فضلاً منه أبين في الفضل قال تعالى: {من فضله} على أنه يجوز تعليقه بالفعلين.

{وعملوا} İman iddialarını doğrulamak üzere amel edenlere {الصالحات} “ve salih ameller işleyenlere” [icabet eder], böylece onları kalıcı nimetlerle mükâfatlandırır {ويزيدهم} “ve onlara artırır” yani dua ettikleri şeyle birlikte dua etmedikleri ve kalplerinden bile geçmeyen şeyleri de verir. Bu [artırma], gerçi birincisi de O'nun bir lütfu olmakla birlikte lütufta daha belirgin olduğu için Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {من فضله} “kendi lütfundan”. Bununla birlikte ifadenin her iki fiile de bağlanması caizdir.

ولما رغب الذين طالت مقاطعتهم في المواصلة بذكر إكرامهم إذا أقبلوا عليه، رهب الذين استمروا على المقاطعة فقال: {والكافرون} أي العريقون في هذا الوصف، الذين منعتهم عراقتهم من التوبة والإيمان {لهم عذاب شديد *} ولا يجيب دعاءهم، فغيرهم من العصاة لهم عذاب غير لازم التقيد بشديد، والآية من الاحتباك: ذكر الاستجابة أولاً دليلاً على ضدها ثانياً والعذاب ثانياً دليلاً على ضده أولاً، وسره أنه ذكر الحامل على الطاعة والصاد عن المعصية.

Kopuklukları uzun süren kimseleri, Kendisine yöneldiklerinde görecekleri ikramı zikrederek vuslata rağbet ettirince, bu kopukluğu sürdürenleri de korkutup şöyle buyurdu: {والكافرون} “Kâfirlere gelince” yani bu vasıfta kökleşmiş, kökleşmişlikleri kendilerini tevbeden ve imandan alıkoymuş kimseler {لهم عذاب شديد *} “onlar için şiddetli bir azap vardır.” Ve O, onların dualarına icabet etmez. Bunların dışındaki günahkârlara gelince, onlar için şiddetli kaydıyla kayıtlanması gerekmeyen bir azap vardır. Bu ayet ihtibâk sanatındandır: Birincide icabetin zikredilmesi ikincideki zıddına delildir; ikincide azabın zikredilmesi birincideki zıddına delildir. Bunun sırrı şudur: İtaate sevk edeni ve isyandan alıkoyanı zikretmiştir.

ولما كان المتبادر من الاستجابة إيجاد كل ما سألوه في هذه الدنيا على ما أرادوه وكان الموجود غير ذلك بل كان أكثر أهل الله مضيقاً عليهم، وكانت الإجابة إلى كل ما يسأل بأن يكون في هذه الدار يؤدي في الغالب إلى البطر المؤدي إلى الشقاء فيؤدي ذلك إلى عكس المراد، قال على سبيل الاعتذار لعباده وهو الملك الأعظم مبيناً أن استجابته تارة تكون كما ورد به الحديث لما سألوه، وتارة تكون بدفع مثله

İcabetten ilk akla gelen şey, bu dünyada istedikleri her şeyin diledikleri gibi var edilmesi olduğu, oysa mevcut durumun bundan farklı bulunduğu, hatta Allah ehlinin çoğunun darlık içinde yaşadığı ve istenen her şeye bu dünyada verilecek şekilde icabet edilmesinin çoğunlukla şımarıklığa ve dolayısıyla bedbahtlığa yol açıp maksadın aksine sonuç doğuracağı bilindiğinden; Melik-i Âzam olan Allah, icabetinin bazen hadiste geldiği üzere istedikleri şeyin aynısıyla, bazen onun misli

من البلاء وتارة تكون بتأخيره إلى الدار الآخرة {ولو} أي هو يقبل ويستجيب والحال أنه لو {بسط} ولما كان هذا المقام عظيماً لاحتياجه إلى الإحاطة بأخلاقهم وأوصافهم وما يصلحهم ويفسدهم والقدرة على كل بذل ومنع، عبر بالاسم الأعظم فقال: {الله} أي الملك الأعظم الجامع لجميع صفات الكمال تنبيهاً على عظمة هذا المقام: {الرزق} لهم - هكذا كان الأصل، لكنه كره أن يظن خصوصيته ذلك بالتائبين فقيل: {لعباده} أي كلهم التائب منهم وغيره بأن أعطاهم فوق حاجتهم {لبغوا في الأرض} أي لصاروا يريدون كل ما يشتهونه، فإن لم يفعل سعوا في إنفاذه كالملوك بما لهم من المكنة بكل طريق يوصلهم إليه فيكثر القتل والسلب والنهب والضرب ونحو ذلك من أنواع الفساد، وقد تقدم في النحل من الكلام على البغي ما يتقن به علم هذا المكان.

bir belayı savmakla, bazen de ahiret yurduna ertelemekle olduğunu beyan ederek kullarına bir mazeret beyanı sadedinde şöyle buyurdu: {ولو} Yani O kabul eder ve icabet eder; şu durum varken ki eğer {بسط} bollaştırsa... Bu makam, onların ahlakını, vasıflarını, kendilerini neyin ıslah edip neyin ifsat edeceğini kuşatmayı ve her türlü verme ile engellemeye kudreti gerektiren ulu bir makam olduğundan, bu makamın azametine dikkat çekmek üzere İsm-i Âzam ile ifade ederek şöyle buyurdu: {الله} Bütün kemâl sıfatlarını kendinde toplayan Melik-i Âzam olan Allah {الرزق} rızkı onlara bollaştırsaydı -asıl olan böyleydi; fakat bunun tevbe edenlere has olduğunun zannedilmesi uygun görülmediğinden şöyle denildi-: {لعباده} “kullarına” yani tevbe eden ve etmeyen dâhil hepsine ihtiyaçlarının üzerinde verseydi {لبغوا في الأرض} “yeryüzünde mutlaka azarlardı” yani canlarının çektiği her şeyi ister hale gelirlerdi; şayet yapılmazsa sahip oldukları imkânlarla hükümdarlar gibi kendilerini ona ulaştıracak her yola başvurarak bunu gerçekleştirmeye çalışırlardı; böylece öldürme, gasp, yağma, darp ve benzeri fesat türleri çoğalırdı. Nahl suresinde azgınlık (bağy) hakkında bu makamın ilmini sağlamlaştıracak açıklamalar geçmişti.

ولما كان معنى الكلام أنه سبحانه لا يبسط لهم ذلك بحسب ما يريدونه، بنى عليه قوله سبحانه: {ولكن ينزِّل} أي لعباده من الرزق

Sözün anlamı, Allah Teâlâ'nın rızkı onların istedikleri ölçüde bollaştırmadığı şeklinde olunca, şu buyruğunu buna bina etti: {ولكن ينزِّل} “Fakat O indirir” yani kullarına rızıktan indirir,

{بقدر} أي بتقدير لهم جملة ولكل واحد منهم لا يزيد عن تقدير دره ولا ينقصها {ما يشاء} من الماء الذي هو أصل الرزق والبركات التي يدبر بها عباده كما اقتضته حكمته التي بنى عليها أحوال هذه الدرر.

{بقدر} “bir ölçüyle” yani toptan ve her bir ferdi için takdir ettiği, takdirinin bir zerresini bile aşmayan ve eksiltmeyen bir ölçüyle indirir; {ما يشاء} “dilediği şeyi” rızkın aslı olan sudan ve bu incilerin (insanların) hallerini üzerine bina ettiği hikmetinin gerektirdiği şekilde kullarını idare ettiği bereketlerden dilediğini indirir.

ولما كان أكثر الناس يقول في نفسه: لو بسط إليّ الرزق لعملت الخير، وتجنبت الشر، وأصلحت غاية الإصلاح، قال معللاً ما أخبر به في أسلوب التأكيد: {إنه} وكان الأصل: بهم، ولكنه قال: {بعباده} لئلا يظن أن الأمر خاص بمن وسع عليهم أو ضيق عليهم: {خبير بصير *} يعلم جميع ظواهر أمورهم وحركاتهم وانتقالاتهم وكلامهم وبواطنها فيقيم كل واحد فيما يصلح له من فساد وصلاح وبغي وعدل، ويهيئ لكل شيء من ذلك أسبابه.

İnsanların çoğu kendi içinden: «Bana rızık bollaştırılsaydı hayır işler, şerden kaçınır ve son derece ıslahatta bulunurdum» dediği için, haber verdiği hususu tekit üslubuyla gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إنه} Aslı «onlardan» şeklinde idi; fakat işin rızkı genişletilen veya daraltılan kimselere has olduğu zannedilmesin diye şöyle buyurdu: {بعباده} “Şüphesiz O kullarından” {خبير بصير *} “hakkıyla haberdardır, hakkıyla görendir.” Onların işlerinin, hareketlerinin, intikallerinin ve sözlerinin bütün zahirini ve bâtınını bilir; böylece her birini fesat, salah, azgınlık ve adalet nevinden kendisine uygun olan durum içinde tutar ve bunların her biri için sebeplerini hazırlar.

ولما ذكر إنزال الرزق على هذ المنوال، وكان من الناس ممن خذله الإضلال من يقول: إن ما الناس فيه من المطر والنبات

Rızkın indirilmesini bu minval üzere zikredince ve insanlardan sapıklığın yüzüstü bıraktığı bazı kimseler insanların içinde bulunduğu yağmurun, bitkilerin

وإخراج الأقوات إنما هو عادة الدهر بين أنه سبحانه هو الفاعل لذلك بقدرته واختياره بما هو كالشمس من أنه قد يحبس المطر عن إبانه وإعادته في وقته وأوانه، حتى ييأس الناس منه ثم ينزله إن شاء، فقال معبراً بالضمير الذي هو غيب لأجل أن إنزال الغيث من مفاتيح الغيب: {وهو} أي لا غيره قادر على ذلك فإنه هو {الذي ينزل الغيث} أي المطر الذي يغاث به الناس أي يجابون إلى ما سألوا ويغاثون ظاهراً كما ينزل الوحي الذي يغاثون به ظاهراً وباطناً.

ve rızıkların çıkarılmasının sırf tabiatın/zamanın âdeti olduğunu iddia edince; Allah Teâlâ, yağmuru vaktinden alıkoyması ve dilediği vakit ve zamanda yeniden göndermesi suretiyle, insanlar ondan ümitlerini kesip sonra dilediğinde onu indirmesi gibi güneş gibi açık delillerle bunu kudreti ve ihtisasıyla yapanın bizzat Kendisi olduğunu beyan etti ve yağmurun indirilmesi gaybın anahtarlarından olduğu için gaybı ifade eden zamirle şöyle buyurdu: {وهو} Yani O'ndan başkası buna güç yetiremez; zira {الذي ينزل الغيث} “Ve O, yağmuru indirendir” yani insanların kendisiyle imdada kavuştuğu -isteklerine icabet edildiği ve bâtınen kendisiyle imdada kavuştukları vahyi indirdiği gibi zahiren imdada kavuştukları- yağmuru indirendir.

ولما كان الإنزال لا يستغرق زمان القنوط، أدخل الجار فقال: {من بعد ما قنطوا} أي يئسوا من إنزاله وعملوا انه لا يقدر على إنزاله غيره، ولا يقصد فيه سواه، ليكون ذلك أدعى لهم إلى الشكر وينشره - هكذا كان الأصل ولكنه لما بين أنه غيث قال بياناً لأنه رحمةً، وتعميماً لأثره من النبات وغيره: {وينشر رحمته} أي على السهل والجبل فينزل من السحاب المحمول بالريح من الماء ما يملأ الأرض

İndirme fiili ümitsizlik zamanının tamamını kapsamadığından cer edatını dâhil ederek şöyle buyurdu: {من بعد ما قنطوا} “onlar umutlarını kestikten sonra” yani onun indirilmesinden ümitlerini kesip onu indirmeye O'ndan başkasının güç yetiremeyeceğini ve bu hususta O'ndan başkasına yönelinemeyeceğini anladıktan sonra [indirir ki] bu durum onların şükretmelerine daha çok vesile olsun. «Ve onu yayar» -asıl olan böyleydi; fakat onun bir imdat olduğunu beyan edince bir rahmet olduğunu açıklamak ve bitki ve diğer şeylerdeki eserini genelleştirmek üzere şöyle buyurdu-: {وينشر رحمته} “ve rahmetini yayar” yani ovaya ve dağa yayar; rüzgârın taşıdığı buluttan yeryüzünü dolduracak kadar su indirir,

بحيث لو اجتمع عليه الخلائق ما أطاقوا حمله، فتصبح الأرض ما بين غدران وأنهار، ونبات ونجم وأشجار، وحب وثمار، وغير ذلك من المنافع الصغار والكبار، فلله ما أعلى هذه القدرة الباهرة والآية الظاهرة، فيخرج من الأرض التي هي من صلابتها تعجز عنها المعاول نجماً هو في لينه ألين من الحرير، وفي لطافته ألطف من النسيم، ومن سوق الأشجار التي تنثني فيها المناقير أغصاناً ألطف من ألسنة العصافير، فما أجلف من ينكر إخراجه الموتى من القبور، أو يحيد من ذلك بنوع من الغرور.

öyle ki bütün mahlukat toplansa onu taşımaya güç yetiremezdi. Böylece yeryüzü göletler, nehirler, gövdesiz bitkiler, gövdeli ağaçlar, taneler, meyveler ve küçük-büyük diğer faydalarla dopdolu hale gelir. Allah'ın bu göz kamaştırıcı kudreti ve apaçık ayeti ne kadar da yücedir! Sertliğinden ötürü kazmaların aciz kaldığı topraktan yumuşaklıkta ipekten daha yumuşak, letafette nesimden daha latif bir bitki çıkarır; gagaların eğildiği ağaç gövdelerinden serçe dillerinden daha latif dallar çıkarır. Ölüleri kabirlerden çıkarmasını inkâr eden veya bir tür gururla bundan sapan kimse ne kadar da kabadır!

ولما أنكر عليهم فيما مضى اتخاذ ولي من دونه بقوله تعالى {أم اتخذوا من دونه أولياء} وأثبت أنه هو الولي، وتعرف إليهم بآثاره التي حوت أفأنين أنواره، وكانت كلها في غاية الكمال موجبة للحمد المتواتر المنوال، قال: {وهو} أي وحده لا غيره {الولي} أي الذي لا أحد أقرب منه إلى عباده في شيء من الأشياء {الحميد *} أي الذي استحق مجامع الحمد مع أنه يحمد من يطيعه فيزيده من فضله ويصل

Daha önce Allah Teâlâ'nın {أم اتخذوا من دونه أولياء} “Yoksa O'ndan başka veliler mi edindiler?” buyruğuyla O'ndan başka bir veli edinmelerini kınayıp velinin bizzat Kendisi olduğunu ispat edince ve nurlarının çeşitlerini içeren eserleriyle Kendisini onlara tanıtınca -ki bu eserlerin tamamı son derece mükemmel olup kesintisiz bir hamdi gerektirmektedir-, şöyle buyurdu: {وهو} Yani başkası değil, yalnızca O {الولي} “gerçek dosttur” yani hiçbir şeyde kullarına O'ndan daha yakın kimse bulunmayandır {الحميد *} “övgüye lâyık olandır.” Yani bütün övgüleri hak etmiş olandır; bununla birlikte Kendisine itaat edeni över, lütfundan ona artırır ve

حبله دائماً بحبله.

onun ipini daima kendi ipine bağlar.

ولما كان ما مضى من بسط الرزق وقبضه، وإنزال الغيث وحبسه. من الآيات العظمية، عمم بذكر ما ذلك بعض منه، وهو دال على جميع ما ختم به الأية السالفة من الحمد الذي هو الاتصاف بجميع صفات الكمال فقال عاطفاً على ما تقديره: فذلك من آيات الله الدالة على قدرته واختياره وإنه هو الذي يحيي هذا الوجود بالمعاني من روح الوحي وغيره تارة والأعيان من الماء وغيره أخرى: {ومن آياته} العظيمة على ذلك وعلى استحقاقه لجميع صفات الكمال {خلق السماوات} التي تعلمون أنها متعددة بما ترون من أمور الكواكب {والأرض} أي جنسها على ما هما عليه من الهيئات وما اشتملا عليه من المنافع والخيرات {وما بث} أي فرق بالأبدان والقلوب على هذا المنوال الغريب من الحس والحركة بالاختيار مع التفاوت في الأشكال، والقدور والهيئات والأخلاق وغير ذلك من النقص والكمال.

Rızkın bollaştırılıp daraltılmasına, yağmurun indirilip tutulmasına dair geçen hususlar büyük ayetlerden olunca, bunların bir parçası olduğu şeyi zikrederek genelleştirdi; bu da önceki ayetin kendisiyle nihayete erdiği, bütün kemâl sıfatlarıyla mevsuf olmak demek olan hamdin tamamına delalet etmektedir. Takdiri «İşte bunlar Allah'ın kudretine ve tercihine; bu varlığı bazen vahyin ruhu gibi manalarla bazen de su ve benzeri maddelerle diriltenin O olduğuna delalet eden ayetlerindendir» şeklinde olan söze atfederek şöyle buyurdu: {ومن آياته} Buna ve bütün kemâl sıfatlarını hak ettiğine delalet eden büyük ayetlerindendir {خلق السماوات} Yıldızların hallerinden gördüğünüz üzere birden çok olduğunu bildiğiniz göklerin yaratılması {والأرض} ve içinde barındırdıkları menfaatler ve hayırlar ile bulundukları şekil üzere yerin cinsinin yaratılması {وما بث} ve şekillerdeki, miktarlardaki, heyetlerdeki, ahlaktaki ve diğer eksiklik ve mükemmelliklerdeki farklılıklarla birlikte, iradeli his ve hareketten ibaret bu garip minval üzere bedenlerde ve kalplerde yayıp ürettiği şeyler [de O'nun ayetlerindendir].

ولما كانت الأرض بناء والسماء سقفه، فمن كان في أحدهما صح نسبته إلى أنه في كل منهما: الأسفل بالإقلال والأعلى بالإظلال قال تعالى: {فيهما} أي السماوات والأرض ولا سيما وقد جعل لكل منهما تسبباً

Yer bir bina, gök ise onun tavanı olduğundan, bunlardan birinde bulunan kimsenin her ikisinde olduğunu söylemek sahih olur: Altta bulunana taşıma/barındırma, üstte bulunana ise gölgeleme bakımından. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فيهما} Yani göklerde ve yerde; özellikle her ikisini de

في ذلك بما أودعهما من الجواهر وأنشأ عنهما من العناصر.

onlara yerleştirdiği cevherler ve onlardan var ettiği unsurlarla buna bir sebep kılmıştır.

ولما كانت الحياة التي هي سبب الانتشار والدب ربنا أورثت صاحبها كبراً وغلظاً في نفسه نظن أنه تام القدرة، أنث تحقيراً لقدرته وتوهية لشأنه ورتبته فقلل {من دابة} أي شيء فيه أهلية الدبيب بالحياة من الإنس والجن والملائكة وسائر الحيوانات على اختلاف أصنافهم وألوانهم وأشكالهم ولغاتهم وطباعهم وأجناسهم وأنواعهم أقطارهم ونواحيهم وأصقاعهم ومن نظر إلى صنائعه سبحانه تيقن وجوده وقدرته واختياره، ثم إذا أمعن في النظر وتابع التدبر في الفكر وصل إلى معرفة الصانع بأسمائه وصفاته وما ينبغي له ويستحيل عليه فيحمده بمحامدة التي لا نهاية لها ويسبحه بسبحانه ثم إن أمعن سما إلى الوقوف على حكمة ما جاءت به الرسل ونزلت به الكتب.

Yayılmanın ve yürümenin sebebi olan hayat, sahibine kendi nefsinde bir büyüklük ve kabalık verip kendisini tam kudret sahibi zannettirebileceğinden, onun kudretini küçümsemek ve şanını/mertebesini zayıflatmak üzere müennes lafızla ifade edip tahfif ederek şöyle buyurdu: {من دابة} “canlılardan” yani insan, cin, melek ve diğer bütün hayvanlardan; sınıflarının, renklerinin, şekillerinin, dillerinin, tabiatlarının, cinslerinin, türlerinin, kıtalarının, yönlerinin ve bölgelerinin farklılığına rağmen hayat ile yürüme kabiliyetine sahip olan her şeyden [ürettiği canlılar O'nun ayetlerindendir]. Allah Teâlâ'nın sanatlarına bakan kimse O'nun varlığına, kudretine ve iradesine kesin olarak inanır; sonra bakışını derinleştirip tefekkürde tedebbürü sürdürürse Sâni'i isimleri, sıfatları, Kendisine layık olan ve Kendisi hakkında imkânsız olan şeylerle tanımaya ulaşır; böylece O'nu nihayetsiz hamdleriyle över ve tenzihleriyle tesbih eder; sonra daha da derinleşirse resullerin getirdiği ve kitapların indirdiği şeylerin hikmetine vâkıf olmaya yükselir.

ولما كنا عالمين بأن من أوجد أشياء على ضم أشتاتهم متى شاء مع نقص التصرف والعجز في التقلب كنا جديرين بالعلم القطعي

Tasarruftaki noksanlık ve halden hale geçmedeki acziyetle birlikte, dilediği vakit dağınık parçalarını bir araya getirerek şeyleri var edenin [Allah olduğunu] bildiğimizde,

بمضمون قوله تعالى: {وهو} أي بما له من صفات العظمة التي يعلم الظاهر معها، وما غاب عنا أكبر {على جمعهم} أي هذه الدواب من ذوي العقول وغيرهم بعد تفرقهم بالقلوب والأبدان بالموت وغيره من الحظوظ والأهواء وغير ذلك.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun içeriğini kesin bir bilgiyle bilmeye layık oluruz: {وهو} Beraberinde zahirin bilindiği ve bize gayb olanın daha büyük olduğu azamet sıfatlarına sahip olan O {على جمعهم} “onları toplamaya” yani akıl sahibi olan ve olmayan bu canlıları, ölüm ve benzeri sebeplerle, paylar, hevalar ve diğer şeylerle kalpleri ve bedenleri ayrıştıktan sonra toplamaya [kâdirdir].

ولما كان الجمع لا بد منه، عبر بأداة التحقق فقال معلقا بجمع: {إذا} وحقق النظر إلى البعث فعبر بالمضارع فقال: {يشاء قدير *} أي بالغ القدرة كما كان بالغ القدرة عند الإيجاد من العدم بجمعهم في صعيد واحد يسمعهم الداعي وينفذهم البصر، ولما ذكرهم سبحانه بنعمه، وكان السياق لتعداد ما ناسب مقصود هذه السورة منها، كان الفكر جديراً بأن يخطر له ما في الدنيا من الأمراض والأنكاد والهموم والفهوم بالإشقاء فيها والإسعاد، قال شافياً لعي سؤاله عن ذلك ببيان ما فيه من نعمته على وجه دال على تمام قدرته، عاطفاً على ما هو مضمون ما مضى بما تقديره: فهو الذي خلقكم ورزقكم وهو المتصرف فيكم بعد بثكم بالعافية والبلاء تمام التصرف، فلا نعمة

Toplama işi muhakkak vuku bulacağından tahakkuk edatıyla ifade edip toplamaya bağlayarak şöyle buyurdu: {إذا} [Dilediği] zaman. Ba's (yeniden diriliş) olayına bakışı pekiştirip muzâri fiille ifade ederek şöyle buyurdu: {يشاء قدير *} “dilediği [zaman] hakkıyla gücü yetendir.” Yani yokluktan var ederken tam kudret sahibi olduğu gibi, davetçinin kendilerine işittireceği ve bakışın kendilerine nüfuz edeceği tek bir düzlükte onları toplamaya da tam kudret sahibidir. Allah Teâlâ onlara nimetlerini hatırlatıp sözün akışı da bu surenin maksadına uygun olan nimetleri sayma sadedinde olunca; zihne dünyadaki hastalıklar, kederler, gamlar ve oradaki bedbahtlık ve mutluluk anlayışlarının gelmesi pek uygundu. İşte buna dair sorunun acziyetini, tam kudretine delalet eden bir tarzda oradaki nimetini beyan ederek şifaya kavuşturdu ve geçmişin içeriği olan söze atfederek takdiri şöyle yaptı: «Sizi yaratan ve rızıklandıran O'dur; sizi yaydıktan sonra afiyet ve bela ile hakkınızda tam tasarrufta bulunan da O'dur. Dolayısıyla katınızda hiçbir nimet

عندكم ولا نقمة إلا منه، ولا يقدر أصحابها على ردها ولا رد شيء مها فهو وليكم وحده {وما أصابكم} واجههم بالخطاب زيادة في تقريب الطائع وتبكيت العاصي، وعم بقوله: {من مصيبة} وأخبر عن المبتدأ بقوله: {فبما} أي كائن بسبب الذي - هذا على قراءة نافع وابن عامر، وإثبات الفاء في الباقين زيادة في إيضاح السببية فقرأوا «فبما» لتضمن المبتدأ الشرط أي فهو بالذي.

ve hiçbir ceza yoktur ki O'ndan olmasın. Bunların muhatapları ne onu ne de ondan bir şeyi geri çevirmeye güç yetiremezler; binaenaleyh O, sizin tek velinizdir.» {وما أصابكم} İtaatkârı daha çok yaklaştırmak ve isyankârı susturmak üzere onlara hitapla yöneldi ve şu buyruğuyla genelleştirdi: {من مصيبة} “Size isabet eden her ne musibet varsa” ve mübtedâyı şu buyruğuyla haber verdi: {فبما} “[o] sebebiyledir” yani olan şey sebebiyledir. Bu, Nâfi' ve İbn Âmir'in kıraatine göredir. Diğer kıraatlerde fâ harfinin sübutu sebepliliği daha da açıklığa kavuşturmak içindir; nitekim mübteda şart anlamı içerdiği için «febimâ» (فَبِمَا) şeklinde okumuşlardır, yani «o, sebebiyle olandır».

ولما كانت النفوس مطبوعة على النقائض، فهي لا تنفك عنها إلا بمعونة من الله شديدة، وكان عملها كله أو جله عليها، فعبر بالفعل المجرد إشارة إلى ذلك فقال: {كسبت} .

Nefisler kusurlara meyilli yaratıldığından ve Allah'tan güçlü bir yardım olmaksızın onlardan ayrılamayacağından; amellerinin tamamı veya çoğu kendi aleyhine olduğundan, buna işaret etmek üzere mücerret fiille ifade ederek şöyle buyurdu: {كسبت} “kazandığı [şeyler]”.

ولما كان العمل غالباً باليد قال: {أيديكم} أي من الذنوب، فكل نكد لاحق إنما هو بسبب ذنب سابق أقله التقصير، روى ابن ماجة في سننه وابن حبان في صحيحه - والحاكم واللفظ له - وقال: صحيح الإسناد - عن ثوبان ﵁ قال: قال رسول الله:

Amel çoğunlukla elle yapıldığı için şöyle buyurdu: {أيديكم} “ellerinizin” yani günahlardan [kazandıkları sebebiyle]. Dolayısıyla başa gelen her sıkıntı, mutlaka en azı kusur olan geçmiş bir günah sebebiyledir. İbn Mâce Sünen'inde, İbn Hibbân Sahih'inde ve lafız ona ait olup «isnadı sahihtir» diyerek Hâkim, Sevbân radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah şöyle buyurmuştur:

«لا يرد القدر إلا الدعاء ولا يزيد في العمر إلا البر، وإن الرجل ليحرم الرزق بالذنب يصيبه» فالآية داعية لكل أحد إلى المبادرة عند وقوع المصيبة إلى محاسبة النفس ليعرف من أين جاء تقصيره،

«Kaderi ancak dua geri çevirir; ömrü ancak iyilik artırır. Şüphesiz kişi işlediği günah sebebiyle rızıktan mahrum bırakılır.» Binaenaleyh bu ayet, musibet anında kusurunun nereden kaynaklandığını bilmesi için herkesi nefsini hesaba çekmeye acele etmeye,

فيبادر إلى التوبة عنه والإقبال على الله لينقذ نفسه من الهلكة، وفائدة ذلك وإن كان الكل بخلقه وإرادته إظهار الخضوع والتذلل واستشعار الحاجة والافتقار إلى الواحد القهار، ولولا ورود الشريعة لم يوجد سبيل إلى الهدى، ولا إلى هذه الكمالات البديعية، ومثل هذه التنبيهات ليستخرج من العبد ما أودع في طبيعته وركز في غريزته كغرس وزرع سبق إليه ماء وشمس لاستخراج ما أودع في طبيعته من المعلومات الإلهية والحكم العلية.

ondan tevbe edip nefsini helaktan kurtarmak için Allah'a yönelmeye çağırmaktadır. Hepsi O'nun yaratması ve iradesiyle olmakla birlikte bunun faydası; boyun eğmeyi, tezellülü, Vâhid ve Kahhâr olan Allah'a karşı muhtaçlık ve fakirlik hissini ortaya koymaktır. Şeriat gelmemiş olsaydı hidayete ve bu eşsiz kemâlata giden bir yol bulunamazdı. Bu tür uyarılar, tabiatına yerleştirilmiş ilahî bilgileri ve yüce hikmetleri çıkarmak üzere kendisine önceden su ve güneş ulaşmış bir fidan veya ekin gibi, kulun tabiatına tevdi edilen ve fıtratına yerleştirilen şeyleri ortaya çıkarmak içindir.

ولما ذكر عدله، أتبعه فضله فقال: {ويعفو عن كثير *} ولولا عفوه وتجاوزه لما ترك على ظهرها من دابة ويدخل في هذا ما يصيب الصالحين لإنالة درجات وفضائل وخصوصيات لا يصلون إليها إلا بها لأن اعمالهم لم تبلغها فهي خير واصل من الله لهم، وقيل لأبي سليمان الداراني: ما بال العقلاء أزالوا اللوم عمن أساء إليهم؟ قال: لأنهم علموا أن الله ابتلاهم بذنوبهم - وقرأ هذه الآية.

Adaletini zikredince ardından lütfunu getirdi ve şöyle buyurdu: {ويعفو عن كثير *} “Ve çoğunu da affeder.” Şayet O'nun affı ve bağışlaması olmasaydı yerin sırtında hiçbir canlı bırakmazdı. Salih kimselere, amelleri yetmediği için ancak kendisiyle ulaşabilecekleri derecelere, faziletlere ve hususiyetlere eriştirmek maksadıyla isabet eden şeyler de buna dâhildir; zira bunlar Allah'tan onlara ulaşan bir hayırdır. Ebû Süleyman ed-Dârânî'ye: «Akıl sahiplerine ne oluyor da kendilerine kötülük yapanlardan kınamayı kaldırıyorlar?» denildiğinde; «Çünkü onlar Allah'ın kendilerini günahları sebebiyle imtihan ettiğini bildiler» demiş ve bu ayeti okumuştur.

ولما كان من يعاقب بما دون الموت ربما ظن أنه عاجز قال: {وما أنتم بمعجزين} لوأريد محقكم بالكلية ولا في شيء أراد سبحانه

Ölümden daha hafif bir şeyle cezalandırılan kimse bazen O'nun aciz kaldığını zannedebileceğinden şöyle buyurdu: {وما أنتم بمعجزين} “Siz aciz bırakacak değilsiniz” şayet tamamen kökünüzün kazınması istenseydi ve Allah Teâlâ

منكم كائناً ما كان. ولما كان من ثبت قدرته على محل العلو بخلقه وما أودعه من المصنوعات أجدر بالقدرة على ما دونه، أشار إلى ذلك بقوله: {في الأرض} ولما كان الكلام في العقوبة في الدنيا قبل الموت، ولم يكن أحد يدعي فيها التوصل إلى السماء، لم يدع داع إلى ذكرها بخلاف ما مضى في العنكبوت. ولما نفى امتناعهم بأنفسهم، وكان له سبحانه من العلو ما تقصر عنه العقول، فكان كل شيء دونه، فكان قادراً على كل شيء قال: {وما لكم} أي عند الاجتماع فكيف عند الانفراد.

her ne olursa olsun sizden bir şey murat ettiğinde [O'nu aciz bırakamazsınız]. Yücelik mahalline yaratmasıyla ve oraya yerleştirdiği sanat eserleriyle kudreti sabit olan zât, onun altındakilere kadir olmaya daha layık olduğundan, şu buyruğuyla buna işaret etti: {في الأرض} “yeryüzünde”. Söz ölümden önce dünyadaki ceza hakkında olduğundan ve bu hususta hiç kimse göğe ulaşmayı iddia etmediğinden, Ankebût suresinde geçenlerin aksine göğü zikretmeyi gerektiren bir sebep bulunmamaktadır. Kendi kendilerini korumalarını nefyedince ve O'nun akılların idrakten aciz kaldığı bir yüceliği bulunup her şey O'nun dûnunda (aşağısında) olduğundan, O her şeye kadir idi; dolayısıyla şöyle buyurdu: {وما لكم} “Ve sizin için yoktur” yani toplu haldeyken [yoktur], nerede kaldı ki tek başınayken olsun!

ولما كانت الرتب في غاية السفول عن رتبته والتضاؤل دون حضرته، أثبت الجار منبهاً على ذلك فقال: {من دون الله} أي المحيط بكل شيء عظمة وكبراً وعزة، وعم بقوله: {من ولي} أي يكون متولياً لشيء من أموركم بالاستقلال {ولا نصير *} يدفع عنكم شيئاً يريده سبحانه بكم.

Bütün mertebeler O'nun mertebesine nispetle son derece aşağıda ve O'nun huzuru karşısında pek cılız olduğundan, buna dikkat çekmek üzere cer edatını getirerek şöyle buyurdu: {من دون الله} Azamet, büyüklük ve izzetle her şeyi kuşatan {من ولي} “Allah'tan başka hiçbir veli/dost” yani işlerinizden herhangi birini müstakil olarak üstlenecek hiçbir veli {ولا نصير *} “ne de bir yardımcı [yoktur].” O'nun sizin hakkınızda dilediği herhangi bir şeyi sizden savacak [bir yardımcı da yoktur].

ولما دل سبحانه على تمام قدرته واختياره وختم بنفي الشريك اللازم للوحدانية التي اعتقادها أساس الأعمال الصالحة، دل عليها بأعظم الآيات عندهم وأوضحها في أنفسهم وأقربها إلى إفهامهم لما لهم من الإخلاص عندها فقال تعالى: {ومن آياته} أي الدالة على تمام قدرته واختياره ووحدانيته وعظيم سلطانه تسخيره وتذليله لسير

Allah Teâlâ tam kudretine ve iradesine delalet edip inancı salih amellerin temeli olan tevhidin gereği olarak şirki nefyederek sözü nihayete erdirince, bu durum karşısındaki ihlasları sebebiyle kendi katlarında en büyük, nefislerinde en açık ve anlayışlarına en yakın ayetlerle tevhide delil getirerek şöyle buyurdu: {ومن آياته} Yani O'nun tam kudretine, iradesine, vahdaniyetine ve hükümranlığının azametine delalet eden ayetlerindendir;

الفلك فيه حاملة ما لا يحمله غيرها، وهو معنى قوله: {الجوار} أي من السفن، وهي من الصفات التي جرت مجرى الأعلام، ودل على الموصوف ما بعده فلذلك حذف لأن القاعدة أن الصفة إذا لم تخص الموصوف امتنع حذفه فنقول: مررت بمهندس، ولا تقول: مررت بماشٍ - إلا بقرينة كما هنا.

başkasının taşıyamayacağı şeyleri taşıyarak denizde gemilerin akıp gitmesini boyun eğdirmesi ve kolaylaştırmasıdır; bu da şu buyruğunun manasıdır: {الجوار} “akıp giden [gemiler]” yani gemilerden [akıp gidenler]. Bu, özel isimler yerine geçen sıfatlardandır; kendisinden sonraki ifade mevsufa (nitelenene) delalet ettiğinden dolayı hazfedilmiştir. Zira kaide şudur: Sıfat mevsufe has kılınmadığında onun hazfedilmesi caiz olmaz; nitekim «Bir mühendise uğradım» dersin ama buradaki gibi bir karine bulunmadıkça «Yürüyene uğradım» demezsin.

ولما كانت ثقيلة في أنفسها، وكان يوضع فيها من الأحمال ما يثقل الجبال، وكان كل ثقيل ليس له من ذاته إلا الغوص في الماء، كانت كأنها فيه لا عليه لأنها جديرة بالغرق فقال تعالى محذراً من سطواته متعرفاً بجليل نعمته معرفاً بحقيقة الجواري: {في البحر كالأعلام *} أي الجبال الشاهقة بما لها من العلو في نفسها عن الماء ثم بما يوصلها وما فيه من الشراع عليها من الارتفاع، وقال الخليل: كل شيء مرتفع عند العرب فهو علم.

Gemiler kendi içlerinde ağır olduklarından, içlerine dağları ağırlaştıracak yükler konulduğundan ve her ağır cisim tabiatı gereği suya batmaktan başka bir şeye sahip olmadığından, batmaya layık olmaları sebebiyle adeta suyun üzerinde değil de içindeymiş gibi idiler. Bu sebeple Allah Teâlâ, azabının şiddetinden sakındırarak, yüce nimetini tanıtarak ve akıp giden gemilerin hakikatini bildirerek şöyle buyurdu: {في البحر كالأعلام *} “denizde dağlar gibi.” Yani suyun üzerindeki kendi yükseklikleriyle ve ardından ona bağlanan ve üzerindeki yelkenin yüksekliğiyle yüce dağlar gibi [akıp giden gemiler O'nun ayetlerindendir]. Halîl şöyle demiştir: «Araplara göre yüksek olan her şey alemdir (dağdır).»

ولما كان كأنه قيل: وما تلك الآيات؟ ذكر ما يخوفهم منها ويعرفهم أن جميع ما أباحهم إياه من شؤونها إنما هو بقدرته واختياره

Sanki «O ayetler nelerdir?» denilmiş gibi olunca, kendilerini onlarla korkutan ve gemilerin durumlarına dair kendilerine mubah kıldığı her şeyin ancak O'nun kudreti ve iradesiyle olduğunu onlara bildiren hususu zikrederek

فقال: {إن يشاء} أي الله الذي حملكم فيها على ظهر الماء آية بينة سقط اعتبارها عندكم لشدة الفكر لها {يسكن الريح} التي يسيرها وانتم مقرّون أن أمرها ليس إلا بيده {فيظللن} أي فتسبب عن ذلك أنهن يظللن أن يقمن ليلاً كان أو نهاراً، ولعله عبر به مع أن أصله الإقامة نهاراً لأن النهار موضع الاقتدار على الأشياء وهو المنتظر عند كل متعسر للسعي في إزالة عسره وتيسر أمره {رواكد} أي ثوابت مستقرات من غير سير {على ظهره} ثباتاً ظاهراً بما دل عليه إثبات اللامين وفتح لامه الأولى للكل.

şöyle buyurdu: {إن يشاء} “Eğer O dilerse” yani sizi suyun üzerinde bu gemilerde taşıyan Allah -ki bu apaçık bir ayettir, ancak çokça düşünüldüğünde sizin katınızda ibret değeri düşmüştür- {يسكن الريح} “rüzgârı durdurur” o rüzgârı ki gemileri onunla yürütmektedir ve sizler de onun idaresinin yalnızca O'nun elinde olduğunu ikrar etmektesiniz; {فيظللن} “onlar da kalakalırlar” yani bunun neticesinde gece olsun gündüz olsun durup kalırlar. Kelimenin asıl anlamı gündüzleyin ikamet etmek (durmak) olduğu halde bununla ifade edilmesi, gündüzün işleri yapmaya güç yetirme vakti olması ve zorluk içinde bulunan herkesin zorluğunu gidermek ve işini kolaylaştırmak için gayret göstermeyi beklediği vakit olması sebebiyledir; {رواكد} “hareketsiz” yani hiç hareket etmeksizin duran, sabit kalan [gemiler olarak], {على ظهره} “onun üzerinde” [yani suyun yüzeyinde], her iki lâm harfinin açıkça yazılması ve ilkinin üstün okunmasıyla delalet ettiği üzere aşikâr bir duruşla [kalakalırlar].

ولما كان ذلك موضع إخلاصهم الدعوة لله والإعراض عن الشركاء فإنهم كانوا يقولون في مثل هذا الحال: اخلصوا فإن آلهتكم - أي من الأصنام وغيرها من دون الله - لا تغني في البحر شيئاً، وكانوا ينسبون ذلك شركاء مع طلوعهم إلى البر كانوا بمنزلة من لا يعد ذلك آية أصلاً، فلذلك أكد قوله: {إن في ذلك} أي ما ذكر من حال السفن في سيرها وركودها مما لا يقدر عليه إلا الله سبحانه بدليل ما للناس

Bu durum, onların duayı yalnızca Allah'a has kıldıkları ve ortakları terk ettikleri bir hal olduğundan -nitekim böyle bir durumda «İhlasla yönelin, zira ilahlarınız (yani Allah'tan başka putlar ve diğerleri) denizde hiçbir fayda vermez» derlerdi- ve karaya çıktıklarında ise bunu putlara nispet ettiklerinden ötürü bunu hiç ayet saymayan kimseler konumundaydılar. Bu sebeple şu buyruğunu tekit etti: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda” yani gemilerin seyri ve durmasıyla ilgili zikredilen bu durumlarda -ki insanların tamamının

كافة من الإجماع على التوجه في ذلك إليه خاصة والانخلاع مما سواه {لآيات} أي على أن إحاطته سبحانه بجميع صفات الكمال أمر مركوز في العقول ثابت في الفطر الأولى مما لا يصد عنه إلا الهوى، وعلى أن بطلان أمر ما دونه لذلك هو من الظهور بمكان لا يجهل.

bu hususta yalnızca O'na yönelme ve O'ndan başkasından bütünüyle sıyrılma konusundaki icmaları deliliyle buna Allah Teâlâ'dan başkası güç yetiremez- {لآيات} “elbette ayetler (ibretler) vardır” yani O'nun bütün kemal sıfatlarını kuşattığının akıllara yerleşmiş ve ilk fıtratlarda sabit bir hakikat olduğuna -ki bundan ancak heva saptırır- ve O'nun dışındakilerin durumunun bâtıl oluşunun bilinmeyecek gibi olmayıp son derece açık olduğuna [dair ibretler vardır].

ولما كانوا يتمادحون بالصبر على نوازل الحدثان والشكر لكل إحسان ويتذامون بالجزع والكفران، وكان ذلك يقتضي ثباتهم على حال واحد فإن كان الحق عليهم لمعبوداتهم فرجوعهم عنها عند الشدائد مما لا ينحو نحوه ولا يلتفت لفتة أحد من كمل الرجال الذين يجانبون العار والاتسام بمسيم الإغمار، وإن كان الحق كما هو الحق لله فرجوعهم عنه عند الرخاء بعد إنعامه عليهم بإنجائهم من الشدة لا يفعله ذو عزيمة، قال مشيراً إلى ذلك بصيغتي المبالغة: {لكل صبار} أي في الشدة {شكور *} أي في الرخاء وإن كثر مخالفوه، وعظم نزاعهم له، وهاتان صفتا المؤمن المخلص الذي وكل همته بالنظر في الآيات فهو يستملي منها العبر ويجلو بها من البصيرة عين البصر.

Onlar başa gelen felaketlere sabretmekle ve her türlü iyiliğe şükretmekle övünürken, feryat edip nankörlük etmekle de birbirlerini yererlerdi. Bu durum onların tek bir hal üzere sebat etmelerini gerektirirdi. Zira şayet hak onların taptıkları putlara ait olsaydı, zorluk anında onlardan yüz çevirmeleri, ayıptan ve cahillik damgası yemekten sakınan kâmil adamlardan hiçbirinin yöneleceği ve iltifat edeceği bir davranış olmazdı. Yok eğer hak -gerçekte olduğu gibi- Allah'a ait idiyse, O'nun kendilerini zorluktan kurtararak nimetlendirmesinden sonra bolluk anında O'ndan yüz çevirmelerini de azim sahibi hiçbir kimse yapmazdı. İşte buna mübalağa kalıplarıyla işaret ederek şöyle buyurdu: {لكل صبار} “çokça sabreden” yani zorluk anında, {شكور *} “çokça şükreden herkes için.” Yani kendisine muhalefet edenler çoğalsa ve ona karşı çekişmeleri büyüse bile bolluk anında [şükreden herkes için ibretler vardır]. Bu iki sıfat, bütün himmetini ayetleri tefekküre bağlamış olan ihlaslı müminin sıfatıdır; o, bu ayetlerden ibretler çıkarır ve onunla basiretin gözünü aydınlatır.