Binûn

Şûrâ — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما نبه بهذا الاعتراض بين الجزاء ومعطوفه على ما فيه من دقائق المعاني في جلائل المباني، قال مكملاً لما في ذلك من الترغيب في صورة الترهيب: {أو} أي أو أن يشاء في كل وقت أراده، واسند الإيباق إلى الجواري تأكيداً لإرادة العموم في هلاك الركاب فقال: {يوبقهن} أي يهلكهن بالإغراق بإرسال الريح وغير ذلك من التباريح حتى كأنهن بعد ذلك العلو في وقبه أي حفره، وطاق في الماء وقعره، وقد تقدم تحقيق معنى «وبق» بجميع تقاليبه في سورة الكهف، ومنه أن وبق كوعد ووجل وورث وبوقاً وموبقاً: هلك، والموبق كمجلس: المهلك وكل شيء حال بين شيئين لأن الوقبة تحول بين ما فيها وبين غيره، ومنه قيل للموعد: موبق، وأوبقه: حبسه أو أهلكه.

Şartın cevabı ile ona matuf olan kısım arasına giren bu itiraz cümlesiyle, azametli lafızlardaki ince manalara dikkat çekince, korkutma suretinde bulunan bu rağbetlendirmeyi tamamlayarak şöyle buyurdu: {أو} “Yahut” yani dilediği her vakitte dilerse, yolcuların helakindeki umumilik iradesini tekit etmek için helak etmeyi gemilere isnat ederek şöyle buyurdu: {يوبقهن} “onları helak eder” yani rüzgârı ve benzeri sıkıntıları göndererek onları suda batırıp helak eder; öyle ki o yükseklikten sonra adeta suyun çukuruna ve dibine gömülürler. Vebaka (وبق) kökünün anlamı bütün türevleriyle Kehf Suresi'nde geçmişti. Vebaka (وبق), va'ade (وعد), vecile (وجل) ve verise (ورث) vezinlerinde olup bavkan (بوقا) ve mev猥kan (موبقا) mastarlarıyla helak olmak demektir. Meclis (مجلس) veznindeki mevbik (الموبق) ise helak edici yer ve iki şeyin arasına giren her engeldir; zira çukur, içindeki ile dışındakinin arasına engel olur. Bundan dolayı vaat edilen yere de mevbik denmiştir. Evbekahu (أوبقه) ise onu hapsetti veya helak etti demektir.

ولما كان الإهلاك لهن إهلاكاً للركاب، قال مبيناً أنهم المقصودون مجرداً الفعل إشارة إلى أن ابن آدم لما طبع عليه من النقائص

Gemilerin helak edilmesi yolcuların da helak edilmesi demek olduğundan, kastedilenlerin bizzat onlar olduğunu açıklayarak, âdemoğlunun yaratılışındaki noksanlıklar sebebiyle

ليس له من نفسه فعل خال عن شوب نقص حثاً له على اللجوء إلى الله في تهذيب نفسه وإخلاص فعله: {بما كسبوا} أي فعلوا من المعاصي بجدهم فيه واجتهادهم.

kendi nefsinden kaynaklanan hiçbir fiilin noksanlık şaibesinden uzak olamayacağına işaretle, nefsini terbiye etmede ve amelini ihlaslı kılmada Allah'a sığınmaya teşvik etmek üzere şöyle buyurdu: {بما كسبوا} “kazandıkları (işledikleri) yüzünden” yani gayret ve çabalarıyla işledikleri günahlar sebebiyle [onları helak eder].

ولما كان التقدير تفصيلاً للإيباق: فيغرق كل من فيهن إن شاء ويغرق كثيراً منهم إن شاء عطف عليه قوله: {ويعف} أي إن يشاء {عن كثير *} أي من الناس الذين في هذه السفن الموبقه، فينجيهم بعوم أو حمل عى خشبة أو غير ذلك، وإن يشأ يرسل الريح طيبة فينجيها ويبلغها أقصى المراد إلى غير ذلك من التقادير الداخلة تحت المشيئة، فالفعل كما ترى عطف على يوبق، وعطف بالواو لأنه قسم من حالي الموبقة، وهو بمعنى ما ورى عن أهل المدينة من نصب «يعفو» بتقدير «إن» ليكون المعنى: يوقع إيباقاً وعفواً.

Helak etmenin takdiri bir tafsilat olarak «Dilerse içindekilerin hepsini batırır, dilerse çoğunu batırır» şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {ويعف} “Ve affeder” yani dilerse, {عن كثير *} “çoğunu [da].” Yani bu helake uğrayan gemilerdeki insanlardan birçoğunu affeder de onları yüzdürerek veya bir tahta parçası üzerinde taşıyarak yahut başka bir şekilde kurtarır. Şayet dilerse güzel bir rüzgâr gönderir de gemiyi kurtarır ve muradın en son noktasına ulaştırır; irade altına giren diğer takdirler de böyledir. Görüldüğü üzere bu fiil yûbık (يوبق) fiiline matuftur; helak durumunun iki kısmından biri olduğu için «vav» ile atfedilmiştir. Bu durum, Medine ehlinden «en» takdiriyle «ya'füve» (يعفو) şeklinde mansup olarak rivayet edilen kıraatle aynı anlamdadır; böylece mana «hem helak etmeyi hem de affetmeyi gerçekleştirir» şeklinde olur.

ولما كان هذا كله على صورة الاختبار لن يستبصر فيدوم إخلاصه، ومن يرجع إلى العمى فلا يكون خلاصه، قال مبيناً بالنصب

Bütün bunlar, basiretle bakıp ihlası devam edecek olan ile körlüğe dönüp kurtuluşu olmayacak olanı ortaya çıkarmak üzere bir imtihan suretinde olduğundan, nasb ile açıklayarak

للصرف عن العطف على شيء من الأفعال الماضية لفساد المعنى لكونها في حيز الشرط، فيصير العلم أيضاً مشروطاً: {ويعلم الذين يجادلون} أي عند النجاة بالعفو. ولما كان مقام العظمة شديد المنافاة للمجادلة، لفت القول إليه فقال: {في آياتنا} أي هذه التي لا تضاهي عظمتها ولا تقايس جلالتها وعزتها رجوعاً إلى ما كانوا عليه من الشرك والنزاع في تمام القدرة بإنكار البعث، ومن واو الصرف يعرف أن مدخولها مفرد في تأويل المصدر لأن النصب فيها بتقدير أن فيكون مبتدأ خبره ما يدل عليه السياق فالتقدير هنا: وعلمه سبحانه بالمجادلين عند هذا حاصل، والتعبير عنه بالمضارع لإفادة الاستمرار لتجدد تعلق العلم بكل مجادل كلما حصل جدال، وقراءة نافع وابن عامر بالرفع دالة على هذا، فإن التقدير: وهو يعلم - فالرفع هنا والنصب سواء، قال الرضي في شرح قول ابن الحاجب في نواصب الفعل: والفاء - أي ناصبة - بشرطين: السببية، والثاني أن يكون قبلها أحد الأشياء الثمانية، والواو الواقعتين بعد الشرط قبل الجزاء نحو أن تأتني فتكرمني

geçmiş fiillerden herhangi birine atfedilmeyip صرف (sarf/başka bir amile yönelme) yoluyla mansup olduğunu beyan etti; zira şartın dairesinde olmaları sebebiyle mananın bozulması söz konusu olurdu ve bu takdirde bilmek de şarta bağlı kılınmış olurdu: {ويعلم الذين يجادلون} “ve mücadele edenlerin bilmeleri için” yani affedilerek kurtuldukları sırada. Azamet makamı tartışmaya son derece zıt olduğundan, sözü O'na çevirerek şöyle buyurdu: {في آياتنا} “ayetlerimiz hakkında” yani azametine denk bulunmayan, celal ve izzetiyle kıyaslanamayan bu ayetlerimiz hakkında; önceki şirklerine ve yeniden dirilişi inkâr ederek tam kudret hususundaki çekişmelerine geri dönerek [mücadele ederler]. Vav-ı sarftan anlaşılır ki, onun dâhil olduğu kelime masdar tevilinde müfrettir; zira oradaki nasb «en» takdiri iledir. Dolayısıyla mübteda olur, haberi ise سیاkın delalet ettiği şeydir. Buradaki takdir şöyledir: «Bu esnada Allah Teâlâ'nın o mücadele edenleri bilmesi sabittir.» Bunun muzari fiille ifade edilmesi ise, her ne zaman bir tartışma meydana gelse ilmin her bir tartışmacıya taallukunun yenilenmesi sebebiyle süreklilik bildirmek içindir. Nâfi ve İbn Âmir'in merfû kıraati de buna delalet eder; zira takdir: «ve hüve ya'lemu» (O bilmektedir) şeklindedir. Dolayısıyla buradaki ref ile nasb birdir. er-Radî, İbnü'l-Hâcib'in fiili nasb eden edatlara dair şu sözünün şerhinde şöyle demiştir: «Fâ edatı -yani nasb eden fâ- iki şartla nasb eder: Sebebiye olması ve ikincisi de kendisinden önce sekiz şeyden birinin bulunmasıdır. Şarttan sonra, cevaptan önce gelen vâv ve fâ edatları da böyledir; örneğin: «Eğer bana gelirsen ve/böylece bana ikram edersen»

أو تكرمني أنت، أو بعد الشرط والجزاء: إن تأتني إنك فأكرمك أو وأكرمك، وذلك لمشابهة الشرط في الأول والجزاء في الثاني النفي، إذ الجزاء مشروط ووجوده بوجود الشرط، ووجود الشرط مفروض، فكلاهما غير موصوفين بالوجود حقيقة، وعليه حمل قوله تعالى {ويعلم الذين} في قراءة النصب، ثم قال: وكذا يقول في الفعل المنصوب بعد واو الصرف أنهم لما قصدوا فيها معنى الجمعية نصبوا المضارع بعدها ليكون الصرف عن سنن الكلام المتقدم مرشداً من أول الأمر أنها ليست للعطف فهي إذن إما واو الحال وأكثر دخولها على الاسمية فالمضارع بعدها في تقدير مبتدأ محذوف الخبر وجوباً، فمعنى قم وأقوم: قم وقيامي ثابت: أي في حال ثبوت قيامي، وأما بمعنى مع وهي لا تدخل إلا على الاسم قصدوا ها هنا مصاحبة الفعل للفعل منصوباً ما بعدها، فمعنى قم وأقوم: قم مع قيامي كما قصدوا في المفعول معه مصاحبة الاسم للاسم فنصبوا ما بعد الواو، ولو جعلنا الواو عاطفة للمصدر متصيد من الفعل قبله النجاة، أي لم يكن منك قيام وقيام مني، لم يكن فيه نصوصية على معنى الجمع، والأولى في قصد النصوصية في شيء على معنى أن يجعل على وجه

veya «sen bana ikram edersin» sözün yahut şart ve cevaptan sonra gelen: «Eğer bana gelirsen sana ikram ederim ve/böylece sana ikram ederim» sözün gibi. Bunun sebebi, birincisinde şartın, ikincisinde ise cevabın nefy/olumsuzluk anlamına benzemesidir. Çünkü cevap şarta bağlıdır ve varlığı şartın varlığına dayanır; şartın varlığı ise farazidir. Dolayısıyla her ikisi de hakikatte var olmakla nitelenmemiştir. Allah Teâlâ'nın {ويعلم الذين} buyruğu da nasb kıraatinde buna hamledilmiştir.» Ardından şöyle dedi: «Vav-ı sarftan sonra mansup olan fiil hakkında da şöyle denir: Onlar bu edatta beraberlik manasını kastettiklerinde, kendisinden sonraki muzariyi nasbettiler ki, önceki sözün akışından sapma (sarf), ilk andan itibaren onun atıf için olmadığına işaret etsin. Dolayısıyla o, ya hal vavıdır -ki çoğunlukla isim cümlesinin başına gelir, bu durumda kendisinden sonraki muzari fiil, haberi vacip olarak hazfedilmiş bir mübteda takdirindedir; nitekim «kalk ve ben kalkayım» sözünün anlamı «kalk ve benim kalkmam sabittir», yani kalkmamın sabit olduğu halde demektir- ya da «ma'a» (ile) anlamındadır -ki bu sadece ismin başına gelir; burada fiilin fiile refakat etmesini kastettiklerinden sonrasını mansup kılmışlardır. Nitekim «kalk ve ben kalkayım» sözünün manası «benim kalkmamla birlikte kalk» demektir; tıpkı mef'ûlün meah'ta ismin isme refakatini kastedip vavdan sonrasını nasbettikleri gibi. Şayet vavı, kendisinden önceki fiilden çıkarılan masdara atıf yapsaydık, mana «senden bir kalkış ve benden bir kalkış olmadı» şeklinde olurdu ve bunda beraberlik manasına açık bir delalet bulunmazdı. Bir şeyde bir manaya delaletin kastedilmesinde evla olan,

يكون ظاهراً فيما قصدوا النصوصية عليه، وإنما شرطوا في نصب ما بعد فاء السببية كون ما قبلها أحد الأشياء المذكورة أي الأمر والنهي والنفي والاستفهام والتمني والعرض والتحضيض والرجاء لأنها غير حاصلة المصادر فتكون كالشرط الذي ليس بمتحقق الوقوع، ويكون ما بعد الفاء كجزائها ثم حملوا ما قبل واو الجمعية في وجوب كون أحد الأشياء المذكورة على ما قبل فاء السببية التي هي أكثر استعمالاً من الواو في مثل هذا الموضع أعني في انتصاب المضارع بعدها، وذلك لمشابهة الواو للفاء في أصل العطف، وفي صرف ما بعدهما عن سنن العطف لقصد السببية في إحداهما والجمعية في الأخرى، ولقرب الجمعية من التعقب الذي هو لازم السببية ثم قال: وكذا ربما لم يصرف بعد واو الحال قد تدخل على المضارع المثبت كما ذكرنا في باب الحال، نحو قمت وأضرب زيداً أي وأنا أضرب.

kastettikleri delalette aşikâr olacak bir şekilde kılınmasıdır. Sebebiye fâsından sonraki fiilin nasbı için kendisinden önce zikredilen şeylerden birinin -yani emir, nehiy, nefy, istifham, temenni, arz, tahdîd ve recâ- bulunmasını şart koştular; çünkü bunların masdarları tahakkuk etmiş değildir, dolayısıyla vuku bulması kesin olmayan şart gibi olurlar ve fâdan sonrası da onun cevabı gibi olur. Sonra beraberlik bildiren vâvdan önceki kısmı, zikredilen şeylerden birinin bulunması zorunluluğu hususunda, bu gibi yerlerde yani kendisinden sonra muzarinin nasbolunmasında vâvdan daha çok kullanılan sebebiye fâsının öncesine hamlettiler. Bunun sebebi, vâvın fâya asıl atıfta benzemesi ve birinde sebebiyet, diğerinde beraberlik kastedildiği için her ikisinden sonrasının atıf üslubundan çevrilmesi (sarf) ile beraberliğin, sebebiyetin lazımı olan peş peşeliğe yakın olmasıdır.» Ardından şöyle dedi: «Aynı şekilde bazen hal vâvından sonra sarf edilmeyebilir; hal bahsinde zikrettiğimiz üzere müspet muzari fiilin başına gelebilir, nitekim «Kalktım ve Zeyd'i döverim», yani ben dövmekte olduğum halde, denilmesi gibi.»

ولما كان علم القادر بالمعصية موجباً لعذاب من عصاه، كان كأنه قيل: قد خسر من فعل ذلك فيا ليت شعري ما يكون حالهم؟ أجاب بقوله: {ما لهم من محيص *} أي محيد ومفر أصلاً عن عذابه، ولا بشيء

Muktedir olanın günahı bilmesi, O'na isyan edene azap etmesini gerektirdiğinden, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: «Bunu yapan kesinlikle hüsrana uğramıştır, ah bir bilseydim onların hali ne olacak?» Buna şu buyruğu ile cevap verdi: {ما لهم من محيص *} “kendileri için hiçbir sığınak olmadığını [bilsinler].” Yani O'nun azabından dönecek ve kaçacak hiçbir yer

يسير، وإن تأخر في نظركم إيقاع العذاب بهم فإن عذابه سبحانه منه ما هو باطن وهو الاستدراج بالنعم وهذا لا يدركه إلا أرباب القلوب المقربون لدى علام الغيوب، ومنه ما هو ظاهر، ويجوز أن يكون «الذين» فاعل «يعلم» ، وحينئذ تكون هذه الجملة في محل نصب لسدها مسد مفعول العلم.

ve en ufak bir kurtuluş dahi yoktur. Onlara azabın indirilmesi sizin nazarınızda gecikse bile, Allah Teâlâ'nın azabından bir kısmı gizlidir ki o da nimetlerle derece derece helake yaklaştırmadır (istidrac); bunu ancak gaybları hakkıyla bilen Allah'a yakınlaşmış kalp sahipleri idrak edebilir. Azabın bir kısmı ise zahirdir. {الذين} kelimesinin {يعلم} fiilinin faili olması da caizdir; bu durumda bu cümle ilim fiilinin mef'ûlü yerine geçerek mahallen mansup olur.

ولما علم أن جميع النعم من الغيث وأثاره، ومن نشر الدواب براً وبحراً بمعرض من الزوال وهو عظيم التقلبات هائل الأحوال سبب عنه قوله محقراً لدنياهم وما فيها من الزهرة بسرعة الذبول والزوال، والأفوال والارتحال، ولهم بأنها مع ما ذكر لا قدرة لهم على شيء منها إلا يموت يمن عليهم بها، وأما هم فقوم ضعفاء لا قدرة لهم على شيء وليس لهم من أنفسهم إلا العجز، فلو عقلوا لعلموا ولو علموا لعملوا عمل العبيد، وأطاعوا القوي الشديد: {فما أوتيتم} أي أيها الناس {من شيء} أي من النعم الظاهرة، وأجاب «ما» الشرطية بقوله: {فمتاع الحياة الدنيا} أي القريبة الدنيئة لا نفع فيه لأحد

Yağmurdan ve onun eserlerinden, karada ve denizde canlıların yayılmasından ibaret bütün nimetlerin zevale maruz olduğu, pek büyük değişimlere ve dehşetli hallere sahne olduğu bilinince; bunun peşinden onların dünyalarını ve dünyadaki süsleri çabucak solması, yok olması, batması ve göçüp gitmesi sebebiyle hakir görerek ve zikredilenlerle birlikte bu nimetleri kendilerine bahşeden Allah dilemedikçe hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini, kendilerinin ise hiçbir şeye gücü yetmeyen ve özlerinde acizlikten başka bir şey bulunmayan zayıf bir topluluk olduğunu bildirerek şöyle buyurdu -şayet akletselerdi bilirlerdi, bilselerdi kullara yaraşır şekilde amel eder ve pek güçlü olan Allah'a itaat ederlerdi-: {فما أوتيتم} “Size verilen” yani ey insanlar, {من شيء} “şeyler” yani zahirî nimetler, şart bildiren «mâ» edatına şu buyruğu ile cevap verdi: {فمتاع الحياة الدنيا} “dünya hayatının geçimliğidir” yani bu yakın ve değersiz hayatın geçimliğidir; onda hiç kimse için

إلا مدة حياته، وذلك جدير بالإعراض عنه وعما يسببه من الأعمال إلا ما يقرب إلى الله {وما} أي والذي، ولفت الكلام عن مظهر العظمة إلى أعظم منها بذكر الاسم الجامع للترغيب في ذكر آثار الأوصاف الجمالية والترهيب من آثار النعوت الجلالية فقال: {عند الله} أي الملك الأعظم المحيط بكل شيء قدرة وعلماً من نعم الدارين {خير} أي في نفسه وأشد خيرية من النعم الدنيوية المحضة لانقطاع نفعها. ولما كانت النعم الدنيوية قد تصحب الإنسان طول عمره فتسبب بذلك إلى البقاء قال: {وأبقى} أي من الدنيوية لأنه لا بد من نزعها منه بالموت، ولذلك قيد بالحياة فلا تؤثر الفاني على خساسته على الباقي مع نفاسته.

hayatta kaldığı müddet dışında bir fayda yoktur. Bu da ondan ve Allah'a yaklaştıranlar müstesna onun sebep olduğu amellerden yüz çevirmeyi gerektirir. {وما} “Ve olanlar ise” yani o şeyler ki; sözü azamet makamından daha da yüce olan makama çevirerek cemalî sıfatların eserlerini zikretmeye teşvik etmek ve celalî sıfatların eserlerinden korkutmak üzere toplayıcı ismi (lafza-i celâli) zikredip şöyle buyurdu: {عند الله} “Allah katında” yani kudret ve ilimle her şeyi kuşatan en yüce Hükümran'ın katında bulunan her iki yurdun nimetleri {خير} “daha hayırlıdır” yani bizzat kendisinde daha hayırlıdır ve faydası kesileceğinden ötürü sırf dünyevi olan nimetlerden çok daha üstündür. Dünyevi nimetler insanın bütün ömrü boyunca onunla beraber olup bu sebeple kalıcıymış gibi görünebildiğinden şöyle buyurdu: {وأبقى} “ve daha kalıcıdır” yani dünyevi nimetlerden daha kalıcıdır; çünkü ölümle ondan mutlaka çekilip alınacaktır. Bundan dolayı «hayat» ile kayıtlandı; öyleyse fani olanı değersizliğiyle beraber, nefasetiyle birlikte baki olana tercih etme!

ولما بين ما لها من النفاسة ترغيباً فيها، بين من هي له فقال: {للذين آمنوا} أي أوجدوا هذه الحقيقة {وعلى} أي والحال أنهم صدقوها بأنهم على، ولفت القول إلى صفة الإحسان لأنها نسب شيء للمتوكل، وأحكم الأمر بالإضافة إشارة إلى «إنه إحسان» هو في غاية

Onlara rağbet ettirmek için ne kadar değerli olduğunu beyan edince, onun kimlere ait olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {للذين آمنوا} “İman edenler” yani bu hakikati ortaya koyanlar {وعلى} “ve üzerinedir” yani onlar şu haldedirler ki bunu tasdik etmişlerdir, sözü ihsan sıfatına çevirdi; zira bu, tevekkül edene en uygun şeydir ve «bu ihsanın» onların haline son derece

المناسبة لحالهم فقال: {ربهم} أي الذي لم يروا إحساناً قط إلا منه وحده بما رباهم من الإخلاص له {يتوكلون} أي يحملون جميع أمورهم عليه كما يحمل غيرهم متاعه على من يتوسم فيه قوة على الحمل ولا يلتفتون في ذلك إلى شيء غيره أصلاً لينتفي عنهم بذلك الشرك الخفي كما انتفى بالإيمان الشرك الجلي، والتعبير بأداة الاستعلاء تمثيل للإسناد والتفويض إليه بالحمل عليه لأن الحمل أبين في الراحة، وأظهر في البعد من الهم والمشقة، ولعل التعبير بالمضارع للتخفيف في أمر التوكل بالرضى بتجديده كلما تجدد مهم، ومن كان كذلك كان الله كافيه كل ملم، فيشاركون أهل الدنيا في نيل نعمها ويفارقونهم في أن ربهم سبحانه يجعلها على وجه لا حساب عليهم فيها، بل ولهم فيها الأجور الموجبة للنعمة والحبور، وفي أنه يجعلها كافية لمهماتهم وسادّة لخلاتهم، ويزيدهم الباقيات الصالحات التي يتسبب عنها نعيم الآخرة بعد راحة الدنيا.

uygun olduğuna işaret etmek üzere izafetle pekiştirerek şöyle buyurdu: {ربهم} “Rablerine” yani kendilerini O'na ihlasla yönelmek üzere terbiye etmesi sebebiyle yalnızca kendisinden ihsan gördükleri Rablerine {يتوكلون} “tevekkül ederler.” Yani başkaları eşyasını taşımaya güç yetireceğini düşündüğü kimseye yüklediği gibi onlar da bütün işlerini O'na yüklerler ve açık şirk imanla ortadan kalktığı gibi gizli şirk de kendilerinden kalksın diye bu hususta O'ndan başka hiçbir şeye asla iltifat etmezler. İstila edatı (على) ile ifade edilmesi, dayandırma ve havale etmeyi yükleme suretiyle temsil etmek içindir; zira yüklemek rahatlığı daha açık gösterir, tasa ve meşakkatten uzaklığı daha bariz kılar. Muzari fiille ifade edilmesi ise, her yeni mühim iş çıktığında tevekkülü tazelemekten hoşnut olarak tevekkül işini kolaylaştırmak içindir. Kim böyle olursa, Allah her sıkıntıda ona kâfi gelir; böylece dünya ehliyle onun nimetlerine erme hususunda ortak olurlar, ancak Rablerinin bu nimetleri kendileri için hesap sorulmayacak bir şekilde kılmasıyla, hatta onlar için nimeti ve sevinci gerektiren ecirler kılmasıyla, onları mühim işlerine kâfi ve ihtiyaçlarını giderici kılmasıyla ve dünya rahatından sonra ahiret nimetini netice verecek olan salih amelleri artırmasıyla onlardan ayrılırlar.

ولما كان كل من الإيمان والتوكل امراً باطناً فكان لا بد من

İman ve tevekkülün her ikisi de batınî birer iş olduğundan,

دلائله من ظواهر الأعمال، وكانت تخليات من الرذائل وتحليات بالفضائل وكانت التخليات لكونها درء للمفاسد مقدمة على التحليات التي هي جلب للمصالح قال عاطفاً على {الذين} : {والذين يجتبنون} أي يكلفون أنفسهم أن يجابوا {كبائر الإثم} أي جنس الفعال الكبار التي لا توجد إلا ضمن أفرادها ويحصل بها دنس للنفس، فيوجب عقاباً لها مع الجسم، وعطف على {كبائر} قوله: {والفواحش} وهي ما أنكره الشرع والعقل والطبع التي هي آيات الله الثلاث التي نصبها حجة على عباده وله الحجة البالغة فاستعظم الناس أمرها ولو أنها صغائر لدلالتها على الإخلال بالمروءة كسرقة لقمة والإقرار على المعصية من شيخ جليل القدر لمن لا يخشاه ولا يرجوه، وقرأ حمزة والكسائي: كبير، وهو للجنس، فهو بمعنى قراءة الجمع أو هي أبلغ لشمولها المفرد. ولما ذكر ما قد تقود إليه المطامع دون حمل الغضب الصارع قال منبهاً على عظمته معبراً بأداة

zahiri amellerden delillerinin bulunması kaçınılmazdı. Bunlar da rezilliklerden arınma (tahliye) ve faziletlerle bezenme (tahliye) şeklindedir. Zararları defetmek olduğundan arınmalar, maslahatları celbetmek olan bezenmelerden önce geldiği için {الذين} kelimesine atfederek şöyle buyurdu: {والذين يجتبنون} “Onlar ki kaçınırlar” yani kendilerini uzak durmaya zorlarlar {كبائر الإثم} “büyük günahlardan” yani ancak fertleri kapsamında bulunan ve nefsin kirlenmesine yol açıp bedenle birlikte nefse de cezayı gerektiren büyük fiiller cinsinden kaçınırlar. {كبائر} kelimesine şunu atfetti: {والفواحش} “ve hayâsızlıklardan.” Bunlar, Allah'ın kulları aleyhine birer hüccet kıldığı üç ayeti olan şeriatın, aklın ve tabiatın çirkin gördüğü şeylerdir; O'nun hücceti pek üstündür. İnsanlar, bir lokma çalmak veya kadri yüce bir ihtiyarın kendisinden korkmayıp umut beslemeyen birinin önünde günahı ikrar etmesi gibi mürüvvete halel getirdiğine delalet etmesi sebebiyle küçük günahlar bile olsa bunları büyük saymışlardır. Hamza ve Kisâî «kebîr» (كبير) şeklinde okumuştur; bu da cins içindir ve çoğul kıraati anlamındadır yahut tekili de kapsadığı için daha beliğdir. Yere seren öfkenin getireceği durumlar olmaksızın tamahların sürükleyebileceği şeyleri zikredince, nefsi buna hazırlamak üzere affetme fiiline bağlayarak ve kesinlik bildiren edatla ifade edip onun kaçınılmaz olduğuna delaletle büyüklüğüne dikkat çekerek şöyle buyurdu:

التحقق دلالة على أنه لا به منه توطيناً للنفس عليه معلقاً بفعل الغفر: {وإذا} وأكد بقوله: {ما} وقدم الغضب إشارة إلى الاهتمام بإطفاء جمره وتبريد حره فقال: {غضبوا} أي غضباً هو على حقيقته من أمر مغضب في العادة، وبين بضمير الفصل أن بواطنهم في غفرهم كظواهرهم فقال: {هم يغفرون} أي الإحصاء والإخفاء بأنهم كلما تجدد لهم غضب جددوا غفراً أي محواً للذنب عيناً وأثراً مع القدرة على الانتقام فسجاياهم تقتضي الصفح دون الانتقام ما لم يكن من الظالم بغي لأنه لا يؤاخذ على مجرد الغضب إلا متكبر، والكبر لا يصلح لغير الإله وذلك لأنه لا يغيب أحلامهم عند اشتداد الأمر ما يغيب أحلام غيرهم من طيش الجهل وسفاهة الرأي، فدل ذلك على أن الغفر دون غضب لا يعد بالنسبة إلى الغفر معه، وفي الصحيح أنه ﷺ ما انتقم لنفسه قط إلا أن تنتهك حرمات الله، وروى ابن أبي حاتم عن إبراهيم قال: كان المؤمنون يكرهون أن يستذلوا وكانوا

{وإذا} “ve ... zaman” ve {ما} edatıyla tekit etti, korunu söndürmeye ve hararetini dindirmeye ehemmiyet verildiğine işaretle öfkeyi öne alarak şöyle buyurdu: {غضبوا} “öfkelendikleri” yani âdette öfkelendirici olan bir işten ötürü hakiki bir öfkeyle öfkelendikleri [zaman], fasıl zamiriyle bağışlamalarında içlerinin de dışları gibi olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {هم يغفرون} “onlar bağışlarlar.” Yani intikam almaya güçleri yettiği halde, her öfkelendiklerinde günahı hem zatı hem de eseriyle silip örterek bağışlamayı yenilerler. Dolayısıyla zâlimin azgınlığı olmadıkça onların fıtratları intikam almayı değil affetmeyi gerektirir; çünkü sırf öfkeden ötürü ancak kibirli olan cezalandırır, kibir ise İlah'tan başkasına yakışmaz. Zira durum şiddetlendiğinde başkalarının akıllarını başından alan cehalet taşkınlığı ve görüş hafifliği onların akıllarını örtmez. Bu da gösterir ki, öfke olmaksızın bağışlamak, öfkeyle birlikte yapılan bağışlamanın yanında bir şey sayılmaz. Sahih hadiste sabit olduğuna göre, Allah'ın hürmetleri çiğnenmedikçe Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendi nefsi için asla intikam almamıştır. İbn Ebî Hâtim'in İbrahim'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Müminler zelil kılınmaktan hoşlanmazlardı ve

أذا قدروا عفوا.

güç yetirdiklerinde ise affederlerdi.»

ولما أتم ما منه التحلي، أتبعه ما به التخلي، وذكر أوصافاً أربعة هي قواعد النصفة ما انبنى عليها قط ربعها إلا كان الفاعلون لها كالجسد الواحد لا تأخذهم نازلة في الدنيا ولا في الآخرة فقال: {والذين استجابوا} أي أوجدوا الإجابة بمالهم من العلم الهادي إلى سبيل الرشاد {لربهم} أي الداعي لهم إلى إجابته إحسانه إليهم إيجاداً من شدة حمل أنفسهم عليه يطلبونه من أنفسهم طلباً عظيماً صادقاً لم يبق معه لأحدهم نفس ولا بقية من وهم ولا رسم إلا على موافقة رضاه سبحانه لأنهم يعلمون أنه ما دعاهم إليه وهو مربيهم لصلاحهم وسعدهم وفلاحهم، لأنه محيط العلم شديد الرحمة لا يتهم بوجه من الوجوه.

Kendisinden arınılacak şeyleri tamamlayınca, kendisiyle süslenilecek şeyleri peşinden getirdi ve hakkaniyetin temeli olan dört vasfı zikretti ki, bunların dörtte biri üzerine bina edilen bir toplumun fertleri adeta tek bir vücut gibi olur, dünyada da ahirette de hiçbir musibet onları sarsamaz. Şöyle buyurdu: {والذين استجابوا} “Ve icabet edenler” yani doğru yola ileten ilimleriyle icabeti ortaya koyanlar, {لربهم} “Rablerine” yani kendilerine yaptığı ihsanı sebebiyle onları icabete çağıran Rablerine [icabet edenler]; nefislerini buna öyle şiddetle sevk ederek icabet ederler ki, bunu nefislerinden pek büyük ve sadık bir taleple isterler; öyle ki hiçbirinde Allah Teâlâ'nın rızasına uymaktan başka ne bir nefis, ne bir kuruntu kalıntısı ne de bir iz kalır. Zira onlar bilirler ki, kendilerini terbiye eden Rableri onları neye çağırdıysa ancak onların salahı, saadeti ve kurtuluşu için çağırmıştır; çünkü O, ilmi kuşatan, merhameti pek bol olandır ve hiçbir yönden itham edilemez.

ولما كان هذا عاماً لكل خير دعا إليه سبحانه، خص أعظم عبادات البدن، وزاد في عظمتها بالتعبير بالإقامة فقال: {وأقاموا} أي بما لهم من القوة {الصلاة} فأفهم ذلك مع اللام أنهم أوجدوا صورتها محمولة بروحها على وجه يقتضي ثبوتها دائماً. ولما كانت الاستجابة توجب للاتحاد القلوب بالإيمان الموجب للاتحاد في الأقوال والأفعال، والصلاة توجب الاتحاد بالأبدان، ذكر الاتحاد بالأقوال

Bu [icabet] Allah Teâlâ'nın davet ettiği her hayrı kapsadığından, bedeni ibadetlerin en büyüğünü has kıldı ve ikame tabiriyle onun azametini artırarak şöyle buyurdu: {وأقاموا} “ve dosdoğru kılarlar” yani güçleri yettiğince, {الصلاة} “namazı”. Bu ifade, başındaki harf-i tarifle birlikte onların namazın suretini, ruhuyla taşınmış olarak ve devamlılığını gerektiren bir şekilde ortaya koyduklarını anlattı. İcabet, sözlerde ve fiillerde birliği gerektiren kalplerin imanla birliğini; namaz ise bedenlerin birliğini gerektirdiğinden, sözlerin birliğini zikretti;

الناشىء عنه عند أولي الكمال الاتحاد في الأفعال، فقال معبراً بالاسمية حثاً على أن جعلوا ذلك لهم خلقاً ثابتاً لا ينفك: {وأمرهم} أي كل ما ينوبهم مما يحوجهم إلى تدبير {شورى} أي يتشاورون فيه مشاورة عظيمة مبالغين مما لهم من قوة الباطن وصفائه في الإخلاص والنصح، من الشور وهو العرض والإظهار {بينهم} أي بحيث إنهم لا فرق في حال المشاورة بين كبير منهم وصغير بل كل منها يصغي إلى كلام الآخر وينظر في صحته وسقمه بتنزيله على أصول الشرع وفروعه، فلا يستبدل أحد منهم برأي لدوام اتهامه لرأيه لتحققه نقصه بما له من غزارة العلم وصفاء الفهم ولا يعجلون في شيء بل صار التأبي لهم خلقاً، وسوق المشورة هذا السياق دال على عظيم جدواها وجلالة نفعها قال الحسن ﵀: ما تشاور قوم إلا هدوا لأرشد أمرهم - على أنه روى الطبراني في الصغير والأوسط لكن بسند ضعيف عن أنس ﵁ أن النبي ﷺ قال: «ما خاب من استخار ولا ندم من استشار ولا عال من اقتصد» وروى في الأوسط عن ابن عباس ﵁ أن النبي ﷺ قال: «من

kâmil kimselerde bu söz birliğinden fiillerde birlik doğar. Bunu kendilerine ayrılmaz, sabit bir ahlak kılmalarına teşvik etmek üzere isim cümlesiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {وأمرهم} “Onların işleri de” yani bir tedbire muhtaç kılan başlarına gelen her işleri, {شورى} “danışmadır” yani iç dünyalarının kuvveti ve berraklığıyla ihlas ve samimiyette ileri giderek aralarında büyük bir danışma yaparlar; bu da arz etmek ve ortaya koymak anlamına gelen «şevr» (الشور) kökündendir; {بينهم} “kendi aralarında [danışmadır].” Öyle ki, istişare anında büyükleri ile küçükleri arasında hiçbir fark gözetilmez; aksine her biri diğerinin sözüne kulak verir ve onu şeriatın asıllarına ve ferilerine arz ederek doğruluğuna ve yanlışlığına bakar. Hiçbiri kendi görüşüyle baş başa kalmaz; zira ilminin bolluğu ve anlayışının berraklığı sebebiyle kendi noksanlığını bilerek görüşünü sürekli itham eder ve hiçbir şeyde acele etmezler, bilakis çekinip danışmak onlar için bir ahlak haline gelmiştir. İstişarenin bu üslupla sunulması, onun faydasının büyüklüğüne ve hayrının yüceliğine delalet eder. Hasan [-ı Basrî] rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: «Bir kavim istişare ettiğinde mutlaka işlerinin en doğrusuna iletilirler.» Nitekim Taberânî el-Mu'cemü's-Sağîr ve el-Evsat'ta zayıf bir senetle de olsa Enes radıyallâhu anh'tan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «İstihare eden hüsrana uğramaz, istişare eden pişman olmaz, iktisat eden de fakir düşmez.» Yine el-Evsat'ta İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Kim

أراد أمراً فشاور فيه أمرأ مسلماً وفقه الله لأرشد أمره» .

bir iş yapmak ister de o hususta Müslüman bir kimseyle istişare ederse, Allah onu işinin en doğrusuna muvaffak kılar.»

ولما كانت المواساة بالأموال بعد الاتحاد في الأقوال والافتاق في الأفعال أعظم جامع على محاسن الخلال، واظهر دال على ما ادعى من الاتحاد في الحال والمآل قال مسهلاً عليهم أمرها بأنه لا مدخل لهم في الحقيقة في تحصيلها راضياً منهم باليسير منها: {ومما} ولفت القول إلى مظهر العظمة تذكيراً بما يتعارفونه بينهم من أنه لا مطمع في التقرب من العظماء إلا بالهدايا فقال: {رزقناهم} أي بعظمتنا من غير حول منهم ولا قوة {ينفقون *} أي يديمون الإنفاق كرماً منهم وإن قل ما بأيديهم اعتماداً على فضل الله ﷾ لا يقبضون أيديهم كالمنافقين، وذلك الإنفاق على حسب ما حددناه لهم فواسوا بالمشورة في فضل عقولهم وبالإنفاق في فضل أموالهم تقوى منهم ومراقبة لله لا شهوة نفس.

Sözlerdeki birlik ve fiillerdeki uyumdan sonra mallarla yardımlaşmak güzel huyları en çok bir araya getiren ve hal ile akıbette iddia edilen birliğe en açık delalet eden şey olduğundan, onu elde etmede hakikatte hiçbir dahilleri olmadığını bildirerek işi onlara kolaylaştırmak ve onlardan az bir paya dahi razı olmak suretiyle şöyle buyurdu: {ومما} “Ve şeylerden” sözü azamet makamına çevirerek aralarında bildikleri «büyüklerin yakınına ancak hediyelerle varılır» anlayışını hatırlatıp şöyle buyurdu: {رزقناهم} “onlara rızık olarak verdiğimiz” yani kendi güç ve kuvvetleriyle olmaksızın azametimizle verdiğimiz şeylerden {ينفقون *} “infak ederler.” Yani ellerinde bulunan az olsa bile Allah Azze ve Celle'nin lütfuna güvenerek cömertliklerinden ötürü infakı sürekli kılarlar, münafıklar gibi ellerini sıkı tutmazlar. Bu infak da onlar için belirlediğimiz ölçüye göredir; böylece akıllarının fazlasıyla istişarede, mallarının fazlasıyla da infakta yardımlaşırlar; bu da nefsin arzusuyla değil, Allah'tan sakınmaları ve O'nun murakabesi sebebiyledir.

ولما كان في العقوبة مصلحة ومفسدة فندب سبحانه إلى المغفرة تقديماً لدرء المفسدة لأن الإنسان لعدم علمه بالقلوب لا يصح له بوجه أن يعاقب بمجرد الغضب لأنه قد يخطئ فيعاقب من أغضبه، وهو

Cezalandırmada hem maslahat hem de mefsedet bulunduğundan, mefsedeti defetmeyi öne almak üzere Allah Teâlâ bağışlamayı teşvik etti; zira insan kalpleri bilmediğinden ötürü sırf öfkeyle cezalandırması hiçbir surette doğru olmaz. Çünkü hata edip kendisini öfkelendiren kimseyi cezalandırabilir;

شريف الذات كريم الطبع على الهمة أبي النفس، ما وقع منه الذنب الذي أغضب إلا خطأ معفواً عنه أو كذب عليه فيه فيربي في نفسه أخته تفسد ذات البين فيجر إلى خراب كبير، وكانت إدامة الغفر جالبة للفساد مجرئة على العناد، وكان البغي هو التمادي في السوء محققاً لقصد الذنب مجوزاً للإقدام على الانتقام، وكان الانتصار من الفجار ربما أحوج مع قوة الجنان إلى إنفاق المال، عقب الإنفاق بمدح الانتصار بقوله: {والذين} وذكر أداة التحقق إشارة إلى أن شرطها لا بد من وقوعه بالفعل أو بالقوة فقال ناصباً بفعل الانتصار مقدماً لما من شأن النفس الاهتمام بدفعه لعدم صبرها عليه: {إذا أصابهم} أي وقع بهم وأثر فيهم {البغي} وهو التمادي على الرمي بالشر {هم} أي بأنفسهم خاصة لما لهم من قوة الجنان والأركان المعلمة بأن ما تقدم من غفرانه ما كان إلا لعلو شأنهم لا لهوانهم {ينتصرون *} أي يوقعون بالعلاج بما أعطاهم الله من سعة العقل وشدة البطش وقوة القلب النصر لأنفسهم في محله على ما ينبغي من زجر الباغي عن معاودتهم وعن

halbuki o kimse şerefli, tabiatı cömert, himmeti yüce ve izzet-i nefis sahibi biri olabilir de kendisini öfkelendiren o günah ondan ancak affedilen bir hata olarak meydana gelmiş veya ona bu hususta iftira atılmış olabilir; böylece içinde aralarındaki ilişkiyi bozacak bir kırgınlık büyütür ve bu da büyük bir yıkıma yol açar. Bağışlamayı sürekli kılmak ise fesada yol açıp inatçılığa cüret kazandırır. Haksızlık ve saldırı (bağy) ise kötülükte ısrar edip günahı kasten işlemeyi kesinleştirdiğinden intikama girişmeyi caiz kılar. Fasıklara karşı hakkını aramak ise yürek kuvvetiyle birlikte bazen mal infak etmeyi de gerektirebileceğinden, infakın ardından hakkını aramayı överek şöyle buyurdu: {والذين} “Ve onlar ki” şartın fiilen veya hükmen kesinlikle vuku bulacağına işaret etmek üzere kesinlik bildiren edatı zikretti ve nefsin tahammülsüzlüğü sebebiyle defetmeye ehemmiyet vermesi tabiatında olan şeyi öne alarak intisar (hakkını arama) fiiliyle mensup kılarak şöyle buyurdu: {إذا أصابهم} “kendilerine isabet ettiği zaman” yani başlarına gelip onları etkilediği zaman, {البغي} “haksız saldırı” ki o da kötülük atmakta haddi aşmaktır, {هم} “onlar” yani bizzat kendileri; sahip oldukları yürek ve azim kuvveti sebebiyle -ki bu da önceki bağışlamalarının alçaklıklarından değil ancak şanlarının yüceliğinden olduğunu bildirir- {ينتصرون *} “hakkını alırlar.” Yani Allah'ın kendilerine verdiği akıl genişliği, şiddetli güç ve kalp kuvvetiyle gereken çareye başvurarak, saldırganı kendilerine tekrar saldırmaktan ve

الاجتراء على غيرهم مكررين لذلك كلما كرر لهم فيكون ذلك من إصلاح ذات البين، ليسوا بعاجزين ولا في أمر دينهم متوانين، والتعبير في هذه الأفعال بالإسناد إلى الجمع إشارة إلى أنه لا يكون تمام التمكن الرادع إلا مع الاجتماع، ومن كان فيها مفرداً كان همه طويلاً وبثه جليلاً، قال النخعي: كانوا يكرهون أن يذلوا أنفسهم فيجترئ عليهم الفساق.

başkalarına cüret etmekten caydıracak şekilde nefisleri için gereken yardımı tam yerinde gerçekleştirirler. Onlar bunu her tekrarladığında bunlar da tekrarlarlar; bu da arayı düzeltmek kabilindendir. Onlar ne acizdirler ne de dinleri konusunda gevşektirler. Bu fiillerde çoğul kipine isnatla ifade edilmesi, caydırıcı tam hâkimiyetin ancak birlik olmakla gerçekleşeceğine işarettir. Bu hususta tek başına kalan kimsenin ise tasası uzun, hüznü büyük olur. en-Nehaî şöyle demiştir: «Onlar nefislerini zelil kılmaktan ve böylece fasıkların kendilerine cüret etmesinden hoşlanmazlardı.»

ولما كان الإذن في الانتصار في هذا السياق المادح مرغباً فيه مع ما للنفس من الداعية إليه، زجر عنه لمن كان له قلب أولاً بكفها عن الاسترسال فيه وردها على حد المماثلة، وثانياً بتسميته سيئة وإن كان على طريق المشاكلة، وثالثاً بالندب إلى العفو، فصار المحمود منه إنما هو ما كان لإعلاء كلمة الله لا شائبة فيه للنفس أصلاً فقال: {وجزاء سيئة} أي أي سيئة كانت {سيئة مثلها} أي لا تزيد عليها في عين ولا معنى أصلاً، وقد كفلت هذه الجمل بالدعاء إلى أمهات الفضائل الثلاث العلم والعفة والشجاعة على

Bu övgü bağlamında hakkını aramaya izin verilmesi, nefsin buna olan meyli ile birlikte ona rağbet uyandırıcı olduğundan; kalbi olan kimseyi bundan sakındırdı: İlkin nefsin onda haddi aşmasını engelleyip onu misilleme sınırına çekerek, ikincisi müşakele yoluyla da olsa onu kötülük diye isimlendirerek, üçüncüsü de affetmeye teşvik ederek. Böylece bundan övülen şey, ancak Allah'ın kelimesini yüceltmek için olan ve içinde nefsin hiçbir payı bulunmayan şey oldu. Şöyle buyurdu: {وجزاء سيئة} “Bir kötülüğün cezası” yani hangi kötülük olursa olsun, {سيئة مثلها} “onun gibi bir kötülüktür” yani ne zatında ne de anlamında onu asla aşmaz. Bu cümleler, en güzel

أحسن الوجوه، فالمدح بالاستجابة والصلاة دعاء إلى العلم، وبالنفقة إلى العفة، وبالانتصار إلى الشجاعة، حتى لا يظن ظان أن إذعانهم لما مضى مجرد ذل، والقصر على المماثلة دعاء إلى فضيلة التقسيط بين الكل وهي العدل، وهذه الأخيرة كافلة بالفضائل الثلاث، فإن من علم المماثلة كان عالماً، ومن قصد الوقوف عندها كان عفيفاً، ومن قصر نفسه على ذلك كان شجاعاً، وقد ظهر من المدح بالانتصار بعد المدح بالغفران أن الأول للعاجز والثاني للمتغلب المتكبر بدليل البغي.

surette üç temel fazilete -ilim, iffet ve şecaate- daveti üstlenmiştir: İcabete ve namaza dair övgü ilme davettir, infaka dair olan iffete davettir, hakkını almaya dair olan ise şecaate davettir; ta ki hiç kimse onların önceki şeylere boyun eğmelerini sırf bir zillet sanmasın. Misillemeyle sınırlandırmak ise herkes arasında adil paylaştırma faziletine davettir ki bu da adalettir. Bu sonuncusu üç fazileti de kapsar; zira misli bilen âlimdir, onun sınırında durmayı kastedense iffetlidir, nefsini bununla sınırlayan ise şecaat sahibidir. Bağışlamayı övmenin ardından hakkını aramayı övmekten anlaşılmıştır ki: İlki aciz olan için, ikincisi ise bağy/saldırı deliliyle galip ve kibirli olan içindir.

ولما كان شرط المماثلة نادباً بعد شرع العدل الذي هو القصاص إلى العفو الذي هو الفصل لأن تحقق المثلية من العبد الملزوم للعجز لا يكاد يوجد، سبب عنه قوله: {فمن عفا} أي بإسقاط حقه كله أو بالنقص عنه لتتحقق البراءة مما حرم من المجاوزة {وأصلح} أي أوقع الإصلاح بين الناس بالعفو والإصلاح لنفسه ليصلح الله ما بينه وبين الناس، فيكون بذلك منتصراً من نفسه لنفسه {فأجره على الله} أي المحيط بجميع صفات الكمال فهو يعطيه على حسب ما يقتضيه مفهوم هذا الاسم الأعظم، وهذا سر لفت الكلام إليه عن مظهر العظمة وقوله ﷺ: «ما زاد الله عبداً بعفو إلا عزاً» .

Misilleme şartı, kısas olan adaleti meşru kıldıktan sonra bir lütuf olan affa teşvik ettiğinden -çünkü acizliğin ayrılmaz bir vasfı olan kuldan tam bir denklik gerçekleştirmesi neredeyse bulunamaz-, bunun neticesinde şöyle buyurdu: {فمن عفا} “Artık kim affeder” yani hakkının tamamını düşürerek veya haram kılınan haddi aşmaktan beri olduğu kesinleşsin diye hakkından eksilterek [affeder] {وأصلح} “ve ıslah ederse” yani affetmekle insanlar arasını düzeltir ve Allah da kendisiyle insanlar arasını düzeltsin diye nefsini ıslah ederse; böylece kendi nefsi adına nefsinden intikam almış olur; {فأجره على الله} “artık onun mükâfatı Allah'a aittir” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan Allah'a aittir, O da bu İsm-i A'zam'ın ifade ettiği mananın gereğine göre ona verir. Sözün azamet makamından bu isme çevrilmesinin sırrı işte budur; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah affetmesi sebebiyle kula ancak izzet artırır.»

ولما كان هذا ندباً إلى العفو بعد المدح بالانتصار، بين أن علته كراهة أن يوضع شيء في غير محله لأنه لا يعلم المماثلة في ذلك إلا الله، فقال مضمراً إشارة إلى أن المثلية من الغيب الخفي مؤكداً لكف النفس لما لها من عظم الاسترسال في الانتصار: {إنه لا يحب الظالمين *} أي لا يكرم الواضعين للشيء في غير محله دأب من يمشي في مأخذ الاشتقاق إذا كان عريقاً في ذلك سواء كان ابتداء أو مجاوزة في الانتقام بأخذ الثأر.

Bu, hakkını aramayı övdükten sonra affetmeye bir teşvik olduğundan, bunun illetinin bir şeyi yerine koymamanın çirkinliği olduğunu beyan etti; çünkü bundaki denkliği ancak Allah bilir. Nefsin intikam almada aşırı gitme meylini dizginlemek için tekit ederek ve denkliğin gaybî ve gizli bir husus olduğuna işaretle zamir kullanarak şöyle buyurdu: {إنه لا يحب الظالمين *} “Şüphesiz O, zalimleri sevmez.” Yani ister başlangıçta olsun ister intikam alıp öç alırken haddi aşmak suretiyle olsun, bir şeyi yerine koymayanları -kökleşmiş bir vasıf olarak bu yolda yürüyenlerin âdeti olduğu üzere- sevmez ve ikramda bulunmaz.

ولما كان هذا ساداً لباب الانتصار لما يشعر به من أنه ظلم على كل، قال مؤكداً نفياً لهذا الإشعار: {ولمن انتصر} أي سعى في نصر نفسه بجهده {بعد ظلمه} أي بعد ظلم الغير له وليس قاصد البعد عن حقه ولو استغرق انتصاره جميع زمان البعد.

Bu durum, her halükarda bir zulüm olduğu hissini uyandırarak hakkını arama kapısını kapatabileceğinden, bu hissi ortadan kaldırmak için tekit ederek şöyle buyurdu: {ولمن انتصر} “Ve her kim hakkını ararsa” yani bütün gayretiyle nefsine yardım etmeye çalışırsa, {بعد ظلمه} “haksızlığa uğradıktan sonra” yani başkasının kendisine zulmetmesinden sonra; hakkından uzaklaşmayı kastetmeksizin, hakkını araması bu uzaklığın bütün zamanını kapsasa bile [ararsa].

ولما بين تعالى ما لذلك الناظر في مصالح العباد المنسلخ من خط نفسه إحساناً إلى عباد الله من الرتبة العليا، بين ما لهذا الذاب عن نفسه القاصد لشفاء صدره وذهاب غيظه، فقال رابطاً للجزاء بفاء السبب بياناً لقصور نظره على دفع الظلم عن نفسه، ويجوز كون {من} موصولة والفاء

Allah Teâlâ kulların maslahatlarını gözeten, Allah'ın kullarına ihsan olsun diye kendi nefsinin payından sıyrılan o kimsenin yüce mertebesini açıklayınca; nefsini savunan, göğsünü ferahlatmayı ve öfkesini gidermeyi kasteden bu kimsenin durumunu da beyan etti. Bakışının yalnızca nefsinden zulmü defetmeye hasredildiğini açıklamak üzere cevabı sebep bildiren «fâ» ile bağlayarak buyurdu. {من} edatının mevsul olması ve «fâ» harfinin de

لما للموصول من شبه الشرط.

mevsulün şart anlamına benzemesinden ötürü gelmiş olması da caizdir.

ولما عبر أولاً بالإفراد فكان ربما قصر الإذن على الواحد لئلا تعظم الفتنة، جمع إشارة إلى أن الفتنة إنما هي في إقرار الظلم لا في نصر المظلوم واحداً كان أو جماعة فقال: {فأولئك} أي المنتصرون لأجل دفع ظلم الظالم عنهم فقط {ما عليهم} وأكد بإثبات الجار فقال: {من سبيل *} أي عقاب ولا عتاب، وروى النسائي وابن ماجه عن عائشة ﵂ قالت: «ما علمت حتى دخلت عليَّ زينب ﵂ بغير إذن وهي غضبى ثم أقبلت عليّ فأعرضت عنها حتى قال النبي ﷺ: دونك فانتصري، فأقبلت عليها حتى رأيتها قد يبس ريقها في فيها ما ترد عليّ شيئاً، فرأيت النبي ﷺ يتهلل وجهه» .

Önce tekil kiple ifade ettiğinden, fitne büyümesin diye iznin sadece tek kişiye hasredildiği sanılabilirdi; bundan dolayı fitnenin mazluma yardım etmekte değil, zulmü kabullenmekte olduğuna işaret etmek üzere -ister bir kişi olsun ister bir topluluk olsun- çoğul kipi kullanarak şöyle buyurdu: {فأولئك} “İşte onlar” yani yalnızca zalimin zulmünü kendilerinden defetmek için haklarını arayanlar, {ما عليهم} ve cer harfini sabit kılarak tekit edip buyurdu: {من سبيل *} “üzerlerine hiçbir yol (sorumluluk) yoktur.” Yani ne bir ceza ne de bir kınama vardır. Nesâî ve İbn Mâce'nin Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Farkında bile olmadan Zeyneb radıyallâhu anhâ öfkeli bir halde izinsizce yanıma girdi ve bana çıkıştı. Ben de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İşte sana fırsat, hakkını al!' deyinceye kadar ona aldırmadım. Bunun üzerine ona yöneldim, öyle ki ağzındaki tükürüğünün kuruduğunu ve bana hiçbir cevap veremediğini gördüm. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ise yüzünün parıldadığını gördüm.»

ولما نفى السبيل عنه بعد تشوف السامع إلى موضع ما أشعر به الكلام السابق من الظلم، بين ذلك فقال: {إنما السبيل} أي الطريق السالك الي لا منع منه أصلاً بالحرج والعنت {على} وجمع إعلاماً بكثرة المفسدين تجرئة على الانتصار منهم وإن كانوا كثيراً

Dinleyicinin önceki sözün hissettirdiği zulmün nereye taalluk ettiğini öğrenme arzusundan sonra hakkını arayandan sorumluluğu nefyedince, bunu açıklayarak şöyle buyurdu: {إنما السبيل} “Sorumluluk yolu ancak” yani sıkıntı ve vebal ile hiçbir engeli bulunmayan açık yol ancak {على} “üzerinedir” ve bozguncuların çokluğunu bildirmek ve çok olsalar bile onlardan haklarını almaya cüret kazandırmak için çoğul kipi getirdi;

فإن الله خاذلهم فقال: {الذين يظلمون الناس} أي يوقعون بهم ظلمهم تعمداً عدواناً {ويبغون} أي يتجاوزن الحدود {في الأرض} بما يفسدها بعد إصلاحها بتهيئتها للصلاح طبعاً وفعلاً وعلماً وعملاً. ولما كان الفعل قد يكون بغياً وإن كان مصحوباً بحق كالانتصار المقترن بالتعدي فيه قال: {بغير الحق} أي الكامل ولما أثبت عليهم بهذا الكلام السبيل، كان السامع جديراً بأن يسأل عنه فقال: {أولئك} أي البغضاء البعداء من الله {لهم عذاب أليم *} أي مؤلم بما آلموا من ظلموه من عباد الله بحيث يعم إيلامه أبدانهم وأرواحهم بما لها من المشاعر الظاهرة والباطنة.

zira Allah onları yardımsız bırakacaktır. Şöyle buyurdu: {الذين يظلمون الناس} “insanlara zulmedenlerin” yani kasten ve düşmanlıkla insanlara zulmedenlerin {ويبغون} “ve haksızlık edenlerin” yani haddi aşanların {في الأرض} “yeryüzünde” yaratılış, fiil, ilim ve amel bakımından ıslaha elverişli kılınarak düzeltildikten sonra onu fesada uğratan şeylerle [haddi aşanların üzerinedir]. Bir fiil, haddi aşarak hakkını aramakta olduğu gibi bir hakla birlikte olsa bile yine de saldırganlık (bağy) olabileceğinden şöyle buyurdu: {بغير الحق} “haksız yere” yani kâmil bir hak olmaksızın. Bu sözle onların aleyhine sorumluluk sabit kılınınca, dinleyen kimse bunun ne olduğunu sormaya hak kazandı; O da şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar” yani Allah'ın gazabına uğramış ve O'ndan uzak kalmış olanlar, {لهم عذاب أليم *} “onlar için elem verici bir azap vardır.” Yani Allah'ın kullarından zulmettikleri kimseleri incittikleri gibi can yakıcı bir azap vardır; öyle ki acısı, sahip oldukları zahirî ve batınî duyularla bedenlerini ve ruhlarını bütünüyle kuşatır.

ولما أفهم سياق هذا الكلام وترتيبه هكذا أن التقدير: فلمن صبر عن الانتصار أحسن حالاً ممن انتصر، لأن الخطأ في العفو أولى من الخطأ في الانتقام، عطف عليه مؤكداً لما أفهمه السياق أيضاً من مدح المنتصر: {ولمن صبر} عن الانتصار من غير انتقام ولا شكوى

Bu sözün akışı ve bu şekildeki tertibi, takdirin: «Hakkını aramaktan vazgeçip sabreden kimse, intikamda hata etmektense affetmekte hata etmek daha evla olduğu için, hakkını arayandan daha iyi bir durumdadır» şeklinde olduğunu anlatınca; siyâkın hakkını arayanı övme manasını da hissettirdiğini tekit ederek ona şunu atfetti: {ولمن صبر} “Ve elbette her kim sabreder” intikam almayıp şikâyet etmeksizin hakkını aramaktan [sabreder]

{وغفر} فصرح بإسقاط العقاب والعتاب فمحا عين الذنب وأثره: {إن ذلك} أي ذلك الفعل الواقع منه البالغ في العلو جداً لا يوصف {لمن عزم الأمور *} أي الأمور التي هي لما لها من الأهلية لأن يعزم عليها قد صارت في أنفسها كأنها دوات العزم أو متأهلة لأن تعزم على ما تريد، والعزم: الإقدام على الأمر بعد الروية والفكرة، قال أبو علي بن الفراء؛ آيات العفو محمولة على الجاني النادم، وآيات مدح الانتصار على المصر، وذلك إنما يحمد مع القدرة على تمام النصرة كما قال يوسف ﵊ لإخوته

{وغفر} “ve bağışlarsa” cezayı ve kınamayı düşürdüğünü açıkça ifade ederek günahın hem zatını hem eserini silerse; {إن ذلك} “şüphesiz bu” yani onun tarafından işlenen ve son derece yüce olan bu fiil, {لمن عزم الأمور *} “elbette azmedilmeye değer işlerdendir.” Yani azmedilmeye layık olmaları sebebiyle bizzat kendileri azim sahibi olmuş veya dilediğine azmetmeye ehil kılınmış gibi olan işlerdendir. Azim ise, etraflıca düşündükten ve tefekkür ettikten sonra bir işe girişmektir. Ebû Ali b. el-Ferrâ şöyle demiştir: «Affa dair ayetler pişman olan suçluya, hakkını aramayı öven ayetler ise günahta ısrar edene hamledilir; bu da ancak tam bir zafer kazanmaya güç yetirildiğinde övülür; nitekim Yûsuf aleyhisselâm kardeşlerine şöyle demiştir:

{لا تثريب عليكم اليوم يغفر الله لكم} [الآية: ٩٢] وقال: فعل النبي ﷺ في مواطن كثيرة منها الموقف الأعظم الذي وقفه يوم الفتح عند باب الكعبة وقال لقريش وهم تحته كالغنم المطيرة: «ما تظنون أني فاعل بكم يا معشر قريش؟ قالوا: خيراً، أخ كريم وابن أخ كريم، قال: اذهبوا فأنتم الطلقاء» ، وروى أحمد وأبو داود عن أبي هريرة ﵁ أن رجلاً شتم أبا بكر ﵁ فلما رد عليه قام صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

{لا تثريب عليكم اليوم يغفر الله لكم} “Bugün size hiçbir başa kakma ve kınama yoktur. Allah sizi bağışlasın.” [Yûsuf: 92]» Ve dedi ki: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem pek çok yerde böyle yapmıştır; bunların başında fetih günü Kâbe'nin kapısında durduğu ve Kureyşliler yağmura tutulmuş koyunlar gibi O'nun önündeyken söylediği şu en büyük duruş gelir: 'Ey Kureyş topluluğu! Size ne yapacağımı sanıyorsunuz?' dediklerinde onlar: 'Hayır umarız, sen kerem sahibi bir kardeş ve kerem sahibi bir kardeş oğlusun' dediler. O da: 'Gidiniz, sizler serbestsiniz' buyurdu.» Ahmed ve Ebû Dâvûd'un Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre bir adam Ebû Bekir radıyallâhu anh'a sövdü. Ebû Bekir ona karşılık verince sallallâhu aleyhi ve sellem kalktı,

ثم قال: «يا أبا بكر! ثلاث كلهن حق ما من عبد مظلم مظلمة فعفى عنها لله إلا أعز الله بها نصره، وما فتح رجل باب عطية يريد بها صلة إلا زاده الله بها كثرة وما فتح رجل باب مسألة يريد بها كثرة إلا زاده الله بها قلة» .

sonra şöyle buyurdu: «Ey Ebû Bekir! Üç şey vardır ki hepsi de haktır: Bir kula bir haksızlık yapılır da o da Allah için bunu affederse, Allah mutlaka onunla onun zaferini/izzetini artırır. Bir adam sıla-i rahim niyetiyle bir bağış kapısı açarsa, Allah mutlaka onunla onun malını artırır. Bir adam da malını çoğaltmak niyetiyle bir dilenme kapısı açarsa, Allah mutlaka onunla onun azlığını (fakirliğini) artırır.»

ولما بان في هذا الكلام المقتصر على الصبر والجامع إليه الغفر والمقتضي بالنصر أدرجهم كلهم في دائرة الحق، أتبعه من خرج عن تلك الدائرة، فقال مخبراً أن ما شاءه كان وما لم يشأه لم يكن عطفاً على نحو: فمن يهدي الله للوقوف عند هذه الحدود فما له من مضل، مبيناً بلفظ الضلال أن ما شرعه من الطريق في غاية الوضوح لا يزيغ عنه أحد إلا بطرد عظيم: {ومن يضلل الله} أي الذي له صفات الكمال إضلالاً واضحاً بما أفاده الفك بعدم البيان أو بعدم التوفيق لمطلق الصبر أعم من أن يكون الاقتصار على أخذ الحق وبتأخير الحق إلى وقت وبالعفو وبالغفر.

Sadece sabretmekle yetineni, buna bağışlamayı da ekleyeni ve hakkını alanı içine alan bu sözde onların hepsini hak dairesine dâhil ettiği açıkça görülünce; bu dairenin dışına çıkanı da onun peşinden zikretti. «Allah kimi bu sınırlarda durmaya hidayet ederse onu saptıracak kimse yoktur» kabilinden bir söze atıfla, O'nun dilediğinin olduğunu, dilemediğinin ise olmadığını haber vererek ve şeriat olarak koyduğu yolun son derece açık olduğunu, büyük bir tard edilme olmadıkça kimsenin ondan sapmayacağını dalalet lafzıyla beyan ederek şöyle buyurdu: {ومن يضلل الله} “Allah kimi saptırırsa” yani kemal sıfatlarına sahip olan Allah, açıklamayarak veya hakkı almakla yetinmek, hakkı bir vakte ertelemek, affetmek ve bağışlamak suretleriyle mutlak sabra muvaffak kılmayarak -idgamın çözülmesiyle ifade edildiği üzere- apaçık bir saptırma ile kimi saptırırsa,

ولما كان الضال عن ذلك لا يكون إلا مجبولاً على الشر، سبب عنه قوله: {فما له} أي في ذلك الوقت {من ولي} أي يتولى

bundan sapan kimse ancak kötülük üzere yaratılmış olacağından, bunun neticesinde şöyle buyurdu: {فما له} “artık onun için yoktur” yani o vakitte, {من ولي} “hiçbir veli/dost [yoktur]” yani üstlenecek

أمره في الهداية بالبيان لما أخفاه الله عنه أو التوفيق لما بينه له {من بعده} أي من بعد معاملة الله له معاملة البعيد من وكله إلى نفسه وغيره من الخلق في شيء من زمان البعد ولو قل.

Allah'ın kendisinden gizlediği şeyi beyan ederek hidayete erdirme yahut kendisine açıkladığı şeye muvaffak kılma hususunda işini üstlenecek [hiçbir veli yoktur], {من بعده} “O'ndan sonra.” Yani Allah'ın ona uzak birinin muamelesini yapmasından, onu az bir zaman bile olsa nefsine ve mahlukattan başkasına havale etmesinden sonra [hiçbir veli yoktur].

ولما كان مبنى أمر الضال على الندم ولو بعد حين، قال عاطفاً على نحو: فترى الظالمين قبل رؤية العذاب في غاية الجبروت والبطر والتكذيب بالقدرة عليهم، فهم لذلك لا يرجون حساباً ولا يخافون عقاباً: {وترى} وقال: {الظالمين} موضع «وتراهم» لبيان أن الضال لا يضع شيئاً في موضعه، ولما كان عذابهم حتماً، عبر عنه بالماضي فقال: {لما رأوا العذاب} أي المعلوم مصير الظالم إليه رؤية محيطة بظاهره وباطنه يتمنون الرجعة إلى الدنيا لتدارك ما فات من الطاعات الموجبة للنجاة {يقولون} أي مكررين مما اعتراهم من الدهش وغلب على قلوبهم من الوجل: {هل إلى مرد} أي رد إلى دار العمل وزمانه مخلص من هذا العذاب {من سبيل} .

Sapan kimsenin işinin temeli bir süre sonra da olsa pişmanlığa dayandığından; «Zalimleri azabı görmeden önce son derece kibirli, şımarık ve kendilerine güç yetirileceğini yalanlar bir halde görürsün; bu yüzden ne bir hesap umarlar ne de bir cezadan korkarlar» kabilinden bir söze atıfla şöyle buyurdu: {وترى} “Ve görürsün” ve sapan kimsenin hiçbir şeyi yerine koymadığını beyan etmek üzere «onları görürsün» yerine {الظالمين} “o zalimleri” buyurdu. Onların azaba uğramaları kesin olduğundan geçmiş zaman kipiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {لما رأوا العذاب} “azabı gördükleri zaman” yani zalimin varacağı bilinen o azabı zahirini ve batınını kuşatıcı bir görüşle gördükleri zaman, kurtuluşu sağlayacak kaçırılmış taatleri telafi etmek için dünyaya geri dönmeyi temenni ederek {يقولون} “şöyle derler” yani kendilerini kaplayan dehşetten ve kalplerine galebe çalan korkudan ötürü tekrar tekrar söylerler: {هل إلى مرد} “Geri dönecek” yani bu azaptan kurtaran amel yurduna ve onun vaktine geri dönecek {من سبيل} “bir yol var mı?”

ولما أثبت رؤيتهم العذاب، أثبت دنوهم من محله وبين حالهم في ذلك الدنو فقال: {وتراهم} أي يا أكمل الخلق ويا أيها المتشوف

Onların azabı gördüklerini sabit kılınca, onun mahalline yaklaştıklarını da sabit kıldı ve bu yaklaşmadaki hallerini beyan ederek şöyle buyurdu: {وتراهم} “Ve onları görürsün” yani ey yaratılmışların en kâmili ve ey bunu görmeyi arzulayan kimse,

إلى العلم بحالهم بعينك حال كونهم {يعرضون} أي يجدد عرضهم ويكرر، وهو إلجاؤهم إلى أن يقارنوها بعرضهم الذي يلزم محاذاتهم لها أيضاً بطولهم ليعلموا أنها مصيرهم فلا مانع لها منهم {عليها} أي النار التي هي دار العذاب مكرراً عرضهم في طول الموقف مع ما هم فيه من تلك الأهوال بمقاساة ما عليهم من الأحمال الثقال حال كونهم {خاشعين} أي في غاية الضعة والإلقاء باليد خشوعاً هو ثابت لهم.

[onların] hallerini bizzat gözünle bilmeye [bakar ve onları görürsün], şu halde iken: {يعرضون} “sunulurlarken” yani onların arz edilişi yenilenir ve tekrarlanır; bu da onların [ateşin] karşısına enlemesine ve boylamasına tam olarak denk gelecek şekilde yanaştırılmaya mecbur bırakılmalarıdır ki kendilerinden onu engelleyecek hiçbir şey bulunmaksızın onun varacakları yer olduğunu bilsinler, {عليها} “ona” yani azap yurdu olan ateşe [sunulurlarken]; mevkıfin uzunluğu boyunca, içinde bulundukları o dehşetlerle ve üzerlerindeki ağır yükleri çekmekle birlikte arz edilişleri tekrarlanarak, şu halde iken: {خاشعين} “boyun eğmiş / başlarını öne eğmiş” yani kendileri için sabit olan bir boyun eğişle, son derece zillet içinde ve teslim olmuş bir vaziyette.

ولما كان الخشوع قد يكون محموداً قال: {من الذل} لأنهم عرفوا إذ ذاك ذنوبهم وانكشفت لهم عظمة من عصوه.

Huşu (boyun eğme) bazen övgüye değer olabildiği için şöyle buyurdu: {من الذل} “zilletten dolayı”; çünkü onlar o vakit günahlarını bilmiş ve isyan ettikleri Zat'ın azameti kendilerine açığa çıkmıştır.

ولما كان الذل ألواناً، صوره بأقبح صورة فقال معبراً بلفظ النظر الذي هو مماسة البصر لظاهر المبصر: {ينظرون} أي يبتدئ نظرهم المتكرر {من طرف} أي تحريك للأجفان {خفي} يعرف فيه الذل لأنه لا يكاد من عدم التحديق يظن أنه يطرف لأنهم يسارقون النظر مسارقة كما ترى الإنسان ينظر إلى المكاره، والصبور ينظر

Zillet çeşit çeşit olduğundan, onu en çirkin suretiyle tasvir ederek, basarın görülen şeyin zahirine teması demek olan "nazar" (bakma) lafzıyla ifade edip şöyle buyurdu: {ينظرون} “bakarlar” yani onların tekrarlanan bakışları başlar, {من طرف} “bir göz ucuyla” yani göz kapaklarının bir kıpırdanışıyla, {خفي} “gizlice”; onda zillet bilinir, çünkü gözlerini dikmediklerinden ötürü göz kırptıkları bile neredeyse zannedilmez. Zira onlar, insanın hoşlanmadığı şeylere bakmasını veya sabreden kimsenin bakışını gördüğün gibi gizli gizli, hırsızlama bakarlar

إلى السيف الذي جرد له فهو بحيث لا يحقق منظوراً إليه، بل ربما تخيله بأعظم مما هو عليه. ولما صور حالهم وكان من أفظع الأشياء وأقطعها للقلوب شماتة العدو، قال مبشراً لجميع أصناف أهل الإيمان ورادعاً لأهل الكفران: {وقال} أي في ذلك الموقف الأعظم على سبيل التعبير لهم والتبكيت والتوبيخ والتقريع {الذين آمنوا} أي أوقعوا هذه الحقيقة سواء كان إيقاعهم لها في أدنى الرتب أو أعلاها عند رؤيتهم إياهم على هذا الحال، مؤكدين لتحقيق مقالهم عند من قضى بضلالهم والإعلام بما لهم من السرور بصلاح حالهم، والحمد لمن من عليهم بحس منقلبهم ومآلهم، ويجوز أن يكون قولهم هذا في الدنيا لما غلب على قلوبهم من الهيبة عندما تحققوا هذه المواعظ: {إن الخاسرين} أي الذين كملت خسارتهم هم خاصة {الذين خسروا أنفسهم} بما استغرقها من العذاب {وأهليهم} بمفارقتهم لهم إما في إطباق العذاب إن كانوا مثلهم في الخسران أو في دار الثواب إن كانوا من أهل الإيمان.

kendisine çekilmiş olan kılıca [baktığı gibi bakarlar]. O öyle bir haldedir ki bakılan şeyi tam olarak idrak edemez, hatta belki onu olduğundan daha büyük hayal eder. Onların halini tasvir edince ve şeylerin en korkuncu ve kalpleri en çok parçalayanı düşmanın sevinmesi (şemate) olduğundan, iman ehlinin bütün sınıflarını müjdeleyerek ve küfür ehlini caydırarak şöyle buyurdu: {وقال} “ve dedi ki” yani o en büyük toplanma yerinde onları kınamak, susturmak, azarlamak ve paylamak suretiyle, {الذين آمنوا} “iman edenler” yani onları bu halde gördüklerinde -ister en alt ister en üst mertebede olsun- bu hakikati gerçekleştiren kimseler; sapmalarına hükmedilen kimseler nezdinde sözlerinin gerçekleştiğini tekit ederek, hallerinin iyiliği sebebiyle duydukları sevinci bildirerek ve kendilerine güzel bir dönüş yeri ve akıbet ihsan eden Zat'a hamdederek [bunu söylerler]. Bu sözlerinin, bu öğütleri idrak ettiklerinde kalplerine galebe çalan heybetten ötürü dünyada söylenmiş olması da caizdir: {إن الخاسرين} “Şüphesiz asıl hüsrana uğrayanlar” yani hüsranları tam olanlar özellikle, {الذين خسروا أنفسهم} “kendilerini hüsrana uğratanlardır” onları bütünüyle saran azap sebebiyle, {وأهليهم} “ve ailelerini” onlardan ayrılmaları sebebiyle; şayet onlar da hüsranda kendileri gibiyse azap katmanlarında, şayet iman ehlinden iseler sevap yurdunda [onlardan ayrı düşmek suretiyle].

ولما أخبر بخسارتهم بين ظرفها تهويلاً لها، ويجوز أن يكون ظرفاً لهذا القول وهو أردع لمن له مسكة لأن من جوز أن يخسر وأن عدوه يطلع على خسارته ويظهر الشماتة به، كان جديراً بأن يترك السبب الحامل على الخسارة فقال: {يوم القيامة} أي الذي هو يوم فوت التدراك لأنه للجزاء لا للعمل لفوات شرطه بفوات الإيمان بالغيب لانكشاف الغطاء. ولما كان هذا نهاية الخسارة، أنتج قوله منادياً ذاكراً سبب هذه الخسارة المعينة مؤكداً لأجل إنكار الظالمين لها وإن كان من تتمه قول المؤمنين هناك، فالتأكيد مع ما يفيد الإخبار به في هذه الدار من ردع المنكر للإعلام بما لهم من اللذة فيما رأوا من سوء حالهم وتقطع أوصالهم ورجائهم من أن ينقطع عنهم ذلك كما ينقطع عن عصاة المؤمنين: {ألا إن الظالمين} أي الراسخين في هذا الوصف فهم بحيث لا ينفكون عن فعل الماشي في الظلام بوضع الأشياء في غير مواضعها {في عذاب مقيم *} لا يزايلهم أصلاً، فلذلك لا يفرغون منه في وقت من الأوقات، فلذلك كان خسرانهم لكل شيء.

Onların hüsranını haber verince, onu korkunç kılmak için zamanını beyan etti; bunun bu söze zarf olması da caizdir ki aklı başında olan kimse için daha caydırıcıdır, zira hüsrana uğrayacağını, düşmanının bu hüsranına muttali olup kendisine sevineceğini düşünen kimse, hüsrana sürükleyen sebebi terk etmeye layık olur; şöyle buyurdu: {يوم القيامة} “kıyamet gününde.” Yani telafinin kaçırıldığı gündür; çünkü o gün amel için değil ceza/karşılık içindir, zira perdenin kalkmasıyla gayba imanın kaybolması sonucu amelin şartı kaçmıştır. Bu durum hüsranın son noktası olunca, bu belirli hüsranın sebebini zikredip nida ederek -zalimlerin onu inkâr etmesi sebebiyle tekitli olarak- sözünün neticesi geldi. Her ne kadar orada müminlerin sözünün tamamlayıcısı olsa da, bu yurtta inkârcıyı caydırmak üzere haber verilmesiyle birlikte bu tekit, onların [zalimlerin] kötü hallerini ve eklemlerinin parçalanışını gördüklerinde duydukları lezzeti ve günahkâr müminlerden kesildiği gibi kendilerinden de bunun kesileceği yönündeki [boş] umutlarını bildirmek içindir: {ألا إن الظالمين} “İyi bilin ki zalimler” yani bu vasıfta kökleşmiş olanlar, öyle ki eşyayı yerli yerine koymayarak karanlıkta yürüyenin fiilinden asla ayrılmazlar, {في عذاب مقيم *} “sürekli bir azap içindedirler.” Kendilerinden asla ayrılmaz; bu yüzden hiçbir vakit ondan kurtulamazlar ve bundan ötürü her şeydeki hüsranları tam olmuştur.

ولما كانت العادة جارية بأن من وقع في ورطة وجد في الأغلب ولياً ينصره لأو سبيلاً ينجيه، قال عاطفاً على {وتراهم} أو «

Âdet, bir çıkmaza/felakete düşen kimsenin çoğunlukla kendisine yardım edecek bir dost yahut kendisini kurtaracak bir yol bulması şeklinde cereyan ettiğinden, {وتراهم} [ve onları görürsün] veya "

ألا إن» : {وما كان} أي صح ووجد {لهم} وأعرق في النفي فقال: {من أولياء} فما لهم من ولي لأن النصرة إذا انتفت من الجمع انتفت من الواحد من باب الأولى.

ألا إن" [İyi bilin ki] ifadesine atıfla şöyle buyurdu: {وما كان} “Ve olmadı” yani sahih olup bulunmadı {لهم} “onlar için”, nefyı kökleştirerek şöyle buyurdu: {من أولياء} “hiçbir dost/veli”; artık onların hiçbir dostu yoktur, zira yardım çoğuldan nefyedilince öncelikle tekilden de nefyedilmiş olur.

ولما كان من يفعل فعل القريب لا يفيد إلا إن كان قادراً على النصرة قال: {ينصرونهم} أي يوجدون نصرهم في وقت من الأوقات لا في الدنيا بأن يقدروا على إنقاذهم من وصف الظلم ولا في الآخرة بإنقاذهم مما جرى عليهم من العذاب. ولما كان الله تعالى يصح منه أن يفعل ما يشاء بواسطة أو غيرها قال: {من دون الله} أي ما صح ذلك وما استقام بوجه بغيره، وأما هو فيصح ذلك منه ويستقيم له لإحاطته بأوصاف الكمال ولو أراد لفعل ولما بين ما لهم بين ما لمن اتصف بوصفهم كائناً من كان، فقال بناء على نحو: لأنه هو الذي أضلهم: {ومن يضلل الله} أي يوجد ضلاله إيجاداً بليغاً بما أفاده الفك على سبيل الاستمرار بعدم البيان له أو بعدم التوفيق بعد البيان: {فما له} بسبب إضلال له جميع صفات الجلال والإكرام، وأعرق في النفي بقوله: {من سبيل *} أي تنجية من الضلال ولا مما تسبب عنه من العذب. ولما كان

Yakın kimsenin fiilini yapan kimse ancak yardıma güç yetirebilirse fayda sağlayacağından şöyle buyurdu: {ينصرونهم} “kendilerine yardım edecek” yani herhangi bir vakitte kendilerine yardım edecek [dostlar]; ne dünyada onları zulüm vasfından kurtarmaya güç yetirebilirler ne de ahirette başlarına gelen azaptan onları kurtarabilirler. Allah Teâlâ'nın dilediğini bir vasıtayla veya vasıtasız yapması sahih olduğundan şöyle buyurdu: {من دون الله} “Allah'tan başka.” Yani O'ndan başkasıyla bu hiçbir şekilde sahih ve mümkün olmaz. Kendisine gelince, kemal sıfatlarını ihata ettiğinden bu O'ndan sahih ve mümkün olur; dileseydi yapardı. Onların durumunu beyan edince, kim olursa olsun onların vasfıyla vasıflanan kimsenin durumunu da beyan ederek, «Çünkü onları saptıran O'dur» kabilinden bir söze binaen şöyle buyurdu: {ومن يضلل الله} “Allah kimi saptırırsa” yani [idgamın] çözülmesinin ifade ettiği üzere, ona açıklamayarak yahut açıklamadan sonra muvaffak kılmayarak süreklilik yoluyla sapıklığını tam olarak var ederse, {فما له} “artık onun için yoktur” celal ve ikram sıfatlarının tamamına sahip olan Zat'ın onu saptırması sebebiyle; şu sözüyle nefyi kökleştirdi: {من سبيل *} “hiçbir yol.” Yani ne sapıklıktan ne de ondan kaynaklanan azaptan kurtaracak [hiçbir yol yoktur].

هذا، أنتج قطعاً قوله: {استجيبوا} أي اطلبوا الإجابة وأوجدوها، ولفت القول إلى الوصف الإحساني تذكيراً بما يحث على الوفاق، ويخجل من الخلاف والشقاق، فقال: {لربكم} الذي لم تروا إحساناً إلا وهو منه فيما دعاكم إليه برسوله ﷺ من الوفاء بعهده في أمره ونهيه، ولا تكونوا ممن ترك ذلك فتكونوا ممن علم أنه أضله فانسد عليه السبيل.

Bu durum, kesin olarak şu sözünü netice verdi: {استجيبوا} “İcabet edin” yani icabeti talep edin ve onu ortaya koyun. Uyuma teşvik eden, muhalefet ve ayrılıktan utandıran şeyleri hatırlatmak üzere sözü ihsan vasfına çevirerek şöyle buyurdu: {لربكم} “Rabbinize”; gördüğünüz her ihsan ancak kendisinden olan [Rabbinize], emir ve yasağında ahdine vefa göstermek hususunda Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem vasıtasıyla sizi çağırdığı şeyde [icabet edin]. Bunu terk edenlerden olmayın; yoksa Allah'ın saptırdığını bildiği ve aleyhine yolun kapandığı kimselerden olursunuz.

ولما كان الخوف من الفوت موجباً للمبادرة، قال مشيراً بالجار إلى أنه يعتد بأدنى خير يكون في أدنى زمن يتصل بالموت: {من قبل أن يأتي يوم} أي يكون فيه ما لا يمكن معه فلاح؛ ثم وصفه بقوله لافتاً إلى الاسم الأعظم الجامع لأوصاف الإحسان والإنعام على المطيعين والقهر والانتقام من العاصين: {لا مرد} أي لا رد ولا موضع رد ولا زمان رد {له} كائن {من الله} أي الذي له جميع العظمة وإذا لم يكن له مرد منه لم يكن له مرد من غيره، ومتى عدم ذاك أنتج قوله: {ما لكم} وأعرق في النفي بقوله: {من ملجأ يومئذ} أي مكان تلجؤون إليه في ذلك اليوم وحصن تتحصنون فيه من شيء تكرهونه، وزاد في التأكيد بإعادة النافي وما في حيزه إبلاغاً في التحذير فقال: {وما لكم من نكير *}

Fırsatın kaçmasından korkmak acele etmeyi gerektirdiğinden, ölümle bitişen en kısa zamanda gerçekleşecek en küçük bir hayrın dahi muteber olduğuna harf-i cer ile işaret ederek şöyle buyurdu: {من قبل أن يأتي يوم} “Bir gün gelmeden önce” yani kendisinde artık kurtuluşun mümkün olmadığı bir gün [gelmeden önce]. Sonra itaatkârlara ihsan ve inam, asilere ise kahır ve intikam vasıflarını kendinde toplayan İsm-i A'zam'a dikkat çekerek onu şu sözüyle niteledi: {لا مرد} “hiçbir geri çevrilme” yani hiçbir geri dönüş, geri çevrilme yeri ve geri çevrilme zamanı {له} “kendisi için [olmayan]”, [bu durum] vaki olan {من الله} “Allah tarafından”; yani bütün azamet Kendisine ait olan Zat tarafından; O'ndan bir geri çevrilme olmayınca, başkasından da bir geri çevrilme olmaz. Bu durum yok olunca şu sözü netice verdi: {ما لكم} “Sizin için yoktur” ve şu sözüyle nefyi kökleştirdi: {من ملجأ يومئذ} “o gün hiçbir sığınak” yani o gün sığınacağınız bir mekân ve hoşlanmadığınız bir şeyden korunacağınız bir kale [yoktur]. Uyarıda son noktaya varmak için olumsuzluk edatını ve onun kapsamındakini tekrarlayarak tekit etti ve şöyle buyurdu: {وما لكم من نكير *} “ve sizin için hiçbir inkâr edip kurtulma / karşı koyma da yoktur.”

أي من إنكار يمكنكم به من النجاة لأن الحفظة يشهدون عليكم فإن صدقتموهم وإلا شهدت عليكم أعضاؤكم وجلودكم، ولا لكم من أحد ينكر شيئاً مما تتجاوزون به ليخلصكم منه.

Yani kendisiyle kurtuluşa erebileceğiniz bir inkâr [yoktur]; çünkü koruyucu melekler aleyhinize şahitlik ederler; şayet onları doğrularsanız [ne âlâ], aksi takdirde organlarınız ve derileriniz aleyhinize şahitlik eder; ne de sizi kurtarmak için haddi aştığınız şeylerden birini inkâr edecek / reddedecek bir kimseniz vardır.

ولما أنهى ما قدمه في قوله {شرع لكم من الدين} نهايته، ودل عليه وعلى كل ما قادته الحكمة في حيزه حتى لم يبق لأحد شبهة في شيء من الأشياء، كان ذلك سبباً لتهديدهم على الإعراض عنه وتسلية رسولهم ﷺ فقال معرضاً عن خطابهم إيذاناً بشديد الغضب: {فإن أعرضوا} أي عن إجابة هذا الدعاء الذي وجبت إجابته والشرع الذي وضحت وصحت طريقته بما تأيد به من الحجج، ولفت القول إلى مظهر العظمة دفعاً لما قد يوهم الإرسال من الحاجة فقال: {فما أرسلناك} مع ما لنا من العظمة {عليهم حفيظاً} أي نقهرهم على امتثال ما أرسلناك به. ولما كان التقدير. فأعرض عن غير إبلاغهم لأنا إنما أرسلناك مبلغاً، وضع موضعه: {إن} أي ما {عليك إلا البلاغ} لما أرسلناك به، وأما الهداية والإضلال فإلينا.

{شرع لكم من الدين} [Dinden size şeriat kıldı] ayetinde öne sürdüğü hususu nihayetine erdirip ona ve onun alanında hikmetin sevk ettiği her şeye hiçbir şeyde hiç kimse için bir şüphe kalmayacak şekilde delil getirince, bu durum ondan yüz çevirmeleri üzerine onları tehdit etmeye ve Resullerini sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmeye bir sebep oldu; böylece şiddetli bir gazabı bildirmek üzere onların hitabından yüz çevirerek şöyle buyurdu: {فإن أعرضوا} “Eğer yüz çevirirlerse” yani icabet edilmesi vacip olan bu davete ve desteklendiği delillerle yolu apaçık ve sahih olan bu şeriata icabet etmekten [yüz çevirirlerse]; göndermenin (irsâl) vehmettirebileceği ihtiyaç vehmini defetmek üzere sözü azamet makamına çevirerek şöyle buyurdu: {فما أرسلناك} “Biz seni göndermedik” sahip olduğumuz bunca azametle birlikte, {عليهم حفيظاً} “onların üzerine bir bekçi olarak” yani seni kendisiyle gönderdiğimiz şeye uymaları için onları zorlayasın diye. Takdir şöyle olduğundan: «Onlara tebliğ etmekten başkasından yüz çevir, çünkü Biz seni ancak tebliğ edici olarak gönderdik», onun yerine şunu koydu: {إن} “değildir” yani {عليك إلا البلاغ} “sana düşen ancak tebliğdir” seni kendisiyle gönderdiğimiz şeyi; hidayet ve dalalet ise Bize aittir.

ولما ضمن لهذه الآية ما أرسله له، أتبعه ما جبل عليه الإنسان بياناً لأنه ﷺ لا حكم له على الطباع وأن الذي عليه إنما هو الإسماع لا السماع، فقال عاطفاً على ما قبل آية الشرع من قوله {يبسط الرزق لمن يشاء} حاكياً له في أسلوب العظمة تنبيهاً على أنه الذي حكم عليهم بالإعراض عما هو جدير بأن لا يعرض عنه عاقل، وإيماء إلى أن الإنسان لغلبه جهله وقلة عقله يجترىء بأدنى تأنيس على من تجسد الجبال لعظمته وتندك الشوامخ من هيبته: {وإنا إذا أذقنا} بعظمتنا التي لا يمكن مخالفتها. ولما كان من يفرح بالنعمة عند انفراده بها مذموماً، عبر بالجنس الصالح للواحد فما فوقه تنبيهاً على أن طبع الإنسان عدم الاهتمام بشدائد الإخوان إلا من أقامه الله في مقام الإحسان فقال: {الإنسان} أي بما جبلناه عليه من النقص بالعجلة وعدم التمالك {منا رحمة} أي نوعاً من أنواع الإكرام من صحة

Bu ayete kendisini ne için gönderdiğini dahil edince, onun sallallâhu aleyhi ve sellem tabiatlar üzerinde bir hükmü olmadığını ve üzerine düşenin işittirmek (kulaklarına ulaştırmak) olup kabul ettirmek (dinletmek) olmadığını beyan etmek üzere insanın ne üzere yaratıldığını buna ekledi; akıl sahibi birinin yüz çevirmemesi gereken şeyden yüz çevirmelerine hükmedenin Kendisi olduğuna dikkat çekmek ve insanın cehaletinin galebesi ve aklının azlığı sebebiyle, azametinden ötürü dağların katılaştığı ve heybetinden yüce dağların un ufak olduğu Zat'a karşı en küçük bir yumuşaklıkla cüretkâr davrandığına işaret etmek üzere, şeriat ayetinden önceki {يبسط الرزق لمن يشاء} [Dilediğine rızkı genişletir] sözüne atıfla ve onu azamet üslubuyla naklederek şöyle buyurdu: {وإنا إذا أذقنا} “Ve şüphesiz Biz tattırdığımız zaman” karşı konulması mümkün olmayan azametimizle. Nimetle yalnız başına kaldığında onunla şımarıp sevinen kimse yerildiğinden, Allah'ın ihsan makamında kıldığı kimseler müstesna, insanın tabiatının din kardeşlerinin sıkıntılarına aldırmamak olduğuna dikkat çekmek üzere bir ve fazlası için uygun olan cins [lafzı] ile ifade edip şöyle buyurdu: {الإنسان} “insana” yani acelecilik ve nefsine hâkim olamamak gibi kendisini yarattığımız eksiklikle birlikte, {منا رحمة} “Bizden bir rahmet” yani sağlık,

أو غنى ونحو ذلك، وأفرد الضمير إشارة إلى أنه مطبوع على أنه ليس عليه إلا من نفسه ولو كان أهل الأرض كلهم على غير ذلك، وكذا عبر بالإنسان فقال: {فرح بها} أي ولو أن أهل الأرض كلهم في نقمة وبؤس وعمى فأخرجه الفرح عن تأمل ما ينفعه ليشكر، فكان ذلك لذلك كافراً للنعمة لأنه أبدل الشكر بالفرح والكفر فتوصل بالعافية إلى المخالفة، فأوقع نفسه في أعظم البلاء.

zenginlik ve benzeri ikram türlerinden bir türü [tattırdığımız zaman]; bütün yeryüzü halkı aksi durumda olsa bile yalnızca kendi nefsini düşünmek üzere yaratılmış olduğuna işaretle zamiri tekil getirdi ve aynı şekilde "insan" diye ifade ederek şöyle buyurdu: {فرح بها} “onunla sevinir/şımarır”; yani bütün yeryüzü halkı bir azap, sıkıntı ve körlük içinde olsa bile [o sevinir]; sevinç onu şükretmek için kendisine fayda verecek şeyi tefekkür etmekten alıkoydu; böylece o, bu yüzden nimete nankörlük etmiş oldu; çünkü şükrü şımarık bir sevinç ve nankörlükle değiştirdi, afiyeti muhalefete vasıta kıldı ve böylece nefsini en büyük belanın içine attı.

ولما دل باداة التحقق على أن النعمة هي الأصل لعموم رحمته، وأنها سبقت غضبه، دل على أن السيئة قليلة بالنسبة إليها بأداة الشك والمضارع فقال: {وإن} ولما كانت المشاركة في الشدائد تهون المصائب، فكان من يزيد غمه بخصوص مصيبته عند العموم مذموماً، نبه على نقص الإنسان بذلك بالجمع فقال: {تصبهم سيئة} أي نقمة وبلاء وشدة. ولما كانت الرحمة فضلاً منه، أعلمهم أن السيئة مسببة عنهم فقال: {بما قدمت أيديهم} وعبر باليد عن الجملة لأن أكثر العمل بها. ولما كان الجواب على نهج الأول: حزنوا فكفروا، وعدل عنه إلى ما يدل على أن جنس الإنسان موضع الكفران،

Rahmetinin umumiliği sebebiyle nimetin asıl olduğuna ve gazabını geçtiğine tahkik edatı [izâ] ile delalet edince, kötülüğün nimete nispetle az olduğuna şüphe edatı [in] ve muzari fiil ile delalet ederek şöyle buyurdu: {وإن} “Ve eğer”. Zorluklarda ortak olmak musibetleri hafiflettiğinden ve musibet umumileştiğinde kendi hususi musibeti sebebiyle kederi artan kimse yerildiğinden, insanın bu konudaki noksanlığına çoğul kipiyle dikkat çekerek şöyle buyurdu: {تصبهم سيئة} “onlara bir kötülük isabet ederse” yani bir ceza, bela ve sıkıntı. Rahmet O'ndan bir lütuf olduğundan, kötülüğün kendilerinden kaynaklandığını bildirerek şöyle buyurdu: {بما قدمت أيديهم} “ellerinin önden sundukları sebebiyle”; işin çoğu onunla yapıldığı için el ile bütün beden kastedilmiştir. Cevap birincisinin üslubu üzere «üzülürler ve nankörlük ederler» şeklinde olacakken, insan cinsinin nankörlük mahalli olduğuna delalet eden ifadeye meyletti;

ولما كانوا يدعون الشكر وينكرون الكفر، أكد قوله وسبب عن تلك الإصابة والإذاقة معاً إشارة إلى أنه لا أصل له غيرهما، فقال مظهراً موضع الضمير لينص على الحكم على الجنس من حيث هو: {فإن الإنسان} أي الآنس بنفسه المعرض عن غيره بما هو طبع له بسبب مسه بضر {كفور *} أي بليغ الستر للنعم نساء له، ينسى بأول صدمة من النقمة جميع ما تقدم له من النعم، ولا يعرف إلا الحالة الراهنة، فإن كان في نعمه أشر وبطر، وإن كان في نقمه أيس وقنط، وهذا حال الجنس من حيث هو، ومن وفقه الله جنبه ذلك كما قال ﷺ: «المؤمن إن أصابته سراء شكر فكان خيراً له وإن أصابته ضراء صبر فكان خيراً له» وليس ذلك إلا للمؤمن، والآية من الاحتباك: قكر الفرح أولاً دالاً على الحزن ثانياً، وذكر الكفران ثانياً دال على حذفه أولاً.

Onlar şükrü iddia edip küfrü inkâr ettiklerinden, sözünü tekit etti ve onlardan başka bir aslı olmadığına işaret etmek üzere bu isabeti ve tattırmayı birlikte sebep kılarak, cins üzerine -olduğu gibi- hükmü açıkça belirtmek için zamir yerine zahir ismi getirip şöyle buyurdu: {فإن الإنسان} “şüphesiz insan” yani bir zararın dokunması sebebiyle tabiatı gereği kendi nefsiyle ünsiyet edip başkasından yüz çeviren [insan], {كفور *} “çok nankördür.” Yani nimetleri alabildiğine örten ve onu çokça unutan kimsedir; cezanın ilk darbesinde kendisine daha önce geçen bütün nimetleri unutur ve içinde bulunduğu andan başkasını bilmez. Şayet nimette ise şımarır ve azar, şayet azapta/sıkıntıda ise ümidini keser ve yese düşer. Bu, cinsin mahiyeti itibarıyla halidir; Allah'ın muvaffak kıldığı kimseyi ise bundan uzak tutar; nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Müminin durumu şaşılacak şeydir! Kendisine bir sevinç/genişlik isabet etse şükreder, bu onun için hayır olur; kendisine bir zarar/sıkıntı isabet etse sabreder, bu da onun için hayır olur.» Bu ise müminden başkası için değildir. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide sevincin zikredilmesi ikincide hüznün varlığına delalet eder; ikincide nankörlüğün zikredilmesi ise birincide onun hazfedildiğine delalet eder.

ولما قدم سبحانه في هذه السورة أن له التصرف التام في عالم

Sübhânehu ve Teâlâ bu surede, şu alemde tam tasarruf sahibi olduğunu öne sürünce:

الخلق بالأجسام المرئية وفي عالم الأمر بالأرواح الحسية والمعنوية القائمة بالأبدان والمدبرة للأديان، وغير ذلك من بديع الشأن، فقال في افتتاح السورة {كذلك يوحي إليك وإلى الذين من قبلك} وأتبعه أشكاله إلى أن قال {أم يقولون افترى على الله كذباً فإن يشأ الله يختم على قلبك} الآية {فاطر السموات والأرض جعل لكم من أنفكسم أزواجاً ومن الأنعام أزواجاً} - الآية {له مقاليد السماوات والأرض} {الله لطيف بعباده يرزق من يشاء} {من كان يريد حرث الآخرة} - الاية، {ولو بسط الله الرزق لعباده لبغوا في الأرض} ، {ومن آياته الجوار في البحر كالأعلام} - الآية إلى أن ذكر أحوال الآخرة في قوله {وترى الظالمين لما رأوا العذاب يقولون} - الآيات، وختم بتصرفه المطلق في الإنسان من إنعام وانتقام، وما له من الطبع المعوج مع ما وهبه له من العقل المقيم في أحسن تقويم، فدل ذلك على أن له التصرف التام ملكاً وملكوتاً خلقاً وأمراً، أتبعه الدليل على أن تصرفه ذلك على سبيل الملك والقهر إيجاداً وإعداماً إهانة وإكراماً، فقال صارفاً القول عن أسلوب العظمة التي

görülen cisimlerle halk (yaratılış) aleminde ve bedenlerle kaim olan, dinleri tedbir eden hissi ve manevi ruhlarla emir aleminde ve eşsiz şanından olan diğer hususlarda [tam tasarruf sahibi olduğunu öne sürünce]; nitekim surenin açılışında {كذلك يوحي إليك وإلى الذين من قبلك} [Sana ve senden öncekilere işte böyle vahyeder...] buyurmuş ve {أم يقولون افترى على الله كذباً فإن يشأ الله يختم على قلبك} [Yoksa "Allah'a karşı yalan uydurdu" mu diyorlar? Eğer Allah dilerse senin kalbini mühürler...], {فاطر السموات والأرض جعل لكم من أنفسكم أزواجاً ومن الأنعام أزواجاً} [Göklerin ve yerin yaratanıdır; size kendi nefislerinizden eşler, davarlardan da eşler var etti...], {له مقاليد السماوات والأرض} [Göklerin ve yerin kilitleri/anahtarları O'nundur], {الله لطيف بعباده يرزق من يشاء} [Allah kullarına lütufkârdır, dilediğini rızıklandırır], {من كان يريد حرث الآخرة} [Kim ahiret ekimini isterse...], {ولو بسط الله الرزق لعباده لبغوا في الأرض} [Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde azarlardı] ve {ومن آياته الجوار في البحر كالأعلام} [Denizde dağlar gibi akıp giden gemiler de O'nun ayetlerindendir...] ayetine ve {وترى الظالمين لما رأوا العذاب يقولون} [Zalimleri azabı gördükleri zaman şöyle derken görürsün...] ayetlerinde ahiret hallerini zikredişine kadar benzerlerini buna eklemiş; nimeti ve intikamı, en güzel kıvamda kaim kıldığı aklı kendisine bağışlamışken sahip olduğu eğri tabiatı ile insandaki mutlak tasarrufu ile [bu bahsi] bitirmişti. Bütün bunlar mülk ve melekûtta, yaratma ve emretmede tam tasarrufun O'na ait olduğuna delalet edince; var etme ve yok etmede, alçaltma ve ikram etmede bu tasarrufunun mülk ve kahır yoluyla olduğuna dair delili buna ekleyerek, sözü -hakkı daimi boyun eğiş ve zorbaları helak etmek olan-

من حقها دوام الخضوع وإهلاك الجبابرة إلى أعظم منها بذكر الاسم الأعظم الجامع لمظهر العظمة ومقام اللطف والإحسان والرحمة نتيجة لكل ما مضى: {لله} أي الملك الأعظم وحده لا شريك له {ملك السماوات} كلها على علوها وارتفاعها وتطابقها وكبرها وعظمها وتباعد أقطارها {والأرض} جميعها على تباينها وتكاثفها واختلاف أقطارها وسكانها واتساعها.

azamet üslubundan, geçen her şeyin bir neticesi olarak azamet tezahürünü, lütuf, ihsan ve rahmet makamını kendinde toplayan İsm-i A'zam'ı zikrederek ondan daha büyüğüne çevirip şöyle buyurdu: {لله} “Allah'ındır” yani ortağı olmayan tek ve en büyük Melik'indir, {ملك السماوات} “göklerin mülkü/hükümranlığı” yücelikleri, yükseklikleri, tabaka tabaka oluşları, büyüklükleri, azametleri ve uçlarının uzaklığı ile birlikte tamamının [mülkü], {والأرض} “ve yerin” farklılığı, kesafeti, bölgelerinin ve sakinlerinin çeşitliliği ve genişliği ile birlikte tamamının [mülkü O'nundur].

ولما أخبر بانفراده بالملك، دل عليه بقوله تعالى: {يخلق} أي على سبيل التجدد والاستمرار {ما يشاء} أي وإن كان على غير اختيار العباد، ثم دل على ذلك بما يشاهد من حال الناس فانه لما استوى البشر في الإنسانية والنكاح الذي هو سبب الولادة اختلفت أصناف أولادهم. كان ذلك أدل دليل على أنه لا اختيار لأحد معه وأن الأسباب لا تؤثر أصلاً إلا به. ولما كانت ولادة الإناث أدل على عدم اختيار الولد وكانوا يعدونه من البلاء الذي ختم به ما قبلها قدمهن في الذكر فقال: {يهب} خلقاً ومولداً {لمن يشاء} أولاداً

Mülkte tek olduğunu haber verince, Teâlâ'nın şu sözüyle buna delil getirdi: {يخلق} “Yaratır” yani yenilenme ve süreklilik üzere, {ما يشاء} “dilediğini”; kulların tercihine aykırı olsa bile. Sonra insanların müşahede edilen haliyle buna delil getirdi; zira insanlar insanlıkta ve doğumun sebebi olan evlilikte eşit oldukları halde çocuklarının çeşitleri farklı farklı olmuştur. Bu durum, O'nunla birlikte hiç kimsenin bir tercihi olmadığına ve sebeplerin ancak O'nunla tesir ettiğine en açık delil olmuştur. Kız çocuklarının doğumu çocuğun seçilemeyeceğine daha çok delalet ettiğinden ve onlar bunu bir önceki ayetin kendisiyle bittiği bela türünden saydıklarından, onları zikirde öne alarak şöyle buyurdu: {يهب} “Bağışlar” yaratılış ve doğum olarak, {لمن يشاء} “dilediğine” çocuklar [bağışlar],

{إناثاً} أي فقط ليس معهن ذكر كما في لوط ﵊، وعبر سبحانه فيهن بلفظ الهبة لأن الأوهام العادية قد تكتنف العقل فتحجبه عن تأمل محاسن التدبيرات الإلهية، وترمي به في مهاوي الأسباب الدنيوية، فيقع المسلم مع إسلامه في مضاهاة الكفار في كراهة البنات وفي وادي الوأد بتضييعهن أو التقصير في حقوقهن وتنبيهاً على أن الأنثى نعمة، وأن نعمتها لا تنقص عن نعمة الذكر وربما زادت، وإيقاظاً من سنة الغفلة على أن التقديم وإن كان لما قدمته لا يقدم تأنيساً وتوصية لهن واهتماماً بأمرهن، نقل ابن ميلق عن ابن عطية عن الثعلبي أن واثلة بن الأسقع ﵁ قال: من يمن المرأة تبكيرها بالأنثى قبل الذكر لأن الله تعالى بدأ بالإناث، ولذلك رغب النبي ﷺ في الإحسان إليهن في أحاديث كثيرة ورتب على ذلك أجراً كبيراً ولأجل تضمين الهبة مع الخلق عداها باللام مع أن فعلها متعد بنفسه إلى مفعولين لئلا يتوهم أن الولد كان لغير الوالد ووهبه الله له.

{إناثاً} “kızlar” yani Lut aleyhisselâm'da olduğu gibi yanlarında erkek olmaksızın sadece [kızlar]. Sübhânehu ve Teâlâ onlar hakkında hibe lafzıyla ifade buyurdu; zira alışılagelmiş vehimler aklı kuşatıp ilahi tedbirlerin güzelliklerini düşünmekten onu alıkoyabilir ve onu dünyevi sebeplerin uçurumlarına atabilir; böylece Müslüman, İslam'ı ile birlikte kız çocuklarından hoşlanmama hususunda kâfirlere benzeme durumuna ve onları zayi etmek veya haklarında kusur işlemek suretiyle diri diri gömme vadisine düşebilir. [Hibe lafzı] kız çocuğunun bir nimet olduğuna, nimetinin erkek nimetinden eksik olmadığına ve belki de daha fazla olduğuna dikkat çekmek; takdim her ne kadar zikrettiğim sebepten olsa da, onların gönlünü almak, onlar hakkında tavsiyede bulunmak ve durumlarına ehemmiyet vermek için öne geçirildiğine gaflet uykusundan uyandırmak içindir. İbn Meylek, İbn Atıyye'den, o da Sa'lebî'den naklettiğine göre Vâsile b. Eska' radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Kadının uğurundandır ki erkekten önce kız çocuğu doğurur; çünkü Allah Teâlâ kız çocukları ile başlamıştır.» Bundan dolayı Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem pek çok hadiste onlara iyilik yapmaya teşvik etmiş ve buna büyük ecir vadetmiştir. Hibeyi yaratma manasına tazmin etmek için, fiili bizzat iki mef'ûle geçişli olduğu halde harf-i cer olan "lâm" ile geçişli kılmıştır ki çocuğun ana babadan başkasına ait olup da Allah'ın onu kendisine hibe ettiği vehmedilmesin.

ولما كان الذكر حاضراً في الذهن لشرفه وميل النفس إليه لا سيما وقد ذكر به ذكر الإناث، عرف لذلك وجبراً لما فوته من التقديم في الذكر تنبيهاً على أنه ما أخر إلا لما ذكر من المعنى فقال: {ويهب لمن يشاء الذكور *} أي فقط ليس بينهن أنثى كما صنع لإبراهيم ﵇ وهو عم لوط ﵇. ولما فرغ من القسمين الأولين عطف عليهما قسيماً لهما ودل على أنه قسم بأو فقال: {أو يزوجهم} أي الأولاء بجعلهم ازواجاً أي صنفين حال كونهم {ذكراناً وإناثاً} مجتمعين في بطن ومنفردين كما منح محمداً ﷺ، ورتبهما هنا على الأصل تنبيهاً على أنه ما فعل غير ذلك فيما مضى إلا لنكت جليلة فيجب تطلبها، وعبر في الذكر بما هو أبلغ في الكثرة ترغيباً في سؤاله، والخضوع لديه رجاء نواله.

Erkek, şerefi ve nefsin ona meyli sebebiyle zihinde hazır olduğundan -özellikle kızların zikredilmesiyle erkek de hatırlandığından- bu sebeple ve zikirdeki takdimi kaçırmasını telafi etmek üzere, ancak zikredilen manadan ötürü tehir edildiğine dikkat çekerek marife kıldı ve şöyle buyurdu: {ويهب لمن يشاء الذكور *} “dilediğine de erkek çocukları bağışlar.” Yani Lut aleyhisselâm'ın amcası olan İbrahim aleyhisselâm'a yaptığı gibi, aralarında kız olmaksızın sadece [erkek çocukları bağışlar]. İlk iki kısımdan ayrılınca, onlara denk bir kısmı bunların üzerine atfetti ve «ev» (yahut) edatıyla bunun bir kısım olduğuna delalet ederek şöyle buyurdu: {أو يزوجهم} “Yahut onları çift yapar” yani o çocukları iki sınıf kılarak, şu halde iken: {ذكراناً وإناثاً} “erkekler ve dişiler olarak”; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bahşettiği gibi tek bir karında bir arada ve ayrı ayrı [erkek ve kız çocukları verir]. Burada, geçmişte bundan farklı bir sıralama yapmasının ancak yüce nüktelerden ötürü olduğuna ve bunların araştırılması gerektiğine dikkat çekmek için ikisini asıl üzere sıraladı. O'ndan istemeye ve lütfunu umarak huzurunda boyun eğmeye teşvik etmek üzere erkekler hakkında çoklukta daha beliğ olan lafızla ifade etti.

ولما فرغ من أقسام الموهوبين الثلاثة، عطف على الإنعام بالهبة سلب ذلك، فقال موضع أن يقال مثلاً: ولا يهب شيئاً من ذلك لمن

Kendilerine hibe edilenlerin üç kısmını tamamlayınca, hibe ile inam etmenin üzerine bunun selbini (yokluğunu) atfetti ve mesela «Dilediğine bunlardan hiçbir şey hibe etmez» denilecek yerde şöyle buyurdu:

يشاء: {ويجعل من يشاء عقيماً} أي لا يولد له كيحيى بن زكريا عليهما الصلاة والسلام - كذا قالوه، والظاهر أنه لا يصح مثالاً فإنه لم يتزوج، قال ابن ميلق، وأصل العقيم اليبس المانع من قابلية التأثر لما من شأنه أن يؤثر، والداء العقام هو الذي لا يقبل البرء - انتهى. فهذا الذي ذكر أصرح في المراد لأجل ذكر العقم، وأدل على القدرة لأن شامل لمن له قوة الجماع والإنزال لئلا يظن أن عدم الولد لعدم تعاطي أسبابه، وذكروا في هذا القسم عيسى ﵊. ولا يصح لأنه ورد أنه يتزوج بعد نزوله ويولد له، وهذه القسمة الرباعية في الأصول كالقسمة الرباعية في الفروع، بعضهم لا من ذكر ولا أنثى كآدم ﵊، وبعضهم من ذكر فقط كحواء ﵍، وبعضهم من أنثى فقط كعيسى ﵇ وبعضهم من ذكر وأنثى وهو أغلب الناس، فتمت الدلالة على أنه ما شاء كان ولا راد له وما لم يشأ لم يكن، ولا مكون له ولا مانع أعطى ولا معطي لما منع.

[dilediğine]: {ويجعل من يشاء عقيماً} “dilediğini de kısır kılar.” Yani Zekeriyya oğlu Yahya aleyhimesselâtü vesselâm gibi çocuğu olmaz -böyle demişlerdir, ancak zahir olan şu ki bu misal olarak sahih değildir, zira o hiç evlenmemiştir. İbn Meylek şöyle demiştir: Akîmin aslı, tesir etme özelliğine sahip olan şeyden etkilenme kabiliyetini engelleyen kuruluktur; devâ-i ukâm ise iyileşme kabul etmeyen hastalıktır. -Alıntı sonu-. Bu zikredilen, kısırlığın zikredilmesi sebebiyle muradı daha açık ifade eder ve kudrete daha çok delalet eder; zira cima ve inzal gücü olan kimseyi de kapsar ki çocuğun olmamasının sebeplerine tevessül edilmemesinden kaynaklandığı zannedilmesin. Bu kısımda İsa aleyhisselâm'ı da zikretmişlerdir, ancak bu sahih değildir; zira onun nüzulünden sonra evleneceği ve çocuğunun olacağı rivayet edilmiştir. Asıllardaki bu dörtlü taksim, furûdaki dörtlü taksim gibidir: Onlardan bir kısmı ne erkekten ne de dişidendir; Âdem aleyhisselâm gibi. Bir kısmı sadece erkekten olmuştur; Havva aleyhasselâm gibi. Bir kısmı sadece dişiden olmuştur; İsa aleyhisselâm gibi. Bir kısmı da hem erkek hem dişidendir ki insanların çoğunluğu böyledir. Böylece dilediğinin olduğuna ve O'nu geri çevirecek kimse bulunmadığına, dilemediğinin ise olmadığına, O'nu var edecek kimse olmadığına, O'nun verdiğine engel olacak ve engellediğini de verecek kimse bulunmadığına delalet tamamlanmış oldu.

ولما دل هذا الدليل الشهودي على ما بنيت الآية عليه من إثبات الملك له وحده مع ما زادت به من جنس السياق وعذوبة الألفاظ

Bu müşâhedeye dayalı delil, ayetin üzerine bina edildiği mülkün yalnızca O'na ait olduğunu ispat etme hususuna -siyakın türü, lafızların tatlılığı,

وإحكام الشك وإعجاز الترتيب والنظم، كانت النتيجة قطعاً لتضمن إشراكهم به الطعن في توحده بالملك مقدماً فيها الوصف الذي هو أعظم شروط الملك: {إنه عليم} أي بالغ العلم بمصالح العباد وغيرها {قدير*} شامل القدرة على تكوين ما يشاء.

şeklin muhkemliği, tertip ve nazmın i'cazı ile ziyadeleştiği vasıflarla birlikte- delalet edince; onların O'na şirk koşmalarının mülkte tek oluşuna ta'n etmeyi içermesi sebebiyle netice kesin olarak -içinde mülkün en büyük şartı olan vasfı öne alarak- şöyle geldi: {إنه عليم} “Şüphesiz O, Alîm'dir” yani kulların maslahatlarını ve diğer şeyleri hakkıyla bilendir, {قدير*} “Kadîr'dir.” Dilediğini var etmeye gücü her şeyi kuşatandır.

ولما تم القسم الأول مما بنى على العلم والقدرة، والقدرة فيه أظهر وفاقاً لما ختمت به الآية، وكان قد يكون خلقه إياه إبداعاً من غير توسط سبب، وقد يكون بتوسيط سبب، أتبعه القسم الآخر الأعلى الذي العلم فيه أظهر وهو الوحي الذي ختمت آيته أول السورة بالحكمة التي هي سر العلم وقسمه أيضاً إلى ما هو بواسطة وإلى ما هو بغير واسطة ولكن سر التقدير في القسم الأول الكلام وهو الذي شرف به وكان لا يمكن أحداً أن يتكلم إلا بتكليم الله له أي إيجاده الكلام في قلبه قال: {وما} أي وهو سبحانه تام العلم شامل القدرة غرز في البشر غريزة العلم وأقدره على النطق به بقدرته وحياً منه إليه كما أوحى إلى النحل ونحوها والحال أنه ما {كان لبشر} من الأقسام المذكورة، وحل المصدر الذي هو اسم «كان» ليقع التصريح بالفاعل والمفعول على أتم وجوهه فقال: {أن يكلمه}

İlim ve kudret üzerine bina edilenlerin birinci kısmı tamamlanınca -ki ayetin kendisiyle nihayete erdiği şeye uygun olarak kudret onda daha zahirdir- ve O'nun onu yaratması bazen bir sebep vasıtası olmaksızın sırf ibda' (yoktan var etme) ile, bazen de bir sebep vasıtasıyla olabildiğinden; ilmin onda daha zahir olduğu diğer yüce kısmı buna ekledi; o da surenin başında ayeti ilmin sırrı olan hikmetle mühürlenen vahiydir. Onu da vasıtalı ve vasıtasız olan kısımlara ayırdı. Ancak birinci kısımdaki takdirin sırrı, kendisiyle şereflendiği kelamdır; nitekim hiç kimsenin Allah'ın kendisiyle konuşması yani kalbinde kelamı var etmesi olmaksızın konuşması mümkün olmadığından şöyle buyurdu: {وما} “Ve [olmamıştır]” yani Sübhânehu ve Teâlâ ilmi tam, kudreti kuşatıcı olup insana ilim fıtratını yerleştirmiş ve kudretiyle onu vahiy yoluyla konuşmaya kadir kılmıştır; nitekim arıya ve benzerlerine vahyettiği gibi. Hal şu ki zikredilen kısımlardan {كان لبشر} “hiçbir insan için olmamıştır”. Fâil ve mef'ûlün en mükemmel vecihle açıkça zikredilmesi için «kâne»nin ismi olan masdarı [en ve muzari fiil ile] çözerek şöyle buyurdu: {أن يكلمه} “onunla konuşması”

وأظهر موضع الإضمار إعظاماً للوحي وتشريفاً لمقداره بجلالة إيثاره قفال: {الله} أي يوجد الملك الأعظم الجامع لصفات الكمال في قلبه كلاماً {إلا وحياً} أي كلاماً خفياً يوجده فيه بغير واسطة بوجه خفي لا يطلع عليه أحد إلا بخارق العادة إما بإلهام أو برؤيا منام أو بغير ذلك سواء خلق الله في المكلم به قوة السماع له وهو أشرف هذه الأقسام مطلقاً سواء كان ذلك مع الرؤية ليكون قسيماً لما بعده أولاً أو يخلق فيه ذلك ومن هذا القسم الأخير {وأوحينا إلى أم موسى} [القصص: ٧] {وأوحى ربك إلى النحل} [النحل: ٦٨] {وأوحى في كل سماء أمرها} [فصلت: ١٢] فإن إيداعها القوى التي يحصل بها المنافع مثل إيداع الإنسان قوة الكلام ثم قوة التعبير عنه - والله أعلم. وهذا معنى قول القاضي عياض في الشفاء في آخر الفصل الثاني من الباب الرابع في الإعجاز: وقد قيل في قوله تعالى {وما كان لبشر أن يكلمه الله إلا وحياً} الآية أي ما يلقيه في قلبه دون واسطة، ومعنى قول الإمام شهاب الدين السهروردي في الباب السادس والعشرين من عوارفه: والعلوم اللدنية

Vahyi yüceltmek ve seçtiği Zat'ın celaletiyle mertebesini şereflendirmek için zamir makamında açık ismi zikrederek şöyle buyurdu: {الله} “Allah'ın” yani kemal sıfatlarını kendinde toplayan en büyük Melik'in onun kalbinde bir kelam var etmesi, {إلا وحياً} “ancak vahiy yoluyla [olur]” yani harikulade bir durum olmaksızın hiç kimsenin muttali olamayacağı gizli bir tarzda vasıtasız olarak onda var ettiği gizli bir kelam ile; bu da ya ilhamla ya sadık rüya ile ya da başka bir yolla olur; ister Allah kendisiyle konuşulan kimsede onu işitme gücü yaratsın -ki bu mutlak olarak bu kısımların en şereflisidir; ister sonrakine denk bir kısım olsun diye görme ile birlikte olsun veya olmasın- isterse onda bunu yaratsın. Bu son kısımdan olanlar: {وأوحينا إلى أم موسى} [Musa'nın annesine vahyettik], {وأوحى ربك إلى النحل} [Rabbin bala vahyetti] ve {وأوحى في كل سماء أمرها} [Her göğe kendi emrini vahyetti] ayetleridir. Zira onlara menfaatlerin hasıl olacağı güçlerin yerleştirilmesi, insana konuşma gücünün, sonra da onu ifade etme gücünün yerleştirilmesi gibidir -Allah en doğrusunu bilir-. Kâdı İyâz'ın Şifâ'da dördüncü babın i'caz hakkındaki ikinci faslının sonundaki şu sözünün manası da budur: «Allah Teâlâ'nın {وما كان لبشر أن يكلمه الله إلا وحياً} ayeti hakkında, 'vasıtasız olarak kalbine ilka ettiği şeydir' denilmiştir.» İmam Şihâbüddin es-Sühreverdî'nin Avârif'inin yirmi altıncı babındaki şu sözünün manası da böyledir: «Ledünnî ilimler,

في قلوب المنقطعين إلى الله ضرب من المكالمة.

Allah'a yönelen kimselerin kalplerinde bir çeşit mükâlemedir (konuşmadır).»

ولما كان الحجاب الحسي يخفي ما وراءه عن العيان، استعير لمطلق الخفاء فقال: {أو من} أي كلاماً كائناً بلا واسطة، لكنه مع السماع لعين كلام الله كائن صاحبه من {وراء حجاب} أي من وجه لا يرى فيه المتكلم مع السماع للكلام على وجه الجهر، قال القشيري: والمحجوب العبد لا الرب، والحجاب أن يخلق في محل الرؤية ضد الرؤية، وتعالى الله أن يكون من وراء حجاب لأن ذلك صفة الأجسام - انتهى.

Hissi hicap arkasındaki şeyi gözlerden gizlediği için, mutlak gizlilik için istiare kılındı ve şöyle buyurdu: {أو من} “yahut” yani vasıtasız olan, fakat bizzat Allah'ın kelamını işitmekle birlikte muhatabın arkasında bulunduğu bir kelam olarak, {وراء حجاب} “bir perde arkasından [olur].” Yani kelamın aşikâr olarak işitilmesiyle birlikte konuşanın görülmediği bir vecihten. Kuşeyrî şöyle demiştir: «Perdelenen kuldur, Rab değildir. Hicap ise görme mahallinde görmenin zıddının yaratılmasıdır. Allah bir perdenin arkasında olmaktan yücedir; zira bu, cisimlerin sıfatıdır.» -Alıntı sonu-.

والآية يمكن تنزيلها على الاحتباك بأن يكون ذكر الحجاب ثانياً دليلاً على نفيه أولاً، وذكر الوحي الدال على الخفاء أولاً دليلاً على الجهر ثانياً، والحجاب ثانياً دليلاً على الرؤية أولاً، وسره أن ترك التصريح والدلالة عليها بالحجاب أولى بسياق العظمة.

Ayetin ihtibâk üzerine hamledilmesi mümkündür; şöyle ki hicabın ikinci olarak zikredilmesi birincide onun nefyine delildir; birincide gizliliğe delalet eden vahyin zikredilmesi ikincide cehriliğe (açıklığa) delildir; ikincideki hicap ise birincideki rüyete (görmeye) delildir. Bunun sırrı şudur: Açıkça belirtmeyi terk edip ona hicap ile delalet etmek azamet siyakına daha uygundur.

ولما كان الذي بلا واسطة مع كونه أخفى الأقسام ليس فيه صوت ولا ترتب في كلمات، عبر فيه بالمصدر وعبر بما يلقيه الملك بما يدل على التجدد فقال: {أو يرسل} وهو عطف على المصدر بعد تقدير حله {رسولاً} أي من الملائكة. ولما كان الوحي مسبباً

Vasıtasız olan kısım, kısımların en gizlisi olmakla birlikte onda ne bir ses ne de kelimelerin sıralanışı bulunmadığından, onda masdar ile ifade etti; meleğin ilka ettiği şeyi ise teceddüde (yenilenmeye) delalet eden lafızla ifade ederek şöyle buyurdu: {أو يرسل} “yahut gönderir”; bu da çözülmesi takdir edildikten sonra masdar üzerine atıftır, {رسولاً} “bir elçi” yani meleklerden bir elçi. Vahiy gönderilmenin sebebi

عن الإرسال ومرتباً عليه قال: {فيوحي} أي على سبيل التجديد والترتيب، وقرأ نافع برفع يرسل ويوحي بتقدير: أو هو يرسل. ولما كان ربما ظن أن للواسطة فعلاً يخرج عن فعله، رد ذلك بقوله: {بإذنه} أي بإقداره وتمكينه، فذلك المبلغ إنما هو آلة. ولما كان رسوله لا يخرج عما حده له بوجه قال: {ما يشاء} أي لا يتعدى مراده وإقداره أصلاً فهو المكلم في الحقيقة وقد بان أنها ثلاثة أقسام: أولها فيه قسمان، خص الأول بقسميه بالتصريح باسم الوحي لأنه كما مر أخفاها وهو أيضاً يقع دفعة، والوحي يدور معناه على الخفاء والسرعة.

ve ona terettüp eden bir netice olduğundan şöyle buyurdu: {فيوحي} “böylece vahyeder” yani yenilenme ve tertip yoluyla. Nâfi', «yahut O gönderir» takdiriyle {يرسل} ve {يوحي} fiillerini merfû okumuştur. Vasıtanın, O'nun fiilinin dışına çıkan bir fiili olduğu zannedilebileceği için bunu şu sözüyle reddetti: {بإذنه} “O'nun izniyle” yani O'nun güç yetirmesi ve imkân vermesiyle; zira o tebliğ eden kimse ancak bir alettir. Elçisi hiçbir vechile kendisi için belirlediği sınırın dışına çıkmadığından şöyle buyurdu: {ما يشاء} “dilediğini.” Yani O'nun muradını ve kudretini asla aşamaz; dolayısıyla hakikatte konuşan O'dur. Böylece bunların üç kısım olduğu açığa çıkmıştır: Birincisinde iki kısım vardır; birinci kısmı iki şıkkıyla birlikte bizzat vahiy ismiyle nitelemiştir, zira geçtiği üzere o kısımların en gizlisidir ve aynı zamanda bir anda vaki olur; vahyin manası ise gizlilik ve sürat etrafında döner.

ولما كانت الأقسام دالة على العظمة الباهرة، وكانت للروح البدني لأن روح الوحي يكسب الروح البدني حياة العلم كما أفاد الروح البدن حياة الحركة بالإرادة والحس، كانت النتيجة مؤكدة لتضمن طعنهم في الرسول والقرآن والتوحيد طعنهم في مضمون الجملة: {إنه} أي الذي له هذا التصرف العظيم في هذا الوحي الكريم {عليّ} أي بالغ العلو حداً مما لا يليق به من الأوصاف وبما يكون للخلق عن جنابه من السفول بما عليهم من الحجب فلا يلبس شيء مما يعبر

Bu kısımlar göz kamaştırıcı azamete delalet ettiğinden ve bedeni ruh için olduğundan -zira vahyin ruhu, bedendeki ruhun bedene irade ve his ile hareket hayatı vermesi gibi, bedeni ruha ilim hayatı kazandırır- netice, onların Resule, Kur'an'a ve tevhide ta'n etmelerinin cümlenin mazmununa ta'n etmeyi içermesi sebebiyle tekitli olarak şöyle geldi: {إنه} “Şüphesiz O” yani bu kerim vahiyde böylesine büyük bir tasarrufa sahip olan Zat, {عليّ} “Aliyy'dir” yani Kendisine layık olmayan vasıflardan ve üzerlerindeki perdeler sebebiyle mahlukatın O'nun yüce huzurundan aşağıda kalışından ötürü son derece yücedir; dolayısıyla akıllara yaklaştırmak için ifade edilen şeylerden hiçbir şey [O'na] giydirilemez

به تقريباً للعقول فيحمل على ما يوهم نقصاً، فإن المجازات في لسان العرب شهيرة {حكيم *} يتقن ما يفعله إتقاناً لا تحيط العقول بإدراكه فيسكن روح العلم الذي هو من ألطف أسراره في روح البدن المدبر له فيكون سراً في سر كما كان براً بعد بر، ويجعل ذلك تارة بواسطة وتارة بغير واسطة على حسب ما يقتضيه الحال، ويعبر عن كل معنى بما يقتضيه حاله في ذلك السياق، ومهما أوهم شيء من ذلك نقصاً فرد المستبصر إلى المحكم بضرب من التأويل على ما يقتضيه الشائع من استعمالات رجع رجوعاً بيناً متقناً بحيث يصير في غاية الجلاء.

ki noksanlık vehmettirecek bir şeye hamledilsin; zira Arap dilinde mecazlar meşhurdur; {حكيم *} “Hakîm'dir.” Yaptığı şeyi akılların idrak edemeyeceği bir sağlamlıkla muhkem kılar; böylece en latif sırlarından olan ilim ruhunu, onu tedbir eden beden ruhuna yerleştirir de tıpkı iyilik üstüne iyilik olduğu gibi sır içinde sır olur. Bunu halin gerektirdiğine göre bazen vasıtalı, bazen vasıtasız kılar; her manayı o siyakta durumunun gerektirdiği şekilde ifade eder. Bunlardan herhangi bir şey bir noksanlık vehmettirdiğinde, basiret sahibi kimse yaygın kullanımların gerektirdiği bir nevi teville muhkeme başvurursa, son derece açık olacak şekilde apaçık ve muhkem bir dönüşle döner.

ولما كان الوحي روحاً مدبراً للروح كما أن الروح مدبر للبدن، صرح به فقال: {وكذلك} أي ومثل ما أخبرناك بالكيفيات التي نوحيها إلى عبادنا {أوحينا إليك} صارفاً القول إلى مظهر العظمة تعظيماً لما أوحى إليه وأفاض من نعمه عليه على جميع تلك الأقسام، فالتفت في الروع مذكوراً غير منكور، والسماع من دون الحجاب أصلاً منقول في الإخبار عن ليلة المعراج ومعقول في السماع من وراء الحجاب أيضاً ذكر فيها في قوله: «أمضيت فريضتي وخففت عن عبادي» والوحي بواسطة الملك كثيراً جداً، وأعظم الوحي وشرفه بقوله منكراً له تعظيماً

Vahiy, ruhun bedeni tedbir ettiği gibi ruhu tedbir eden bir ruh olduğundan bunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {وكذلك} “Ve işte böylece” yani kullarımıza vahyettiğimiz keyfiyetleri sana haber verdiğimiz gibi, {أوحينا إليك} “sana vahyettik”; kendisine vahyettiği şeyi ve bütün bu kısımlar üzere üzerine taşırdığı nimetlerini yüceltmek için sözü azamet tezahürüne çevirerek [buyurdu]. Kalbe ilka edilen vahiy (nefsü'r-rav') bilinen ve inkâr edilmeyen bir husustur; perdesiz olarak bizzat işitme Miraç gecesi haberlerinde nakledilmiştir; perde arkasından işitmede de aklen anlaşılabilir olup Miraç'ta «Farzımı kesinleştirdim ve kullarımdan hafiflettim» sözünde zikredilmiştir; melek vasıtasıyla olan vahiy ise pek çoktur. Vahyi yüceltmek için belirsiz (nekre) kılarak şu sözüyle onu tazim etti ve şereflendirdi:

لما عنده من الروح الأمري بإفادة أن هذا الكتاب الذي أبكم الفصحاء وأعجز البلغاء وحير الألباب من الحكماء شعبة منه وذرة بارزة عنه، ويمكن أن يكون تنكير تعظيم وإجلال وتكريم {روحاً} أي من خالطه صار قلبه حياً ومن عري عنه كان قلبه ميتاً. وزاد عظمه بقوله: {من أمرنا} أي بجعله من قسم الأمر وإظهاره في مظهر العظمة فيا له من علو يتضاءل دونه كل شامخ ويتحاقر إكباراً له كل مادح، والمراد بهذا رد ما تقدم من نسبتهم له ﷺ إلى الإفتراء لأنه تعالى لم يختم على قلبه بل فتحه بيد القدرة وأحياه بروح الوحي فأنطقه بالحكم التي خضعت لها الحكماء، وأقرت بالعجز عن إدانتها ألباب العلماء، ودل على ذلك بقوله، نافياً مبيناً حاله ﷺ قبل هذا الوحي: {ما كنت} أي فيما قبل الأربعين التي مضت لك وأنت بين ظهراني قومك مساوياً لهم في كونك لا تعلم شيئاً ولا تتفوه بشيء من ذلك وهو معنى {تدري} وعبر بأداة الاستفهام إشارة إلى أن ما بعدها مما يجب الاهتمام به والسؤال عنه، وعلق بجملة الاستفهام الدراية عن العمل وسدت مسد مفعولي الدراية {ما الكتاب} أي

Kendisinde bulunan emrî ruhtan ötürü, fasihleri dilsiz bırakan, beliğleri aciz bırakan ve hikmet sahiplerinin akıllarını hayrete düşüren bu Kitab'ın ondan bir şube ve ondan zahir olan bir zerre olduğunu ifade ederek; bu belirsizliğin tazim, iclal ve tekrim için olması da mümkündür: {روحاً} “bir ruh”; yani kiminle temas ederse onun kalbi diri olur, kim de ondan yoksun kalırsa kalbi ölü olur. Şu sözüyle onun azametini artırdı: {من أمرنا} “emrimizden”; yani onu emir kısmından kılarak ve azamet tezahüründe açığa çıkararak. Ne yüce bir yüksekliktir ki her yüce onun yanında küçülür, onu öven herkes onu büyüklemekten ötürü kendini hakir görür! Bundan murat, daha önce geçtiği üzere onu sallallâhu aleyhi ve sellem iftiraya nispet etmelerini reddetmektir; zira Allah Teâlâ onun kalbini mühürlememiş, bilakis kudret eliyle açmış ve vahyin ruhuyla diriltmiş, böylece hikmet ehlinin boyun eğdiği ve âlimlerin akıllarının onu yalanlamaktan aciz kaldığını itiraf ettiği hikmetlerle onu konuşturmuştur. Bu vahiyden önce onun sallallâhu aleyhi ve sellem halini beyan edip nefyederek buna şu sözüyle delil getirdi: {ما كنت} “Sen [şöyle] değildin” yani kavminin arasında geçirdiğin kırk yıldan önceki dönemde, hiçbir şey bilmemek ve bunlardan hiçbirini telaffuz etmemek hususunda onlarla eşit idin; bu da {تدري} “bilmezdin” lafzının manasıdır. Sonrasındaki şeyin ehemmiyet verilmesi ve sorulması gereken hususlardan olduğuna işaret etmek üzere istifham edatıyla ifade etti; istifham cümlesi sebebiyle 'dirayet' fiilinin ameli ta'lik edilmiş (askıya alınmış) ve istifham cümlesi onun iki mef'ûlü yerine geçmiştir: {ما الكتاب} “kitap nedir” yani

ما كان في جبلتك أن تعلم ذلك بأدنى أنواع العلم بمجادلة ولا غيرها {ولا الإيمان} أي بتفصيل الشرائع على ما حددناه لك بما أوحيناه إليك، وهو ﷺ وإن كان قبل النبوة مقراً بوحدانية الله تعالى وعظمته لكنه لم يكن يعلم الرسل على ما هم عليه، ولا شك أن الشهادة له نفسه ﷺ بالرسالة ركن الإيمان ولم يكن له علم بذلك، وكذا الملائكة واليوم الآخر فيصح نفي المنفي لفواته بفوات جزئه.

fıtratında bunu tartışma veya başka bir yolla en alt düzeyde bir ilimle bile bilmek yoktu, {ولا الإيمان} “ne de iman [nedir bilmezdin]”; yani sana vahyettiğimiz şeyle sana belirlediğimiz şekilde şeriatların tafsilatını [bilmezdin]. O sallallâhu aleyhi ve sellem her ne kadar nübüvvetten önce Allah Teâlâ'nın birliğini ve azametini ikrar ediyor idiyse de, peygamberleri oldukları hal üzere bilmiyordu; şüphe yok ki bizzat kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem risaletine şahitlik imanın bir rüknüdür ve buna dair bir ilmi yoktu; aynı şekilde melekler ve ahiret günü de böyledir; dolayısıyla cüzünün bulunmamasıyla menfi olan şeyin kendisinin de bulunmadığı nefyedilmiş olur ki bu sahihtir.

ولما كان المعنى: ولكن نحن أدريناك بذلك كله، عبر عنه إعلاماً بأن الخلق كانوا في ظلام لكونهم كانوا يفعلون بوضع الأشياء في غير مواضعها فعل من يمشي في الظلام بقوله: {ولكن جعلناه} أي الروح الذي هو الكتاب المنزل منا إليك المعلم بالإيمان وكل عرفان بما لنا من العظمة {نوراً نهدي} على عظمتنا {به من نشاء} خاصة لا يقدر أحد على هدايته بغير مشيئتنا {من عبادنا} بخلق الهداية في قلبه، قال ابن برجان: فمن رزقه الفرقان الذي يفرق بين المتشابهات والنور الذي يمشي به في الظلمات، فذلك الذي أبصر شعاع النور وشاهد الضياء المبثوث في العالم المفطور، وعلى قدر إقباله عليه

Mana: «Fakat bütün bunları sana Biz bildirdik» şeklinde olduğundan, mahlukatın eşyayı yerli yerine koymayarak karanlıkta yürüyenin fiilini işlemesi sebebiyle bir karanlık içinde bulunduğunu bildirmek üzere şöyle buyurdu: {ولكن جعلناه} “Fakat Biz onu kıldık” yani azametimizle imanı ve her türlü marifeti öğreten, katımızdan sana indirilen Kitap olan o ruhu kıldık, {نوراً نهدي} “bir nur ki hidayet ederiz” azametimizle, {به من نشاء} “onunla dilediğimize” özellikle; bizim meşietimiz olmaksızın hiç kimse onu hidayete erdirmeye güç yetiremez, {من عبادنا} “kullarımızdan”; kalbinde hidayeti yaratarak. İbn Berrecân şöyle demiştir: «Kime müteşabihlerin arasını ayıran furkan ve karanlıklarda kendisiyle yürüyeceği nur rızık olarak verilmişse, işte o kimse nurun şuasını görmüş ve yaratılmış alemde yayılan aydınlığı müşahede etmiştir. Ona yönelmesi

والتفرغ عن كل شاغل عنه يكون قبوله له وهدايته به، وقال الأصبهاني في سورة النور: هو الكيفية الفائضة من الشمس والقمر والنار مثلاً على الأرض والجدار وغيرهما، يقال: استنارت الأرض، وقال حجة الإسلام الغزالي ﵁: ومن المعلوم أن هذه الكيفية إنما اختصت بالفضيلة والشرف لأن المرئيات تصير بسببها ظاهرة ثم من المعلوم أنه كما يتوقف إدراك هذه المرئيات على كونها مستنيرة فكذلك يتوقف على وجود اليعن الباصرة وهي المدركة وبها الإدراك، فكان وصف الإظهار بالنور الباصر أحق بالنور المبصر فلا جرم أطلقوا اسم النور على نور العين المبصرة فقالوا في الخفاش: إن نور عينيه ضعيف، وفي الأعمى أنه فقد نور البصر، إذا ثبت هذا فنقول: للإنسان بصر وبصيرة، فالبصر هو العين الظاهرة المدركة للأضواء والألوان والبصيرة هي القوة العاقلة وكل واحد من الإدراكين يقتضي نوراً، ونور العقل أقوى وأشد من نور العين، لأن القوة الباصرة لا تدرك نفسها ولا إدراكها ولا آلاتها، والقوة العاقلة تدرك نفسها، وإدراكها

ve ondan alıkoyan her şeyden sıyrılması nispetinde onu kabulü ve onunla hidayet bulması gerçekleşir.» İsfehânî Nûr suresinde şöyle demiştir: «O; güneşten, aydan ve ateşten mesela yere, duvara ve başkalarına yayılan keyfiyettir; 'yer aydınlandı' denir.» Hüccetü'l-İslâm el-Gazâlî radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Malumdur ki bu keyfiyet, görülen şeylerin onun sebebiyle zahir olması dolayısıyla fazilet ve şerefe nail olmuştur. Yine malumdur ki görülen bu şeylerin idrak edilmesi aydınlanmış olmalarına bağlı olduğu gibi, idrak eden ve kendisiyle idrakin gerçekleştiği gören gözün varlığına da bağlıdır. Dolayısıyla izhar (açığa çıkarma) vasfı, gören nur ile nitelemeye, aydınlanan nurdan daha layıktır. Bundan dolayı gören gözün nuruna da 'nur' ismini vermişler ve yarasa hakkında 'gözlerinin nuru zayıftır', kör hakkında ise 'gözünün nurunu kaybetti' demişlerdir. Bu sabit olunca deriz ki: İnsanın bir basarı (gözü) bir de basireti vardır. Basar; ışıkları ve renkleri idrak eden zahir gözdür; basiret ise akleden güçtür. Bu iki idrakten her biri bir nur gerektirir; aklın nuru ise gözün nurundan daha kuvvetli ve daha şiddetlidir. Zira görme gücü ne kendisini ne idrakini ne de aletlerini idrak edebilir; akletme gücü ise kendisini, idrakini

وآلتها فنور العقل اكمل من نور البصر، والقوة العاقلة تدرك الكليات والقوة الباصرة لا تدركها، وإدراك الكليات أشرف لانه لا يتغير بخلاف الجزئيات، وإدراك العقل منتج وإدراك الجزئي غير منتج، والقوة الباصرة لا تدرك إلا السطح الظاهر من الجسم واللون القائم بذلك السطح بشرط الضوء فإذا أدركت الإنسان لم تدرك منه إلا السطح الظاهر من جسمه واللون القائم به والقوة العاقلة تدرك ظاهر الأشياء وباطنها فان الباطن والظاهر بالنسبة إليها على السواء فكانت القوة العاقلة نوراً بالنسبة إلى الظاهر والباطن، والقوة الباصرة ظلمة بالنسبة إلى الباطن، ومدرك القوة العاقلة هو الله وصفاته وأفعاله، ومدرك القوة هو الألوان والأشكال فيكون نسبة شرف القوة العاقلة إلى شرف القوة الباصرة كنسبة شرف ذات الله إلى شرف الألوان والأشكال، والقوة الباصرة كالخادم والقوة العاقلة كالأمير، والأمير أشرف من الخادم، والقوة الباصرة قد تغلط والقوة العاقلة لا تغلط، فثبت أن الإدراك العقلي أكمل وأقوى وأشرف من الإدراك البصري، وكل واحد من الإدراكين يقتضي الظهور الذي هو أشرف خواص النور، فكان الإدراك العقلي أولى بكونه نوراً، والإدراك العقلي قسمان: أحدهما واجب الحصول

ve aletini idrak eder. Dolayısıyla aklın nuru basarın nurundan daha kâmildir. Akletme gücü küllileri idrak eder, görme gücü ise onları idrak edemez; küllileri idrak etmek ise cüzilerin aksine değişmediği için daha şereflidir. Aklın idraki netice vericidir, cüzinin idraki ise netice verici değildir. Görme gücü cismin ancak zahir yüzeyini ve ışık şartıyla o yüzeyde kaim olan rengi idrak eder; nitekim insanı idrak ettiğinde onun bedeninin sadece dış yüzeyini ve onda kaim olan rengi idrak eder. Akletme gücü ise eşyanın zahirini ve batınını idrak eder; zira batın ve zahir ona nispetle eşittir; böylece akletme gücü zahire ve batına nispetle bir nur olur, görme gücü ise batına nispetle bir karanlıktır. Akletme gücünün idrak ettiği şey Allah, O'nun sıfatları ve fiilleridir; görme gücünün idrak ettiği şey ise renkler ve şekillerdir; dolayısıyla akletme gücünün şerefinin görme gücünün şerefine nispeti, Allah'ın Zatının şerefinin renklerin ve şekillerin şerefine nispeti gibidir. Görme gücü hizmetçi, akletme gücü ise emir gibidir; emir ise hizmetçiden daha şereflidir. Görme gücü yanılabilir, akletme gücü ise [özünde] yanılmaz. Böylece akli idrakin basari idrakten daha kâmil, daha kuvvetli ve daha şerefli olduğu sabit olmuştur. Bu iki idrakten her biri, nurun en şerefli hassası olan 'zuhur'u (açığa çıkmayı) gerektirir; bu yüzden akli idrak nur olmaya daha layıktır. Akli idrak ise iki kısımdır: Birincisi, güçler ve aletler salim olduğunda meydana gelmesi vacip olan

عند سلامة القوى والآلات وهي التعقلات الفطرية، والثاني ما يكون مكتسباً، وهي التعقلات النظرية، ولا يكون من لوازم جوهر الإنسان لأنه حال الطفولية لم يكن عالماً البتة، فهذه الأنوار إنما حصلت بعد أن لم تكن فلا بد لها من سبب، والفطرة الإنسانية قد يعتريها الزيغ فلا بد من هاد ومرشد، ولا مرشد فوق كلام الله وأنبيائه، فتكون منزلة آيات القرآن عند عين العقل منزلة نور الشمس كما يسمى نور الشمس نوراً فنور القرآن يشبه نور الشمس ونور العقل يشبه نور العين، وبهذا يظهر معنى قوله تعالى:

fıtri akletmelerdir. İkincisi ise kesbi olan nazari akletmelerdir; bu da insanın cevherinin gereklerinden değildir, çünkü çocukluk çağında asla bir şey bilmiyordu. Şu halde bu nurlar yokken sonradan meydana gelmiştir; öyleyse bunlar için mutlaka bir sebep lazımdır. İnsan fıtratına ise sapma arız olabilir; bu yüzden mutlaka bir hidayet edici ve mürşit gereklidir; Allah'ın kelamı ve peygamberlerinden üstün bir mürşit ise yoktur. Dolayısıyla aklın gözü katında Kur'an ayetlerinin mertebesi güneş nurunun mertebesi gibidir; nitekim güneşin ışığına 'nur' denildiği gibi, Kur'an'ın nuru güneşin nuruna, aklın nuru da gözün nuruna benzer. Bununla Allah Teâlâ'nın şu sözünün manası açığa çıkar:

{فآمنوا بالله ورسوله والنور الذي أنزلنا} [التغابن: ٨] {قد جاءكم برهان من ربكم} {وأنزلنا إليكم نوراً مبيناً} [النساء: ٧٤] وإذا ثبت أن بيان الرسول ﷺ أقوى من نور الشمس وجب أن تكون نفسه القدسية أعظم في النورانية من الشمس كما أن الشمس في عالم الأجسام تفيد النور لغيرها ولا تستفيد من غيرها فكذا نفس النبي ﷺ تفيد الأنوار العقلية لسائر النفوس البشرية ولا تستفيد النور العقلي من شيء من النفوس البشرية، فلذلك وصف الله الشمس بأنها سراج، ووصف محمداً ﷺ بأنه سراج، ثم قال: ولمراتب الأنوار في

{فآمنوا بالله ورسوله والنور الذي أنزلنا} “Artık Allah'a, Resulüne ve indirdiğimiz o nura iman edin” [Tegâbün: 8], {قد جاءكم برهان من ربكم وأنزلنا إليكم نوراً مبيناً} “Size Rabbinizden kesin bir delil geldi ve size apaçık bir nur indirdik” [Nisâ: 174]. Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem beyanının güneşin nurundan daha kuvvetli olduğu sabit olunca, onun kudsî nefsinin nuraniyet bakımından güneşten daha büyük olması vacip olur. Nitekim cisimler aleminde güneş başkasına nur verir ve başkasından nur almaz; aynı şekilde Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem nefsi de diğer beşeri nefislere akli nurları verir ve beşeri nefislerin hiçbirinden akli nur almaz. Bundan ötürü Allah güneşi 'sirac' (kandil) olarak nitelemiş, Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem de 'sirac' olarak nitelemiştir. Sonra şöyle dedi: Nurların mertebeleri için

عالم الأرواح مثال، وهو أن ضوء الشمس إذا وصل إلى القمر ثم دخل في كوة بيت ووقع على مرآة منصوبة على حائط ثم انعكس منه إلى طشت مملوء ماء موضوع على الأرض ثم انعكس منه إلى سقف البيت فالنور الأعظم في الشمس التي هي المعدن، وثانيها في القمر، وثالثها في المرآة، ورابعها في الماء، وخامسها في السقف، وكل ما كان أقرب إلى المعدن كان أقوى فكذا الأنوار السماوية لما كانت مترتبة لا جرم كان النور المفيد أشد إشراقاً، ثم تلك الأنوار لا تزال مترتبة حتى تنتهي إلى النور الأعظم والروح الذي هو أعظم الأرواح منزلة عند الله الذي هو المراد بقوله {يوم يقوم الروح والملائكة صفاً} [النبأ: ٣٨] ثم نقول: إن هذه الأنوار الحسية سفلية كانت كأنوار النيران أو علوية كأنوار فإنها ممكنة لذواتها والممكن لذاته لا يستحق الوجود لذاته بل وجوده من غيره، والعدم هو الظلمة والوجود هو النور، فكل ما سوى الله مظلم لذاته مستنير بإنارة الله تعالى، وكذا جميع معارفها وجودها حاصل من وجود الله تعالى فإن الحق سبحانه هو الذي أظهرها

ruhlar aleminde bir misal vardır; o da şudur: Güneşin ışığı aya ulaştığında, sonra bir evin penceresinden girip duvara asılmış bir aynaya vurduğunda, sonra oradan yere konmuş su dolu bir leğene yansıdığında, sonra da oradan evin tavanına yansıdığında; en büyük nur maden/kaynak olan güneşte, ikincisi ayda, üçüncüsü aynada, dördüncüsü suda, beşincisi ise tavandadır. Kaynağa daha yakın olan her şey daha kuvvetlidir. Aynı şekilde semavi nurlar da tertipli olduğundan, şüphesiz [nuru] veren nur daha şiddetli bir aydınlığa sahiptir. Sonra bu nurlar, en büyük nura ve Allah katında ruhların mertebece en büyüğü olan -ki {يوم يقوم الروح والملائكة صفاً} [Ruh ve meleklerin saf saf duracağı gün...] [Nebe: 38] ayetiyle kastedilen- Ruha ulaşıncaya kadar böyle sıralanmaya devam eder. Sonra deriz ki: Bu hissi nurlar, ister ateşlerin nurları gibi süfli olsun ister [yıldızların] nurları gibi ulvi olsun, zatları gereği mümkündürler; zatı gereği mümkün olan ise bizzat varlığı hak etmez, bilakis varlığı başkasındandır. Yokluk karanlık, varlık ise nurdur; dolayısıyla Allah'tan başka her şey zatı gereği karanlıktır, Allah Teâlâ'nın nurlandırmasıyla aydınlanmıştır. Aynı şekilde bunların bütün marifetlerinin varlığı da Allah Teâlâ'nın varlığından hasıldır; zira Hakk Sübhânehu ve Teâlâ'dır onları

بالوجود بعد أن كانت في ظلمات العدم، وأفاض عليها أنوار المعارف بعد أن كانت في ظلمات الجهالة، فلا ظهور لشيء من الأشياء إلا بإظهاره، وخاصة النور إعطاء الإظهار والتجلي والانكشاف، وعند هذا يظهر أن النور المطلق هو الله سبحانه وإن إطلاق النور على غيره مجاز، وكل ما سوى الله من حيث هو هو ظلمة محضة لأنه من حيث أنه ممكن عدم محض بل الأنوار إذا نظر إليها من حيث هي هي فهي ظلمات لأنها من حيث هي هي ممكنات، والممكن من حيث هو هو معدوم، والمعدوم مظلم، فالنور إذا نظر من حيث هو ممكن مظلم، فأما إذا التفت إليها من حيث أن الحق سبحانه أفاض عليها نور الوجود بهذا الاعتبار صارت أنواراً فثبت أنه سبحانه هو النور وأن كل ما سواه ليس بنور، وأضاف النور إلى الخافقين في قوله {نور السماوات والأرض} لأنهما مشحونتان بالأنوار العقلية والأنوار الحسية، أما الحسية فما نشاهده في السماوات من الكواكب وغيرها، وفي الأرض من الأشعة المنبسطة على سطوح الأجسام حتى ظهرت بها الألوان المختلفة، ولولاها

yokluk karanlıklarında iken varlıkla açığa çıkaran ve cehalet karanlıklarında iken üzerlerine marifet nurlarını akıtan O'dur. Dolayısıyla O'nun açığa çıkarması olmaksızın şeylerden hiçbir şey için bir zuhur yoktur; nurun hassası ise izharı, tecelliyi ve inkişafı vermektir. İşte burada mutlak Nur'un Allah Sübhânehu olduğu, O'ndan başkasına nur ıtlakının ise mecaz olduğu açığa çıkar. Allah'tan başka her şey kendi zatı itibarıyla sırf karanlıktır; çünkü mümkün olması hasebiyle sırf yokluktur. Hatta nurlara kendi zatları itibarıyla bakıldığında onlar karanlıklardır; çünkü onlar kendi zatları itibarıyla mümkün varlıklardır; mümkün ise kendi zatı itibarıyla madumdur (yoktur), madum ise karanlıktır. Dolayısıyla nur, mümkün olması açısından bakıldığında karanlıktır. Fakat Hakk Sübhânehu'nun bu itibar ile üzerlerine varlık nurunu akıttığı cihetle onlara bakıldığında nurlar haline gelirler; böylece Sübhânehu'nun bizzat Nur olduğu ve O'ndan başka her şeyin nur olmadığı sabit olmuştur. {نور السماوات والأرض} [Göklerin ve yerin nurudur] sözünde nuru doğu ve batıya (yer ve göğe) izafe etmiştir; çünkü bu ikisi akli nurlar ve hissi nurlarla doludur. Hissiye gelince; göklerde yıldızlardan ve diğerlerinden, yerde ise cisimlerin yüzeylerine yayılan ve kendileriyle muhtelif renklerin açığa çıktığı ışınlardan müşahede ettiğimiz şeylerdir; şayet onlar olmasaydı

لما كان للألوان ظهور بل وجود، وأما الأنوار العقلية فالعالم الأعلى مشحون بها وهي جواهر الملائكة، والعالم الأدنى مشحون بها وهي القوى النباتية والحيوانية والإنسانية، وبالنور الإنساني السفلي ظهر نظام العالم الأسفل كما أنه بالنور الملكي ظهر نظام العالم العلوي وإذا عرفت هذا عرفت أن العالم بأسره مشحون بالأنوار البصرية الظاهرة والعقلية الباطنة، ثم عرفت أن السفلية فائضة بعضها من بعض فيضان النور من السراج والسراج هو الروح النبوي ثم إن الأنوار القدسية مقتبسة من الأنوار العلوية اقتباس السراج من النور وإن العلويات مقتبسة بعضها من بعض وإن بينها ترتيباً في الغايات، ثم ترتقي جملتها إلى نور الأنوار ومعدنها ومنبعها الأول، وذلك هو الله وحده لا شريك له، فإذا الكل نوره، ثم قال: قال الإمام الغزالي: قد تبين أن القوى المدركة أنوار.

renklerin bir zuhuru, hatta varlığı olmazdı. Akli nurlara gelince; yüce alem onlarla doludur ki bunlar meleklerin cevherleridir; aşağı alem de onlarla doludur ki bunlar bitkisel, hayvani ve insani güçlerdir. Tıpkı melek nuruyla yüce alemin nizamının zahir olması gibi, süfli insani nurla da aşağı alemin nizamı zahir olmuştur. Bunu bildiğin vakit, bütün alemin zahir basari nurlarla ve batın akli nurlarla dolu olduğunu bilirsin. Sonra süfli olanların kandilden nurun taşması gibi birbirinden taştığını ve kandilin de nebevî ruh olduğunu bilirsin. Sonra kudsî nurların, kandilin nurdan iktibası gibi ulvi nurlardan iktibas edildiğini, ulvilerin de birbirinden iktibas edildiğini ve aralarında gayelerde bir tertip olduğunu, sonra hepsinin nurların nuruna, bunların ilk madenine ve membaına yükseldiğini -ki O da ortağı olmayan bir ve tek Allah'tır- bilirsin; öyleyse hepsi O'nun nurudur. Sonra şöyle dedi: İmam Gazâlî dedi ki: İdrak eden güçlerin nurlar olduğu açıklığa kavuşmuştur.

ومراتب القوة المدركة الإنسانية خمسة، أحدهما القوة الحساسة وهي التي تتلقى ما تورده الحواس الخمس، وكأنها أصل الروح الحيواني إذ بها يصير الحيوان حيواناً، وهي موجودة للصبي والرضيع وثانيها القوة الخيالية وهي التي تسبب ما أوردته الحواس وتحفظه مخزوناً

İnsani idrak edici gücün mertebeleri beştir: Birincisi, beş duyunun getirdiği şeyleri alan hassas (duyusal) güçtür; sanki o hayvani ruhun aslı gibidir, zira hayvan onunla hayvan olur; bu çocukta ve süt emen bebekte de mevcuttur. İkincisi, duyuların getirdiği şeyleri kaydedip saklayan ve onu muhafaza eden hayal gücüdür;

عندها لتعرضه عن القوة العقلية عند الحاجة إليه، وثالثها القوة العقلية المدركة للحقائق الكلية، ورابعها القوة الفكرية وهي التي تأخذ المعارف العقلية فتؤلفها تأليفاً تستنتج منه علماً بالمجهول، وخامسها القوة القدسية التي يختص بها الأنبياء وبعض الأولياء، وتنجلي فيها لوائح الغيب وأسرار الملكوت، وإليه إشار قوله {وكذلك أوحينا إليك روحاً من أمرنا} الآية، وإذا عرفت هذه القوى فهي بجملتها أنوار إذ بها تظهر أصناف الموجودات، وهذه المراتب الخمس يمكن تشبيهها بالأمور الخمسة التي ذكرها الله في المشكاة والزجاجة والمصباح والشجرة والزيت، أما الروح الحساس فإذا نظرت إلى خاصته وجدت أنواره خارجة من ثقب كالعينين والأذنين والمنخرين، فأرفق مثال له من عالم الأجسام المشكاة، وأما الثاني وهو الروح الخيالي فله خواص ثلاثة: الأول أنه من طينة العالم السفلي الكثيف لأن الشيء المتخيل ذو شكل وحيز، ومن شأن العلائق الجسمانية أن تحجب عن الأنوار العقلية المحضة، والثاني أن هذا الخيال الكثيف إذا صفا ورق صار موازناً للمعارف العقلية ومؤدياً لأنوارها، ولذلك يستدل المعبر بالصور

ihtiyaç duyulduğunda akletme gücüne arz etmek üzere onu yanında depolar. Üçüncüsü, külli hakikatleri idrak eden akletme gücüdür. Dördüncüsü, akli marifetleri alıp kendisinden bilinmeyene dair bir ilim çıkaracak şekilde onları telif eden düşünme (fikir) gücüdür. Beşincisi, peygamberlere ve bazı velilere has olan, gaybın parıltılarının ve melekût sırlarının kendisinde tecelli ettiği kudsî güçtür; nitekim {وكذلك أوحينا إليك روحاً من أمرنا} [İşte böylece sana emrimizden bir ruh vahyettik...] ayeti buna işaret etmektedir. Bu güçleri bildiğin vakit, mevcudatın çeşitleri kendileriyle zahir olduğu için bunların hepsi birden nurlardır. Bu beş mertebeyi, Allah'ın mişkât (kandillik), zücâce (cam/fanus), misbâh (kandil), şecere (ağaç) ve zeyt (zeytinyağı) hususunda zikrettiği beş şeye benzetmek mümkündür: Duyusal ruha gelince; onun hassasına baktığında nurlarının iki göz, iki kulak ve iki burun deliği gibi deliklerden çıktığını görürsün; cisimler aleminden ona en uygun misal mişkâttır (kandilliktir). İkincisi olan hayal ruhuna gelince; onun üç hassası vardır: Birincisi, kesif süfli alemin toprağındandır; çünkü hayal edilen şey bir şekle ve hacme sahiptir, cismani alakaların şanı ise sırf akli nurları perdelemektir. İkincisi, bu kesif hayal durulup inceldiğinde akli marifetlere denk ve onların nurlarını iletici hale gelir; bundan dolayı rüya tabircisi suretlerden

الخيالية على المعاني العقلية كما يستدل بالشمس على الملك، وبالقمر على الوزير، وبختم فروج الناس وأفواهم على الأذان قبل الصبح، والثالث أن الخيال في البداية محتاج إليه لتضبط به المعارف العقلية ولا تضطرب، وأنت لا تجد شيئاً في الأجسام يشبه الخيال في هذه الصفات إلا الزجاجة فإنها في الأصل من جوهر كثيف ولكن صفا ورق حتى صار لا يحجب نور المصباح بل يؤديه على وجهه ثم يحفظه من الانطفاء بالزجاج، وأما الثالث وهو القوة العقلية القوية على إدراك الماهيات الكلية والمعارف الإلهية فلا يخفى عليك وجه تمثيله بالمصباح، وأما الرابع وهو القوة الفكرية فمن خاصيتها أنها تأخذ ماهية واحدة ثم تقسمها إلى قسمين كقولنا: الموجود إما واجب وإما ممكن، ثم تجعل كل قسم قسمين، وهكذا إلى أن تنتهي إلى ما لا يقبل القسمة، ثم تنتهي بالآخرة إلى نتائج هي ثمرتها، فبالحري أن يكون مثاله من هذا العالم الشجرة وإذا كانت ثمارها مادة لتزايد أنوار المعارف وبيانها فبالحري أن لا تمثل بشجرة السفرجل والتفاح بل بشجرة الزيتون خاصة لأن لب ثمرتها هو الزيت الذي هو مادة المصابيح وله من بين سائر الأدهان خاصة زيادة الإشراق وقلة الدخان، وإذا كانت الماشية التب يكثر درها ونسلها

akli manalara delil çıkarır; nitekim güneşten hükümdara, aydan vezire, insanların avret yerlerinin ve ağızlarının mühürlenmesinden sabah namazından önceki ezana delil çıkarıldığı gibi. Üçüncüsü, başlangıçta akli marifetlerin kendisiyle zaptedilmesi ve sarsılmaması için hayale ihtiyaç vardır; sen cisimler içinde bu sıfatlarda hayale benzeyen camdan (zücâce) başka bir şey bulamazsın; zira o aslen kesif bir cevherdendir, fakat durulmuş ve incelmiştir; öyle ki artık kandilin nurunu perdelemez, bilakis onu olduğu gibi iletir, sonra da camı sayesinde onu sönmekten korur. Üçüncüsü olan, külli mahiyetleri ve ilahi marifetleri idrak etmeye kadir akletme gücüne gelince; onun kandille (misbâh) temsil edilme yönü sana gizli kalmaz. Dördüncüsü olan düşünme gücüne gelince; onun hassası şudur ki tek bir mahiyeti alır, sonra onu iki kısma ayırır; tıpkı 'Mevcut ya vaciptir ya mümkündür' sözümüz gibi. Sonra her kısmı iki kısma ayırır ve bölünme kabul etmeyen şeye varıncaya kadar böyle devam eder; sonra nihayetinde onun meyvesi olan neticelere ulaşır. Dolayısıyla bu alemden onun misalinin ağaç olması pek uygundur. Eğer onun meyveleri marifet nurlarının ve beyanının artması için bir madde ise, ayva ve elma ağacıyla değil, özellikle zeytin ağacıyla temsil edilmesi pek uygundur; çünkü meyvesinin özü, kandillerin maddesi olan ve diğer bütün yağlar arasından parıltısının fazlalığı ve dumanının azlığı hassasına sahip olan zeytinyağıdır. Sütü ve nesli bol olan hayvan

والشجرة التي تكثر ثمرتها تسمى مباركة فالتي لا نهاية لمنفعتها وثمرتها أولى أن تسمى شجرة مباركة، وإذا كانت شعب الأفكار العقلية المحضة مجردة عن لواحق الأجسام، فبالحري أن لا تكون شرقية ولا غربية، وأما الخامس وهو القوة القدسية النبوية فهي في نهاية الشرف والصفاء، فإن القوة الفكرية تنقسم إلى ما تحتاج إلى تعليم وإلى ما لا يحتاج إليه، ولا بد من وجود هذا القسم دفعاً للتسلسل فبالحري أن يعبر عن هذا القسم لكماله وصفاته بأنه يكاد زيته يضيء ولو لم تمسه نار، فهذا المثال موافق لهذه الأقسام، وهذه الأنوار مرتبة بعضها على بعض، فالحس هو الأول وهو كالمقدمة للخيال، والخيال كالمقدمة للعقل - انتهى كلام الغزالي رحمه الله تعالى عن نقل الأصفهاني في تفسيره عنه - والله أعلم.

ve meyvesi bol olan ağaç 'mübarek' olarak isimlendirildiğine göre, faydasının ve meyvesinin sonu olmayan şeyin 'mübarek bir ağaç' olarak isimlendirilmesi daha evladır. Sırf akli fikirlerin şubeleri cisimlerin eklerinden mücerret olduğuna göre, ne doğulu ne de batılı olmaması pek uygundur. Beşincisi olan kudsî nebevî güce gelince; o şeref ve duruluğun zirvesindedir. Zira düşünme gücü eğitime muhtaç olan ve muhtaç olmayan kısımlara ayrılır; teselsülü engellemek için bu kısmın varlığı zorunludur; öyleyse kemali ve sıfatları sebebiyle bu kısım hakkında «ateş dokunmasa bile neredeyse yağı aydınlatacak» diye ifade edilmesi pek uygundur. İşte bu misal bu kısımlara uygundur; bu nurlar birbirinin üzerine tertip edilmiştir: Duygu ilktir ve hayal için mukaddime gibidir, hayal de akıl için mukaddime gibidir. -İsfehânî'nin tefsirinde kendisinden naklettiği üzere İmam Gazâlî'nin -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- sözü burada sona erdi. Allah en doğrusunu bilir.-

ولما كان المعنى بناء على ما تقدم من صفة الروح الإلهي: فهديناك به، عطف عليه قوله تعالى: {وإنك لتهدي} أي تبين وترشد، وأكده لإنكارهم ذلك {إلى صراط} أي طريق واضح جداً، وإن

İlahi ruhun vasfına dair daha önce geçen hususlara binaen mana: «Biz onunla sana hidayet ettik/yol gösterdik» şeklinde olunca, Allah Teâlâ'nın: {وإنك لتهدي} “Şüphesiz sen yol gösterirsin” -yani beyan eder ve irşad edersin; bunu inkâr ettikleri için [cümleyi] pekiştirmiştir- {إلى صراط} “bir yola” -yani son derece açık bir yola- [buyruğu] buna atfedilmiştir; her ne kadar

عانيت في البيان مشقة بنفسك وبالوسائط بما أفادته التعدية ب «إلى» فيفهم من ذلك أنه يهدي للصراط بدون ذلك من العناية لمن يسر الله أمره ويهدي الصراط لمن هو أعظم توفيقاً من ذلك {مستقيم} أي شديد التقوم لأنه كأنه يريد أن يقوم نفسه فهو بعد وجود تقومه حافظ لها من أدنى خلل، وهو كل ما دعا إليه من خصال هذا الدين الحنيف الذي هو ملة إبراهيم ﵊، ثم أبدل منه تعظيماً لشأنه قوله بدل كل من كل معرفة من نكرة لافتاً القول من مظهر العظمة إلى أعظم منه إشارة إلى جلالة هذا الصراط بما فيه من مجامع الرحمة والنقمة ترغيباً وترهيباً: {صراط الله} أي الملك الأعظم الجامع لصفات الكمال، ثم وصفه بأنه مالك لما افتتح هذا الكلام بأن له ملكه فقال: {الذي له} ملك {ما في السماوات} أي هو جميع السماوات التي هي في عرشه والأرض لأنها في السماوات وما في ذلك من المعاني والأعيان {وما في الأرض} .

«إلى» (ile) geçişliliğin ifade ettiği üzere, bizzat kendinle ve vasıtalarla beyan etmede meşakkat çekmiş olsan da [bu böyledir]. Bundan anlaşılmaktadır ki, Allah'ın işini kolaylaştırdığı kimse için böyle bir zahmet olmaksızın yola iletir; bundan daha büyük bir tevfike mazhar olan kimseye ise doğrudan yolu gösterir. {مستقيم} “dosdoğru” yani istikameti son derece tamdır; zira sanki bizzat kendisi doğrulmak istiyor gibidir ve istikametinin varlığından sonra kendisini en ufak bir kusurdan korur. Bu [yol], İbrahim'in aleyhisselâm milleti olan bu dosdoğru dinin [Peygamber'in] çağırdığı bütün hasletleridir. Sonra şanını yüceltmek üzere, bu yolun gerek rağbet ettirme gerekse sakındırma kabilinden rahmet ve ceza cemiyetlerini içermesi sebebiyle taşıdığı yüceliğe işaret ederek, sözü azamet makamından daha da azametli bir makama çevirip nekreden marife bir bedel-i kül minel-kül olarak: {صراط الله} “Allah'ın yoluna” -yani kemal sıfatlarını kendinde toplayan en büyük Hükümran'ın [yoluna]- [ifadesini] bedel kılmıştır. Sonra bu söze mülkün O'na ait olduğunu belirterek başladığı şeyin O'nun mülkü olduğunu niteleyerek şöyle buyurmuştur: {الذي له} “O ki Kendisine aittir” [yani mülkiyeti O'nundur], {ما في السماوات} “göklerde olanlar” -yani Arş'ında bulunan bütün semavat ve semavatta bulunduğu için arz ve bunlarda mevcut olan manalar ve ayanlar (somut varlıklar)- {وما في الأرض} “ve yerde olanlar”.

ولما أخبر سبحانه أنه المخترع لجميع الأشياء والمالك لعالمي الغيب

Sübhânehu ve Teâlâ bütün eşyayı yoktan var eden ve gayb ile

والشهادة والخلق والأمر وأنه المتفرد بالعظمة كلها، وكان مركوزاً في العقول مغروزاً في الفطر أن من ابتدأ شيئاً وليس له كفوء قادر على إعادته وأن يكون مرجع أمره كله إليه، فلذلك كانت نتيجة جميع ما مضى على سبيل المناداة على المنكرين لذلك وعداً ووعيداً لأهل الطاعة والمعصية بناء على ما تقديره: كيف يكون له ما ذكر على سبيل الدوام ونحن نرى لغيره أشياء كثيرة تضاف إليه ويوقف تصريفها والتصرف فيها عليه: {ألا إلى الله} أي المحيط بجميع صفات الكمال الذي تعالى عن مثل أو مدان وهو الكبير المتعالي، لا إلى أحد غيره {تصير} أي على الدوام وإن كانت في الظاهر في ملك غيره بحيث يظن الجاهل أن ملكها مستقر له، قال أبو حيان: أخبر بالمضارع والمراد به الديمومة كقوله: زيد يعطي ويمنع أي من شأنه ذلك ولا يراد به حقيقة المستقبل: {الأمور} أي كلها من الخلق والأمر معنىً وحساً خفياً في الدنيا بما نصب من الحكام وجعل بين الناس من الأسباب، وجلياً فيما وراءها حيث قطع ذلك جميعه

şehadet alemlerinin, yaratma ve emrin mâliki olduğunu, bütün azametiyle tek ve eşsiz bulunduğunu haber verince; bir şeyi ilk defa başlatan ve dengi bulunmayan Zât'ın onu iade etmeye de gücünün yeteceği ve işinin tamamının merciinin O'na döneceği akıllarda yerleşmiş ve fıtratlara nakşedilmiş olduğundan, geçen bütün bu anlatılanların neticesi -bunu inkâr edenleri ilan etmek suretiyle, itaat ve isyan ehline bir vaad ve tehdit olarak ve: «Biz başkasına nispet edilen, idaresi ve tasarrufu ona bırakılan pek çok şey görürken zikredilenler devamlı surette nasıl O'na ait olabilir?» takdirindeki soruya binaen- şöyle olmuştur: {ألا إلى الله} “Dikkat edin, [yalnızca] Allah'a” -yani bir benzerden veya denk bir varlıktan münezzeh olan, el-Kebîr ve el-Müteâl olan, bütün kemal sıfatlarını ihata eden Zât'a, O'ndan başka hiçbir kimseye değil- {تصير} “döner” -yani her ne kadar zahirde başkasının mülkünde gibi görünse ve cahil kimse mülkiyetin ona ait ve kalıcı olduğunu sansa da daimi olarak [O'na döner]. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Muzari fiille haber vermiştir ve bununla devamlılık kastedilmiştir; tıpkı 'Zeyd verir ve meneder' sözü gibi, yani onun şanı budur, yoksa geleceğin hakikati kastedilmemektedir- {الأمور} “bütün işler” -yani dünyada tayin ettiği yöneticiler ve insanlar arasında kıldığı sebepler vasıtasıyla gizli olarak, bunların ötesinde ise bütün bunlar ortadan kalktığında açık olarak yaratma ve emre dair mana ve his cihetiyle [bütün işler]-

وحده العزيز الحكيم العلي العظيم، فقد رجع آخر السورة على أولها، وانعطف مفصلها على موصلها، واتصل من حيث كونه في الوحي الهادي في أول الزخرف على أتم عادة لهذا الكتاب المنير من اتصال الخواتم فيه بالبوادي والروائح بالغوادي - والله أعلم بالصواب.

yalnızca Azîz, Hakîm, Aliyy ve Azîm olan [Allah'a döner]. Böylece surenin sonu başına dönmüş, ayrılan kısmı birleşen kısmına kavuşmuş ve bu nurlu Kitab'ın sonların başlarla, akşam esen rüzgârların sabah esenlerle irtibatlanması şeklindeki en mükemmel adeti üzere, Zuhruf'un başındaki hidayet rehberi vahiy olma vasfı cihetiyle bitişmiştir. -Doğrusunu en iyi Allah bilir.-