Binûn

Zuhruf — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما دلت صريح آية التمتيع وتلويح ما بعدها أن البسط في الرزق الموجب للعلو مع أنه خسيس المنزلة ناقص المقدار مقتض للخروج عن السواء، وكان التقدير: فنحن نخص بهذا الخير للأفراد في الأدوار الآحاد من الأبرار لنستنقذ بهم من شئنا من الضلال ونعطي الحطام للعتاة الطغام الأرذال ابتلاء للعباد ليبين لهم أهل البغي من أهل الرشاد، ولولا ما اقتضته حكمتنا بترتيب هذا الوجود على الأسباب من المفاوتة بين الناس لقيام الوجود لساوينا بينهم، وعطف: عليه قوله مذكراً بلطفه بالمؤمنين وبره لهم برفعه ما يقضتي لهم شديد المجاهدة وعظيم المصابرة والمكابدة لحال تزل فيه الأقدام عن سنن الهدى من الميل والإصغاء إلى مظان الغنى والملك وتمام المكنة والعظمة: {ولولا أن يكون الناس} أي أهل التمتع بالأموال بما فيهم من الاضطراب والأنس بأنفسهم {أمة واحدة} أي في الضلال بالكفر لاعتقادهم أن إعطاءنا المال دليل على محبتنا لمن أعطيناه لحبهم الدنيا وجعلها محط أنظارها وهممهم إلا من عصم الله {لجعلنا} أي في كل زمان وكل مكان بما لنا من العظمة التي لم يقدر أحد على معارضتها لحقارة الدنيا عندنا وبغضنا لها

Dünyadan faydalandırma ayetinin açık ifadesi ve sonrasının işareti; mevkisi düşük, değeri noksan olmakla birlikte rızıktaki genişlemenin üstünlük taslamaya ve haddi aşmaya sevk ettiğini gösterince -cümle takdiri de şöyle idi: 'Biz bu hayrı, dilediğimizi sapıklıktan kurtarmak için devirler içindeki nadir iyi kimselere has kılarız; azgın, bayağı ve rezil kimselere ise kulları imtihan etmek, azgınlarla doğru yolda olanları onlara apaçık göstermek için dünyalık veririz. Eğer hikmetimizin bu varlığı sebepler dairesinde düzenlemesi ve varlığın ayakta kalması için insanlar arasında farklılık bulunmasını gerektirmesi olmasaydı, onları eşit kılardık'- O'nun müminlere olan lütfunu ve ayakların hidayet yolundan kaydığı, zenginlik, mülk, tam iktidar ve büyüklük vehmedilen şeylere meyil ve kulak vermeyi netice veren hallerde onlar için çetin bir mücahede, büyük bir sabır ve meşakkati kaldıran iyiliğini hatırlatarak şu ayetini buna atfetti: {وَلَوْلَا أَن يَكُونَ النَّاسُ} yani içlerindeki çalkantı ve nefislerine düşkünlükleri sebebiyle maldan faydalanan kimseler, {أُمَّةً وَاحِدَةً} dünyayı sevmeleri, Allah'ın korudukları müstesna onu gayelerinin ve himmetlerinin odak noktası yapmaları sebebiyle 'mal vermemizin o kimseyi sevdiğimize delil olduğu' zannıyla küfür dalaletinde “tek bir ümmet” haline gelmeyecek olsalardı, {لَّجَعَلْنَا} dünya katımızda değersiz ve buğzedilen bir şey olduğu için kimsenin karşı koyamayacağı azametimizle her zaman ve her mekânda kılardık;

{لمن يكفر} وقوله: {بالرحمن} أي العام الرحمة دليل على حقارة الدنيا من جهة إعطائها للمبعد الممقوت، وعلى أن صفة الرحمة مقتضية لتناهي بسط النعم على الكافر لولا العلة التي ذكرها سبحانه من الرفق بالمؤمنين.

{لِمَن يَكْفُرُ} “inkâr eden kimseler için” ve {بِالرَّحْمَٰنِ} yani rahmeti umumi olan “Rahmân'ı” ifadesi, kovulmuş ve gazaba uğramış kimseye verilmesi cihetiyle dünyanın değersizliğine ve Yüce Allah'ın müminlere şefkat göstermek şeklinde zikrettiği gerekçe olmasaydı, rahmet sıfatının kâfire nimetlerin son derece bol verilmesini iktiza ettiğine delildir.

ولما كان تزيين الظرف دائماً بحسب زينة المظروف، دل على ما لهم من ملابسهم ومراكبهم وغير ذلك من أمورهم بزينة المنازل، فقال مبدلاً من {لمن} بدل الاشتمال لأن سوقه على طريق الإبدال أروع: {لبيوتهم} أي التي ينزلونها {سقفاً} أي هذا الجنس في قراءة ابن كثير وأبي عمرو بالموحدة بدليل قراءة الباقين بضمتين جمعاً {من فضة} كأنه خصها لإفادتها النور {ومعارج} أي من فضة، وهي المصاعد من الدرج لأن المشي عليها مثل مشي الأعرج {عليها يظهرون} أي يعلون ويرتقون على ظهورها إلى المعالي {ولبيوتهم أبواباً} أي من فضة أيضاً.

Zarfın (kabın) süslenmesi daima içine konulan şeyin süsüne göre olduğundan, evlerin süsü ile onların elbiselerine, bineklerine ve diğer durumlarına delalet etti; böylece bedel üslubuyla getirmek daha etkileyici olduğu için {لِمَن} kelimesinden bedel-i iştimal yaparak şöyle buyurdu: {لِبُيُوتِهِمْ} yani içine girdikleri “evlerine”, {سُقُفًا} İbn Kesir ve Ebû Amr'ın tekil okuyuşuna göre bu cinsten tavanlar -ki diğerlerinin iki ötre ile çoğul okuması buna delildir-, {مِّن فِضَّةٍ} sanki aydınlık sağladığı için gümüşe has kılarak “gümüşten” [tavanlar], {وَمَعَارِجَ} yani gümüşten merdivenler -ki bunlar basamaklı merdivenlerdir; çünkü üzerinde yürümek topalın yürüyüşü gibidir-, {عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ} “üzerlerine çıkıp” yücelere yükselecekleri [merdivenler], {وَلِبُيُوتِهِمْ أَبْوَابًا} yani yine gümüşten “kapılar”,

ولما كان إفراد السرير يوهم أنه واحد يدار به على الكل، جمع ليفهم أن لكل واحد ما يخصه من الأسرة بخلاف السقف فإنه لا يهوم ذلك فلعله قرئ بإفراده وجمعه، فقال: {وسرراً} بالجمع خاصة، ودل

Karyolanın (serîr) tekil getirilmesi, onun bir tane olup herkesin etrafında döndüğü vehmini verebileceğinden, tavanda bu vehim olmayıp hem tekil hem çoğul okunabilmesinin aksine, her birine mahsus sedirler olduğu anlaşılsın diye çoğul getirilerek sadece çoğul olarak: {وَسُرُرًا} “ve tahtlar/koltuklar” buyurdu. Ve

على هدوء بالهم وصفاء أوقاتهم وأحوالهم بقوله: {عليها يتكئون} ودل على ما لا يتناهى من غير ذلك بقوله: {وزخرفاً} أي ذهباً وزينة عامة كاملة.

iç huzurlarına, vakitlerinin ve hallerinin güzelliğine {عَلَيْهَا يَتَّكِئُونَ} “üzerlerine yaslanacakları” ifadesiyle delalet etti; bunlardan başka sayısız şeylere de {وَزُخْرُفًا} yani “altın” ve umumi, eksiksiz bir süs ile delalet etti.

ولما كان لفظ الزخرف دالاً على كون ذلك أمراً ظاهرياً متلاشياً عند التحقيق، دل عليه بقوله مؤكداً لما تقرر في النفوس من أن السادة في مثل ذلك، وما كان مقرراً عندهم من أن السعيد في الأول سعيد في الآخرة على تقدير كونها: {وإن} أي وما {كل ذلك} أي الأمر البعيد عن الخير لكونه في الأغلب مبعداً مما يرضينا، ولأن صاحبه لا يزال فقيراً وإن استوسقت له الدنيا ملكاً وملكاً، لأنه لا بد أن يبقى في نفسه شيء لا تبلغه قدرته فهو لا يزال مغبوناً {لما} أي إلا - هذا على قراءة عاصم وحمزة بالتشديد: وهي في قراءة الباقين بالتخفيف فارقة بين النافية والمخففة، وما مؤكدة والخبر هو {متاع الحياة الدنيا} أي التي اسمها دال على دناءتها وأن لها ضرة هي الآخرة، وهو منقطع بالموت، فلذلك اقتضت رحمته أن لا يضيق على المؤمنين في الأغلب لأن السعة تنقصهم في الآخرة ويطول الحساب {والآخرة} التي لا دار تعدلها بل لا دار الحقيقة إلى هي.

Zuhruf lafzı, hakikatte bunun zahiri ve yok olup giden bir şey olduğuna delalet edince; nefislerde efendiliğin böylesi şeylerde yerleşmiş olmasına ve ahiretin varlığı takdirinde 'dünyada mutlu olanın ahirette de mutlu olacağı' şeklindeki kabullerine karşı tekit ederek şöyle buyurdu: {وَإِن} yani değildir, {كُلُّ ذَٰلِكَ} “bütün bunlar” -ki çoğunlukla rızamızı kazandıran şeylerden uzaklaştırdığı ve dünya mülk olarak önüne serilse bile sahibi daima fakir kaldığı, zira gücünün yetmediği bir şeyin mutlaka içinde kalıp sürekli aldanmış olduğu için hayırdan uzak bir durumdur- {لَّمَّا} sadece [şundan ibarettir] -bu, Âsım ve Hamza'nın şeddeli okuyuşuna göredir; diğerlerinin hafif okuyuşunda ise nefyeden ile muhaffefe arasını ayıran edattır, mâ tekittir, haber ise şudur-: {مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} ismi dahi alçaklığına ve ahiret adında bir kuması olduğuna delalet eden ve ölümle kesilip giden “dünya hayatının geçimliğidir”. Bu sebeple O'nun rahmeti, zenginlik ahirette derecelerini eksilteceği ve hesabı uzatacağı için çoğunlukla müminleri daraltmamayı iktiza etmiştir. {وَالْآخِرَةُ} hiçbir yurdun dengi olamayacağı, bilakis hakikatte ondan başka yurt bulunmayan ahiret ise,

ولما كانت الإضافة إلى الجليل دالة على جلالة المضاف إليه فقال: {عند ربك} وأشار بالوصف بالرب إلى أن الجلالة بالحسن والراحة، وبالإضافة إليه ﷺ في أعلى الغايات {للمتقين} أي الذين هم دائماً واقفون عن أدنى تصرف إلا بدليل لا يشاركهم فيها غيرهم، وهذا لما ذكر عمر ﵁ كسرى وقيصر وما كانا فيه من النعم قال النبي ﷺ: «ألا ترضى أن يكون لهم الدنيا ولنا الأخرى» ولا يبعد أن يكون ما صار إليه الفسقة من الجبابرة من زخرفة الأبنية وتركيب السقوف وغيرها من مساوئ الفتنة بأن يكون الناس أمة واحدة بالكفر قرب الساعة حتى لا تقوم الساعة على من يقول: الله، وفي زمن الدجال من يبقى إذ ذاك على الحق في غاية القلة بحيث إنهم لا عداد لهم في جانب الكفرة لأن كلام الملوك لا يخلو عن حقيقة، وإن خرج مخرج الشرط فكيف بملك الملوك.

Yüce zata izafe edilmesi izafe olunan şeyin yüceliğini gösterdiğinden: {عِندَ رَبِّكَ} “Rabbinin katındadır” buyurdu. Rab vasfıyla, yüceliğin güzellik ve rahatlıkla olduğuna; Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) izafe edilmesiyle de gayelerin en yücesinde bulunduğuna işaret etti: {لِلْمُتَّقِينَ} bir delil olmaksızın en küçük bir tasarruftan dahi daima kaçınan “müttakiler içindir”; başkaları onlara ortak olamaz. Nitekim Ömer (radıyallâhu anh) Kisra ve Kayser'i ve içinde bulundukları nimetleri andığında Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Dünyanın onların, ahiretin ise bizim olmasına razı değil misin?» buyurmuştur. Zorba fâsıkların binaları süsleme, tavanlar yerleştirme gibi fitne kötülüklerine sapmalarının, kıyametin kopmasına yakın insanların küfür üzere tek bir ümmet olmasıyla sonuçlanması -öyle ki 'Allah' diyen kimse üzerine kıyamet kopmayacak ve Deccal zamanında o vakit hak üzere kalanlar kâfirlerin yanında sayılamayacak kadar az olacaktır- uzak bir ihtimal değildir; zira kralların sözü bir hakikatten hali olmaz, şart kipiyle çıksa bile; kaldı ki mülklerin Melik'i olunca nasıl olmasın!

ولما كان التقدير: ولكنا لم نجعل ذلك علماً منا بأن الناس كادوا يكونون أمة واحدة وإن كنا نقيض من جبلناه على الخير على الإيمان لكن ينقصه ما أوتي في الدنيا من خطر في الآخرة لأن من وسع عليه في دنياه اشتغل في الأغلب عن ذكر الله فنفرت منه الملائكة ولزمته الشياطين، فساقه ذلك إلى كل سوء، ومن يتق الله فيديم ذكره يؤيده

Cümle takdiri şöyle olunca: 'Fakat insanların neredeyse tek bir ümmet olacağını bildiğimiz için bunu yapmadık. Her ne kadar fıtratını hayır üzere yarattığımız kimseyi imana muvaffak kılsak da, dünyada kendisine verilen şeyler ahiretteki nasibinden eksiltir. Çünkü dünyası genişletilen kimse çoğunlukla Allah'ın zikrinden gafil kalır, melekler ondan kaçar, şeytanlar ona musallat olur ve bu onu her türlü kötülüğe sevk eder. Kim de Allah'tan sakınır ve O'nun zikrine devam ederse, O onu'

بملك فهو له معين، عطف عليه قوله معبراً عن غفلة البصيرة بالعشا الذي هو ضعف البصر تصوراً لمن ينسى ذكر الله بأقبح صورة تنفيراً عن ذلك {من يعش} أي يفعل فعل المعاشي، وهو من شاء بصره بالليل والنهار أو عمي على قراءة شاذه وردت عن يعقوب بفتح الشين وركب الأمور متجاوزاً {عن ذكر الرحمن} الذي عمت رحمته، فلا رحمة على أحد إلا وهي منه كما فعل هؤلاء حين متعناهم وآباءهم حيث أبطرهم ذلك، وهو شيء يسير جداً، فأعرضوا عن الآيات والدلائل فلم ينظروا فيها إلا نظراً ضعيفاً كنظر من عشي بصره {نقيض} أي نقرر ونسلط ونقدر عقاباً {له} على إعراضه عن ذكر الله {شيطاناً} أي شخصاً نارياً بعيداً من الرحمة يكون غالباً محيطاً به مضيقاً عليه مثل قيض البيضة وهو القشر الداخل {فهو له قرين} مشدود به كما يشد الأسير، ملازم فلا يمكنه التخلص منه ما دام متعامياً عن ذكر الله، فهو يزين له العمى ويخيل إليه أنه على عين الهدى، كما أن من يستبصر بذكر الرحمن يسخر له ملك فهو له ولي يبشره بكل خير، فذكر الله حصن حصين من الشيطان، متى خرج العبد منه أسره العدو كما ورد في الحديث، قال في القاموس:

bir melekle destekler ve o melek ona yardımcı olur.' Bundan sakındırmak maksadıyla, Allah'ın zikrini unutan kimseyi en çirkin surette tasvir ederek basiret gafletini görme zayıflığı demek olan 'aşâ' (gece körlüğü/görme zayıflığı) ile ifade edip şu ayetini buna atfetti: {مَن يَعْشُ} kim görme zayıflığı çeken kimsenin yaptığını yaparsa -ki o, gece ve gündüz gözü zayıf gören veya Ya'kûb'dan gelen şaz bir kıraatte şın harfinin fethasıyla kör olan kimsedir- ve haddi aşarak işlere dalarsa, {عَن ذِكْرِ الرَّحْمَٰنِ} rahmeti her şeyi kuşatan “Rahmân'ın zikrinden” -zira hiç kimseye O'ndan başka bir kimseden rahmet ulaşmaz; nitekim kendilerini ve atalarını faydalandırdığımızda şımaran bu kimselerin yaptığı gibi, ki bu çok önemsiz bir şeydir, ayetlerden ve delillerden yüz çevirip onlara ancak gözü zayıf gören kimsenin bakışı gibi zayıf bir nazarla baktılar- {نُقَيِّضْ} Allah'ın zikrinden yüz çevirmesine ceza olarak takdir eder, musallat kılar ve tayin ederiz, {لَهُ} “onun için”, {شَيْطَانًا} yumurta kabuğunun iç zarı gibi onu çepeçevre kuşatıp daraltan, rahmetten uzak ateşten bir şahsı “bir şeytanı”, {فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ} esirin bağlandığı gibi ona sımsıkı bağlanan “böylece o ona ayrılmaz bir yoldaş olur”. Allah'ın zikrine karşı körlük tasladığı müddetçe ondan kurtulması mümkün olmaz; o şeytan ona körlüğü süsler ve kendisinin hidayet üzere olduğunu vehmettirir. Nitekim Rahmân'ın zikriyle basiret kazanan kimseye de bir melek musallat/tahsis edilir ve o ona her hayrı müjdeleyen bir dost olur. Zira Allah'ın zikri şeytandan koruyan muhkem bir kaledir; kul oradan çıktığı anda hadiste geçtiği üzere düşman onu esir alır. Kâmûs'ta der ki:

العشى مقصور: سوء البصر بالليل والنهار أو العمى، عشى كرضى ودعا، والعشوة بالضم والكسر: ركوب الأمر على غير بيان، قال ابن جرير: وأصل العشو النظر بغير ثبت لعلة في العين، وقال الرازي في اللوامع: وأصل اللغة أن العين والشين والحرف المعتل يدل على ظلام وقلة وضوح في الشيء.

El-Aşâ (العشى) maksur olarak: Gece ve gündüz görme bozukluğu yahut körlüktür. 'Aşâ', radıye ve de'â vezninde gelir. El-'Uşve (العشوة) ötre ve kesre ile: Bir işe basiretsizce, körü körüne dalmaktır. İbn Cerîr der ki: 'Aşv (العشو) kelimesinin aslı, gözdeki bir illet sebebiyle tam görmeden bakmaktır.' Râzî de Levâmi'de şöyle der: 'Dilin aslına göre ayın, şın ve illet harfi bir şeydeki karanlığa ve açıklığın azlığına delalet eder.'

ولما كانت {من} عامة، وكان القرين للجنس، وأفرده لأنه نص على كل فرد، فكان التقدير: فإنهم ليحملونهم على أنواع الدنايا ويفتحون لهم أبواب الرذائل والبلايا، ويحسنون لهم ارتكاب القبائح والرزايا، عطف عليه قوله مؤكداً لما في أنفس الأغلب - كما أشار إليه آخر الآية - أن الموسع عليه هو المهتدي، جامعاً دلالة على كثرة الضال: {وإنهم} أي القرناء {ليصدونهم} أي العاشين {عن السبيل} أي الطريق الذي من حاد عنه هلك، لأنه لا طريق في الحقيقة سواه.

{مَن} kelimesi umumi olup, 'karîn' de cins ifade ettiğinden ve her bir ferdi açıkça belirtmek için tekil getirildiğinden -cümlenin takdiri de şöyle idi: 'Şüphesiz onlar onları her türlü alçaklığa sürükler, onlara rezillik ve bela kapılarını açar, çirkinlikleri ve musibetleri işlemeyi süslü gösterirler'- sapanların çokluğuna delalet etmek üzere çoğul getirerek ve ayetin sonunun da işaret ettiği gibi çoğunluğun zihninde yerleşmiş olan 'dünyalığı geniş olanın hidayette olduğu' kabulüne karşı tekit ederek şu ayetini buna atfetti: {وَإِنَّهُمْ} yani o yoldaşlar/şeytanlar, {لَيَصُدُّونَهُمْ} yani o körleşenleri “alıkoyarlar”, {عَنِ السَّبِيلِ} ondan sapanın helak olacağı “yoldan”; zira hakikatte ondan başka yol yoktur.

ولما كانت الحيدة عن السبيل إلى غير سبيل، بل إلى معاطب لا يهتدي فيها دليل، عجباً، أتبعه عجباً آخر فقال: {ويحسبون} أي العاشون مع سيرهم في المهالك لتزيين القرناء بإحضار الحظوظ والشهوات وإبعاد المواعظ: {أنهم مهتدون} أي عريقون في هذا الوصف لما يستدرجون به من التوسعة عليهم والتضييق على الذاكرين.

Yoldan sapıp yol olmayan bir yere, bilakis kılavuzun bile yol bulamadığı helak edici uçurumlara yönelmek şaşılacak bir durum olunca, bunun peşinden başka bir hayret verici hali zikrederek şöyle buyurdu: {وَيَحْسَبُونَ} yani o körleşenler, şeytanların hazları ve şehvetleri hazır edip öğütleri uzaklaştırarak süslemeleri sebebiyle helak yollarında yürüdükleri halde zannederler ki, {أَنَّهُم مُّهْتَدُونَ} kendilerine genişlik verilip zikredenlerin daraltılmasıyla istidraca uğratıldıkları için “doğru yoldadırlar” ve bu vasıfta kökleşmişlerdir.

ولما كان من ضل عن الطريق، ومن ظن أنه على صواب لا يكاد

Yoldan sapan ve doğru yolda olduğunu zanneden kimsenin sapıklığı sürdürmesi pek muhtemel olmayıp

يتمادى بل ينجلي له الحال عن قرب ضم إلى العجبين الماضيين عجباً ثالثاً بياناً له على ما تقديره: ونملي لهذا العاشي استدراجاً له وابتلاء لغيره ونمد ذلك طول حياته {حتى} وحقق الخبر بقوله: {إذا} ولما علم من الجمع فيما قيل أن المراد الجنس، وكان التوحيد أدل دليل على تناول كل فرد، فكان التعبير به أهول، وكان السياق دالاً على من الضمير له قال: {جاءنا} أي العاشي، ومن قرأ بالتثنية أراد العاشي والقرين {قال} أي العاشي تندماً وتحسراً لا انتفاع له به لفوات محله وهو دار العمل: {يا ليت بيني وبينك} أيها القرين {بعد المشرقين} أي ما بين المشرق والمغرب على التغليب - قاله ابن جرير وغيره، أو مشرق الشتاء والصيف أي بعد أحدهما عن الآخر؛ ثم سبب عن هذا التمني قوله جامعاً له أنواع المذام: {فبئس القرين} أي إني علمت أنك الذي أضلني وأوصلني إلى هذا العيش الضنك والمحل الدحض وأحسست في هذا الوقت بذلك الذي كنت تؤذيني به أنه أذى

durumun ona çok geçmeden açığa çıkması beklenirken, geçmiş iki hayret verici hale üçüncüsünü ekleyerek -takdiri 'Biz bu körleşene istidrac olsun ve başkalarına imtihan olsun diye mühlet verir ve bunu ömrü boyunca uzatırız' şeklinde olan- halini beyan etti: {حَتَّىٰ} “nihayet”; ve haberi pekiştirerek şöyle buyurdu: {إِذَا} “geldiği vakit”. Daha önce çoğul kullanılmasından maksadın cins olduğu anlaşıldığı ve tekil kullanım her bir ferdi içine aldığını göstermede en açık delil olup bu şekilde ifade etmek daha dehşetli olduğu ve siyak da zamirin kime ait olduğunu gösterdiği için: {جَاءَنَا} yani o körleşen “bize geldiğinde” -tesniye (ikil) okuyan ise körleşen ile yoldaşını kastetmiştir- {قَالَ} amel yurdu olan mahal elden çıktığı için kendisine hiçbir faydası olmayan bir nedamet ve hasretle o körleşen “der ki”: {يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ} ey yoldaş, “keşke benimle senin aranda”, {بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ} -İbn Cerîr ve başkalarının dediği gibi tağlib yoluyla- doğu ile batı arasındaki mesafe veya kış ile yaz doğuş yerleri arasındaki, yani birinin diğerine olan “iki doğu arası kadar uzaklık olsaydı!” Sonra bu temenninin peşinden her türlü yergiyi toplayarak: {فَبِئْسَ الْقَرِينُ} “ne kötü yoldaşmışsın!” dedi; yani 'Beni saptıranın, bu dar geçime ve kaypak yere ulaştıranın sen olduğunu bildim ve bu vakitte, vaktiyle beni kendisiyle incittiğin şeyin çok büyük bir eziyet olduğunu hissettim.

بالغ، فكنت كالذي يحك جسمه لما به من قروح متأكلة حتى يخرج منه الدم فهو في أوله يجد له لذة بما هو مؤلم له في نفسه غاية الإيلام.

Vücudundaki kaşıntılı yaralardan ötürü kan çıkıncaya kadar bedenini kaşıyan kimse gibiydim; o, aslında kendisine son derece elem veren bu şeyden ilk başta lezzet alır.'

ولما كان الإيلام قد يؤذي الجسد، وكان التقدير حتماً بما هدى إليه السياق فيقال لهم: فلن ينفعكم ذلك اليوم يوم جئتمونا إذ تمنيتهم هذا التمني حين عاينتم تلك الأهوال اشتراككم اليوم في يوم الدنيا في الظلم وتمالؤكم عليه ومنافرة بعضكم لبعض، عطف عليه قوله: {ولن ينفعكم اليوم} أي في الدنيا شيئاً من نفع أصلاً {إذ} حين {ظلمتم} حال كونكم مشتركين في الظلم متعاونين عليه متناصرين فيه، وكل واحد منكم يقول لصاحبه سروراً به وتقرباً إليه وتودداً: يا ليت أنا لا نفترق أبداً فنعم القرين أنت، فيقال لهم توبيخاً: {أنكم في العذاب} أي العظيم، وقدمه اهتماماً بالزجر به والتخويف منه {مشتركون}

Elem bazen bedeni incitebileceğinden ve siyakın gösterdiği kesin takdir: 'O korkunç halleri gördüğünüzde bu temennide bulunarak bize geldiğiniz o gün, dünya gününde zulümde ortak olmanız, ona yardımlaşmanız ve birbirinizden nefret etmeniz size fayda vermeyecektir' şeklinde olunca, şu ayetini buna atfetti: {وَلَن يَنفَعَكُمُ الْيَوْمَ} yani dünyada iken size kesinlikle hiçbir fayda vermez, {إِذ} o vakit, {ظَّلَمْتُمْ} zulümde ortak, ona yardımcı ve destekçi olduğunuz halde; öyle ki her biriniz diğerine sevinçle, yaranmak ve yaranış göstermek için 'Keşke hiç ayrılmasak, sen ne güzel yoldaşsın' derken, onlara azarlama sadedinde şöyle denir: {أَنَّكُمْ فِي الْعَذَابِ} yani o büyük azapta -ki sakındırma ve korkutmaya ehemmiyet verilerek öne alınmıştır- {مُشْتَرِكُونَ} “ortak olmanız”.

أي اشتراككم فيه دائماً ظلمكم أنفسكم ظلماً باطناً بأمور أخفاها الطبع على القلوب وهو موجب للارتباك في أشراك المعاصي الموصلة إلى العذاب الظاهر يوم التمني ويوم القيامة عذاباً ظاهراً محسوساً، وذلك كمن يجرح جراحة بالغة وهو مغمي عليه فهو معذب بها قطعاً، ولكنه لا يحس إلا إذا أفاق فهو كما تقول لأناس يريدون أن يتمالؤوا على قتل نفس محرمة: لن ينفعكم اليوم إذ تتعاونون على قتله اشتراككم غداً في الهلاك بالسجن الضيق والضرب المتلف وضرب الأعناق، مرادك بذلك زجرهم عن ظلمهم بتذكيرهم بأنهم يصلون إلى هذا الحال ويزول ما هم فيه من المناصرة فلا ينفعهم شيء منها - والله الموفق، فالآية من الاحتباك، وبه زال عنها ما كان من إعراب المعربين لها موجباً للارتباك «فيا ليت» - إلى آخره، دال على تقدير ضده ثانياً «ولن ينفعكم» - إلى آخره، دال على تقدير مثله أولاً.

Yani onda sürekli ortak olmanız, tabiatın kalplere gizlediği şeylerle nefislerinize bâtınî bir zulüm yapmanızdandır; bu da temenni gününde ve kıyamet gününde zahiri ve hissedilir azaba ulaştıran günah tuzaklarına düşmeyi gerektirir. Bu durum, baygın haldeyken ağır şekilde yaralanan kimseye benzer; o kesinlikle azap çekmektedir fakat ancak ayıldığı zaman bunu hisseder. Tıpkı haram bir canı öldürmek üzere birleşmek isteyen kimselere: 'Bugün onu öldürmede yardımlaşırken, yarın dar hapiste, helak edici dayakta ve boyun vurulmada helakte ortak olmanız size asla fayda vermeyecektir' demen gibidir; bununla kastın, bu hale geleceklerini ve içinde bulundukları dayanışmanın yok olup hiçbir faydasının kalmayacağını hatırlatarak onları zulümlerinden caydırmaktır -Muvaffak kılan Allah'tır-. Ayette ihtibâk sanatı vardır ve bu sayede irap yapanların kafa karışıklığına yol açan itirazları ortadan kalkmıştır. «Keşke...» ifadesi sonrakinin zıddının takdirine delalet eder; «Size fayda vermeyecektir...» ifadesi de öncekinin benzerinin takdirine delalet eder.

ولما كان ﷺ شديد الإرادة لإقبالهم يكاد يقتل نفسه أسفاً إدبارهم، وكان هذا الزجر الذي لا يسمعه من له أدنى

Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların [imana] yönelmesini şiddetle arzuladığından, yüz çevirmelerinden ötürü neredeyse üzüntüden kendini helak edecekti. En küçük

عقل إلا خلع قلبه فرجع عن غيه وراجع رشده قد تلا عليهم فلم ينتفعوا به، فكان كأنه قيل: إن هؤلاء لصم عمي محيط بهم الضلال إحاطة لا يكادون ينفكون عنه من كل جانب، فلا وصول لأحد إلى إسماعهم ولا تبصيرهم ولا هدايتهم، قال بانياً عليه مسبباً عنه تخفيفاً على النبي ﷺ فيما يقاسي من الكرب في المبالغة في إبلاغهم حرصاً على إقبالهم والغم من إعراضهم بهمزة الإنكار الدالة على نفي ما سيقت له: {أفأنت} أي وحدك من غير إرادة الله تعالى {تسمع الصم} وقد أصممناهم بما صببنا في مسامع أفهامهم من رصاص الشقاء {أو تهدي العمي} الذين أعميناهم بما غشينا به أبصار بصائرهم من أغشية البلادة والخسارة، فصار ما اختارون لأنفهسم من العشى عمياً مقروناً بصممهم {ومن كان} أي جبلة وطبعاً {في ضلال مبين} أي بين في نفسه أن ضال وأنه محيط بالضلال مظهر لكل أحد ذلك، فهو بحيث لا يخفى على أحد، فالمعنى: ليس شيء من ذلك إليك، بل هو إلى الله القادر على كل شيء، وأما أنت فليس عليك إلا البلاغ.

bir aklı olanın duyduğunda yüreğini yerinden oynatıp sapıklığından döneceği ve aklını başına alacağı bu sakındırma onlara okunduğu halde faydalanmadılar. Sanki şöyle denilmişti: 'Şüphesiz bunlar sağırdırlar, kördürler; sapıklık onları her taraftan öyle kuşatmıştır ki ondan sıyrılmaları neredeyse imkânsızdır; dolayısıyla hiç kimsenin onlara duyurması, göstermesi ve hidayet etmesi mümkün değildir.' Bunun üzerine bina ederek ve yönelmelerine olan hırsından ötürü tebliğdeki mübalağa ve yüz çevirmelerinden duyduğu keder hususunda Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) çektiği sıkıntıyı hafifletmek maksadıyla, sevk edildiği hükmü nefyeden inkâr hemzesiyle şöyle buyurdu: {أَفَأَنتَ} yani Allah Teâlâ'nın iradesi olmaksızın sadece sen mi, {تُسْمِعُ الصُّمَّ} anlama kulaklarına döktüğümüz şekavet kurşunu ile sağırlaştırdığımız halde “sağırlara işittireceksin”, {أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ} basiret gözlerine bönlük ve hüsran perdeleri örterek körleştirdiğimiz kimseleri “yahut körleri hidayete erdireceksin”? Böylece kendileri için seçtikleri görme zayıflığı, sağırlıklarıyla birleşen bir körlüğe dönüştü. {وَمَن كَانَ} fıtratı ve tabiatı itibariyle, {فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ} kendi içinde sapık olduğu ve sapıklığın kendisini kuşattığı herkesçe açıkça görünen, hiç kimseye gizli kalmayacak derecede “apaçık bir sapıklık içinde olan kimseyi” [sen mi doğru yola ileteceksin]? Anlam şudur: Bunlardan hiçbir şey sana ait değildir, bilakis her şeye kadir olan Allah'a aittir; sana düşen ise ancak tebliğdir.

ولما كان هذا كالمؤيس منهم، وكان اليأس من صلاح الخصم موجباً لتمني الراحة منه بموت أحدهما، سبب عن التقديرين قوله مبيناً أن الإملاء لهم ليس لعجز عنهم ولا لإخلاف في الوعد، مؤكداً بالنون و «ما» ثم «أنا» والاسمية لمن يظن خلاف ذلك، ولأنه ﷺ مشرف عنده ﷾ معظم لديه فذهابه به مما يستبعد، ومن حقه أن ينكر، وكذا إراءته ما توعدهم به لأن المظنون إكرامهم لأجله: {فإما نذهبن بك} أي من بين أظهرهم بموت أو غيره {فإنا منهم} أي الذين تقدم التعريض بأنهم صم عمي ضلال لأنهم لن تنفعهم مشاعرهم {منتقمون} أي بعد فراقك لأن وجودك بين أظهرهم هو سبب تأخير العذاب عنهم {أو نرينك} وأنت بينهم {الذي وعدناهم} أي من العذاب وعبر فيه بالوعد ليدل على الخير بلفظه وعلى الشر بأسلوبه فيعم {فإنا} بما تعلم من عظمتنا التي أنت أعلم الخلق بهم {عليهم مقتدرون} على كلا التقديرين، وأكد ب «أن» لأن أفعالهم أفعال من ينكر قدرته، وكذا بالإتيان

Bu [ifade] onlardan ümit kestirici mahiyette olunca ve hasmın ıslahından ümit kesmek iki taraftan birinin ölümüyle ondan kurtulmayı temenni etmeyi gerektirdiğinden, onlara mühlet verilmesinin kendilerinden aciz kalındığından veya vaatten dönüldüğünden olmadığını beyan ederek iki ihtimal üzerine şu sözünü bina etti; aksi kanaatte olan kimseye karşı nûn, «mâ», sonra «innâ» ve isim cümlesiyle tekit etti. Zira Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) O'nun (celle ve azze) katında şerefli ve yüce olduğundan aralarından alınıp götürülmesi uzak bir ihtimal görülür ve inkâr edilmesi gerekirdi; aynı şekilde kendilerine vadedilen azabın ona gösterilmesi de öyleydi, çünkü hürmetine onlara ikram edileceği zannedilirdi: {فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ} yani ölüm veya başka bir yolla seni aralarından alıp götürürsek, {فَإِنَّا مِنْهُم} duygularının kendilerine fayda vermemesi sebebiyle daha önce sağır, kör ve sapık olduklarına ima edilen kimselerden, {مُّنتَقِمُونَ} senin aralarından ayrılmandan sonra “şüphesiz biz intikam alırız”; zira senin aralarında bulunman azabın ertelenme sebebidir. {أَوْ نُرِيَنَّكَ} yahut sen aralarındayken, {الَّذِي وَعَدْنَاهُمْ} azaptan kendilerine vadettiğimiz şeyi -ki lafzıyla hayra, üslubuyla şerre delalet edip her ikisini kapsasın diye vaat lafzıyla ifade edilmiştir- sana gösterirsek, {فَإِنَّا} mahlûkat içinde en iyi senin bildiğin azametimizle, {عَلَيْهِم مُّقْتَدِرُونَ} her iki takdirde de “onlara güç yetirenleriz”. 'İnne' ile tekit etti, çünkü onların fiilleri O'nun kudretini inkâr eden kimsenin fiilleridir; aynı şekilde azamet nûnu ve ifti'âl kalıbı

بنون العظمة وصيغة الافتعال، وأحد هذين التقديرين سبق العلم الأزلي بأنه لا يكون، فالآية من أدلة القدرة على المحال لغيره وهي كثيرة جداً، وقد أكرم الله نبينا محمداً ﷺ عن أن يريه شيئاً يكرهه في أمته حتى قبض.

getirerek de tekit etti. Bu iki ihtimalden birinin gerçekleşmeyeceğini ezelî ilim önceden bilmiştir; dolayısıyla bu ayet, başkası sebebiyle muhal olan şey üzerindeki kudret delillerindendir ve bunlar pek çoktur. Allah, Peygamberimiz Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ruhunu kabzedinceye kadar ümmetinde hoşlanmayacağı bir şeyi ona göstermekten tenzih edip ikramda bulunmuştur.

ولما أوقف سبحانه السامع بهاتين الشرطيتين بين الخوف والرجاء لبيان الاستبداد بعلم الغيب تغليباً للخوف، وأفهم السياق وإن كان شرطاً أن الانتقام منهم أمر لا بد منه، وأنه لا قدرة لأحد على ضرهم ولا نفعهم إلا الله، سبب عنه قوله: {فاستمسك} أي أطلب وأوجد بجد عظيم على كل حال الإمساك {بالذي أوحي إليك} من حين نبوتك وإلى الآن في الانتقام منهم وفي غيره.

Yüce Allah gayb ilminin sadece Kendisine ait olduğunu açıklamak için korkuyu galip kılarak dinleyeni bu iki şartlı cümle ile korku ve ümit arasında durdurunca ve bağlam -şart şeklinde olsa da- onlardan intikam alınmasının kaçınılmaz olduğunu, Allah'tan başka hiç kimsenin onlara zarar veya fayda vermeye gücünün yetmeyeceğini hissettirince, bunun peşinden şöyle buyurdu: {فَاسْتَمْسِكْ} onlardan intikam alma hususunda ve diğer meselelerde her halükarda sımsıkı tutunmayı büyük bir gayretle iste ve gerçekleştir, {بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ} peygamberliğinden şu ana kadar “sana vahyolunana [sımsıkı sarıl]”.

ولما كان المقام لكثرة المخالف محتاجاً إلى تأكيد يطيب خواطر الأتباع ويحملهم على حسن الاتباع، علل ذلك بقوله: {إنك على صراط} أي طريق واسع واضح جداً: {مستقيم} موصل إلى المقصود لا يصح أصلاً أن يلحقه شيء من عوج، فإذا فعلت ذلك لم يضرك شيء من نقمتهم.

Muhaliflerin çokluğu sebebiyle makam, tâbi olanların gönüllerini hoş edecek ve onları güzelce uymaya sevk edecek bir tekide muhtaç olunca, bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إِنَّكَ عَلَىٰ صِرَاطٍ} şüphesiz sen çok geniş ve apaçık bir yol üzerindesin, {مُّسْتَقِيمٍ} maksada ulaştıran, içine asla hiçbir eğriliğin girmesi mümkün olmayan “dosdoğru bir yol [üzerindesin]”. Bunu yaptığın takdirde onların hiçbir düşmanlığı sana zarar veremez.

ولما أثبت حسنه في نفسه المتقضي للزومه، عطف عليه نفعه

Onun bizzat kendisindeki güzelliği -ki sarılmayı gerektirir- ispat edince, onun kendilerine olan faydasını

لهم. وأكد لإنكارهم فقال: {وإنه} أي الذي أوحى إليك في الدنيا {لذكر} أي شرف عظيم جداً وموعظة وبيان، عبر عن الشرف بالذكر للتنبيه على أن سببه الإقبال على الذكر وعلى ما بينه وشرعه والاستمساك به والاعتناء بشأنه: {لك ولقومك} قريش خصوصاً والعرب عموماً وسائر من اتبعك ولو كان من غيرهم من جهة نزوله على واحد منهم وبلسانهم، فكان سائر الناس تبعاً لهم ومن جهة إيراثه الطريقة الحسنى والعلوم الزاكية الواسعة وتأثيره الظهور على جميع الطوائف والإمامة لقريش بالخصوص كما قال ﷺ: «لا يزال هذا الأمر في قريش ما بقي في الناس اثنان ما أقاموا الدين» فمن أقام هذا الدين كان شريفاً مذكوراً في ملكوت السماوات والأرض، قال ابن الجوزي: وقد روى الضحاك عن ابن عباس ﵄ أن النبي ﷺ كان إذا سئل: لمن هذا الأمر، من بعدك، لم يخبر بشيء حتى نزلت هذه الآية، فكان بعد ذلك إذا سئل قال: لقريش - وهذا يدل على أن النبي ﷺ فهم من هذا أنه يلي على المسلمين بحكم النبوة وشرف القرآن، وأن قومه يخلفونه من بعده في الولاية بشرف القرآن الذي أنزل على رجل

buna atfetti. İnkâr etmeleri sebebiyle tekit ederek şöyle buyurdu: {وَإِنَّهُ} dünyada sana vahyedilen bu Kur'an, {لَذِكْرٌ} çok büyük bir şeref, bir öğüt ve beyandır. Sebebinin zikre, onun açıkladığı ve teşri kıldığı şeylere yönelmek, ona sımsıkı sarılmak ve şanına ihtimam göstermek olduğuna dikkat çekmek için şeref kelimesi 'zikir' ile ifade edilmiştir: {لَّكَ وَلِقَوْمِكَ} içlerinden birine ve onların diliyle inmesi cihetiyle -böylece diğer insanlar onlara tabi olmuştur- ve en güzel yolu, tertemiz ve geniş ilimleri miras bırakması, bütün topluluklara üstün gelmeyi ve Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «İnsanlardan iki kişi kaldığı müddetçe, dini ikame ettikleri sürece bu iş Kureyş'te kalmaya devam edecektir» buyurduğu gibi hususi olarak Kureyş'e imameti temin etmesi cihetiyle başta Kureyş olmak üzere Araplar ve -başkalarından olsa dahi- sana tabi olan herkes için “hem sana hem de kavmine [bir şereftir]”. Kim bu dini ayakta tutarsa, göklerin ve yerin melekûtunda şerefli ve anılan bir kimse olur. İbnü'l-Cevzî der ki: 'Dahhâk, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle rivayet etmiştir: Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) 'Senden sonra bu iş kime aittir?' diye sorulduğunda, bu ayet inene kadar hiçbir şey bildirmezdi. Bundan sonra sorulduğunda ise 'Kureyş'e' derdi.' Bu da göstermektedir ki Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), nübüvvet hükmü ve Kur'an'ın şerefiyle Müslümanlara önderlik edeceğini ve içlerinden bir

منهم - انتهى.

adama indirilen Kur'an'ın şerefiyle kendisinden sonra kavminin idarede onun halefi olacağını bundan anlamıştır -İktibas sonu-.

ولما كان التقدير: فسوف تشرفون على سائر الملوك وتعلمون، عطف عليه قوله: {وسوف تسألون} أي تصيرون في سائر أنواع العلم محط رحال السائلين دنياً ودنيا بحيث يسألكم جميع أهل الأرض من أهل الكتاب ومن غيرهم عما يهمهم من أمر دينهم ودنياهم لما يعتقدون من أنه لا يوازيكم أحد في العلم بعد أن كنتم عندهم أحقر الأمم ضعفاً وجهلاً كما وقع لبني إسرائيل حيث رفعهم الله، وكان ذلك أبعد الأشياء عند فرعون وآله، ولذلك كانوا يتضاحكون استهزاء بتلك الآيات وينسبون الآتي بها إلى ما لا يليق بمنصبه العالي من المحالات، وتسألون عن حقه وأداء شكره وكيف كنتم في العمل به والاستجابة له، وهذا بوعد صادق لا خلف فيه أصلاً.

Takdir: 'Pek yakında diğer hükümdarlara üstün geleceksiniz ve bileceksiniz' şeklinde olunca, şu sözünü buna atfetti: {وَسَوْفَ تُسْأَلُونَ} yani ilmin her türünde din ve dünya hususunda soranların müracaat yeri haline geleceksiniz; öyle ki daha önce onların katında zayıflık ve cehalet bakımından milletlerin en hakiri iken, ilimde kimsenin size denk olamayacağına inanmaları sebebiyle Ehl-i Kitap ve diğer bütün yeryüzü ahalisi din ve dünyalarına dair mühim meseleleri size soracaklardır. Nitekim Firavun ve kavminin katında en uzak bir ihtimal iken Allah'ın İsrailoğullarını yüceltmesinde de böyle olmuştu; bu yüzden o ayetlerle alay ederek gülüşüyorlar ve onları getirene yüce makamına yakışmayan imkânsız şeyler nispet ediyorlardı. Ve onun hakkından, şükrünü eda etmekten, onunla amel edip ona icabet etme hususunda nasıl davrandığınızdan “sorguya çekileceksiniz”; bu, asla hilafı olmayan sadık bir vaattir.

ولما أبطل سبحانه إلهية غيره التي أدى إليها الجهل، واستمر إلى أن ختم بالعلم الموجب لمعرفة الحق، فكان التقدير إبطالاً لشبهتهم الوهمية القائلة {لو شاء الرحمن ما عبدناهم} : فاستحضر جميع ما أوحى إليك وتأمله غاية التأمل، هل ترى فيه خفاء في الإلهية لشيء دون الله، عطف عليه قوله نفياً لدليل سمعي كما أشير إليه بقوله {أم آتيناهم كتاباً} {واسأل من أرسلنا} أي على ما لنا من العظمة. ولما كان الممكن تعرفه من آثار الرسل إنما هو لموسى وعيسى ومن بينهما من أنبياء بني

Yüce Allah, cehaletin yol açtığı başkalarının ilahlığını iptal edip sözü hakkı tanımayı gerektiren ilimle mühürleyince; takdir -onların {لَوْ شَاءَ الرَّحْمَٰنُ مَا عَبَدْنَاهُم} şeklindeki vehmî şüphelerini iptal etmek üzere-: 'Sana vahyolunanların tamamını hazır et ve üzerinde son derece düşün; Allah'tan başka bir şeyin ilahlığına dair onda herhangi bir kapalılık görüyor musun?' şeklinde olunca, {أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا} ayetinde işaret edildiği gibi naklî bir delili nefyetmek üzere şu sözünü buna atfetti: {وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا} azametimizle “gönderdiğimiz kimselere sor”. Elçilerin eserlerinden bilinmesi mümkün olan şey ise Tevrat, İncil, Zebur ve peygamberler sahifelerinden sünnetlerini muhafaza eden Mûsâ, Îsâ ve İsrail-

إسرائيل عليهم الصلاة والسلام الحافظ لسنتهم من التوراة والإنجيل والزبور وسفر الأنبياء، قال مثبتاً للجار المفهم لبعض الزمان: {من قبلك} .

oğulları peygamberleri (aleyhimüssalâtü vesselâm) için geçerli olduğundan, zamanın bir kısmını ifade eden harf-i cerri sabit kılarak: {مِن قَبْلِكَ} “senden önceki” buyurdu.

ولما كان أتباعهم قد غيروا وبدلوا فلم تكن بهم ثقة، عبر بالرسل فقال: {من رسلنا} أي بقراءة أتباعهم لكتبهم التي حرفوا بعضها، وجعلت كتابك مهيمنا عليها فإنهم إذا قرؤوها بين يديك وعرضوها عليك علمت معانيها وفضحت تحريفهم وبينت اتفاق الكتب كلها برد ما ألبس عليهم من متشابهها إلى محكمها، فالمراد من هذا نحو المراد من آية يونس {فاسأل الذين يقرؤون الكتاب من قبلك} [رقم: ٩٤] ومن آية الأنبياء {هذا ذكر من معي وذكر من قبلي} [رقم: ٢٤] مع زيادة الإشارة إلى تحريفهم، فالمسؤول في الحقيقة القرآن المعجز على لسان الرسول الذي شهدت له جميع الرسل الذين أخذ عليهم العهد بالإيمان به والمتابعة له، وبهذا التقرير ظهر ضعف قول من قال: إن المراد سؤال الرسل حقيقة لما جمعوا له ﷺ في بيت المقدس ليلة الإسراء، فإنه ليس المراد من هذا إلا تبكيت الكفار من العرب وممن عزهم من أهل الكتاب بقولهم: دينكم خير من دينه وأنتم أهدى سبيلاً منه، فإنهم

Onlara tâbi olanlar tahrif ve tebdil ettikleri için kendilerine güven kalmadığından, elçileri kastederek {مِن رُّسُلِنَا} “elçilerimizden” buyurdu; yani tâbilerinin bir kısmını tahrif ettikleri kitaplarını okumaları ve senin kitabının da onların üzerine şahit/koruyucu kılınması yoluyla sor; zira onlar bu kitapları senin huzurunda okuyup sana sunduklarında, sen onların manalarını bilir, tahriflerini açığa çıkarır ve kapalı kalan müteşabih kısımlarını muhkem olanlara irca ederek bütün kitapların ittifakını beyan edersin. Dolayısıyla bundan kastedilen, tahriflerine yapılan ilave işaretle birlikte Yûnus Suresi'ndeki {فَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ مِن قَبْلِكَ} [Âyet: 94] ve Enbiyâ Suresi'ndeki {هَٰذَا ذِكْرُ مَن مَّعِيَ وَذِكْرُ مَن قَبْلِي} [Âyet: 24] ayetlerindeki maksadın benzeridir. Hakikatte sorulan şey, kendisine iman etmek ve tâbi olmak üzere kendilerinden ahit alınan bütün peygamberlerin şahitlik ettiği Peygamber'in lisanındaki muciz Kur'an'dır. Bu açıklama ile; İsrâ gecesinde Beytü'l-Makdis'te Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) toplandıklarında peygamberlere bizzat sormanın kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşünün zayıflığı ortaya çıkmıştır. Zira bundan maksat, ancak Arap kâfirlerini ve Ehl-i Kitap'tan onlara 'Sizin dininiz onun dininden daha hayırlıdır ve siz yolca ondan daha doğrusunuz' diyerek arka çıkanları susturmaktır. Çünkü onlar

إذا أحضروا كتبهم علمت دلالتها القطعية على اختصاصه سبحانه بالعبادة كما بينته في كتابي هذا يرد المتشابه منها إلى المحكم، وجعلها ابن جرير مثل قوله تعالى {فإن تنازعتم في شيء فردوه إلى الله والرسول إن كنتم تؤمنون بالله واليوم الآخر} [النساء: ٥٩] وقال: ومعلوم أن معنى ذلك: فردوه إلى كتاب الله وسنة رسوله ﷺ، قال: فاستغنى بذكر الرسل عن ذكر الكتب. وهو عين ما قلته، ولو كان المراد حقيقة السؤال وسؤال جميع الرسل لقال «قبلك» بإسقاط «من» ليستغرق الكل - والله أعلم.

kitaplarını getirdiklerinde, bu kitabımda müteşabih olanı muhkeme döndürerek açıkladığım üzere, ibadetin sadece Yüce Allah'a mahsus olduğuna dair o kitapların kesin delaletini bilirsin. İbn Cerîr bunu Yüce Allah'ın {فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} [en-Nisâ: 59] ayeti gibi değerlendirmiş ve şöyle demiştir: 'Bunun anlamının «onu Allah'ın Kitabı'na ve Resulü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetine döndürün» olduğu malumdur. Peygamberleri zikretmekle kitapları zikretmeye ihtiyaç bırakmamıştır.' Bu tam da benim söylediğimdir. Şayet kastedilen bizzat soru sormak ve bütün peygamberlere sormak olsaydı, hepsini kapsasın diye «min» edatını düşürerek «kableke» derdi -Allah en doğrusunu bilir-.

ولما ذكر المسؤول مفخماً له بما اقتضته العبارة من الإرسال والإضافة إليه، ذكر المسؤول عنه بقوله تعالى: {أجعلنا} أي أبحنا وأمرنا ورضينا على ما لنا من العظمة والقدرة التامة، مما ينافي ذلك، وقرر حقارة ما سواه بقوله: {من دون} وزاد بقوله: {الرحمن} أي الذي رحمته عمت جميع الموجودات {آلهة} ولما كان قد جعل لكل قوم وجهة يتوجهون في عبادتهم إلهاً، وشيئاً محسوساً بغلبة الأوهام على الأفهام يشهدونه وكان ربما تعنت به متعنت، قال محترزاً: {يعبدون} أي من عابد ما بوجه ما.

Kendisine sorulanı, gönderilme ve Kendisine izafe edilme ifadesinin gerektirdiği azametle zikredince, hakkında soru sorulan hususu Yüce Allah şöyle zikretti: {أَجَعَلْنَا} buna aykırı olacak şekilde azametimiz ve tam kudretimizle izin verdik, emrettik ve razı olduk mu, {مِن دُونِ} O'ndan gayrısının değersizliğini pekiştirerek, {الرَّحْمَٰنِ} yani rahmeti bütün varlıkları kuşatan Rahmân'dan başka, {آلِهَةً} “ilahlar [kıldık mı?]” Her kavim için ibadetlerinde yönelecekleri bir ilah ve vehimlerin anlayışlara galip gelmesi sebebiyle müşahede edecekleri somut bir şey kılmış olduğundan ve inatçı bir kimse bununla diretme ihtimali bulunduğundan, ihtiyatla şöyle buyurdu: {يُعْبَدُونَ} herhangi bir tapan tarafından herhangi bir şekilde “tapılacak [ilahlar kıldık mı?]”.

ولما كان المترفون مولعين بأن يزدروا من جاءهم بالرد عن أغراضهم الفاسدة بنوع من الازدراء كما قال كفار قريش {لولا نزل هذا القرآن على رجل من القريتين عظيم} ولا يزالون يردون هذا وأمثاله من الضلال حتى يقهرهم ذو الجلال بما أتتهم به رسله إما بإهلاكهم أو غيره وإن كانوا في غاية القوة، أورد سبحانه قصة موسى ﵊ شاهدة على ذلك بما قال فرعون لموسى ﵊ من نحو ذلك ومن إهلاكه على قوته وإنجاء بني إسرائيل على ضعفهم، وتسلية للنبي صلى عليه وسلم وترجية.

Şımarık zenginler, Kureyş kâfirlerinin {لَوْلَا نُزِّلَ هَٰذَا الْقُرْآنُ عَلَىٰ رَجُلٍ مِّنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} dedikleri gibi, kendilerini bâtıl arzularından vazgeçirmek için gelen kimseyi bir şekilde küçümsemeye düşkün olduklarından ve son derece güçlü olsalar bile Celâl sahibi Allah elçilerinin getirdiği şeylerle -ister onları helak ederek ister başka yolla olsun- onları kahredinceye kadar bu ve benzeri sapıklıkları ileri sürmekten vazgeçmediklerinden; Yüce Allah buna şahit olmak üzere, Firavun'un Mûsâ'ya (aleyhisselâm) söylediği benzer sözleri, gücüne rağmen Firavun'un helak edilişini ve zayıflıklarına rağmen İsrailoğullarının kurtarılışını ihtiva eden Mûsâ (aleyhisselâm) kıssasını Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli ve ümit vermek üzere zikretti.

ولما كان التقدير: فلقد أرسلنا جميع رسلنا وهم أشرف الخلق بالتوحيد الذي جئت به، وما كنا في إرسالنا إياهم مراعين لما يريده الأمم من جاه أو مال أو غير ذلك، فلا وجه للاتكال عليك فيما أرسلناك به من التوحيد وغيره، ولا لمعاداتك فيه، عطف عليه أول من أرشد إلى سؤال أتباعهم فقال مؤكداً أجل ما يعاندون به من إنكار الرسالة، وأتى بحرف التوقع لما اقتضاه من الأمر بسؤال الرسل عليهم الصلاة والسلام: {ولقد أرسلنا} أي بما ظهر من عظمتنا.

Takdir: 'Mahlûkatın en şereflisi olan bütün elçilerimizi senin getirdiğin tevhid ile gönderdik; onları gönderirken milletlerin arzuladığı makam, mal ve benzeri şeyleri gözetmedik. Dolayısıyla tevhid ve diğer konularda sana gönderdiğimiz şeylerde seni kınamanın veya bu hususta sana düşmanlık etmenin hiçbir haklı tarafı yoktur' şeklinde olunca, tâbilerine sorulması ilk emredilen kimseyi buna atfetti; peygamberliği inkâr ederek inatlaştıkları en büyük hususu tekit etti ve peygamberlere (aleyhimüssalâtü vesselâm) sorma emrinin iktiza ettiği beklenti harfini getirerek şöyle buyurdu: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا} azametimizin tecellisiyle “andolsun ki gönderdik”.

ولما كان الإرسال منه سبحانه ليس على حسب العظمة في الدنيا

Yüce Allah tarafından gönderilme, dünya ehlinin gördüğü şekliyle dünyadaki büyüklüğe göre olmadığından -

بما يراه أهلها كما قال هؤلاء {لولا نزل هذا القرآن} - الآية، قال مناقضاً لهم: {موسى} أي الذي كان فرعون يرى أنه أحق الناس بتعظيمه لأنه رباه وكفله {بآياتنا} أي التي قهر بها عظماء الخلق وجبابرتهم، فدل ذلك على صحة دعواه وعلى جميع الآيات لتساويها في القدرة وخرق العادة. ولما كان السياق لسؤال النبي ﷺ الرسل عن أمر التوحيد، كانت الآيات كافية، فلم يذكر السلطان لأنه للقهر والغلبة: {إلى فرعون} أي لأنه طغى وبغى وادعى أنه هو الرب الأعلى ووافقه الضالون: {وملأه} الذين جعلهم آلهة دونه وعبدهم قومهم فلم يقرهم على ذلك لأنا ما رضيناه {فقال} بسبب إرسالنا {إني رسول} وأكد لأجل إنكارهم ما أنكره قومك من الرسالة. ولما كان الإحسان سبباً للإذعان قال: {رب العالمين*} أي مالكهم ومربيهم ومدبرهم.

nitekim bunların {لَوْلَا نُزِّلَ هَٰذَا الْقُرْآنُ} ayetinde dediği gibi- onlara zıt olarak şöyle buyurdu: {مُوسَىٰ} Firavun'un kendisini büyütüp baktığı için tazimine en layık insan olarak gördüğü “Mûsâ'yı”, {بِآيَاتِنَا} mahlûkatın büyüklerini ve zorbalarını kendisiyle kahrettiği “ayetlerimizle/mucizelerimizle” [gönderdik]; bu da kudret ve harikuladelikte eşit oldukları için onun davasının doğruluğuna ve bütün ayetlere delalet etti. Siyak, Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberlere tevhid meselesini sorması hakkında olduğundan mucizeler kâfi geldi ve kahır ve galebe için olan 'sultan' zikredilmedi: {إِلَىٰ فِرْعَوْنَ} azıp haddi aştığı, en yüce rab olduğunu iddia ettiği ve sapanların da ona uyduğu için “Firavun'a”, {وَمَلَئِهِ} kendisinden başka ilahlar edindiği ve kavimlerinin de onlara taptığı ileri gelenlerine -ki razı olmadığımız için onları bu halde bırakmadık-; {فَقَالَ} göndermemiz sebebiyle dedi ki: {إِنِّي رَسُولُ} kavminin inkâr ettiği peygamberliği onlar da inkâr ettikleri için tekit ederek 'şüphesiz ben elçisiyim', ihsan boyun eğmeye sebep olduğu için: {رَبِّ الْعَالَمِينَ} onların mâliki, terbiyecisi ve müdebbiri olan “âlemlerin Rabbinin [elçisiyim]”.

ولما كانوا قد فعلوا من الرد لرسالته ﷺ والاستهزاء بها ما فعلته قريش، قال مسلياً للنبي ﷺ ومهدداً لهم تسبيباً عما تقديره: فقالوا له ائت بآية، فأتى بها على ما تقدم غير مرة بما هو كالشمس بياناً وحسناً: {فلما جاءهم بآياتنا} بالإتيان بآيتي

Kureyş'in yaptığı gibi onlar da onun peygamberliğini reddedip onunla alay edince, Hz. Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmek ve onları tehdit etmek üzere -takdiri: 'Ona «Bir mucize getir» dediler, o da defalarca geçtiği üzere güneş gibi açık ve parlak olan mucizeyi getirdi' şeklinde olan cümleye binaen- şöyle buyurdu: {فَلَمَّا جَاءَهُم بِآيَاتِنَا} azametimizi bizzat müşahede ettikleri ve bütün ayetlere olan kudretimize delalet eden

اليد والعصا اللتين شهدوا فيهما عظمتنا ودلتاهم على قدرتنا على جميع الآيات {إذا هم} أي بأجمعهم استهزاء برسولنا، وطال ما يضحك عليهم هو ومن آمن برسالته وبما جاء به عنا يوم الحسرة والندامة {منها يضحكون} أي فاجؤوا المجيء بها من غير توقف ولا كسل بالضحك سخرية واستهزاء.

el ve asa mucizelerini getirdiğinde; {إِذَا هُم} elçimizle alay etmek üzere hepsi birden -hasret ve nedamet gününde o ve onun risaletine ve bizden getirdiklerine iman edenler onlara çok gülecektir- {مِّنْهَا يَضْحَكُونَ} hiçbir tereddüt ve gevşeklik göstermeksizin alay ve eğlence yollu “onlara gülüveriyorlardı”.

ولما كان ربما ظن ظان أن في الآيات ما يقبل شيئاً من ذلك، بين حالها سبحانه بقوله: {وما} أي والحال أنا ما {نريهم} على ما لنا من الجلال والعلو والكمال، وأعرق في النفي بإثبات الجار وأداة الحصر لأجل من قد يتوهم أنهم معذورون في ضحكهم فقال: {من آية إلا هي أكبر} أي في الرتبة {من أختها} أي التي تقدمت عليها بالنسبة إلى علم الناظرين لها لأن الآدمي لما له من النسيان إذا أتاه الثاني من المتساويين رأى جميع من أتاه ناسياً ولا بعض من أتى الأول فيقطع بأنه أكبر منه، أو أن هذا كناية عن أنها كلها في نهاية العظمة كما قال شاعرهم:

Bir kimse ayetlerde böyle bir muameleyi kabul edecek bir taraf olduğunu zannedebilir diye, Yüce Allah onların durumunu şu sözüyle beyan etti: {وَمَا} celal, yücelik ve kemalimize rağmen, {نُرِيهِم} “onlara göstermiyorduk”; gülmelerinde mazeretli olduklarını vehmedebilecek kimselerden ötürü harf-i cerri ve hasr edatını getirerek nefyi en kuvvetli şekilde ifade edip şöyle buyurdu: {مِّنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ} derece bakımından “daha büyük olmasın”, {مِنْ أُخْتِهَا} bakanların bilgisine nispetle kendisinden önce gelen “benzerinden/kız kardeşinden”; çünkü insanoğlu unutkanlığı sebebiyle birbirine denk iki şeyden ikincisi geldiğinde, ilkine gelenlerin bir kısmını unutarak kendisine gelenin tamamını görür ve onun öncekinden daha büyük olduğuna kesin hükmeder. Yahut bu, şairlerinin şu sözünde olduğu gibi hepsinin son derece büyük olduğuna dair bir kinayedir:

«من تلق منهم

«Onlardan kime rastlarsan

تقل لاقيت سيدهم» ... أو أن بينها في الكبر عموماً وخصوصاً من وجه، وأحسن من ذلك ما أشار إليه ابن جرير من أن كل آية أوضح في الحجة عليهم وأوكد مما قبلها، لأنها دلت على ما دلت عليه وزادت ما أفادته المعاضدة من الضخامة فصارت هي مع ما قبلها أكبر مما قبلها عند ورودها وإقامة الحجة بها.

efendileriyle karşılaştım dersin» ... Yahut büyüklükte aralarında bir yönden umum-husus ilişkisi vardır. Bundan daha güzeli ise İbn Cerîr'in işaret ettiği şu husustur: Her ayet, aleyhlerindeki hüccette öncekinden daha açık ve daha kuvvetli idi; zira önceki ayetin delalet ettiğine delalet etmiş ve birbirini desteklemenin sağladığı büyüklüğü de eklemiştir; böylece vürudu ve onunla hüccetin ikame edilmesi anında kendisi öncekilerle birlikte öncekinden daha büyük olmuştur.

ولما كان التقدير: فاستمروا على كفرهم ولم يرجعوا لشيء من الآيات لأنا أصممناهم وأعميناهم وأحطنا بهم الضلال لعلمنا بحالهم، عطف عليه قوله: {وأخذناهم} أي أخذ قهر وغلبة {بالعذاب} أي كله لأنا واترنا عليهم ضرباته على وجه معلم بأنا قادرون على ما نريد منه فأرسلنا عليهم الطوفان والجراد والقمل والضفادع والدم {آيات مفصلات} والقطع: البرد الكبار الذي لم يعهد مثله ملتهباً بالنار، وموت الأبكار، فكانت آيات على صدق موسى ﵊ بما لها من الإعجاز، وعذاباً لهم في الدنيا موصولاً بعذاب الآخرة، فيا لها من قدرة باهرة وحكمة ظاهرة {لعلهم يرجعون} أي ليكون حالهم عند ناظرهم الجاهل بالعواقب حال من يرجى رجوعه.

Takdir: 'Küfürlerinde ısrar ettiler ve durumlarını bildiğimiz için onları sağırlaştırdığımız, körleştirdiğimiz ve sapıklıkla kuşattığımızdan ötürü hiçbir ayet sebebiyle dönmediler' şeklinde olunca, şu sözünü buna atfetti: {وَأَخَذْنَاهُم} kahır ve galebe ile yakaladık, {بِالْعَذَابِ} azabın tamamıyla; zira dilediğimize kadir olduğumuzu bildirecek şekilde üzerlerine darbeleri peş peşe indirdik ve üzerlerine tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kanı {آيَاتٍ مُّفَصَّلَاتٍ} “ayrı ayrı mucizeler” olarak gönderdik; ayrıca gökten yağan buz parçalarını -ki ateşle alevlenmiş olarak benzeri görülmemiş büyük dolulardır- ve ilk doğanların ölümünü gönderdik. Bunlar taşıdıkları icaz ile Mûsâ'nın (aleyhisselâm) doğruluğuna ayetler, dünyada onlar için ahiret azabına bitişen bir azap oldu. Ne muazzam bir kudret ve ne açık bir hikmettir! {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} akıbetleri bilmeyen bir gözlemcinin nazarında halleri dönmesi umulan kimsenin hali olsun diye “belki dönerler diye”.

ولما كان فرعون في كثير من الضربات التي كان يضربه بها

Firavun, Yüce Allah'ın kendisini vurduğu darbelerin çoğunda

سبحانه - كما مضى في الأعراف عن التوراة - يقول لموسى ﵊: قد أخطأت والرب بار وأنا وشعبي فجار، فصلينا بين يدي الرب فإنه ذو إمهال وأناة، فيصرف عني كذا، فإذا صرف الله ذلك عنهم عاد على ما كان عليه من الفجور، كان فعله ذلك فعل من لا يعتقد أنه موسى ﵊ نبي حقيقة، بل يعتقد أنه ساحر، وأن أفعاله إنما هي خيال، فكذلك عبر عن هذا المعنى بقوله عطفاً على ما تقديره، فلم يرجعوا: {وقالوا} أي فرعون بالمباشرة وأتباعه بالموافقة له: {يا أيها الساحر} فنادوه بأداة البعد مع الإفهام بقالوا دون «نادوا» أنه حاضر إشارة إلى بعده من قلوبهم، والتعبير بهذا توبيخ لقريش بالإشارة إلى أنهم وغيرهم ممن مضى يرمون الرسول بالسحر ويقرون برسالته عند الحاجة إلى دعائه في كشف ما عذبهم ربهم به، وذلك قادح فيما يدعون من الثبات والشجاعة والعقل والإنصاف والشهامة، وذلك كما وقع لقريش لما قال النبي ﷺ «اللهم أعني عليهم بسنين كسني يوسف» فقحطوا، فلما اشتد عليهم البلاء أتى أبو سفيان بن حرب إلى النبي ﷺ بالمدينة الشريفة فقال: يا محمد! إنك قد جئت بصلة الأرحام وإن قومك قد هلكوا فادع الله لهم، فدعا لهم فأغيثوا، فلا شك أن ترجمة حالهم هذا الذي ذكره الله من التناقض الذي لا يرضاه لنفسه عاقل، وهو وصفه بالسحر

-A'râf Suresi'nde Tevrat'tan naklen geçtiği üzere- Mûsâ'ya (aleyhisselâm): 'Ben hata ettim, Rab ise iyidir; ben ve kavmim ise günahkârız. Rabbin huzurunda dua et, zira O mühlet ve sabır sahibidir; benden falanca azabı kaldırsın' derdi; Allah o azabı onlardan kaldırınca da eski fıskına geri dönerdi. Onun bu davranışı, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) hakiki bir peygamber olduğuna inanmayan, bilakis onun bir büyücü olduğuna ve yaptıklarının sadece bir hayalden ibaret olduğuna inanan bir kimsenin davranışı idi. İşte takdiri 'Yine de dönmediler' şeklinde olan cümleye atıfla bu manayı şöyle ifade etti: {وَقَالُوا} bizzat Firavun ve ona uyarak tâbileri dediler ki: {يَا أَيُّهَ السَّاحِرُ} 'nâdev' (seslendiler) yerine 'kālû' (dediler) ifadesiyle onun hazır olduğunu hissettirmekle birlikte uzaklık edatıyla seslendiler ki bu, onun kalplerine olan uzaklığına işarettir. Bu şekilde ifade etmek, geçmiştekilerin ve kendilerinin peygambere büyücü damgası vurup, Rablerinin kendilerini cezalandırdığı azabın kaldırılması için onun duasına muhtaç olduklarında ise peygamberliğini ikrar ettiklerine işaret ederek Kureyş'i azarlamaktır. Bu durum, onların iddia ettikleri sebat, cesaret, akıl, insaf ve mertliğe leke düşürür. Nitekim Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Allahım, Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yıllarla onlara karşı bana yardım et» deyip de kıtlığa uğradıklarında Kureyş'in başına gelen de böyledir. Bela şiddetlenince Ebû Süfyân b. Harb Medine-i Münevvere'ye Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Ey Muhammed! Sen akrabalık bağlarını gözetmeyi emrederek geldin; kavmin ise helak oldu, onlar için Allah'a dua et' dedi; o da dua etti ve yağmura kavuştular. Şüphe yok ki onların bu hallerinin tercümesi, aklı başında bir kimsenin kendisine yakıştıramayacağı bir çelişki olup Allah'ın zikrettiği şu durumdur: Onu sihirle vasfetmek

وطلب الدعاء منه يمنع اعتقاد أنه ساحر، واعتقاد أنه ساحر يمنع طلب الدعاء منه عند العاقل {ادع لنا ربك} أي المحسن إليك بما يفعل معك من هذه الأفعال التي نهيتنا بها إكراماً لك {بما} أي بسبب ما {عهد عندك} من أنه يفعل من وضعها ورفعها على ما تريد على ما أخبرتنا أنه إن آمنا أكرمنا، وإن تمادينا أهاننا، ثم عللوا ذلك بقولهم مؤكداً تقريباً لحالهم البعيدة من الاعتداء بما يخبر به شاهد الوجود: {إننا لمهتدون} أي اهتداء ثابتاً يصير لنا وصفاً لازماً عند كشف ذلك عنا.

ve ondan dua istemek, onun büyücü olduğuna inanmaya engeldir; büyücü olduğuna inanmak ise akıllı kimsenin katında ondan dua istemeye engeldir. {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ} sana ikram olsun diye bizi kendisiyle uyardığın bu fiilleri seninle birlikte yapan ve sana ihsanda bulunan “bizim için Rabbine dua et”, {بِمَا} yani sebebiyle, {عَهِدَ عِندَكَ} iman edersek bize ikram edeceğini, haddi aşmaya devam edersek bizi zelil kılacağını bize haber verdiğin şekilde, senin istediğin gibi bu azapları indirip kaldırması hususunda “sana verdiği ahit hürmetine”. Sonra varlığın şahidinin haber verdiği haddi aşma halinden uzak olan durumlarını yaklaştırmak için tekit ederek şöyle gerekçelendirdiler: {إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ} bu azap üzerimizden kaldırıldığında bizim için ayrılmaz bir vasıf haline gelecek köklü bir hidayetle “şüphesiz biz artık doğru yola gireceğiz”.

ولما كان العاقل لا يخبر عن نفسه إلا بما هو صحيح، فكيف إذا كان عظيماً بين قومه فكيف إذا أكد ذلك بأنواع من التأكيد، فكان السامع لهذا الكلام يقطع بصدقه، بين تعالى ما يصحح أن حالهم حال من يعتقد أنه ساحر بأنهم أسرعوا الخيانة بالكذب فيه من غير استحياء ولا خوف، فقال معبراً بالفاء دلالة على ذلك: {فلما كشفنا} على ما لنا من العظمة التي ترهب الجبال {عنهم العذاب} أي الذي أنزلناه بهم {إذا هم ينكثون} أي فاجؤوا الكشف بتجديد النكث بإخلاف بعد إخلاف {ونادى فرعون} أي زيادة على نكثه {في قومه} أي الذين لهم غاية القيام معه، وأمر كلاً منهم أن يشيع قوله إشاعة تعم البعيد كما تشمل القريب فتكون كأنها مناداة إعلاماً

Akıllı bir kimse kendi hakkında ancak doğru olanı haber vereceğinden -kaldı ki kavmi arasında büyük bir kimse ise, hele bunu çeşitli tekitlerle pekiştirmişse- bu sözü dinleyen onun doğruluğuna kesin kanaat getirebilirdi. Bu sebeple Allah Teâlâ, utanmadan ve korkmadan yalan söyleyerek hıyanette acele ettiklerini belirterek durumlarının bir sihirbaz olduğuna inanan kimsenin durumu olduğunu açıkladı; buna delalet etmek üzere 'fâ' harfiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {فَلَمَّا كَشَفْنَا} dağları titreten azametimizle [kaldırdığımızda], {عَنْهُمُ الْعَذَابَ} başlarına indirdiğimiz “azabı kendilerinden kaldırdığımız zaman”, {إِذَا هُمْ يَنكُثُونَ} azabın kaldırılmasını peş peşe sözden dönmelerle ahdi yenileyerek bozma ile karşıladılar: “bir de bakarsın sözlerinden dönüyorlar”. {وَنَادَىٰ فِرْعَوْنُ} sözünden dönmesine ilaveten Firavun seslendi, {فِي قَوْمِهِ} yanında canla başla duran kavmine; ve her birine, sesleniş gibi olsun diye sözünü yakını kapsadığı gibi uzağa da ulaştıracak şekilde yaymalarını emretti; bu da

بأنه مستمر على الكفر لئلا يظن بعضهم أنه رجع. ولما كان كأنه قيل: لم نادى؟ أجاب بقوله: {قال} أي خوفاً من إيمان القبط لما رأى من أن ما شاهدوا من باهر الآيات مثله يزلزل ويأخذ بالقلوب: {يا قوم} مستعطفاً لهم بإعلامهم بأنهم لحمة واحدة، ومستنهضاً بوصفهم بأنهم ذوو قوة على ما يحاولونه، مقرراً لهم على عذره في نكثه بقوله: {أليس لي} أي وحدي {ملك مصر} أي كله، فلا اعتراض على بني إسرائيل ولا غيرهم، لينتج له ذلك على زعمه أن غلبته على بني إسرائيل ومقاهرته على إخراجهم من تحت يده بغى على من له الملك فتكون فساداً فلا بأس عليه إذا خدع من فعل به ذلك بما عاهده عليه عند مس الضر، ولم يقرأ بالصرف ليكون نصاً على مراده من العلمية، ولأن المصر يطلق على المدينة الواحدة، والتنوين يأتي للتحقير وهو ضد مراده.

bazıları onun [hidayete] döndüğünü zannetmesin diye küfürde ısrarlı olduğunu ilan etmek içindi. Sanki 'Niçin seslendi?' denilince, şu sözüyle cevap verdi: {قَالَ} şahit oldukları o göz kamaştırıcı mucizelerin kalpleri sarsıp fethettiğini gördüğünde Kıptîlerin iman etmesinden korkarak dedi ki: {يَا قَوْمِ} tek bir et ve kemik olduklarını bildirerek onlara şefkat gösterip, kalkıştıkları işe güç yetirebileceklerini belirterek onları gayrete getirerek ve ahdini bozmasındaki mazeretini onlara ikrar ettirerek: {أَلَيْسَ لِي} sadece bana ait değil midir, {مُلْكُ مِصْرَ} tamamıyla “Mısır'ın mülkü [bana ait değil midir?]” Dolayısıyla İsrailoğullarının da başkalarının da itiraza hakkı yoktur; ta ki kendi zannınca İsrailoğullarına üstün gelmesi ve onları kendi hâkimiyetinden çıkarmaya zorlamasının mülk sahibine karşı bir azgınlık ve dolayısıyla bir fesat olduğu, dolayısıyla darlık dokunduğunda kendisine bunu yapana karşı verdiği sözle onu kandırmasında bir sakınca bulunmadığı neticesine varsın. Özel isim olduğunu kesinleştirmek ve 'el-mısr' kelimesi tek bir şehre de ıtlak edilip tenvinin tahkir (küçümseme) ifade etmesi -ki bu da onun maksadına zıttır- sebebiyle tenvinsiz (gayrimunsarif) okunmuştur.

ولما كان قد حصل له مما رأى من الآيات وورد عليه من تلك الضربات بأنواع المثلات ما أدهشه بحيث صار في عداد من

Gördüğü ayetlerden ve başına gelen çeşitli ibret verici ceza darbelerinden dolayı kendisinde öyle bir dehşet hâsıl olmuştu ki, neredeyse şu kimselerin safına girmişti:

يشك أتباعه في ملكه، دل عليه بما بناه من الحال: {وهذه} أي والحال أن هذه {الأنهار} وكأنه كان قد أكثر من تشقيق الخلجان إلى بساتينه وقصوره، ونحو ذلك من أموره فقال: {تجري من تحتي} أي من أي موضع أردته بما لا يقدر عليه غيري، وزاد في التقرير بقوله: {أفلا تبصرون} أي الذي ذكرته لكم فتعلموا ببصائر قلوبكم أنه لا ينبغي لأحد أن ينازعني، وهذا لعمري قول من ضعفت قواه وانحلت عراه.

tâbilerinin mülkünden şüphe edeceği [bir hâle gelmişti]. Hâl cümlesiyle kurduğu şu sözüyle buna işaret etti: {وَهَٰذِهِ} yani şu hâlde bu {الْأَنْهَارُ} -sanki o, bahçelerine ve saraylarına giden kanalları ve benzeri şeyleri çoğaltmıştı da şöyle dedi:- {تَجْرِي مِن تَحْتِي} “altımdan akıp duran şu nehirler” yani başkasının güç yetiremeyeceği şekilde dilediğim her yerden [akmaktadır]. Şu sözüyle ikrar ettirmeyi daha da artırdı: {أَفَلَا تُبْصِرُونَ} “görmüyor musunuz?” yani size zikrettiğim bu şeyleri görüp de kalplerinizin basiretiyle hiç kimsenin benimle çekişmemesi gerektiğini bilmez misiniz? Ömrüme yemin olsun ki bu, kuvveti zayıflamış ve bağları çözülmüş bir kimsenin sözüdür.

ولما أرشد السياق إلى أن التقدير: أفهذا الذي جاء يسلبنا عبيدنا بني إسرائيل خير عندكم مني؟ نسق عليه قوله: {أم أنا خير} مع ما وصفت لكم من ضخامتي وما لي من القدرة على إجراء المياه التي بها حياة كل شيء، ونقل ابن الجوزي وغيره من المفسرين عن سيبويه وأستاذه الخليل أنها معادلة لتقريرهم بالإبصار، فكأنه قال: أفلا تبصرون ما ذكرتكم به فترون لعدم إبصاركم أنه خير مني أم أنا خير منه لأنكم لا تبصرون، وكان هو أحق بهذه النصيحة منهم فإنه أراهم الطريق الواضحة إلى الضلال والموصلة إليه من غير مشقة ولا تعب بقوله: أفلا تبصرون أم أنتم بصراء، فيكون ذلك احتباكاً تقديره: أفلا تبصرون ما

Sözün gelişi, takdirin: «Kölelerimiz olan İsrailoğullarını elimizden almaya gelen bu adam mı sizin katınızda benden daha hayırlıdır?» şeklinde olduğunu gösterince, şu sözünü ona atfetti: {أَمْ أَنَا خَيْرٌ} “Yoksa ben mi daha hayırlıyım” size anlattığım azametim ve her şeyin hayat kaynağı olan suları akıtmaya olan kudretimle birlikte? İbnü'l-Cevzî ve diğer müfessirler Sîbeveyh ve hocası Halîl'den nakletmişlerdir ki; bu [ifade], onların görmelerini ikrar ettirmeye denktir. Sanki şöyle demiştir: Size hatırlattığım şeyi görmüyor musunuz ki, görmemeniz yüzünden onun benden daha hayırlı olduğunu sanıyorsunuz; yoksa siz görmediğiniz için ben mi ondan daha hayırlıyım? Oysa bu nasihati almaya kavminden ziyade kendisi lâyıktı; zira o, «Görmüyor musunuz, yoksa gören kimseler misiniz?» diyerek onlara meşakkatsiz ve zahmetsizce dalâlete ulaştıran apaçık yolu göstermişti. Böylece bu bir ihtibâk (karşılıklı hazif sanatı) olur ve takdiri şöyledir: Size

نبهتكم عليه، فذكر الإبصار أولاً دليلاً على حذف مثلها ثانياً والخيرية ثانياً دليلاً على حذف مثلها أولاً، وحقر من عظمة الآتي له بتلك الآيات ﷺ لئلا يسرع الناس إلى اتباعه لأن آياته - لكونها من عند الله - كالشمس بهجة وعلواً وشهرة فقال: {من هذا} فكنى بإشارة القريب عن تحقيره، ثم وصفه بما يبين مراده فقال: {الذي هو مهين} أي ضعيف حقير قليل ذليل، لأنه يتعاطى أموره بنفسه، وليس له ملك ولا قوة يجري بها نهراً ولا ينفذ بها أمراً {ولا يكاد يبين} أي لا يقرب من أن يعرب عن معنىً من المعاني لما في لسانه من الحبسة فلا هو قادر في نفسه ولا له قوة بلسانه على تصريف المعاني وتنويع البيان يستجلب القلوب ويدهش الألباب فيكثر أتباعه ويضخم أمره، وقد كذب في جميع قوله، فقد كان موسى عليه الصلاة والسالم أبلغ أهل زمانه قولاً وفعلاً بتقدير الله الذي أرسله له وأمره إياه ولكن الخبيث أسند هذا إلى ما بقي في لسانه من الحبسة تخييلاً لأتباعه لأن موسى ﵊ ما دعا بإزالة حبسته بل بعقدة منها.

dikkat çektiğim şeyi görmüyor musunuz? Dolayısıyla birinci kısımda görmenin zikredilmesi, ikinci kısımdaki benzerinin hazfedildiğine delildir; ikinci kısımda hayırlılığın zikredilmesi ise birinci kısımdaki benzerinin hazfedildiğine delildir. Kendisine o ayetlerle gelen zâtın sallallâhu aleyhi ve sellem azametini küçümsedi ki insanlar ona uymakta acele etmesin; çünkü onun ayetleri -Allah katından olması sebebiyle- parlaklık, yücelik ve şöhret bakımından güneş gibidir. Şöyle dedi: {مِّنْ هَٰذَا} “şu [adamdan]?” Yakın için kullanılan işaret zamiriyle onu tahkir etti, sonra da maksadını açıklayan vasfı zikrederek şöyle dedi: {الَّذِي هُوَ مَهِينٌ} “ki o, zavallıdır” yani zayıf, hakir, önemsiz ve zelildir; zira kendi işlerini bizzat kendisi yapmaktadır, ne bir nehri akıtacak ne de bir emri uygulayacak mülkü ve gücü vardır, {وَلَا يَكَادُ يُبِينُ} “neredeyse söz bile anlatamıyor” yani dilindeki tutukluktan dolayı herhangi bir manayı ifade etmeye yaklaşamıyor bile; ne kendisinde bir güç var ne de dilediği gibi manaları evirip çevirip beyanı çeşitlendirerek kalpleri celbedecek, akılları hayrete düşürecek, böylece tâbilerini çoğaltıp işini büyütecek bir dil gücüne sahiptir. Oysa söylediği her şeyde yalan söylemiştir; zira Mûsâ aleyhisselâm, kendisini gönderen ve emreden Allah'ın takdiriyle, zamanının söz ve fiil bakımından en beliğ insanıydı. Fakat bu habis, tâbilerini yanıltmak için bunu dilinde kalan tutukluğa bağladı; çünkü Mûsâ aleyhisselâm tutukluğun tamamen giderilmesini değil, sadece ondaki bir düğümün [çözülmesini] istemişti.

ولما كان عند فرعون وعند من كان مثله مطموس البصيرة فاقد

Firavun'un ve onun gibi basireti körelmiş, anlayıştan yoksun,

الفهم وقوفاً مع الوهم أن القرب من الملوك والغلبة على الأمور لا تكون إلا بكثرة الأعراض الدنيوية، والتحلي بحلي الملوك، سبب عن ادعائه لرسالته عن ملك الملوك اللازمة للقرب منه قوله: {فلولا} ولما كانت الكرامات والحبى والخلع تلقى على المكرم بها إلقاء، عبر به فقال: {ألقي} أي من أيّ ملق كان {عليه} من عند مرسله الذي يدعي أنه الملك بالحقيقة {أسورة} جمع أسورة - قاله الزجاج، وصرف لصيرورته على وزن المفرد نحو علانية وكراهية، والسوار: ما يوضع في العصم من الحلية {من ذهب} ليكون ذلك أمارة على صدق صحة دعواه كما نفعل نحن عند إنعامنا على أحد من عبيدنا بالإرسال إلى ناحية من النواحي لمهم من المهمات {أو جاء معه} أي صحبته عندما أتى إلينا بهذا النبأ الجسيم والملم العظيم {الملائكة} أي هذا النوع، وأشار إلى كثرتهم بما بين من الحال بقوله: {مقترنين} أي يقارن بعضهم بعضاً بحيث يملؤون الفضاء ويكونون في غاية القرب منه بحيث يكون مقارناً لهم ليجاب إلى هذا الأمر الذي جاء يطلبه كما نفعل نحن

vehimlerle hareket eden kimselerin nezdinde krallara yakın olmanın ve işlere galebe çalmanın ancak dünyalıkların çokluğu ve kralların takılarıyla süslenmekle mümkün olacağı kanaati hâkim olduğundan, Mülklerin Mülk Sahibi'nden gelen ve O'na yakınlığı gerektiren risalet iddiasına karşılık şu sözünü gerekçe kıldı: {فَلَوْلَا} “bari... gerekmez miydi?” İkramlar, bağışlar ve hil'atler ikram edilen kimsenin üzerine atıldığı/bırakıldığı için bu fiille ifade ederek şöyle dedi: {أُلْقِيَ} yani herhangi bir atan tarafından atılsaydı ya, {عَلَيْهِ} hakiki Mülk Sahibi olduğunu iddia ettiği göndericisi katından onun üzerine, {أَسْوِرَةٌ} Züccâc'ın belirttiğine göre 'esvire'nin çoğuludur; 'alâniye' ve 'kerâhiye' gibi müfred veznine dönüştüğü için munsarif kılınmıştır; 'sevâr' (bilezik) ise kola takılan takıdır: {مِّن ذَهَبٍ} “altından bilezikler” tıpkı bizim, kölelerimizden birine önemli bir iş için bir bölgeye elçi göndererek ihsanda bulunduğumuzda yaptığımız gibi, onun davasının doğruluğuna bir alamet olsaydı ya! {أَوْ جَاءَ مَعَهُ} yani bize bu büyük haberi ve muazzam hadiseyi getirdiğinde onunla birlikte gelseydi ya, {الْمَلَائِكَةُ} “melekler” yani bu melek cinsi. Hâl cümlesiyle açıkladığı şu sözüyle onların çokluğuna işaret etti: {مُقْتَرِنِينَ} “birbirine bağlı olarak” yani boşluğu dolduracak ve onunla fevkalade yakın olup ona bitişecek şekilde birbirine eşlik etselerdi de talep etmeye geldiği bu hususta kendisine icabet edilseydi; tıpkı bizim

إذا أرسلنا رسولاً إلى أمر يحتاج إلى دفاع وخصام ونزاع، فكان حاصل أمره كما ترى أنه تعزز بإجراء المياه، فأهلكه الله بها إيماء إلى أن من تعزز بشيء دون الله أهلكه الله به، واستصغر موسى ﵊ وعابه بالفقر والغي فسلطه إشارة إلى أنه ما استصغر أحد شيئاً إلا غلبه - أفاده القشيري.

savunma, hasımlık ve çekişme gerektiren bir işe elçi gönderdiğimizde yaptığımız gibi. Gördüğün gibi onun durumunun özeti şuydu: Suları akıtmakla üstünlük tasladı, Allah da onu su ile helak etti; bu da Allah'tan başka bir şeyle üstünlük taslayan kimseyi Allah'ın o şeyle helak edeceğine bir işarettir. Mûsâ'yı aleyhisselâm küçümsedi, onu fakirlik ve cehaletle ayıpladı; Allah da [Mûsâ'yı] ona musallat etti. Bu da bir kimse bir şeyi küçümserse mutlaka o şeyin kendisine galip geleceğine işarettir; bunu Kuşeyrî belirtmiştir.

ولما كان كلامه هذا واضعاً له عند من تأمل لا رافعاً، وكان قد مشى على أتباعه لأنهم مع المظنة دون المنة، فهم أذل شيء لمن ثبتت له رئاسته دنيوية وإن صار تراباً، وأعصى شيء على من لم تفقه له الناس وإن فعل الأفاعيل العظام، تشوف السامع إلى ما يتأثر عنه فقال: {فاستخف} أي بسبب هذه الخدع التي سحرهم بها في هذا الكلام الذي هو في الحقيقة محقر له موهن لأمره قاصم لملكه عند من له لب {قومه} الذين لهم قوة عظيمة، فحملهم بغروره على ما كانوا مهيئين له في خفة الحلم {فأطاعوه} بأن أقروا بملكه وأذعنوا لضخامته واعترفوا بربوبيته وردوا أمر موسى ﵊.

Onun bu sözü, tefekkür eden kimse nezdinde kendisini yücelten değil alçaltan bir söz olduğu ve zanna uyup hakiki nimete bakmayan tâbilerine tesir ettiği için -zira onlar, toprağa dönüşse bile dünyevi riyaseti sabit olan kimseye karşı en zelil, insanlar kendisini takdir etmediği takdirde ise büyük işler başarsa bile bir kimseye karşı en asi olanlardır-, dinleyici bunun sonucunda ne olduğunu merak etti; [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: {فَاسْتَخَفَّ} yani akıl sahibi birinin nezdinde aslında kendisini alçaltan, işini zayıflatan ve mülkünü yerle bir eden bu sözdeki onları büyülediği hileler sebebiyle küçümsedi / hafife aldı, {قَوْمَهُ} büyük bir güce sahip olan “kavmini”; böylece gururuyla onları hilm ve akıl hafifliğinde zaten hazır oldukları şeye sevk etti, {فَأَطَاعُوهُ} “onlar da kendisine itaat ettiler”; zira onun mülkünü ikrar ettiler, azametine boyun eğdiler, rabliğini kabul ettiler ve Mûsâ'nın aleyhisselâm emrini reddettiler.

ولما كان كلامه كما مضى أعظم موهن لأمره وهو منقوض

Daha önce geçtiği gibi onun sözü, durumunu en çok zayıflatan şey olduğu ve sağlam olduğu farz edilse bile

على تقدير متانته بأن موسى ﷺ على نبينا وعليه وسلم أتى بما يغني عما قاله من الأساورة وظهور الملائكة بأنه مهما هددهم فعله ومهما طلبوه منه أجابهم إليه، فلم يكن للقبط داع إلى طاعة فرعون بعدما رأوا من الآيات إلا المشاكلة في خباثة الأرواح، علل ذلك سبحانه بقوله مؤكداً لما يناسب أحوالهم فيرتضي أفعالهم وهم الأكثر: {إنهم كانوا} أي بما في جبلاتهم من الشر والنفاق لأنهم كانوا {قوماً} أي عندهم قوة شكائم توجب لهم الشماخة إلا عند من يقهرهم بما يألفون من أسباب الدنيا {فاسقين} أي عريقين في الخروج عن طاعة الله إلى معصية، قد صار لهم ذلك خلقاً ثانياً، وكأن مدة محاولة الكليم ﵊ لهم كانت قريبة، فلذلك عبر بالفاء في قوله: {فلما آسفونا} أي فعلوا معناه ما يغضب إغضاباً شديداً بإغضاب أوليائنا كما في الحديث القدسي «مرضت فلم تعدني» لنكثهم مرة بعد مرة وكرة في إثر كرة {انتقمنا منهم} أي أوقعنا بهم على وجه المكافأة لما فعلوا برسولنا ﵇ عقوبة عظيمة منكرة مكروهة

Mûsâ'nın sallallâhu aleyhi ve sellem -Peygamberimize ve ona selâm olsun- bilezikler ve meleklerin görünmesi konusunda söylediği şeylerin yerine fazlasıyla geçecek deliller getirmesiyle çürütülmüştür; zira o ne ile tehdit ettiyse onu yapmış, ondan ne talep ettilerse onlara icabet etmiştir. Kıptîlerin gördükleri bu ayetlerden sonra Firavun'a itaat etmelerine sebep, ruhlarının habisliğindeki benzerlikten başka bir şey değildi. Allah Teâlâ, onların çoğunluğunu oluşturan kimselerin hâllerine uygun ve fiillerine rıza gösteren durumlarını pekiştirerek bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إِنَّهُمْ كَانُوا} yani fıtratlarındaki şer ve nifak sebebiyle onlar idiler, {قَوْمًا} alışkın oldukları dünya sebepleriyle kendilerini kahredenler müstesna, kendilerine büyüklük taslamayı gerektiren bir dik kafalılığa sahip “bir kavim”, {فَاسِقِينَ} “yoldan çıkmış” yani Allah'a itaatten çıkıp isyana dalmakta kökleşmiş kimselerdi; bu durum onlar için ikinci bir huy hâline gelmişti. Kelîm'in aleyhisselâm onları [imana] çekme süresi sanki yakın [ve hızlı] olmuştu; bu sebeple şu sözünde 'fâ' harfi ile ifade buyurdu: {فَلَمَّا آسَفُونَا} yani evliyalarımızı öfkelendirmek suretiyle -kudsi hadiste «Hastalandım da beni ziyaret etmedin» buyrulduğu gibi- defalarca ve ardı ardına sözden dönmeleriyle şiddetle öfkelendirmeyi gerektiren şeyi yaptıklarında, {انتَقَمْنَا مِنْهُمْ} “bizi öfkelendirdikleri zaman onlardan intikam aldık” yani Elçimize aleyhisselâm yaptıklarına karşılık olarak onlara büyük, feci ve hoşlanılmayacak bir ceza verdik,

كأنها بعلاج {فأغرقناهم} في اليم {أجمعين} إهلاك نفس واحدة لم يفلت منهم أحد على كثرتهم وقوتهم وشدتهم، وهذا لا يكون في العادة إلا بعد علاج كثير أو اعتناء كبير.

adeta çetin bir uğraşı ile [cezalandırılmışlar gibi]: {فَأَغْرَقْنَاهُمْ} denizde “onları boğduk”, {أَجْمَعِينَ} çokluklarına, kuvvetlerine ve şiddetlerine rağmen tek bir nefsin helaki gibi “hepsini”; onlardan hiçbiri kurtulamadı. Bu ise âdete göre ancak çok çaba veya büyük bir itina sonrasında gerçekleşir.

ولما كان إهلاكهم بسبب إغضابهم لله وبالكبر على رسله، كانوا سبباً لأن يتعظ بحالهم من يأتي بعدهم فلذلك قال تعالى: {فجعلناهم} أي بأخذنا لهم على هذه الصورة من الإغراق وغيره مما تقدمه {سلفاً} متقدماً لكل من يهلك بعدهم إهلاك غضب في الهلاك في الدنيا والعذاب في الآخرة وقدوة لمن يريد العلو في الأرض فتكون عاقبته في الهلاك في الدارين أو إحداهما عاقبتهم كما قال سبحانه عز من قائل وتبارك وتعالى {وجعلناهم أئمة يدعون إلى النار} [القصص: ٤١] : {ومثلاً} أي حديثاً عجيباً سائراً مسير المثل {للآخرين} الذين خلفوا بعدهم من زمنهم إلى آخر الدهر فيكون حالهم عظة لناس وإضلالاً لآخرين، فمن قضى أن يكون على مثل حالهم عمل مثل أعمالهم، ومن أراد

Onların helaki Allah'ı öfkelendirmeleri ve peygamberlerine karşı kibirlenmeleri sebebiyle olduğundan, onların bu hâli kendilerinden sonra geleceklerin ibret almasına bir vesile oldu. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فَجَعَلْنَاهُمْ} yani onları bu şekilde boğarak ve bundan önceki cezalarla yakalayarak kıldık, {سَلَفًا} dünyada helak ve ahirette azap bakımından kendilerinden sonra gazapla helak edilecek herkes için bir öncü, yeryüzünde büyüklük taslamak isteyenler için de her iki yurtta yahut birinde akıbetleri onların akıbeti gibi olacak bir emsal kıldık; nitekim Şânı Yüce ve Mübârek olan Allah şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ} “Onları ateşe çağıran önderler kıldık” [Kasas: 41]; {وَمَثَلًا} yani darbımesel gibi dilden dile dolaşan ibretlik bir kıssa, {لِّلْآخِرِينَ} “sonrakiler için” kendi dönemlerinden kıyamete kadar onların ardından gelenler için [kıldık]; ta ki onların hâli kimileri için bir öğüt, kimileri için de bir sapıklık olsun. Durumlarının onlarınki gibi olması takdir edilen kimse onların amelleri gibi amel işler; onlara

النجاة مما نالهم تجنب أفعالهم، فمن أريد به الخير وفق لمثل خير يرده عن غيه، ومن أريد به الشر، وجعل له منهم مثلاً يجترئ به على شره، ويقوى على خبثه ومكره، فيجعل الشرير ما أوتوه من الدنيا من النعمة والحبرة الرفاهية والنصرة مثلاً له في التوصل إليه مما كانوا عليه من الظلم، ويجعل الخير إهلاكهم مثلاً له فيبعد عن أفعالهم لينجو من مثل نكالهم، يقول أحدهم: أخذ الفلانيون أخذ آل فرعون، أي لم يفلت منهم إنسان ونحو ذلك من أمثالهم في جميع أحوالهم، ونقول نحن: إنا نهلك من ظلم وتمادى في ظلمه بعد تحذيرنا له وغشم وإن عظم آله وأتباعه، وظن عزه وامتناعه، كدأب آل فرعون، ويقول من أريد به الشر: ليس على ظهرها أحد يبقى إن خاف العواقب فأحجم عن شهواته وانهمك في رياض أهويته وإرادته وشهي طيباته وكذا ذاته كما وقع لفرعون فإنه لم يرجع لشيء عن رئاسته، وبلوغ النهاية من صلفه ونفاسته إلى أن ذهب به كما ذهب بغيره سواء سار بسيره أو بغير سيره، ولقد ضل به قوم وأضلوا، وحلوا لمن داناهم

isabet eden şeyden kurtulmak isteyen kimse de onların fiillerinden sakınır. Kendisi hakkında hayır murat edilen kimse, kendisini azgınlığından döndürecek hayırlı bir örneğe muvaffak kılınır. Kendisi hakkında şer murat edilen kimseye ise onlardan, kötülüğüne cesaret bulacağı, habasetine ve tuzağına güç katacağı bir emsal kılınır. Böylece kötü kimse, onların dünyadan nail oldukları nimeti, refahı ve yardımı, vaktiyle üzerinde bulundukları zulme ulaşmak için kendisine bir örnek edinir. Hayırlı kimse ise onların helak edilmesini kendisine ibret kılar da onların uğradığı cezanın benzerinden kurtulmak için onların fiillerinden uzak durur. Nitekim onlardan biri şöyle der: «Filancalar, Firavun hanedanının yakalanışı gibi yakalandı», yani onlardan tek bir kişi bile kurtulamadı; bütün hâllerinde bunun gibi darbımeseller söylerler. Biz de şöyle deriz: Biz, hanedanı ve tâbileri ne kadar büyük olursa olsun, izzetine ve dokunulmazlığına ne kadar güvenirse güvensin, tıpkı Firavun hanedanının âdetinde olduğu gibi, kendisini uyarmamızdan sonra zulmeden ve zulmünde ve haksızlığında ısrar eden kimseyi helak ederiz. Kendisi hakkında şer murat edilen kimse ise şöyle der: «Âkıbetten korkup şehvetlerinden geri duran da heva, arzu ve lezzetli şeylerin bahçelerine dalarak zevkine bakan da yeryüzünde baki kalacak değildir; tıpkı Firavun'a olduğu gibi; zira o, ister onun yolundan gitsin ister gitmesin, tıpkı başkalarının yok olup gittiği gibi kendisi de yok olup gidene kadar riyasetinden ve kibrinin ve azametinin zirvesinden hiçbir şey için geri dönmedi.» Muhakkak ki bir topluluk onun yüzünden saptı ve saptırdı; kendilerine yaklaşan kimseler için

عرى الدين فزلوا، وما كفاهم ذلك حتى ادعوا أنه من أعز المقربين لأن الذي كان آخر كلامه الإيمان، فجب ما كانا قبله ولم يتدنس بعده فمات طاهراً مطهراً ليس فيه شيء من الدنس مع أن ذلك ما كان إلا عند اليأس حيث لا نفع فيه، وغروا الضعفاء بأن قالوا: إنه لا صريح في القرآن بعذابه بعد الموت تعمية عن الدليل القطعي المنتظم من قوله تعالى {وإن فرعون لعال في الأرض وإنه لمن المسرفين} [يونس: ٨٣] {وإن المسرفين هم أصحاب النار} [غافر: ٤٣] المنتج من غير شك أن فرعون من أصحاب النار، وقوله تعالى {فأخذناه وجنوده فنبذناهم في اليم فانظر كيف كانت عاقبة الظالمين} [القصص: ٤٠] {وجعلناهم أئمة يدعون إلى النار ويوم القيامة لا ينصرون}

dinin bağlarını çözdüler de ayakları kaydı. Bu yetmiyormuş gibi, son sözü iman olduğu için bundan öncekileri silip süpürdüğünü, bundan sonra da kirlenmeyip hiçbir pislik bulunmaksızın tertemiz olarak öldüğünü, dolayısıyla onun en seçkin mukarreblerden olduğunu iddia ettiler; oysa bu durum, hiçbir faydanın olmadığı ye's (ümitsizlik) anında vuku bulmuştu. Zayıfları da: «Kur'an'da onun ölümden sonraki azabına dair açık bir ifade yoktur» diyerek aldattılar. Bu ise Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ} “Şüphesiz Firavun yeryüzünde ululuk taslamaktaydı ve o gerçekten aşırı gidenlerdendi” [Yûnus: 83] ve {وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ} “Aşırı gidenler ise cehennemliklerin ta kendileridir” [Mü'min: 43] ayetlerinden oluşan ve Firavun'un şüphesiz cehennemliklerden olduğu neticesini veren kesin delili görmezden gelmektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ ۖ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ} “Biz de onu ve askerlerini yakalayıp denize atıverdik. Bak işte, zalimlerin sonu nasıl oldu!” [Kasas: 40], {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ ۖ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنصَرُونَ} “Onları ateşe çağıran önderler kıldık. Kıyamet günü de yardım görmeyeceklerdir” [Kasas: 41],

وقوله تعالى {كذبت قبلهم قوم نوح وعاد وفرعون ذو الأوتاد} إلى أن قال {إن كل إلا كذب الرسل فحق عقاب} [ص: ١٤] غير ذلك من محكم الآيات وصريح الدلالات البينات، وكذا غير فرعون وقومه من الصالحين والطالحين جعلهم سبحانه سلفاً ومثلاً للآخرين، فمن أراد به خيراً يسر له مثل خير احتذى به، ومن أراد به شراً أضله بمثل سوء اقتدى به، فقد جعل الله عيسى ﵊ مثلاً لتمام قدرته على اختراع الأشياء بأسباب وبغير أسباب، وكان أعبد أهل زمانه وأعلمهم وأزهدهم وأقربهم إلى الخير وأبعدهم عن الشر، فاقتدى

ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ} “Onlardan önce Nûh kavmi, Âd ve kazıklar sahibi Firavun da yalanlamıştı” ayetinden {إِن كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقَابِ} “Onların hepsi elçileri yalanladı da cezam hak oldu” [Sâd: 14] buyruğuna kadar geçen kısımdır. Bunların dışındaki muhkem ayetler ve apaçık deliller de böyledir. Tıpkı bunun gibi, Firavun ve kavmi dışındaki salih ve kötü kimseleri de Allah Teâlâ sonrakiler için bir öncü ve ibret kılmıştır. Hakkında hayır murat ettiği kimseye örnek alacağı hayırlı bir misali kolaylaştırır; hakkında şer murat ettiği kimseyi ise peşinden gideceği kötü bir misalle saptırır. Nitekim Allah, Îsâ'yı aleyhisselâm sebepli veya sebepsiz olarak eşyayı yaratmaya olan tam kudretine bir misal kılmıştır. O, zamanının insanları içinde en çok ibadet edeni, en bilgilisi, en zâhidi, hayra en yakını ve şerden en uzağı idi. Allah'ın kendisi hakkında hayır murat ettiği kimse

به من أراد الله به الخير في مثل ذلك فاهتدى به، وضل به آخرون وضربوا به لأنفسهم أمثال الآلهة، وصاروا يفرحون بما لا يرضاه عاقل ولا يراه، وضربه قومك مثلاً لآلهتهم لما أخبرنا أنهم معهم حصب جهنم وسروا بذلك وطربوا وظنوا أنهم فازوا وغلبوا: {ولما ضرب ابن مريم} أي ضربه ضارب منهم {مثلاً} لآلهتهم {إذا قومك} أي الذين أعطيناهم قدرة على القيام بما يحاولونه {منه} أي ذلك المثل {يصدون} أي يضجون ويعلون أصواتهم سروراً بأنهم ظفروا على زعمهم بتناقض، فيعرضون به عن إجابة دعائك، يقال: صد عنه صدوداً: أعرض، وصد يصد ويصل: ضج - قاله في القاموس، فلذلك قال ابن الجوزي: معناهما جميعاً - أي قراءة ضم الصاد وقراءة كسرها - يضجون، ويجوز أن يكون معنى المضمومة: يعرضون، قال ابن برجان: والكسر أعلى القراءتين - انتهى.

bu hususta ona uydu da onunla hidayete erdi. Başkaları ise onun yüzünden saptı ve kendileri için onu ilahların misali kıldılar; akıl sahibi hiçbir kimsenin razı olmayacağı ve benimsemeyeceği şeylerle sevinir oldular. Biz onların [taptıklarıyla] beraber cehennem yakıtı olduklarını haber verdiğimizde, kavmin onu kendi ilahlarına bir misal kıldı; buna sevinip neşelendiler ve galip gelip kazandıklarını zannettiler: {وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ} onlardan bir örnek veren kimse onu misal getirdiği zaman, {مَثَلًا} ilahlarına bir örnek kıldığı zaman, {إِذَا قَوْمُكَ} kalkıştıkları işi yapmaya kendilerine güç verdiğimiz kavmin, {مِنْهُ} yani bu misalden ötürü, {يَصِدُّونَ} “Meryem oğlu misal verilince, senin kavmin hemen bundan dolayı bağrışıp çağrışmaya başladılar” yani kendi zanlarınca bir çelişki yakaladıklarına sevinerek gürültü koparıp seslerini yükselttiler; böylece senin davetine icabet etmekten yüz çevirdiler. 'Sadda anhü sudûden' yüz çevirdi, 'sadde yasuddu / yasıddu' ise gürültü yaptı, bağrıştı demektir; bunu Kāmûs sahibi söylemiştir. Bundan dolayı İbnü'l-Cevzî şöyle demiştir: 'Sad' harfinin hem damme hem de kesre ile okunuşunun her ikisinin manası da 'bağrışıp gürültü yaparlar' demektir; dammeli okunuşun manasının 'yüz çevirirler' olması da caizdir. İbn Berrecân ise: «Kesreli okuyuş, iki kıraatten daha üstün olanıdır» demiştir -iktibas sonu-.

وذلك أن قريشاً قالوا كما مضى في الأنبياء {إنا وما نعبد في جهنم} مقتض أن يكون عيسى كذلك، وأن نستوي نحن وآلهتنا به، فإنه مما عبد ونحن راضون بمساواته لنا - إلى آخر ما قالوا

Şöyle ki: Kureyşliler, Enbiyâ Sûresi'nde geçtiği üzere: «{إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ} 'Biz ve taptıklarımız cehennemdeyiz' sözü Îsâ'nın da öyle olmasını, bizim ve ilahlarımızın onunla eşit olmasını gerektirir; zira o da tapılanlardandır ve biz onun bizimle eşit olmasına razıyız» dediler ve söyledikleri diğer sözleri söylediler.

وما رد عليهم سبحانه به من الآية من العام الذي أريد به الخصوص كما هو مقتضى كلامهم ولسانهم في أن الأصل في «ما» لما لا يعقل، وذلك هو المراد من قوله تعالى حاكياً عنهم: {وقالوا أآلهتنا} التي نعبدها من الأصنام والملائكة {خير أم هو} أي عيسى فنحن راضون بأن نكون معه.

Allah Teâlâ'nın onlara verdiği cevap ise, dillerinin ve sözlerinin gerektirdiği üzere 'mâ' (ما) edatının aslen akılsız varlıklar için kullanılması sebebiyle, lafzı umumî olup hususî mana kastedilen ayetle olmuştur. Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği şu buyruğundan murat da budur: {وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا} putlardan ve meleklerden ibadet ettiğimiz ilahlarımız mı, {خَيْرٌ أَمْ هُوَ} “Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa o mu? dediler” yani Îsâ mı? Biz onunla beraber olmaya razıyız.

ولما اشتد التشوف إلى جوابهم، وكان قد تقدم الجواب عنه في الأنبياء، قدم عليه هنا أن مرادهم بذلك إنما هو المماحكة والمماحلة والمراوغة والمقاتلة فقال تعالى: {ما ضربوه} أي ما ضرب الكفار: ابن الزبعري حقيقة وغيره من قومك مجازاً، المثل لآلهتهم بعيسى ﵊ {لك إلا جدلاً} أي لإرادة أن يقتلوك عن دعوتك مغالطة وهم عالمون بأن ما ألزموك به غير لازم ولم يعتقدوا لزومه قط لأن الكلام ما كان إلا في أصنامهم، ولأن الخصوص في كلامهم شائع، ولأنه قد عقب بما يبين الخصوص ويزيل اللبس على تقدير تسليمه، فلم يقتدوا قط بما ألزموا به أنه لازم {بل هم قوم} أي أصحاب قوة على القيامة بما يحاولونه {خصمون} أي شديدو الخصام قادرون على اللدد، روى الإمام أحمد والترمذي وابن ماجه عن

Onların cevabını öğrenme arzusu kuvvetlenince ve bunun cevabı daha önce Enbiyâ Sûresi'nde geçmiş bulunduğundan, burada onların bu sözle maksatlarının sırf inatçılık, hilekârlık, laf cambazlığı ve mücadele olduğunu önceden belirterek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {مَا ضَرَبُوهُ} kâfirler -hakiki olarak İbnü'z-Ziba'râ, mecazi olarak da kavminden diğerleri- Îsâ'yı aleyhisselâm ilahlarına misal getirmediler, {لَكَ إِلَّا جَدَلًا} “Bunu sana ancak bir tartışma olsun diye misal verdiler” yani yanıltmaca yoluyla seni davetinden alıkoymak için bunu yaptılar; oysa sana bağlamaya çalıştıkları şeyin bağlayıcı olmadığını biliyorlardı ve hiçbir zaman da bağlayıcı olduğuna inanmamışlardı. Çünkü söz sadece onların putları hakkındaydı, üstelik onların dilinde umumun tahsis edilmesi yaygındı ve kabul edildiği farz edilse bile tahsisi açıklayan ve şüpheyi gideren açıklama hemen arkasından gelmişti; dolayısıyla onlar bağlayıcı saydıkları şeye asla uymuş değillerdi. {بَلْ هُمْ قَوْمٌ} bilakis onlar kalkıştıkları işi yapmaya güçleri yeten bir topluluk, {خَصِمُونَ} “Doğrusu onlar çok kavgacı bir kavimdir” yani çekişmesi şiddetli, düşmanlıkta mahir kimselerdir. İmam Ahmed, Tirmizî ve İbn Mâce,

أبي إمامة ﵃، قال رسول الله ﷺ: «ما ضل قوم بعد هدى كانوا عليه إلا أوتوا الجدل، ثم قرأ الآية» .

Ebû Ümâme'den radıyallâhu anh rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bir kavim, üzerinde bulunduğu hidayetten sonra ancak kendilerine cedel (kuru tartışma) verilmesiyle sapmıştır.» Sonra bu ayeti okudu.

ولما تضمن هذا أنه غير مهان، صرح به على وجه الحصر قصر قلب لمن يدعي أنه مقصور على الإلهية فقال: {إن} أي ما {هو} أي عيسى ﵊ {إلا عبد} وليس هو بإله {أنعمنا} أي بما لنا من العظمة والإحسان {عليه} أي بالنبوة والإقدار على الخوارق {وجعلناه} بما خرقنا به العادة في ميلاده وغير ذلك من آياته {مثلاً} أي أمراً عجيباً مع وضوحه وجلائه فيه خفاء وموضع شبهة بأن جعلناه من أنثى فقط بلا واسطة ذكر ليضل بذلك من يقف مع المحسوسات، ودللنا على الحق فيه بما منحنا به من الخوارق وزكاء الأخلاق وطيب الشيم والإعراق إسعاداً لمن أعليناه بنور قلبه وصفاء لبه إلى إحسان النظر في المعاني {لبني إسرائيل} الذين هم أعلم الناس به، بعضهم بالمشاهدة وبعضهم بالنقل القريب، فلما جاءهم على تلك الحالة الجلية في كونها حقاً بما كان على يديه ويدي أمه من الكرامات، آمن به من بصره الله منه بالحق من أمره بما كان فيه

Bu [ifade] onun hakir görülmediğini tazammun edince, onun sadece ilah olduğunu iddia eden kimselere karşı hasr ve kalb kasrı yoluyla bunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {إِنْ} yani değildir, {هُوَ} yani Îsâ aleyhisselâm, {إِلَّا عَبْدٌ} bir ilah değil “O ancak bir kuldur”, {أَنْعَمْنَا} azamet ve ihsanımızla nimet verdik, {عَلَيْهِ} “kendisine nimet verdiğimiz” yani peygamberlik ve harikulade işlere güç yetirme nimeti verdik, {وَجَعَلْنَاهُ} doğumundaki ve diğer mucizelerindeki harikuladeliklerle onu kıldık, {مَثَلًا} duyulara takılıp kalan kimselerin sapması için bir erkek vasıtası olmaksızın sadece bir dişiden var ederek, apaçık ve zahir olmasıyla birlikte içinde bir kapalılık ve şüphe mahalli bulunan ibretlik bir durum kıldık; kalbinin nuru ve aklının berraklığı ile manaları güzelce tefekkür etme mertebesine yükselttiğimiz kimseleri mesut kılmak için de ona bahşettiğimiz harikalar, ahlak temizliği, güzel huylar ve asalet ile onun hakkındaki hakikate delil getirdik, {لِّبَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrailoğullarına bir ibret [kıldık]” ki onlar gerek bizzat görerek gerekse yakın nakil vasıtasıyla onu insanların en iyi bilenleridir. Kendisinin ve annesinin eliyle gerçekleşen kerametlerle hak olduğu apaçık olan bu hâl üzere onlara geldiğinde, onda bulunan kerametler

من الكرامات، وكان كلما رأى رجلاً منهم على منهاجه في أعماله وكرامته اهتدى إلى الحق من أمره، وقال: هذا مثله عيسى ﵊ فانتفع بالنبي ومن تبعه بإحسان، فنال من الله الرضوان، وقال أيضاً هذا الموفق مستبصراً في أمر عيسى ﵊: مثله في ذلك مثل أبيه آدم ﵊ في إخراجه من أنثى بلا ذكر، بل آدم ﵊ أعجب، ومثل ابن خالته يحيى وجده إسحاق عليهما الصلاة والسلام في إخراج كل منهما بسبب هو في غاية الضعف، هذه أمثاله الحسنة وقال من أراد الله به الضلال منهم غير ذلك من المحال، فلما جعلوا له أمثال السوء ضرب الله عليهم الذلة والمسكنة، وقال ابن برجان: خصهم - أي بني إسرائيل - بالذكر لأنهم المفتونون بالدجال المسارعون إليه، ثم قال: وإنما المثل في ذلك متى جاء الدجال بتلك الآيات يدعو إلى نفسه فيعارض ما يأتي به عيسى ﵊ من إحياء الموتى وتأييده بروح القدس، أي فيضل عن الأمر الواضح من أراد الله فتنته - انتهى، والأحسن أن يكون معنى كونه مثلاً أنه جعل أمره واضحاً جداً بحيث أنه يمثل به فيكون موضحاً لغيره، ولا يحتاج هو إلى مثل يوضحه عند من له أدنى بصيرة.

sebebiyle Allah'ın onun durumundaki hakkı görmesini sağladığı kimseler ona iman etti. Onlardan bir kimse, onun amellerinde ve kerametinde onun yolunda olan bir adam gördükçe onun durumundaki hakikate ulaşıyor ve: «İşte bu, Îsâ aleyhisselâm gibidir» diyordu; böylece Peygamber'den ve ona güzellikle tâbi olanlardan istifade edip Allah'ın rızasına nail oluyordu. Yine bu muvaffak kılınmış kimse Îsâ'nın aleyhisselâm durumu hakkında basiretle şöyle diyordu: «Onun bu husustaki misali, bir erkek olmaksızın sadece dişiden var edilmesi bakımından babası Âdem'in aleyhisselâm misali gibidir; hatta Âdem aleyhisselâm daha da hayret vericidir. Yine teyzesinin oğlu Yahyâ ve dedesi İshâk'ın -ikisine de salât ve selâm olsun- son derece zayıf bir sebeple dünyaya getirilişlerinin misali gibidir.» İşte onun güzel misalleri bunlardır. Allah'ın haklarında sapıklık dilediği kimseler ise bundan başka imkânsız şeyler söylediler. Onlar onun hakkında kötü misaller getirdiklerinde, Allah onların üzerine zillet ve meskeneti vurdu. İbn Berrecân şöyle demiştir: «Onları -yani İsrailoğullarını- tahsis etti; çünkü onlar Deccâl'e kapılacak ve ona doğru koşacak olanlardır.» Sonra şöyle dedi: «Bundaki ibretlik misal ise şudur: Deccâl bu ayetlerle gelip insanları kendine davet ettiğinde, Îsâ'nın aleyhisselâm ölüleri diriltmesi ve Rûhu'l-Kudüs ile teyit edilmesiyle getirdiği şeylere karşı duracaktır; yani Allah'ın fitneye düşmesini dilediği kimse apaçık gerçekten sapacaktır» -iktibas sonu-. En güzeli ise, onun bir misal olmasının manasının, onun durumunun örnek gösterilecek kadar gayet açık kılınması ve böylece başkasını açıklayan bir delil olması, en ufak basireti olan kimse katında kendisini açıklayacak başka bir misale ihtiyaç duymamasıdır.

ولما كان التقدير: فلو شئنا لجعلنا الناس كلهم من أنثى بلا ذكر، ولو شئنا لساويناكم بهم في ذلك الذي ضربناه عليهم من الذل عندما

Takdir: «Dileseydik bütün insanları bir erkek olmaksızın sadece dişiden yaratırdık; dileseydik onlar onun hakkında kötü misal getirdiklerinde

جعلوا له مثل السوء فزدنا ما أنتم فيه من الذل والحقارة عن سائر الأمم بأن سلطانهم عليكم حتى استباحوكم، ولو شئنا لمحوناكم أجمعين عن وجه الأرض فتركناها بيتاً؟ لا أنيس بها، عطف عليه قوله: {ولو} معبراً بصيغة المضارع إشارة إلى دوام قدرته على تجديد الإبداع فقال: {نشاء لجعلنا} أي على ما لنا من العظمة ما هو أغرب مما صنعناه في أمر عيسى ﵊ {منكم} أي جعلاً مبتدئاً منكم، إما بالتوليد كما جعلنا عيسى ﵊ من أنثى من غير ذكر وجعلنا آدم ﵊ من تراب من غير أنثى ولا ذكر وإما بالبدلية {ملائكة في الأرض يخلفون *} أي يكونون خلفاً لكم شيئاً بعد شيء بعد إعدامكم فجعلناهم مثلاً لكم كما جعلنا عيسى ﵊ مثلاً لبني إسرائيل، ويجوز أن يكون المعنى: لجعلنا بعضكم ملائكة بأن نحول خلقتهم فنجعلهم خلفاً لمن تحولوا عنهم ونخلف بعضهم بعضاً، فإنهم من جملة عبادنا أجسام تقبل التوليد كما تقبل الإبداع، وعلى كلا التقديرين فذلك إشارة إلى أن الملائكة ذوات ممكنة من جملة عبيده سبحانه، يصرفهم في مراده إن شاء في السماء، وإن شاء في الأرض، لا شيء منكم إلا وهو بعيد جداً عن رتبة الإلهية إرشاداً لهم إلى الاعتقاد

üzerlerine vurduğumuz zillet konusunda sizi onlarla bir tutardık da, diğer milletleri üzerinize musallat edip sizi çiğnetmek suretiyle içinde bulunduğunuz zillet ve hakareti daha da artırırdık; dileseydik hepinizi yeryüzünden siler, orayı içinde hiç kimsenin yaşamadığı ıssız bir yurt olarak bırakırdık» şeklinde olunca, sürekli olarak yeniden yaratmaya olan kudretine işaret etmek üzere muzari sîgasıyla ifade ettiği şu sözünü ona atfetti: {وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا} “Eğer dileseydik... yapardık” yani azametimizle Îsâ'nın aleyhisselâm durumunda yaptığımızdan daha hayret verici olanını yapardık, {مِنكُم} yani sizden başlayarak, ya Îsâ'yı aleyhisselâm erkek olmaksızın dişiden ve Âdem'i aleyhisselâm erkek ve dişi olmaksızın topraktan yarattığımız gibi tenasül yoluyla ya da yerinize geçirmek suretiyle, {مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ} “yeryüzünde sizin yerinize geçecek melekler var ederdik” yani sizi yok ettikten sonra peyderpey sizin yerinize geçerlerdi de Îsâ'yı aleyhisselâm İsrailoğullarına bir ibret kıldığımız gibi onları da size bir ibret kılardık. Mananın şöyle olması da caizdir: Şekillerini değiştirmek suretiyle bir kısmınızı melekler yapardık da onları dönüştükleri kimselerin yerine geçirirdik ve birbirlerinin ardınca gelirlerdi; zira onlar da kullarımızdan olup yoktan yaratılmayı kabul ettikleri gibi tenasülü de kabul eden cisimlerdir. Her iki takdire göre de bu, meleklerin Allah Teâlâ'nın kullarından mümkün varlıklar olduğuna, dilerse gökte dilerse yerde muradına göre onları sevk ve idare ettiğine, hiçbirinizin ilahlık mertebesine asla yaklaşamayacağına bir işarettir; bu da Allah Teâlâ'nın kudretinin kuşatıcılığı ve ilminin mükemmelliği hususunda hakiki inanca ulaşmaları için onlara bir irşattır ki bunun zorunlu neticesi O'ndan başka hiçbir ilahın olmamasıdır.

الحق في أمره سبحانه بشمول قدرته وكمال علمه اللازم منه أنه لا إله إلا هو.

hak olan inanca ulaştırılmaları içindir.

ولما ذكر سبحانه الإعدام والخلافة بسببه فرضاً، ذكر أن إنزاله إلى الأرض آخر الزمان أمارة على إعدام الناس تحقيقاً، فقال مؤكداً لأجل إنكارهم: {وإنه} أي عيسى ﵊ {لعلم للساعة} أي نزوله سبب للعلم بقرب الساعة التي هي إعدامه الخلائق كلهم بالموت، وكذا ما نقل عنه من أنه كان يحيى وكذا إبراؤه الأسقام سبب عظيم للقطع بالساعة التي هي القيامة، فهو سبب للعلم بالأمرين: عموم الإعدام وعموم القيام.

Allah Teâlâ yok etmeyi ve onun neticesi olan halef olmayı farazi olarak zikredince, ahir zamanda onun yeryüzüne indirilmesinin hakikatte insanların yok edilmesinin bir alameti olduğunu zikrederek onların inkârları sebebiyle tekitli bir şekilde şöyle buyurdu: {وَإِنَّهُ} yani Îsâ aleyhisselâm, {لَعِلْمٌ لِّلسَّاعَةِ} “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir (alamettir)” yani onun inmesi, bütün mahlûkatı ölümle yok edeceği kıyametin yakın olduğunu bilmeye bir sebeptir. Tıpkı bunun gibi, onun ölüleri dirilttiğine ve hastaları iyileştirdiğine dair nakledilenler de kıyamet günü olan dirilişi kesin olarak bilmeye büyük bir sebeptir. Dolayısıyla o, iki hususu birden bilmeye sebeptir: Umumi yok oluş ve umumi diriliş.

ولما كان قريش يستنصحون اليهود يسألونهم - لكونهم أهل الكتاب - عن أمر النبي ﷺ، وكان النصارى مثلهم في ذلك، وكان كون عيسى ﵊ من أعلام الساعة أمراً مقطوعاً به عند الفريقين، أما النصارى فيقولون: إنه الذي أتى إليهم ورفع إلى السماء كما هو عندنا، وأما اليهود فيقولون: إنه إلى الآن لم يأت، ويأتي بعد، فثبت بهذا أمر عيسى ﵊ فيما أخبر الله تعالى عنه من إنعامه عليه، ومن أنه من أعلام الساعة بشهادة الفرق الثلاثة اليهود والنصارى والمسلمين ثباتاً عظيماً جداً، فصارت كأنها مشاهدة، فلذلك سبب عما سبق قوله على لسان نبيه ﵊، لافتاً القول إلى مواجهتهم مؤكداً في مقابلة

Kureyşliler Ehl-i Kitap olmaları hasebiyle Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem durumunu Yahudilere danışıp soruyorlardı, Hristiyanlar da bu hususta onlar gibiydi; Îsâ'nın aleyhisselâm kıyamet alametlerinden olduğu ise her iki fırka nezdinde kesin bir husustu. Hristiyanlar onun kendilerine gelen ve bizde olduğu gibi göğe yükseltilen zât olduğunu söylerken, Yahudiler ise onun henüz gelmediğini ve daha sonra geleceğini söylüyorlardı. Böylece Îsâ'nın aleyhisselâm durumu, Allah Teâlâ'nın ona verdiği nimetler ve onun kıyamet alametlerinden olduğu hususunda, üç fırkanın -Yahudiler, Hristiyanlar ve Müslümanlar- şahitliğiyle son derece sağlam bir şekilde sabit oldu; öyle ki adeta gözle görülür bir hâl aldı. Bundan dolayı daha önce geçen hususlara binaen, Peygamberi'nin aleyhisselâm lisanıyla, sözü doğrudan onlara yönelterek ve

إنكارهم لها بما ثبت من شهادة الفرق الثلاثة: {فلا تمترن} أي تشكوا أدنى شك وتضطربوا أدنى اضطراب وتجحدوا أدنى جحد وتجادلوا أدنى جدل {بها} أي بسببها، يقال: مرى الشيء وامتراه: استخرجه، ومراه مائة سوط: ضربه، ومراه حقه، أي جحده، والمرية بالضم والكسر: الجدل والشك {واتبعون} أي أوجدوا تبعكم بغاية جهدكم {هذا} أي كل ما أمرتكم به من هذا وغيره {صراط} أي طريق واسع واضح {مستقيم} أي لا عوج فيه.

üç fırkanın şahitliğiyle sabit olan gerçeğe karşı onların inkârlarına mukabil tekitli bir şekilde şöyle buyurdu: {فَلَا تَمْتَرُنَّ} en ufak bir şüpheye düşmeyin, en ufak bir tereddüt göstermeyin, en ufak bir inkârda bulunmayın ve asla tartışmaya girmeyin, {بِهَا} “sakın onda şüpheye düşmeyin” yani onun hakkında. 'Merâ eş-şey'e ve'mterâhu' onu çıkardı; 'merâhu miete sevlin' ona yüz kırbaç vurdu; 'merâhu hakkahu' hakkını inkâr etti demektir. Damme ve kesre ile 'el-mirye' ise cedel ve şüphe manasındadır. {وَاتَّبِعُونِ} bütün gücünüzle bana tâbi olun: {هَٰذَا} size emrettiğim bu ve diğer hususların tamamı, {صِرَاطٌ} geniş ve apaçık bir yoldur, {مُّسْتَقِيمٌ} “ve bana uyun; işte dosdoğru yol budur” yani içinde hiçbir eğrilik bulunmayan bir yoldur.

ولما حثهم على السلوك لصراط الولي الحميد بدلالة الشفوق النصوح الرؤوف الرحيم، حذرهم من العدو البعيد المحترق الطريد، فقال دالاً على عظيم فتنته بما له من التزيين للمشتهى والأخذ من المأمن والتلبيس للمشكل والتغطية للخوف بالتأكيد، لما هم تابعون من ضده على وجه التقليد: {ولا يصدنكم} أي عن هذا الطريق الواضح الواسع المستقيم الموصل إلى المقصود بأيسر سعي {الشيطان} ولما كان كأنه قيل

Şefkatli, samimi, çok esirgeyen ve merhametli olan [Peygamber'in] rehberliğiyle onları Velî ve Hamîd olan Allah'ın yoluna girmeye teşvik edince; arzulanan şeyleri süslemesi, güvenli sanılan yerden yakalaması, müşkil hususları karıştırması ve korkuyu örtbas etmesiyle ne kadar büyük bir fitneye sahip olduğunu göstererek onları uzaktaki, lanetlenmiş ve kovulmuş düşmandan sakındırdı. Taklit yoluyla onun zıddına tâbi olmaları sebebiyle tekitli bir ifadeyle şöyle buyurdu: {وَلَا يَصُدَّنَّكُمُ} en kolay gayretle maksada ulaştıran bu apaçık, geniş ve dosdoğru yoldan sizi alıkoymasın, {الشَّيْطَانُ} “Şeytan sakın sizi [bundan] alıkoymasın”. Sanki şöyle denildi:

ما له يصدنا عن سبيل ربنا؟ ذكر العلة تحذيراً في قوله: {إنه لكم} أي عامة، وأكد الخبر لأن أفعال التابعين لكم أفعال من ينكر عداوته: {عدو مبين} أي واضح العداوة في نفسه مناد بها، وذلك بإبلاغه في عداوة أبيكم حتى أنزلكم بإنزاله عن محل الراحة إلى موضع النصب، عداوة ناشئة عن الحسد، فهي لا تنفك أبداً.

«O bizi Rabbimizin yolundan niçin alıkoysun?» Bir sakındırma olarak şu sözüyle illetini zikretti: {إِنَّهُ لَكُمْ} yani hepiniz için; haberi tekit etti, zira size tâbi olanların fiilleri onun düşmanlığını inkâr eden kimsenin fiilleridir: {عَدُوٌّ مُّبِينٌ} “Çünkü o, sizin için apaçık bir düşmandır” yani düşmanlığı kendi içinde apaçık olan ve bunu ilan eden bir düşmandır. Bu da babanıza olan düşmanlığını son noktaya vardırması, hatta onu indirmesiyle sizi de rahatlık yurdundan zahmet yurduna indirmesiyle sabittir; bu, hasetten kaynaklanan bir düşmanlıktır ve asla son bulmaz.

ولما قدم سبحانه أنه أنعم على عيسى ﵊ وجعله مثلاً لبني إسرائيل، ولوح إلى اختلافهم وأن بعضهم نزل مثله على غير ما هو به، وحذر من اقتدى بهم في نحو ذلك الضلال، وأمر باتباع الهادي، ونهى عن اتباع المضل، صرح بما كان من حالهم حين أبرزه الله لهم على تلك الحالة الغريبة، فقال عاطفاً على ما تقدم تقديره بعد قوله تعالى {وجعلناه مثلاً} : {ولما جاء عيسى} أي إلى بني إسرائيل بعد موسى عليهما الصلاة والسلام: {بالبينات} أي من الآيات المسموعة والمرئية، {قال} منبهاً لهم: {قد جئتكم} ما يدلكم قطعاً على أنه آية من عند الله وكلمة منه أيضاً {بالحكمة} أي الأمر المحكم الذي لا يستطاع نقضه ولا يدفع إلا بالمعاندة لأخلصكم بذلك مما وقعتم فيه من الضلال.

Allah Teâlâ Îsâ'ya aleyhisselâm nimet verdiğini, onu İsrailoğullarına bir ibret kıldığını önceden zikredip onların ihtilaflarına ve bazılarının onun misalini hakiki mahiyetinden farklı yorumladığına işaret edince; bu kabil dalâlette onlara uyanları sakındırıp hidayet edene uymayı emredip saptırana uymayı yasaklayınca, Allah onu o garip hâl üzere karşılarına çıkardığı zamanki durumlarını açıkça beyan etti. Allah Teâlâ'nın: {وَجَعَلْنَاهُ مَثَلًا} “onu bir ibret kıldık” buyruğundan sonra takdir edilen kısma atıfla şöyle buyurdu: {وَلَمَّا جَاءَ عِيسَىٰ} Mûsâ'dan -ikisine de salât ve selâm olsun- sonra İsrailoğullarına geldiğinde, {بِالْبَيِّنَاتِ} işitilen ve görülen ayetlerle, “Îsâ apaçık mucizelerle geldiği zaman”, {قَالَ} onları uyararak dedi ki: {قَدْ جِئْتُكُم} bunun Allah katından bir ayet ve O'ndan bir kelime olduğunu size kesinlikle gösteren şeyle geldim: {بِالْحِكْمَةِ} içine düştüğünüz dalâletten sizi kurtarmak için bozulması mümkün olmayan ve ancak inatla karşı konulabilen muhkem emirle, “ben size hikmetle... geldim”.

ولما كان المراد بالحكمة ما نسخ من التوراة وغيره من كل ما أتاهم به، فكان التقدير: لتتبعوه وتتركوا ما كنتم عليه أمراً خاصاً هو من أحكم الحكمة فقال: {ولأبين لكم} أي بياناً واضحاً جداً {بعض الذي تختلفون} أي الآن {فيه} ولا تزالون تجددون الخلافة بسببه، وهذا البعض الظاهر بما يرشد إليه ختام الآية أنه المتشابه الذي كفروا بسببه بينه بياناً يرده إلى المحكم، ويحتمل أن يكون بعض المتشابه، وهو ما يكون بيانه كافياً في رد بقية المتشابه إلى المحكم بالقياس عليه، فإن الشأن في كل كتاب أن يجمع المحكم والمتشابه، فالمحكم ما لا لبس فيه، والمتشابه ما يكون ملبساً، وفيه ما يرده إلى المحكم لكن على طريق الرمز والإشارة التي لا يذوقها إلا أهل البصائر ليتبين بذلك الصادق من الكاذب فالصادق الذي رسخ علماً وإيماناً يرد المتشابه منه إلى المحكم، أو يعجز فيقول: الله أعلم، ربنا لا تزغ قلوبنا بعد إذ هديتنا، ولا يتزلزل، والكاذب يتبع المتشابه فيجريه على ظاهره فيشبه كأهل الاتحاد الجوامد المفتونين بالمشاهدة ويؤول بحسب هواه بما لا يتمشى على قواعد العلم ولا يوافق المحكم فيفتتن.

Hikmetten murat Tevrat'tan neshedilen hükümler ve onlara getirdiği diğer hususlar olunca takdir şöyle oldu: Ona tâbi olasınız ve üzerinde bulunduğunuz şeyi terk edesiniz diye hikmetlerin en muhkemi olan özel bir işle [geldim] ve şöyle dedi: {وَلِأُبَيِّنَ لَكُم} son derece açık bir beyan ile açıklayayım diye, {بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ} şu anda hakkında ihtilaf ettiğiniz, {فِيهِ} “ve hakkında ayrılığa düştüğünüz şeylerin bir kısmını size açıklamak için [geldim]” ki onun sebebiyle ihtilafı yenileyip durmaktasınız. Ayetin sonunun da işaret ettiği üzere bu 'bir kısım', uğrunda küfre saptıkları müteşâbih konulardır; onu muhkeme irca edecek şekilde açıklamıştır. Bunun, müteşâbihin bir kısmı olması da muhtemeldir; bu da açıklanması, geri kalan müteşâbihi ona kıyas ederek muhkeme irca etmeye kâfi gelen kısımdır. Zira her kitabın şânı, muhkem ile müteşâbihi bir arada bulundurmaktır. Muhkem içinde kapalılık olmayan; müteşâbih ise kapalı olan ve içinde muhkeme döndürecek ipuçları bulunmakla birlikte sadık olan ile yalancı olanın ayırt edilmesi için ancak basiret sahiplerinin tadabileceği remiz ve işaret yoluyla yer alan kısımdır. İlim ve imanda rüsuh sahibi olan sadık kimse müteşâbihi muhkeme irca eder veya acze düşerek: «Allah en iyisini bilir; Rabbimiz, bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi eğriltme» der ve sarsılmaz. Yalancı kimse ise müteşâbihin peşine düşer, onu zahirine göre yorumlar; müşahede ile fitneye düşen donuk ittihatçılar gibi teşbihe sapar ve hevasına göre ilim kurallarına uymayan ve muhkeme mutabık olmayan tevillere giderek fitneye düşer.

ولما صح بهذا أن الذي أرسله الملك الأعلى الذي له الأمر

Bununla onu gönderenin, bütün emir

كله، فهو فعال لما يشاء، وكان الحامل على الانتفاع بالرسل عليهم الصلاة والسلام التقوى، سبب عنه قوله تعالى: {فاتقوا الله} أي خافوه لما له من الجلال بحيث لا تقدموا على شيء إلا ببيان منه لأن له كل شيء منكم ومن غيركم، ومن المعلوم لكل ذي عقل أنه لا يتصرف في ملك الغير بوجه من الوجوه إلا بإذنه {وأطيعون *} فيما أنقلكم إليه وأبينه لكم مما أبقيكم عليه، فإني لا آخذ شيئاً إلا عنه، ولا أتلقى إلا منه، فطاعتي لأمره بما يرضيه هي ثمرة التقوى، وكلما زاد المتقي في أعمال الطاعة زادت تقواه.

kendisine ait olan ve dilediğini hakkıyla yapan Yüceler Yücesi Hükümran olduğu sabit olunca; peygamberlerden -onlara salât ve selâm olsun- istifade etmeyi sağlayan saik de takva olduğundan, Allah Teâlâ şu buyruğunu buna bağladı: {فَاتَّقُوا اللَّهَ} yani O'nun celalinden korkun; öyle ki O'ndan bir açıklama gelmedikçe hiçbir işe kalkışmayın, zira gerek sizden gerek başkalarından her şey O'na aittir. Her akıl sahibi tarafından bilinir ki başkasının mülkünde hiçbir şekilde onun izni olmadan tasarrufta bulunulamaz; {وَأَطِيعُونِ} “Öyleyse Allah'tan korkun ve bana itaat edin” sizi aktardığım ve üzerinde sabit kıldığım hususları size açıkladığım şeylerde [bana itaat edin]; zira ben hiçbir şeyi O'ndan başkasından almıyorum ve ancak O'ndan telakki ediyorum. Dolayısıyla O'nun emrine O'nu razı edecek şekilde itaat etmem takvanın meyvesidir; müttaki olan kimse itaat amellerini artırdıkça takvası da artar.

ولما أمرهم بطاعته، علل ذلك بما أزال تهمته ما يطاع فيه، فقال مؤكداً لما في أعمالهم من المجاملة المؤذنة بالتكذيب: {إن الله} أي الذي اختص بالجلال والجمال، فكان أهلاً لأن يتقى {هو} أي وحده {ربي وربكم} نحن في العبودية بإحسانه إلينا وسيادته لنا على حد سواء، فلولا أنه أرسلني لما خصني عنكم بهذه الآيات البينات {فاعبدوه} بما آمركم به لأنه صدقني في أمركم باتباع ما ظهر على يدي فصار هو الآمر لا أنا.

Onlara kendisine itaat etmelerini emredince, itaat olunacak husustaki töhmeti kaldıran gerekçeyi zikretti ve amellerindeki yalanlamaya işaret eden yapmacık tavırları sebebiyle tekit ederek şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ} celal ve cemal ile muttasıf olup kendisinden korkulmaya layık olan Allah, {هُوَ} sadece O, {رَبِّي وَرَبُّكُمْ} “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir”. Biz O'nun bize olan ihsanı ve bizim üzerimizdeki efendiliği noktasında kullukta eşitiz; şayet O beni göndermiş olmasaydı bu apaçık mucizelerle beni sizin aranızdan seçip ayırmazdı: {فَاعْبُدُوهُ} “Öyleyse O'na kulluk edin” size emrettiğim şekilde [kulluk edin]; zira O, elimin altında zahir olan mucizelere uymanızı emretmek suretiyle beni tasdik etmiştir; böylece emreden ben değil, O olmuştur.

ولما كان دعاؤه إلى الله بما لا حظ له ﵊ فيه دل قطعياً على صدقه ولا سيما وقد اقترن بالمعجزات مع كونه في

Onun aleyhisselâm Allah'a yaptığı bu davette kendisine ait hiçbir payın bulunmaması, onun doğruluğuna kesin olarak delalet edince -özellikle de bu davet mucizelerle birlikte gerçekleşmişken ve

نفسه في غاية الخفية لا يستطاع بعضه بوجه، أشار إلى ذلك كله بقوله على وجه الاستنتاج مما مضى مرغباً فيه دالاً على اقتضائه الطاعة {هذا} أي الأمر العظيم الذي دعوتكم إليه {صراط} أي طريق واسع جداً واضح {مستقيم} لا عوج له.

kendi içinde son derece ince olup bir kısmına bile asla güç yetirilemezken-, geçmiş hususlardan bir netice çıkarma sadedinde, ona rağbet ettirerek ve itaati gerektirdiğini belirterek bütün bunlara şu sözüyle işaret etti: {هَٰذَا} sizi kendisine davet ettiğim bu muazzam emir, {صِرَاطٌ} son derece geniş ve apaçık bir yoldur, {مُّسْتَقِيمٌ} “İşte dosdoğru yol budur” hiçbir eğriliği yoktur.

ذكر ما يدل على أنه أتى بالحكمة من الإنجيل:

İncil'den, onun hikmetle geldiğine delalet eden nakiller:

قال متى أحد مترجميه الأربعة وقد خلطت تراجمهم وأغلب السياق لمتى: فلما خرج يسوع وجاء إلى نواحي صور وصيدا إذا بامرأة كنعانية - وقال مرقس: يونانية - خرجت من تلك التخوم تصيح وتقول: ارحمني يا رب يا ابن داود! ابنتي بها شيطان رديء، فلم يجبها بكلمة، فجاء تلاميذه وسألوه قائلين: اصرف هذه المرأة لأنها تصيح خلفنا، أجاب وقال لهم: لم أرسل إلا إلى الخراف من بيت إسرائيل، فأتت وسجدت له قائلة: يا رب أعني فأجاب: ليس هو جيداً أن يؤخذ خبز البنين فيعطى للكلاب، فقالت: نعم! يا رب،

Dört mütercimden biri olan Matta -ki tercümeleri birbirine karışmıştır ve seyakın ekserisi Matta'ya aittir- şöyle demiştir: İsa çıkıp Sûr ve Sayda taraflarına gittiğinde, Kenanlı -Markos ise Grek (Yunanlı) demiştir- bir kadın o sınırlardan çıkıp feryat ederek şöyle dedi: «Ey Efendim, ey Dâvûd oğlu, bana merhamet et! Kızım kötü bir cinin musallatına uğradı.» Fakat ona tek bir kelimeyle bile cevap vermedi. Talebeleri gelip: «Bu kadını sav; zira arkamızdan bağırıp duruyor» diye rica ettiler. Cevap verip onlara: «Ben sadece İsrail evinin kaybolmuş koyunlarına gönderildim» dedi. Kadın gelip onun önünde yere kapandı ve: «Efendim, bana yardım et!» dedi. O da: «Çocukların ekmeğini alıp köpeklere atmak doğru değildir» diye cevap verdi. Kadın: «Evet, Efendim!

والكلاب تأكل من الفتات الذي يسقط من موائد أربابها، حينئذ أجاب يسوع وقال لها: يا امرأة عظيمة أمانتك يكون لك كما أردت، فبرئت ابنتها منه تلك الساعة، وقال مرقس: فقال لها من أجل هذه الكلمة اذهبي، قد خرج الشيطان من ابنتك، فهذبت إلى ابنتها فوجدت الصبية على السرير والشيطان قد خرج منها، فجاؤوا إليه بأخرس أصم فطلبوا إليه أن يضع يده عليه، فأخرجوه وحده من الشعب، وترك أصابعه في أذنيه، وتفل ثم مس لسانه ونظر إلى السماء وشهد وقال: الفاثاً الذي هو التفتح، وللوقت انفتح سمعه وسمع، وانحل رباط لسانه وتكلم مستوياً، ووصاهم أن لا يقولوا لأحد شيئاً فأتاهم فكانوا ينكرون كثيراً ويبهتون جداً، قائلين: ما أحسن كل شيء! يصنع الخرس يتكلمون والصم يسمعون، وقال مرقس: ثم جاء إلى بيت صيدا فقدموا إليه أعمى، وطلبوا منه أن يلمسه، فأخذ بيد الأعمى ثم أخرجه خارجاً من القرية، وتفل في عينيه ووضع يده عليه وسأله: ما ينظر؟ قال: أنظر الناس مثل الشجر يمشون، فوضع يده أيضاً على عينيه، فأبصر حيناً ونظر إلى كل شيء ظاهراً، قال: ثم جاء إلى ناحية قيسارية فيلقس فسأل تلاميذه: ماذا يقول الناس في ابن

Ama köpekler de efendilerinin sofrasından düşen kırıntılardan yer» dedi. Bunun üzerine İsa cevap verip ona: «Ey kadın, imanın ne kadar büyük! Dilediğin gibi olsun» dedi. O anda kızı iyileşti. Markos ise şöyle nakletmiştir: Ona: «Bu sözden ötürü git; cin kızından çıktı» dedi. Kadın kızının yanına gittiğinde çocuğu yatakta, cini de ondan çıkmış olarak buldu. Ona dilsiz ve sağır bir adam getirdiler ve elini onun üzerine koymasını istediler. Onu kalabalıktan ayrı bir yere çıkardı; parmaklarını onun kulaklarına koydu, tükürüp diline dokundu, göğe bakıp içini çekti ve ona «Açıl!» anlamına gelen «Effata» dedi. O anda kulakları açılıp işitti, dilinin bağı çözüldü ve düzgün bir şekilde konuştu. Kimseye bir şey söylememelerini tembih etti; fakat nereye varsa son derece hayrete düşüyorlar ve: «Her şeyi ne kadar da güzel yapıyor! Dilsizleri konuşturuyor, sağırları işittiriyor» diyorlardı. Markos dedi ki: Sonra Beytsayda'ya geldi; ona bir kör getirip ona dokunmasını istediler. Körün elinden tutup onu köyün dışına çıkardı, gözlerine tükürdü, ellerini üzerine koyup ona: «Bir şey görüyor musun?» diye sordu. O da: «İnsanları ağaçlar gibi yürürken görüyorum» dedi. Tekrar ellerini onun gözlerine koydu; adam tam olarak gördü ve her şeyi apaçık fark etti. Dedi ki: Sonra Kaysariye Filipus taraflarına geldi ve talebelerine: «İnsanlar İnsanoğlu hakkında ne

الإنسان؟ فقال قوم: يوحنا المعمدان، وآخرون: إليا، وآخرون: إرميا، وواحد من الأنبياء، فقال لهم: فأنتم ماذا تقولون؟ أجاب سمعان بطرس - وقال: أنت هو المسيح، أجاب يسوع وقال له: طوبى لك يا سمعان ابن يونا لأنه ليس جسد يسعى وأبواب الجحيم لا تقوى عليه ولك أعطي ملكوت السماوات، وما ربطته الأرض يكون مربوطاً في السماوات، وما حللته على الأرض يكون محلولاً في السماوات، وبدأ يسوع من ذلك الوقت يخبر تلاميذه أنه ينبغي أن يمضي إلى يروشليم ويقبل الآماً كثيرة من المشايخ ورؤساء الكهنة والكتبة، وقال: من أراد أن يخلص نفسه فليهلكها، وهن أهلك نفسه من أجلي وجدها، وما ينفع الإنسان لو ربح العالم كله وخسر نفسه؟ وماذا يعطي الإنسان فداء لنفسه، وقال لوقا: وكان جمع كثير ينطلق فالتفت لهم وقال لهم: من يأتي إليّ ولا يبغض أباه وأمه وامرأته وبنيه وإخوته وأخواته نعم حتى نفسه، فلا يقدر أن يكون لي تلميذاً، من منكم يريد أن يبني برجاً ولا يجلس أولاً ويحسب

diyorlar?» diye sordu. Onlar: «Kimi Vaftizci Yahyâ, kimi İlyâs, kimi Yeremya yahut peygamberlerden biri diyor» dediler. Onlara: «Peki siz ne diyorsunuz?» dedi. Simun Petrus cevap verip: «Sen Mesih'sin» dedi. İsa cevap verip ona şöyle dedi: «Ne mutlu sana, ey Yûnus oğlu Simun! Çünkü bunu sana et ve kan açmadı; cehennemin kapıları ona galebe çalamaz. Göklerin melekûtu sana verildi; yeryüzünde bağladığın her şey göklerde bağlanmış olur, yeryüzünde çözdüğün her şey göklerde çözülmüş olur.» İsa o andan itibaren talebelerine Yeruşalim'e (Kudüs'e) gitmesi, ihtiyarlardan, kâhinlerin başlarından ve din bilginlerinden çok acılar çekmesi gerektiğini bildirmeye başladı ve şöyle dedi: «Kim canını kurtarmak isterse onu feda etsin; kim benim uğruma canını feda ederse onu bulacaktır. İnsan bütün dünyayı kazansa da kendi canını kaybetse ona ne faydası olur? İnsan canına karşılık ne verebilir?» Luka dedi ki: Büyük bir kalabalık onunla gidiyordu; onlara dönüp şöyle dedi: «Bana gelip de babasına, anasına, karısına, çocuklarına, kardeşlerine, kız kardeşlerine, hatta kendi canına bile buğzetmeyen kimse benim talebem olamaz. Hanginiz bir kule yapmak ister de önce oturup

نفقته؟ وهل له ما يكمله لكيما يستهزىء به كل من ينظره إذا وضع الأساس ولم يقدر على إكماله، وأي ملك يخرج إلى محاربة ملك آخر فلا يجلس أولاً ويفكر هل يستطيع أن يلقي بعشرة آلاف الموافي إيه في عشرين ألفاً إلا فما دام بعيداً منه يرسل رسلاً رسل سلامة، وهكذا كل منكم إن لم يرفض كل شيء له لا يقدر أن يكون لي تلميذاً، وذكر لوقا أيضاً أنه ﵊ كان في وليمة فقال مثلاً لأنهم كانوا يتخيرون المتكآت فقال لهم: متى دعاك أحد إلى عرس فلا تجلس في أول الجماعة، فلعله قد دعا هناك أكرم منك عليه فيأتي الذي دعاه فيقول له: يا حبيب! ارتفع إلى فوق، حينئذ يكون لك مجداً قدام المتكئين معك لأن كل من يرتفع يتضع، وكل من يتضع يرتفع، وقال للذي دعاه: وإذا صنعت وليمة فلا تدع أحباءك ولا إخوتك ولا أقاربك ولا أغنياء جيرانك لعلهم أن يدعوك أيضاً فيكون لك مكافأة، لكن إذا صنعت طعاماً فادع المساكين والعور والضعفاء والعميان، وطوباك لأنه ليس لك ما يكافئونك، ومجازاتك تكون في قيامة الصديقين، فسمع واحد من المتكئين ذلك، فقال له: طوبى لمن يأكل خبزاً في ملكوت الله، وقال متى: وجاء تلاميذ يسوع إليه وقالوا له: من هو العظيم في ملكوت

masrafını hesap etmez? Temeli atıp da tamamlayamazsa görenlerin hepsi onunla alay etmesin diye bunu tamamlayacak gücü var mı bakmaz mı? Yahut hangi kral başka bir kralla savaşa çıkarken, yirmi bin kişiyle üzerine gelene karşı on bin kişiyle karşı koyup koyamayacağını önce oturup düşünmez? Karşı koyamayacaksa, o henüz uzaktayken barış elçileri gönderir. İşte böylece, sizden kim elindeki her şeyi terk etmezse benim talebem olamaz.» Luka ayrıca onun aleyhisselâm bir ziyafette bulunduğunu ve insanların başköşeleri seçtiklerini görünce onlara bir misal getirerek şöyle dediğini zikretti: «Biri seni bir düğüne çağırdığı zaman başköşeye oturma; belki senden daha saygın birini çağırmıştır da seni davet eden gelip sana: 'Ey dost, kalk yukarıya geç' der. O zaman seninle oturanların önünde yücelirsin. Çünkü her kendini yücelten alçaltılır, kendini alçaltan ise yüceltilir.» Kendisini davet edene de şöyle dedi: «Bir ziyafet verdiğin zaman dostlarını, kardeşlerini, akrabalarını veya zengin komşularını çağırma; zira onlar da seni davet eder ve sana bir karşılık verilmiş olur. Fakat bir yemek verdiğin zaman fakirleri, çolakları, kötürümleri ve körleri çağır. Ne mutlu sana ki sana karşılık verecek hiçbir şeyleri yoktur; çünkü karşılığın sadıkların dirilişinde verilecektir.» Sofrada oturanlardan biri bunu işitince ona: «Allah'ın melekûtunda ekmek yiyene ne mutlu!» dedi. Matta dedi ki: İsa'nın talebeleri ona gelip: «Göklerin melekûtunda

السماوات، فدعا طفلاً وأقامه بينهم وقال: الحق أقول: إن لم ترجعوا وتكونوا مثل الصبيان لا تدخلوا ملكوت السماوات، ومن اتضع مثل هذا الصبي فهو العظيم في ملكوت السماوات، ومن قبل صبياً مثل هذا باسمي فقد قبلني، قال مرقس: ومن قبلني فليس يقبلني فقط بل والذي أرسلني، وقال لوقا: ومن قبلني فقد قبل الذي أرسلني، والذي هو الصغير فيكم هو الأكبر، قال متى: ومن شك أحد هؤلاء الصغار المؤمنين فخير أن يعلق حجر الرحى في رقبته، ويغرق في البحر، الويل للعالم من الشكوك لكمن الويل للإنسان الذي يأتي منه الشكوك، إن شكتك يدك أو رجلك فاقطعها وألقها عنك، فخير لك أن تدخل الحياة وأنت أعرج أو أعشم من أن يكون لك يدان أو رجلان وتلقى في نار الأبد، وقال مرقس: وتذهب إلى جهنم حتى لا تطفأ نارها ولا يموت دورها - انتهى.

en büyük kimdir?» dediler. O da bir çocuğu çağırıp aralarına koydu ve şöyle dedi: «Doğrusu size derim ki, dönüp çocuklar gibi olmazsanız göklerin melekûtuna giremezsiniz. Kim bu çocuk gibi alçakgönüllü olursa, göklerin melekûtunda en büyük odur. Kim böyle bir çocuğu benim adıma kabul ederse beni kabul etmiş olur.» Markos dedi ki: «Beni kabul eden sadece beni değil, beni göndereni de kabul etmiş olur.» Luka ise şöyle dedi: «Beni kabul eden beni göndereni kabul etmiştir; aranızda en küçük olan en büyüktür.» Matta dedi ki: «Bu iman eden küçüklerden birini günaha düşüren/şüpheye düşüren kimsenin boynuna bir değirmen taşı asılıp denize atılması kendisi için daha hayırlıdır. Şüphelerden ötürü dünyaya yazıklar olsun! Fakat şüphenin/fitnenin vasıtası olan insana yazıklar olsun! Eğer elin veya ayağın senin günaha girmene sebep oluyorsa, onu kesip at; iki elin veya iki ayağın olup sonsuz ateşe atılmaktansa, hayata topal veya çolak olarak girmen senin için daha hayırlıdır.» Markos dedi ki: «Ateşi sönmeyen ve kurdu ölmeyen cehenneme gitmekten iyidir» -iktibas sonu-.

وإن شكتك عينك فاقلعها وألقها عنك فخير لك أن تدخل الحياة بعين واحدة من أن يكون لك عينان وتلقى في جهنم، وقال مرقس: وكل شيء بالنار يملح وكل ذبيحة تملح بالملح جيد هو الملح، فإن فسد الملح فبماذا يملح فليكن فيكم الملح، ويكون سلام بعضكم بعضاً، وقال لوقا: ثم قال: من أجل

«Eğer gözün günaha girmene sebep oluyorsa, onu çıkarıp at; iki gözün olup cehenneme atılmaktansa, tek gözle hayata girmen senin için daha hayırlıdır.» Markos dedi ki: «Her şey ateşle tuzlanacak ve her kurban tuzla tuzlanacaktır. Tuz iyidir; fakat tuz tadını yitirirse ne ile tuzlanacak? İçinizde tuz olsun ve birbirinizle barış içinde olun.» Luka dedi ki: Sonra şöyle dedi:

أقوام يقولون: إنهم صديقون ويحقرون البقية، هذا المثل رجلان صعدا إلى الهيكل ليصليا، أحدهما فريسي والآخر عشار، فأما الفريسي فإنه كان يصلي بهذا في نفسه: اللهم إني أشكرك لأني لست مثل سائر الناس العاصين الظلمة الفجار، ولا مثل هذا العشار، فكان قائماً من بعيد ولا يرى أن يرفع عينيه إلى السماء، وكان يضرب على صدره ويقول: اللهم اغفر لي فإني خاطئ، أقول لكم: إن هذا نزل إلى بيته أمر من ذلك لأن كل من يرفع نفسه يتضع، ولك من يضع نفسه يرتفع، ثم قدم إليه صبيان ليضع يده عليهم، فلما نظرهم التلاميذ نهروهم فقال: دعوا الصبيان يأتوا إليّ ولا تمنعوهم لأن ملكوت الله لمثل هؤلاء، الحق أقول لكم، إن من لا يقبل ملكوت الله مثل صبي لا يدخلها، وقال متى: انظروا لا تحقروا أحد هؤلاء الصغار، لم يأت ابن الإنسان إلا ليطلب ويخلص من كان ضالاً، ماذا تظنون إذا كان الإنسان مائة خروف فضل منها واحد ليس يترك التسعة والتسعين في الجبل، ويمضي يطلب الضال؟ وقال لوقا: حتى يجده، الحق أقول لكم، إنه يفرح به أكثر من التسعة والتسعين التي لم تضل، هكذا ليس مشيئة ربي الذي في السماوات أن يهلك أحد من هؤلاء الصغار، وقال لوقا: ودنا منه

«Kendilerinin doğru kimseler olduğuna güvenip başkalarını hakir gören bazı kimseler için şu misali verdi: İki adam dua etmek için mabede çıktı; biri Ferisî, diğeri ise vergi memuruydu. Ferisî ayakta durup kendi kendine şöyle dua ediyordu: 'Allah'ım, diğer insanlar gibi soyguncu, zalim, fâsık yahut şu vergi memuru gibi olmadığım için sana şükrederim.' [Vergi memuru ise] uzakta duruyor, gözlerini göğe kaldırmaya bile cesaret edemiyordu; göğsüne vurarak: 'Allah'ım, bana, şu günahkâra merhamet et!' diyordu. Size derim ki bu adam, diğerinden daha aklanmış olarak evine döndü; çünkü kendini yücelten herkes alçaltılacak, kendini alçaltan herkes ise yüceltilecektir.» Sonra ellerini üzerlerine koysun diye ona çocuklar getirdiler; talebeler onları görünce azarladılar. İsa şöyle dedi: «Bırakın çocukları, bana gelsinler, onlara engel olmayın; zira Allah'ın melekûtu böylelerinindir. Doğrusu size derim ki, Allah'ın melekûtunu bir çocuk gibi kabul etmeyen kimse oraya giremez.» Matta dedi ki: «Sakın bu küçüklerden birini hakir görmeyin; İnsanoğlu kaybolanı aramak ve kurtarmak için gelmiştir. Ne dersiniz, bir adamın yüz koyunu olsa ve bunlardan biri kaybolsa, o doksan dokuzu dağda bırakıp kaybolanı aramaya gitmez mi?» Luka dedi ki: «Ta ki onu bulana kadar. Doğrusu size derim ki, kaybolmamış doksan dokuz koyundan ziyade onun için sevinir. İşte böylece, göklerdeki Rabbimin iradesi bu küçüklerden hiçbirinin helak olması değildir.» Luka dedi ki: Ve ona

العشارون والخطأة ليسمعوا منه فتذمر الفريسيون والكتبة قائلين: هذا يقبل الخطأة ويأكل معهم، فقال لهم: أي رجل منكم له مائة خروف فيتلف واحد منها ليس يترك التسعة والتسعين في البرية ويمضي إلى الضال حتى يجده، فإذا وجده حمله على منكبيه فرحاً، ويأتي به إلى بيته ويدعو أصدقاءه وجيرانه ويقول لهم: افرحوا معي لوجودي خروفي الضال، أقول لكم: إنه يكون فرح في السماء بخاطىء واحد يتوب أكثر من التسعة والتسعين الصديق الذين لا يحتاجون إلى توبة، وأي امرأة لها عشرة دراهم يتلف واحد منها أليس توقد سراجاً وتكنس بيتها وتطلبه مجتهدة حتى تجده، فإذا وجدته دعت أحبابها وجاراتها قائلة: افرحوا لي لوجودي درهمي الضال، هكذا أقول لكم: يكون فرح قدام ملائكة الله بخاطئ واحد يتوب، وقال: إنسان له ابنان فقال الأصغر يا أبتاه! أعطني نصيبي من مالك فقسم بينهما ماله، وبعد أيام قليلة جمع الأصغر كل شيء له وسافر إلى كورة بعيدة، وبذر

onu dinlemek için vergi memurları ve günahkârlar yaklaştı. Ferisîler ve din bilginleri: «Bu adam günahkârları kabul ediyor ve onlarla yemek yiyor» diyerek söylendiler. Onlara şöyle dedi: «Sizden hangi adamın yüz koyunu olsa da biri kaybolsa, doksan dokuzu çölde bırakıp kaybolanın ardınca onu bulana kadar gitmez? Onu bulunca da sevinçle omuzlarına alır, evine gelir; dostlarını ve komşularını çağırıp onlara: 'Benimle sevinin; çünkü kaybolan koyunumu buldum' der. Size derim ki, tövbeye ihtiyacı olmayan doksan dokuz doğru kişiden ziyade, tövbe eden tek bir günahkâr için gökte öyle bir sevinç olacaktır. Yahut on gümüş parası olan bir kadın, birini kaybetse bir kandil yakıp evini süpürmez mi ve onu bulana kadar gayretle aramaz mı? Bulunca da dostlarını ve komşu kadınları çağırıp: 'Benimle sevinin; zira kaybettiğim paramı buldum' der. İşte size derim ki, tövbe eden tek bir günahkâr için Allah'ın melekleri önünde öyle bir sevinç olur.» Ve dedi ki: «Bir adamın iki oğlu vardı; küçük olanı: 'Babacığım, malından payıma düşeni bana ver' dedi. O da malını aralarında paylaştırdı. Birkaç gün sonra küçük oğul her şeyini toplayıp uzak bir memlekete gitti ve orada

ماله هناك بعيش بذخ، فلما نفد كل شيء له حدث جوع شديد في تلك الكورة فافتقر وانقطع إلى رجل منها فأرسله إلى حقله يرعى خنازير، وكان يشتهي أن يملأ بطنه من الخرنوب الذي كانت الخنازير تأكله، فلا يعطى ذلك، ففكر في نفسه وقال: كم من أجراء أبي يفضل عنهم الخبز وأنا ههنا أهلك جوعاً، أقوم أمضي إلى أبي وأقول: يا أبتاه! أخطأت في السماء وبين يديك، ولست بمستحق أن أدعى لك ابناً لكن اجعلني كأحد أجرائك فجاء إليه فنظره أبوه فتحنن وأسرع واعتنقه وقبله فقال: يا أبتاه! أخطأت في السماء وقدامك، ولست بمستحق أن ادعى لك ابناً، فقال أبوه لعبيده: قدموا الحلة الأولى وألبسوه وأعطوه خاتماً في يده، وحذاء في رجليه، وائتوا بالعجل المعلوف واذبحوه ونأكل ونفرح لأن ابني هذا كان ميتاً فعاش، وضالاً فوجد، فبدؤوا يفرحون، وكان ابنه الأكبر في الحقل، فلما جاء وقرب من البيت سمع المزاهر واتفاق الأصوات والرقص، فدعا واحداً من الغلمة وسأله فقال له: إن أخاك قدم، وذبح أبوك

sefih bir hayat sürerek malını harcayıp tüketti. Her şeyini bitirince o memlekette şiddetli bir kıtlık baş gösterdi; o da muhtaç duruma düştü ve gidip o memleketin bir adamına sığındı. Adam onu tarlasına domuz gütmeye gönderdi. Domuzların yediği keçiboynuzlarıyla karnını doyurmaya can atıyordu ama kimse ona bir şey vermiyordu. Kendi kendine düşünüp şöyle dedi: 'Babamın kaç tane ücretli işçisinin bol bol ekmeği varken ben burada açlıktan ölüyorum! Kalkıp babama gideyim ve ona şöyle diyeyim: Babacığım, göğe ve senin huzuruna karşı günah işledim; artık senin oğlun olarak anılmaya layık değilim; beni ücretli işçilerinden biri gibi kıl.' Böylece kalkıp babasına geldi. Babası onu görünce merhamet etti, koşup boynuna sarıldı ve onu öptü. Oğul ona: 'Babacığım, göğe ve senin huzuruna karşı günah işledim; artık senin oğlun olarak anılmaya layık değilim' dedi. Fakat babası kölelerine: 'Hemen en iyi kaftanı getirin, ona giydirin; eline bir yüzük, ayaklarına çarık takın; besili buzağıyı getirip kesin, yiyelim ve sevinelim; çünkü bu oğlum ölmüştü, dirildi; kaybolmuştu, bulundu' dedi. Böylece eğlenmeye başladılar. Büyük oğlu ise tarladaydı; dönüp eve yaklaştığında çalgı, şarkı ve dans seslerini işitti. Uşaklardan birini çağırıp ne olduğunu sordu. O da: 'Kardeşin geldi; baban da

العجل المعلوف، فغضب ولم يرد أن يدخل، فخرج أبوه وطلب إليه فقال: كم لي من سنة أخدمك ولم أخالف لك وصية قط ولم تعطني جدياً واحداً أتنعم به مع أصدقائي، فلما جاء ابنك هذا الذي أكل مالك مع الزناة ذبحت له العجل المعلوف، فقال له: يا بني! أنت معي في كل حين وفي كل شيء هو لي، وينبغي لك أن تسر وتفرح لأن أخاك هذا كان ميتاً فعاش، وضالاً فوجد.

besili buzağıyı kesti' dedi. Ağabeyi öfkelendi ve içeri girmek istemedi. Babası dışarı çıkıp ona yalvardı. O ise: 'Bunca yıldır sana hizmet ediyorum, hiçbir emrine karşı gelmedim; ama dostlarımla sevinip eğlenmem için bana bir oğlak bile vermedin. Fakat malını fahişelerle yiyip bitiren şu oğlun gelince onun için besili buzağıyı kestin' dedi. Babası ona: 'Oğlum, sen her zaman benimlesin ve bana ait olan her şey senindir. Fakat sevinip neşelenmek gerekirdi; çünkü bu kardeşin ölmüştü, dirildi; kaybolmuştu, bulundu' dedi.»

وقال: رجل كان غنياً يلبس الأرجوان وكان يتنعم كل يوم ويلذ، ومسكين كان اسمه العازر مطروحاً عند بابه مضروباً بقروح، وكان يشتهي أن يشبع من الفتات الذي يسقط من مائدة ذلك الغني، وكانت الكلاب تأتي وتلطع قروحه، فلما مات ذلك المسكين أخذته الملائكة إلى حصن إبراهيم، ومات ذلك الغني وقبو فرفع عينيه في الهاوية وهو في العذاب، فنظر إبراهيم من بعيد والعازر في حصنه، فنادى: يا أبتاه إبراهيم! ارحمني وأرسل العازر ليبل طرف إصبعه بما يبرد لساني لأني معذب في اللهب، فقال له إبراهيم: يا ابني اذكر أنك قد قتلت جيرانك في حياتك والعازر في بلائه والآن فهو يستريح ههنا وأنت تعذب، ومع ذلك فبيننا وبينكم أهوية عظيمة نائية لا يقدر أحد على العبور من ههنا إليكم، ولا من هنا إلينا،

Ve dedi ki: «Zengin bir adam vardı; erguvan renkli elbiseler giyer, her gün zevk ve sefa içinde yaşardı. Bir de her tarafı yaralar içinde olup onun kapısının önüne bırakılan Lazar adında bir yoksul vardı. O zenginin sofrasından düşen kırıntılarla karnını doyurmayı arzu ederdi; köpekler gelir yaralarını yalardı. O fakir ölünce melekler onu İbrahim'in kucağına götürdüler. O zengin de öldü ve gömüldü. Azap içinde bulunduğu cehennemde gözlerini kaldırıp uzaktan İbrahim'i ve kucağındaki Lazar'ı gördü. Şöyle seslendi: 'Ey babam İbrahim! Bana merhamet et ve Lazar'ı gönder de parmağının ucunu suya batırıp dilimi serinletsin; çünkü bu alevlerin içinde azap çekiyorum.' İbrahim ona: 'Oğlum, hatırla ki sen hayattayken iyiliklerini aldın, Lazar ise sıkıntılar çekti. Şimdi ise o burada teselli buluyor, sen ise azap çekiyorsun. Üstelik bizimle sizin aranızda büyük bir uçurum vardır; ne buradan size geçmek isteyen biri geçebilir ne de oradan bize geçilebilir' dedi.

قال له: أسألك يا أبتاه أن ترسله إلى بيت أبي، فإن خمسة أخوة لكي يناشدهم لئلا يأتوا إلى موضع هذا العذاب، قال له إبراهيم: عندهم موسى والأنبياء فليسمعوا منهم، فقال له: يا أبتاه إبراهيم! إن لم يمض إليهم واحد من الأموات ما يتوبون؟ فقال له: إن كانوا لا يسمعون من موسى والأنبياء فليس إن قام واحد من الأموات يصدقونه، وقال لتلاميذه: سوف تأتي الشكوك والويل، الذي تأتي الشكوك من قبله خير له لو علق حجر رحى الحماز في عنقه ويطرح في البحر من أن يشك أحداً من هؤلاء الضعفاء - والله أعلم.

Adam ona: 'Öyleyse babacığım, sana yalvarırım, onu babamın evine gönder; zira beş kardeşim var; onları uyarsın ki onlar da bu azap yerine gelmesinler' dedi. İbrahim ona: 'Onlarda Mûsâ ve peygamberler var; onları dinlesinler' dedi. Adam: 'Hayır, ey babam İbrahim! Eğer ölülerden biri onlara giderse tövbe ederler' dedi. İbrahim ona: 'Eğer Mûsâ'yı ve peygamberleri dinlemezlerse, ölülerden biri dirilse bile inanmazlar' dedi.» Talebelerine de şöyle dedi: «Şüpheler ve fitneler mutlaka gelecektir; fakat fitnenin/şüphenin vasıtası olan kimseye yazıklar olsun! Bu zayıflardan birini şüpheye düşürmektense, boynuna bir değirmen taşı asılıp denize atılması onun için daha hayırlıdır» -Allah en iyisini bilir-.

ولما كان الطريق الواضح القديم موجباً للاجتماع عليه، والوفاق عند سلوكه، بين أنهم سببوا عنه بهذا الوعظ غير ما يليق بهما بقوله: {فاختلف} وبين أنهم أكثروا الاختلاف بقوله: {الأحزاب} أي إنهم لم يكونوا فرقتين فقط، بل فرقاً كثيرة. ولما كانت العادة أن يكون الخلاف بين أمتين وقبيلتين ونحو ذلك، وكان اختلاف الفرقة الواحدة عجباً، بين أنهم من أهل القسم فقال: {من بينهم} أي اختلافاً ناشئاً ابتدأ من بين بني إسرائيل الذين جعلناهم مثلاً لهم:

Kadim ve apaçık yol, üzerinde birleşmeyi ve o yola girildiğinde ittifak etmeyi gerektirirken; bu öğütten dolayı kendilerine yakışmayan bir duruma sebep olduklarını şu sözüyle beyan etti: {فَاخْتَلَفَ} “Fakat... ayrılığa düştüler”. İhtilafı ne kadar çoğalttıklarını ise şu buyruğuyla açıkladı: {الْأَحْزَابُ} “fırkalar” yani sadece iki fırka değil, pek çok fırka oldular. Âdet olan, ihtilafın iki farklı millet veya iki farklı kabile arasında olması iken, tek bir fırkanın kendi içinde ihtilaf etmesi hayret verici bir durum olduğundan, onların bu fırkalardan olduğunu şu sözüyle beyan etti: {مِن بَيْنِهِمْ} “kendi aralarından” yani kendilerini onlara ibret kıldığımız İsrailoğullarının kendi aralarından neşet eden bir ihtilaftır bu:

وقال لهم: قد جئتكم بالحكمة، فسبب عن اختلافهم قوله: {فويل} وكان أن يقال: لهم، ولكنه ذكر الوصف الموجب للويل تعميماً وتعليقاً للحكم به. ولما كان في سياق الحكمة، وهو وضع الشيء في أتقن مواضعه، جعل الوصف الظلم الذي أدى إليه الاختلاف فقال: {للذين ظلموا} أي وضعوا الشيء في غير موضعه مضادة لما أتاهم ﷺ به من الحكمة {من عذاب يوم أليم} أي مؤلم، وإذا كان اليوم مؤلماً لما الظن بعذابه.

Onlara: «Size hikmetle geldim» demişti. Bu sebeple onların ayrılığa düşmelerinin ardından şöyle buyurdu: {فَوَيْلٌ} “Vay haline...”. Normalde “onların vay haline” denilmesi gerekirdi; fakat hükmü genel kılmak ve illete bağlamak için helaki gerektiren niteliği zikretti. Hikmet bağlamında -ki hikmet bir şeyi en sağlam ve yerli yerine koymaktır- ihtilafın yol açtığı zulüm niteliğini belirterek şöyle buyurdu: {لِّلَّذِينَ ظَلَمُوا} “o zulmedenlerin” yani [Muhammed] sallallâhu aleyhi ve sellem’in kendilerine getirdiği hikmete zıt olarak bir şeyi yerli yerine koymayanların, {مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ} “acı bir günün azabından!” yani can yakıcı bir günün azabından. Günün kendisi acı verici olunca, artık onun azabının nasıl olacağını bir düşünün!

ولما عم الظالمين بالوعيد بذلك اليوم فدخل فيه قريش وغيرهم، أتبعه ما هو كالتعليل مبرزاً له في سياق الاستفهام لأنه أهول فقال: {هل} وجرد الفعل إشارة إلى شدة القرب حتى كأنه بمرأى فقال: {ينظرون} أي ينتظرون {إلا الساعة} أي ساعة الموت العام والبعث والقيام، فإن ذلك لتحقق أمره كأنه موجود منظور إليه.

Zalimleri o günün tehdidiyle genel olarak kapsayıp buna Kureyş ve diğerleri de dahil olunca, daha korkutucu olması için istifham (soru) kalıbında sunarak gerekçe kabilinden olan şu sözünü peşinden getirdi ve şöyle buyurdu: {هَلْ} “Yoksa onlar... mı?”. Son derece yakın olduğunu, sanki gözlerinin önündeymiş gibi durduğunu ima ederek fiili yalın olarak getirdi ve buyurdu ki: {يَنظُرُونَ} “bekliyorlar” yani gözetliyorlar, {إِلَّا السَّاعَةَ} “yalnızca o kıyamet vaktini” yani genel ölüm, yeniden diriliş ve ayağa kalkış vaktini. Zira onun gerçekleşmesi kesin olduğu için sanki mevcuttur ve gözle görülmektedir.