ولما قدم الساعة تهويلاً تنبيهاً على أنها لشدة ظهور دلائلها كأنها مرئية بالعين هزاً لهم إلى تقليب أبصارهم لتطلب رؤيتها، أبدل منها زيادة في التهويل قوله تعالى: {أن تأتيهم} وحقق احتمال
Korkutuculuğu artırmak için kıyamet vaktini öne aldı; zira delillerinin son derece açık olması sebebiyle sanki gözle görülür gibidir ve onu görmeyi arzu etmeleri için bakışlarını çevirmelerini sağlamaya yönelik bir uyarıdır. Korkutmayı daha da pekiştirmek amacıyla ondan bedel yaparak Yüce Allah şöyle buyurdu: {أَن تَأْتِيَهُم} “kendilerine gelmesini”. Onun görülme ihtimalini
رؤيتها بقوله: {بغتة} ولما كان البعث قد يطلق على ما يجهل من بعض الوجوه، أزال هذا الاحتمال بقوله: {وهم لا يشعرون} أي لا يحصل لهم بعين الوقت الذي يجيء نوع من أنواع العلم، ولا بما كالشعرة منه.
şu buyruğuyla kesinleştirdi: {بَغْتَةً} “ansızın”. Yeniden diriliş bazı açılardan bilinmeyen şeyler için de kullanılabildiğinden, şu buyruğuyla bu ihtimali ortadan kaldırdı: {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} “onlar farkında bile değillerken” yani geleceği vaktin bizzat kendisine dair en ufak bir bilgi türüne veya ondan bir kıl payı kadar dahi bir sezgiye sahip değillerken.
ولما كانت الساعة تطلق على الحبس بالموت وعلى النشر بالحياة، بين ما يكون في الثاني الذي هم له منكرون من أحوال المبعوثين على طريق الاسئتناف في جواب من يقول: هل يقومون على ما هم عليه الآن؟ فقال: {الأخلاء} أي في الدار {يومئذ} أي إذ تكون الساعة وهي ساعة البعث التي هي بعض مدلول الساعة {بعضهم لبعض عدو} ولما ينكشف لهم من أن تأخيرهم في الحياة هو السبب في عذابهم، فيقول التابع للمتبوع: أنت غررتني فضررتني، ويقول المتبوع: بل أنت كبرتني فصغرتني، ورفعتني فوضعتني، ونحو هذا من الكلام المؤلم أشد الإيلام {إلا المتقين} الذين تقم أمرهم بالتقوى وحثهم عليها.
Saat (kıyamet vakti) hem ölümle hapsedilmeye hem de dirilişle yayılmaya ıtlak edildiğinden; “Acaba şu anki halleri üzere mi kalkacaklar?” diyen kimseye bir cevap olarak, istinaf (yeni bir başlangıç) yoluyla inkâr ettikleri bu ikinci durumda diriltilenlerin hallerinin ne olacağını beyan edip şöyle buyurdu: {الْأَخِلَّاءُ} “Dostlar” yani dünyadaki dostlar, {يَوْمَئِذٍ} “o gün” yani kıyamet koptuğunda -ki o, kıyametin delalet ettiği anlamlardan biri olan diriliş vaktidir-, {بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “birbirlerine düşmandırlar”. Hayatta kalmalarının gecikmesinin azaplarına sebep olduğu kendilerine ayan beyan açılınca; tabi olan, peşinden gittiği kimseye: «Beni aldattın ve bana zarar verdin!» der; peşinden gidilen de: «Aksine, beni sen yücelttin de alçalttın, beni sen yükselttin de yerin dibine batırdın!» der ve son derece can yakıcı benzeri sözler söylerler. {إِلَّا الْمُتَّقِينَ} “Müttakiler müstesna” yani işleri takvayla sağlamlaşan ve birbirlerini ona teşvik edenler hariç.
ولما أفهم هذا أنهم لا عداوة بينه، بل يكونون في التواد على أضعاف ما كانوا عليه في الدنيا لما ظهر لهم من توادهم فيها وتناصرهم هو أفضى بهم إلى الفوز الدائم برضوان الله، وصل به حالاً بين فيها ما يتلقاهم به من تواد فيه سبحانه تشريفاً لهم وتسكيناً لما يقتضيه ذلك
Bu ifade, onların aralarında bir düşmanlık olmayacağını; bilakis dünyadaki karşılıklı sevgilerinin ve yardımlaşmalarının kendilerini Allah'ın rızasıyla daimi kurtuluşa eriştirdiğini gördüklerinde, dünyadakinin kat kat fazlası bir sevgi içinde olacaklarını hissettirince, onlara ikram etmek ve o makamın gerektirdiği korkuları teskin etmek üzere,
المقام من الأهوال: {يا عباد} أي مقولاً لهم هذا، فخص بالإضافة إليه كما خصوه بالعبادة {لا خوف} أي بوجه من الوجوه {عليكم اليوم} أي في الآخرة مما يحويه ذلك اليوم العظيم من الأهوال والأمور الشداد والزلازل {ولا أنتم تحزنون} أي لا يتجدد لكم حزن على شيء فات في وقت من الأوقات الآتية لأنكم لا يفوتكم شيء تسرون به.
Yüce Allah katında kendilerine gösterilecek sevgiyi beyan eden bir hal cümlesini buna ekledi: {يَا عِبَادِ} “Ey kullarım!” yani kendilerine böyle denilecektir. Onlar ibadeti yalnızca O'na has kıldıkları gibi, Allah da onları kendisine izafe ederek şereflendirdi; {لَا خَوْفٌ} “hiçbir korku yoktur” yani hiçbir şekilde, {عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ} “bugün sizin için” yani ahirette, o büyük günün içerdiği dehşetlerden, çetin hallerden ve sarsıntılardan ötürü, {وَلَا أَنتُمْ تَحْزَنُونَ} “siz mahzun da olmayacaksınız” yani gelecek vakitlerin hiçbirinde elden kaçan bir şey için sizde yeni bir hüzün oluşmayacaktır; çünkü sizi sevindirecek hiçbir şeyi kaçırmış olmayacaksınız.
ولما ناداهم بما يطمع فيه سائر أهل الموقف لأن كل حزب يقولون: نحن عباده، خص المرادين بما يوئس غيرهم ولئلا يكون الوصف بالتقوى موقفاً لمن سمعه اليوم من الكفار عن الدخول وكانوا لا يستطيعون ذلك، فوصف سبحانه المتقين بما يهون الوصول إلى درجتهم على غيرهم فقال: {الذين آمنوا} أي أوجدوا هذه الحقيقة {بآياتنا} الظاهر عظمتها في نفسها أولاً وبنسبتها إلينا ثايناً {وكانوا} أي دائماً بما هو لهم كالجبلة والخلق {مسلمين} أي منقادين للأوامر والنواهي أتم انقياد، فبذلك يصلون إلى حقيقة التقوى التامة.
Onlara, mahşer yerindeki herkesin tamah edeceği bir ifadeyle nida edince -çünkü her fırka: «Biz O'nun kullarıyız» der-, kastedilenleri diğerlerini ümitsizliğe düşürecek niteliklerle tahsis etti. Takva ile nitelendirmenin, bunu bugün işiten kâfirlerin dine girmelerine engel olmaması ve bunu yapmaya güç yetirememeleri için, Yüce Allah diğer insanların da onların derecesine ulaşmasını kolaylaştıracak şekilde müttakileri vasfedip şöyle buyurdu: {الَّذِينَ آمَنُوا} “Onlar ki iman etmişlerdir” yani şu hakikati ortaya koymuşlardır: {بِآيَاتِنَا} “ayetlerimize” büyüklüğü önce bizzat kendisinde, ikinci olarak da bize nispetinde apaçık olan ayetlerimize, {وَكَانُوا} “ve onlar idiler” yani fıtrat ve ahlakları haline gelmişçesine daima, {مُسْلِمِينَ} “teslim olmuş kimseler” yani emirlere ve yasaklara tam bir teslimiyetle boyun eğen kimseler. İşte bu sayede tam takva hakikatine ulaşırlar.
ولما ذكر ما لهم بشارة لهم وترغيباً لغيرهم في اللحاق بهم على وجه فيه إجمال، شرح ذلك بقوله: {ادخلوا الجنة} ولما كانت الدار
Kendilerine bir müjde ve başkalarını da onlara katılmaya teşvik etmek üzere kendilerine verilecekleri mücmel (özet) bir biçimde zikrettikten sonra, bunu şu sözüyle açıkladı: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ} “Girin cennete!”. O yurt,
لا تكمل إلا بالرفيق السار، قال تعالى: {أنتم وأزواجكم} أي نساؤكم اللاتي كن مشاكلات لكم في الصفات، وأما قرناؤهم من الرجال فدخلوا في قوله {كانوا مسلمين} {تحبرون} أي تكرمون وتزينون فتسرون سروراً يظهر أثره عليكم مستمراً يتجدد أبداً.
ancak neşeli bir yoldaşla kemale ereceğinden dolayı Yüce Allah şöyle buyurdu: {أَنتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ} “siz ve eşleriniz” yani sıfat bakımından size benzeyen kadınlarınız; erkek akranları ise {كَانُوا مُسْلِمِينَ} “teslim olmuş kimseler idiler” buyruğunun kapsamına girmiştir; {تُحْبَرُونَ} “ağırlanıp sevindirileceksiniz” yani ikram edilecek, süslenecek ve üzerinizde eseri sürekli görünen ve ebediyen yenilenen bir sevinçle sevineceksiniz.
ولما كان هذا أمراً سائقاً إلى حالهم سابقاً لمن كان واقفاً عنهم إلى وصالهم، أقبل على ما لعله يوقفه الاشتغال بلهو أو مال محركاً لما جهل منه، ومنبهاً على ما غفل عنه، فقال عائداً إلى الغيبة ترغيباً في التقوى: {يطاف عليهم} أي المتقين الذين جعلناهم بهذا النداء ملوكاً {بصحاف} جمع صحفة وهي القصعة {من ذهب} فيها من ألوان الأطعمة والفواكه والحلوى ما لا يدخل تحت الوهم.
Bu durum, insanları onların haline sevk eden ve onlardan geri kalmış olanları onlara kavuşmaya koşturan bir şey olunca; eğlence yahut malla meşguliyetin kendisini durdurabileceği kimseye yönelip bilmediği şeyleri harekete geçirerek ve gaflette olduğu hususlarda uyararak, takvaya teşvik amacıyla gaip (üçüncü şahıs) kipine dönüp şöyle buyurdu: {يُطَافُ عَلَيْهِم} “Onların etrafında dolaştırılır” yani bu nida ile hükümdarlar kıldığımız o müttakilerin etrafında, {بِصِحَافٍ} “tepsilerle” sahfe (صَحْفَة) kelimesinin çoğuludur, çanak/tepsi demektir, {مِّن ذَهَبٍ} “altından” içinde hayale sığmayacak türlü türlü yiyecekler, meyveler ve tatlılar bulunan tepsilerle.
ولما كانت آنية الشرب في الدنيا أقل من آنية الأكل، جرى على ذلك المعهود، فعبر بجمع القلة في قوله: {وأكواب} جمع كوب وهو كوز مستدير مدور الرأس لا عروة له، قد تفوق عن شيء منه اليد أو الشفقة أو يلزم منها بشاعة في شيء من دائر الكوز، وإيذاناً بأنه لا حاجة أصلاً إلى تعليق شيء لتزيد أوصافه عن أذى
Dünyada içecek kapları yiyecek kaplarından daha az olduğundan, bu bilinen duruma uygun olarak şu buyruğunda kıllet (azlık) çoğuluyla ifade etti: {وَأَكْوَابٍ} “ve kadehlerle”. Kûb (كُوب) kelimesinin çoğuludur; kulpu olmayan, yuvarlak gövdeli ve yuvarlak ağızlı bir testidir/kadehtir. Kulpu olsaydı el veya dudak ona takılabilir ya da testinin çevresinde bir çirkinlik meydana gelebilirdi; ayrıca bir eziyetten ötürü
أو نحو ذلك.
veya benzeri bir sebeple niteliklerini artırmak için [kulp gibi] bir şey takmaya asla ihtiyaç olmadığını bildirmek içindir.
ولما رغب فيها بهذه المغيبات، أجمل بما لا يتمالك معه عاقل عن المبادرة إلى الدخول فيما يخصها فقال: {وفيها} أي الجنة. ولما كانت اللذة محصورة في المشتهى قال تعالى: {ما تشتهيه الأنفس} من الأشياء المعقولة والمسموعة والملموسة وغيرها جزاء لهم على ما منعوا أنفسهم من الشهوات في الدنيا، ولما كان ما يخص المبصرات من ذلك أعظم، خصها فقال: {وتلذ الأعين} من الأشياء المبصرة التي أعلاها النظر إلى وجهه الكريم تعالى، جزاء ما تحملوه من مشاق الاشتياق.
Bu gaybî nimetlerle oraya teşvik ettikten sonra, aklı başında hiçbir kimsenin oraya girmek için acele etmekten kendini alamayacağı şekilde mücmel olarak şöyle buyurdu: {وَفِيهَا} “Ve orada vardır” yani cennette. Lezzet, arzulanan şeylerde sınırlı olduğundan Yüce Allah şöyle buyurdu: {مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنفُسُ} “canların çektiği her şey” dünyada nefislerini şehvetlerden alıkoymalarına karşılık bir mükâfat olarak akılla kavranan, işitilen, dokunulan ve diğer şeylerden canlarının çektiği şeyler. Görülen şeylere ait olanlar bunların en büyüğü olduğundan, bunu özel olarak zikredip şöyle buyurdu: {وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ} “ve gözlerin hoşlandığı her şey” görülen şeylerden -ki bunların en yücesi Yüce Allah'ın kerim vechine bakmaktır- duyulan lezzetler; bu da [dünyada] çektikleri iştiyak meşakkatlerinin karşılığıdır.
ولما كان ذلك لا يكمل طيبه إلا بالدوام، قال عائداً إلى الخطاب لأنه أشرف وألذ مبشر لجميع المقبلين على الكتاب، والملتفت إليهم بالترغيب في هذا الثواب، بشارة لهذا النبي الكريم عليه أفضل الصلاة والسلام بما قدمه في أول السورة وأثنائها من بلوغ قومه نهاية العقل والعلم والموصلين إلى أحسن العمل الموجب للسعادة: {وأنتم فيها خالدون} لبقائها وبقاء كل ما فيها، فلا كلفة عليكم أصلاً من خوف من زوال ولا حزن من فوات.
Bu nimetlerin lezzeti ancak ebedi olmakla tamamlanacağı için; Kitab'a yönelenlerin ve bu sevaba teşvikle kendilerine hitap edilenlerin tamamını müjdelemek üzere, daha şerefli ve daha tatlı olduğu için hitap kipine dönerek şöyle buyurdu -ki bu, surenin başında ve ortasında kavminin aklın ve ilmin zirvesine ulaşacağını ve saadeti gerektiren en güzel amele eriştireceğini bildirmesinden ötürü bu şerefli Peygamber'e aleyhieffalü's-salâti ve's-selâm bir müjdedir-: {وَأَنتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “ve siz orada ebedi kalıcılarsınız”. Cennetin ve içindeki her şeyin baki kalması sebebiyle artık sizin için ne nimetin yok olması korkusundan ne de elden kaçması hüznünden kaynaklanan hiçbir külfet olmayacaktır.
ولما كان التقدير: الجنة التي لمثلها يعمل العاملون، عطف عليه قوله مشيراً إلى فخامتها بأداة البعد: {وتلك الجنة} أي العالية المقام {التي} ولما كان الإرث أمكن للملك، وكان مطمح النفوس إلى المكنة
Takdirî anlam: «Çalışanların benzeri için çalışacağı cennet işte budur» şeklinde olunca, uzaklık edatıyla onun azametine işaret ederek şu sözünü ona atfetti: {وَتِلْكَ الْجَنَّةُ} “İşte şu cennettir” yani o yüksek makamlı cennet, {الَّتِي} “o ki”. Miras mülkiyeti en sağlam kılan yol olduğundan ve nefislerin arzusu bir şeye mutlak surette malik olmak yönünde olduğundan,
في الشيء مطلقاً لا يبعد، بني للمفعول قوله تعالى: {أورثتموها} ولما كان ما حصله الإنسان بسعيه ألذ في نفسه لسرورة بالتمتع به وبالعمل الذي كان من سببه، قال تعالى: {بما} وبين أن العمل كان لهم كالجبلة التي جبلوا عليها، فالمنّة لربهم في الحقيقة بما زكى لهم أنفسهم بقوله: {كنتم تعملون} أي مواظبين على ذلك لا تفترون.
Yüce Allah meçhul sığa ile şöyle buyurdu: {أُورِثْتُمُوهَا} “size miras kılınmıştır”. İnsanın kendi emeğiyle elde ettiği şey, ondan faydalanma sevinci ve ona sebep olan amelin neşesi sebebiyle kendi nefsinde daha tatlı olduğundan Yüce Allah: {بِمَا} “karşılık olarak” buyurdu ve amelin onlar için yaratılıştan gelen bir huy gibi olduğunu beyan etti. Dolayısıyla nefislerini arındırdığı için minnet hakikatte Rablerinedir; bunu şu sözüyle ifade etti: {كُنتُمْ تَعْمَلُونَ} “yapmakta olduğunuz şeylere” yani buna devam ediyor ve hiç gevşeklik göstermiyordunuz.
ولما كان الأكل أعم الحاجات وأعم الطلبات، قال تعالى مبيناً أن جميع أكلهم تفكه ليس فيه شيء تقوتاً لأنه لا فناء فيها لقوة ولا غيرها لتحفظ بالأكل ولا ضعف {لكم فيها فاكهة} أي ما يؤكل تفكهاً وإن كان لحماً وخبزاً. ولما كان ما يتفكه في الدنيا قليلاً قال تعالى: {كثيرة} ودل مع الكثرة على دوام النعمة بقصد التفكه بكل شيء فيها بقوله: {منها} أي لا من غيرها مما يلحظ فيه التقوت {تأكلون} فلا تنفد أبداً ولا تتأثر بأكل الآكلين لأنها على صفة الماء النابع، لا يؤخذ منه شيء إلا خلف مكانه مثله أو أكثر منه في الحال.
Yemek en genel ihtiyaç ve en yaygın talep olduğundan, Yüce Allah onların bütün yediklerinin sadece zevk alma (tefekküh) amaçlı olduğunu, karın doyurmak/beslenmek (tekavvut) için olmadığını açıkladı; zira orada yemekle korunacak bir kuvvetin yok olması ya da bir zayıflık söz konusu değildir: {لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ} “Orada sizin için meyveler vardır” yani et ve ekmek bile olsa zevk ve lezzet için yenen her şey. Dünyada zevk için yenen şeyler az olduğundan Yüce Allah şöyle buyurdu: {كَثِيرَةٌ} “pek çok”. Çoklukla beraber, oradaki her şeyden zevk alma kastıyla nimetin sürekliliğine şu buyruğuyla delalet etti: {مِّنْهَا} “ondan” yani beslenme amacı güdülen başka şeylerden değil, {تَأْكُلُونَ} “yersiniz”. Dolayısıyla o meyveler asla tükenmez ve yiyenlerin yemesiyle eksilmez; zira onlar kaynayan su gibidir, ondan bir şey alındığında hemen yerine aynısı veya daha fazlası gelir.
ولما ذكر ما للقسم الثاني من الإخلاء وهم المتقون ترغيباً
Dostların ikinci kısmı olan müttakilere verilecekleri takvaya teşvik etmek amacıyla zikredince,
لهم في التقوى، أتبعه ما لأضدادهم اهل القسم الأول تحذيراً من مثل أعمالهم، فقال استئنافاً مؤكداً في مقابلة إنكارهم: {إن المجرمين} أي الراسخين في قطع ما أمر الله به أن يوصل {في عذاب جهنم} أي النار التي من شأنها لقاء داخلها بالتجهم والكراهة والعبوسة كما كان يعمل عند قطعه لأولياء الله تعالى {خالدون} لأن إجرامهم كان طبعاً لهم لا ينفكون عنه أصلاً ما بقوا.
onların zıddı olan birinci kısım ehline verilecekleri de benzer amellerden sakındırmak için peşinden getirdi ve onların inkârına karşı tekitli bir istinaf (yeni başlangıç) olarak şöyle buyurdu: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ} “Şüphesiz ki suçlular” yani Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyleri kesip koparmada kökleşenler, {فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ} “cehennem azabındadırlar” yani Allah'ın dostlarıyla ilişkisini keserken yaptığı gibi, içine gireni asık surat, hoşnutsuzluk ve çatık kaşla karşılayan ateştedirler; {خَالِدُونَ} “ebedi kalıcılardır” çünkü onların suçluluğu fıtratları haline gelmişti ve yaşadıkları sürece ondan asla ayrılmıyorlardı.
ولما بين إحاطته بهم إحاطة الظرف بمظروفه، وكان من المعلوم أن النار لا تفتر عمن لابسته إلا بمفتر بمنعها بماء يصبه عليها أو تقليل من وقودها أو غير ذلك خرقاً للعادة، بين أن لا يعتريها نقصان أصلاً كما يعهد في عذاب الدنيا لأنهم هم وقودها فقال تعالى: {لا يفتر عنهم} أي يقصد إضعافه بنوع من الضعف، فنفي التفتير نفي للفتور من غير عكس، قال البيضاوي: وهو من فترت عنه الحمى - إذا سكنت، والتركيب للضعف.
Azabın onları bir kabın içindekini kuşatması gibi kuşattığını beyan edince; bilindiği üzere ateşin içine aldığı kimseden ancak üzerine dökülen suyla söndürülmesi, yakıtının azaltılması yahut harikulade bir şekilde gevşetici bir etkenle hafifleyebileceği gerçeğine karşılık, dünya azabında görüldüğü gibi ona asla bir eksilmenin arız olmayacağını beyan etti; zira onun yakıtı bizzat kendileridir. Yüce Allah şöyle buyurdu: {لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ} “Kendilerinden [azap] hafifletilmez” yani hiçbir şekilde zayıflatılması kastedilmez. Zayıflatmanın nefyedilmesi, gevşemenin de nefyedilmesidir; ancak tersi geçerli değildir. Beyzâvî şöyle demiştir: Bu, «فترت عنه الحمى» (ateşi dindi/yatıştı) ifadesinden gelir; kelimenin kökü zayıflık ifade eder.
ولما كان انتظار الفرج مما يخفف عن المتضايق، نفاه بقوله:
Bir ferahlık ve kurtuluş beklemek darlıkta olan kimseyi hafifleteceğinden, bunu şu buyruğuyla nefyetti:
{وهم فيه مبلسون *} أي ساكتون سكوت يأس من النجاة والفرج.
{وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} “ve onlar orada ümitsizce suskundurlar.” Yani kurtuluştan ve ferahlıktan ümidini kesmiş kimselerin suskunluğuyla suskundurlar.
ولما كان ربما ظن من لا بصيرة له أن هذا العذاب أكبر وأكثر مما يستحقونه، أجاب سبحانه بقوله ليزيد عذابهم برجوعهم باللائمة على نفسوهم ووقوعهم في منادمات الندامات: {وما ظلمناهم} نوعاً من الظلم لأنه تعالى مستحيل في حقه الظلم {ولكن كانوا} جبلة وطبعاً وعملاً وصنعاً دائماً {هم} أي خاصة {الظالمين} لأنهم بارزوا المنعم عليهم بالعظائم ونووا أنهم لا ينفكون عن ذلك بقوا، والأعمال بالنيات، ولو كانوا يقدرون على أن لا يموتوا لما ماتوا.
Basireti olmayan kimse bu azabın onların hak ettiğinden daha büyük ve daha fazla olduğunu zannedebileceğinden, kendi nefislerini kınamaları ve pişmanlıklar içine düşmeleriyle azapları daha da artsın diye Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ} “Biz onlara zulmetmedik” hiçbir şekilde zulmetmedik; çünkü zulüm O Yüce Allah hakkında imkânsızdır, {وَلَٰكِن كَانُوا} “fakat onlar idiler” fıtrat, tabiat, amel ve fiil olarak daima, {هُمُ} “bizzat kendileri” yani özellikle onlar, {الظَّالِمِينَ} “zalimler”. Çünkü onlar kendilerine nimet verene karşı büyük cürümlerle meydan okudular ve hayatta kaldıkları sürece bundan ayrılmamaya niyet ettiler; ameller ise niyetlere göredir. Eğer ölmemeye güç yetirebilselerdi asla ölmezlerdi.
ولما كان من مفهوم الإبلاس السكوت، أعلم بأن سكوتهم ليس دائماً لأن الإنسان إذا وطن نفسه على حالة واحدة ربما خف عنه بعد الألم، فقال مبيناً أنهم من البعد بمحل كبير لا يطمعون معه في خطاب الملك، وأنهم مع علمهم باليأس يعلقون آمالهم بالخلاص كما يقع للمتمنين للمحالات في الدنيا ليكون ذلك زيادة في المهم: {ونادوا} ثم بين أن المنادي خازن النار فقال مؤكداً لبيان البعد بأداته: {يا مالك} وقراءة «يا مال» للإشارة إلى أن العذاب أوهنهم
İblâs (ümitsiz suskunluk) kavramının anlamı susmak olduğundan, onların bu suskunluklarının sürekli olmadığını bildirdi; zira insan kendini tek bir duruma alıştırdığında bazen acısı hafifleyebilir. Onların, Melik'e (Allah'a) doğrudan hitap etmeyi umamayacak kadar son derece uzak bir mevkide olduklarını ve ümitsizliği bilmelerine rağmen, dünyada imkânsız şeyleri temenni edenlerin yaptığı gibi kurtuluş ümidine kapıldıklarını -ki bu durum onların kederini daha da artırsın diye- beyan ederek şöyle buyurdu: {وَنَادَوْا} “Ve seslendiler”. Ardından seslenilen kimsenin cehennemin bekçisi olduğunu, uzaklığı bildiren nida edatıyla tekit ederek şöyle beyan etti: {يَا مَالِكُ} “Ey Mâlik!”. «Yâ Mâl» şeklindeki kıraat ise azabın onları zayıflattığına,
عن إتمام الكلام، ولذا قالوا: {ليقض علينا} أي سله سؤالاً حتماً أن القضاء الي لا قضاء مثله، وهو الموت على كل وحد منا، وجروا على عادتهم في الغباوة والجلافة فقالوا: {ربك} أي المحسن إليك فلم يروا لله عليهم إحساناً وهم في تلك الحالة، فلا شك أن إحسانه ما انقطع عن موجود أصلاً، وأقل ذلك أنه لا يعذب أحداً منهم فوق استحقاقه، ولذلك جعل النار دركات كما كانت الجنة درجات، ويجوز أن تكون عبارتهم بذلك تغييظاً له بما رأوا من ملابسة النار من تأثير فيه، ونداؤهم لا ينافي إبلاسهم لأنه السكوت عن يأس، فسكوتهم المقيد باليأس دائم، فلذلك سألوا الموت، والحاصل أنهم لا يتكلمون ما يدل على رجاء الفرج بل هم ساكتون أبداً عن ذلك.
sözü tamamlamaktan alıkoyduğuna işaret etmek içindir. Bu yüzden şöyle dediler: {لِيَقْضِ عَلَيْنَا} “işimizi bitirsin” yani O'ndan kesin bir talepte bulun da benzeri olmayan o hükmü versin, o da her birimiz için ölümdür. Kaba ve anlayışsız olma adetlerini sürdürerek şöyle dediler: {رَبُّكَ} “Rabbin” yani sana ihsanda bulunan Rabbin. O durumdayken Allah'ın kendilerine hiçbir ihsanını görmediler; oysa şüphe yok ki O'nun ihsanı hiçbir varlıktan asla kesilmemiştir. Bunun en azı, onlardan hiçbirine hak ettiğinin üzerinde azap etmemesidir. Bu sebeple cennet dereceler olduğu gibi cehennemi de derkeler (aşağı tabakalar) kılmıştır. Bu ifadeleri, ateşe maruz kalıp da ateşin onda hiçbir etki yapmadığını görmelerinden ötürü ona öfke kusmak amacıyla söylenmiş de olabilir. Onların bu nidası 'iblas' (ümitsiz suskunluk) halleriyle çelişmez; çünkü iblas, ümitsizlikten kaynaklanan suskunluktur; dolayısıyla ümitsizliğe bağlı suskunlukları süreklidir, bu yüzden ölümü istemişlerdir. Kısacası onlar, bir kurtuluş ümidine delalet eden hiçbir söz söylemezler, aksine bundan ebediyen suskundurlar.
. . اليأس لا على رجاء الفرج باللحاق برتبة المتقين.
... ümitsizlik içindedirler; müttakilerin derecesine ulaşarak bir ferahlığa kavuşma umutları yoktur.
ولما ذكر نداءهم، استأنف ذكر جوابهم بقوله: {قال} أي مالك ﵊ مؤكداً لأطماعهم لأن كلامهم هذا بحيث يفهم الرجاء ويفهم بأن رحمة الله تعالى التي هي موضع الرجاء خاصة
Onların nidasını zikrettikten sonra, kendilerine verilen cevabı şu sözüyle istinaf etti: {قَالَ} “[Mâlik] dedi ki” yani Mâlik aleyhisselâm onların tamahlarını tekitli bir şekilde kırarak cevap verdi; çünkü onların bu sözü hem bir ümit vehmettirmekte hem de ümit mahalli olan Allah'ın rahmetinin yalnızca başkalarına
بغيرهم {إنكم ماكثون} .
ait olduğunu hissettirmektedir: {إِنَّكُم مَّاكِثُونَ} “Siz [burada] kalıcılarsınız!”.
ولما ذكر سبحانه الساعة عند عيسى ﵊ فقال {وإنه لعلم للساعة} وأكد أمرها وشرح بعض أحوالها إلى أن ختم بما دل على انحلال عزائمهم ولين شكائمهم، وكانوا غير مقرين بذلك، قال مؤكداً جواباً لمن يبصر بعض البصر فيقول: أحق هذا؟ ويتوقع الجواب: {لقد جئناكم} أي في هذه السورة خصوصاً وجميع القرآن عموماً، سمى مجيء الرسل مجيئاً لهم لما لمجيئهم من العظمة التي أشارت إليها النون {بالحق} الكامل في الحقية، ولما كان ظهور حقيته بحيث لا يخفى على أحد ولكن شدة البغض وشدة الحب تريان الأشياء على غير ما هي عليه، قال إشارة إلى ذلك: {ولكن أكثركم} أي أيها المخاطبون {للحق كارهون *} لما فيه من المنع عن الشهوات فلذلك أنتم تقولون: إنه ليس بحق لأجل كراهتكم فقط، لا لأجل أن في حقيته نوعاً من الخفاء.
Yüce Allah İsa aleyhisselâm bahsinde kıyameti zikredip: {وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِّلسَّاعَةِ} “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir” buyurarak onun gelişini tekit edip bazı hallerini açıkladıktan ve sonunda onların azimlerinin kırılıp boyunlarının eğildiğini gösteren şeyle bitirdikten sonra, onlar da bunu ikrar etmeyince, bir parça basireti olup: «Bu gerçek mi?» diyen ve cevap bekleyen kimseye tekitli bir cevap olarak şöyle buyurdu: {لَقَدْ جِئْنَاكُم} “Andolsun biz size geldik” yani özelde bu surede, genelde ise bütün Kur'an'da; [zamirdeki] 'nûn' harfinin işaret ettiği azametten ötürü peygamberlerin gelişini kendi gelişi olarak adlandırdı, {بِالْحَقِّ} “hak ile” hakikati tastamam olan hak ile. Onun hakikatinin apaçıklığı hiç kimseye gizli kalmayacak derecede iken, aşırı nefret ve aşırı sevgi eşyayı olduğundan farklı gösterdiğinden, buna işaret ederek şöyle buyurdu: {وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَكُمْ} “fakat çoğunuz” yani ey muhataplar, {لِلْحَقِّ كَارِهُونَ} “haktan hoşlanmayanlarsınız.” Çünkü onda şehvetlerden alıkoyma vardır; bu sebeple siz sadece nefretinizden ötürü onun hak olmadığını söylüyorsunuz, yoksa hakikatinde herhangi bir kapalılık olduğundan değil.
ولما كان هذا خبراً لا جواب فيه لظهور الدلائل وتعالي العظمة إلا الرجوع، وكان من لا يرجع إنما يريد بمحاربة الإله الأعظم، قال
Delillerin apaçıklığı ve azametin yüceliği karşısında bu haber, hakka dönmekten başka bir cevap bırakmadığı halde, dönmeyen kimse ancak en yüce İlah'a savaş açmak istemiş olacağından,
عادلاً عن الخطاب إنزالاً لهم بالغيبة منزلة البعيد الذي لا يلتفت إليه معادلاً لما تقديره: أرجعوا لما ظهر لهم من الحق الظاهر {أم أبرموا} أي أحكموا {أمراً} في رد أمرنا ومعاداة أوليائنا مع علمهم بأنا مطلعون عليهم.
onları gaip (üçüncü şahıs) kipine geçirip iltifat edilmeyen uzak kimseler konumuna indirerek, takdiri «Ortaya çıkan apaçık haktan dolayı döndüler mi?» olan söze denk bir şekilde şöyle buyurdu: {أَمْ أَبْرَمُوا} “Yoksa onlar sımsıkı mı bağladılar” yani sağlamca mı kararlaştırdılar, {أَمْرًا} “bir işi?” Bizim kendilerini gördüğümüzü bildikleri halde emrimizi reddetme ve dostlarımıza düşmanlık etme hususunda.
ولما كان سبحانه مطلعاً بطية أمرهم وغائب سرهم، سبب عما سأل عنه من إبرامهم ما دل على أنه عالم به وقد أبرم له قبل كونه ما يزيله ويعدمه ويحيله، على سبيل التأكيد لإنكارهم أن يغلبوا فقال: {فإنا مبرمون} أي دائماً للأمور لعلمنا بها قبل كونها وقدرتنا واختيارنا، تلك صفتنا التي لا تحول بوجه: العلم والقدرة والإرادة، لم يتجدد لنا شيء لم يكن.
Yüce Allah onların iç yüzünü ve gizli sırlarını bildiğinden, kararlaştırdıkları işe dair sorduğu sorunun ardından, kendisinin bunu bildiğini ve daha o iş olmadan önce onu yok edecek, ortadan kaldıracak ve değiştirecek tedbiri kararlaştırdığını gösteren hükmü getirdi; onların mağlup edileceklerini inkâr etmelerine karşılık tekitli bir biçimde şöyle buyurdu: {فَإِنَّا مُبْرِمُونَ} “Muhakkak ki biz de sımsıkı bağlayıcılarız” yani o işler olmadan önceki ilmimiz, kudretimiz ve ihtiyarımızla işleri daima kesin hükme bağlarız. Bizim hiçbir şekilde değişmeyen sıfatımız işte budur: İlim, kudret ve irade. Bizde daha önce olmayan yeni hiçbir şey meydana gelmiş değildir.
ولما كان إصرارهم بين العزم على مجاهرة القدير بالمعاداة وبين معاملته وهو عليم بالمساترة والمماكرة في المعاداة والمباكرة والمسالمة والمناكرة قال تعالى: {أم يحسبون أنا} على ما لنا من العظمة المقتضية بجميع صفات الكمال {لا نسمع} ولما كان المراد إثبات أن علمه تعالى محيط بالخفي والجلي، نسبة كل منهما إليه على السواء، ذكرهما
Onların bu ısrarları, Kadîr olan Allah'a açıktan düşmanlık etme azmi ile O'nun her şeyi bildiğinin farkında olarak düşmanlıkta gizlenme, tuzak kurma, ansızın saldırma, barışık görünme veya inkâr etme muamelesi arasında gidip geldiğinden, Yüce Allah şöyle buyurdu: {أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا} “Yoksa onlar bizim... sanıyorlar mı?” bütün kemal sıfatlarını gerektiren azametimize rağmen, {لَا نَسْمَعُ} “işitmediğimizi”. Burada kastedilen, Yüce Allah'ın ilminin gizliyi de açığı da kuşattığını, her ikisinin de O'na nispetinin eşit olduğunu ispat etmek olunca, her ikisini de zikretti
وقدم من شأنه أن يخفي وهو المكر المشار إليه بالإبرام، لأن السياق له فقال تعالى: {سرهم} أي كلامهم الخفي ولو كان في الضمائر فيما يعصينا، ولما كان ربما وقع في الأوهام أن المراد بالسمع إنما هو العلم لأن السر ما يخفى وهو يعم ما في الضمائر وهي مما يعلم، حقق أن المراد به حقيقته بقوله: {ونجواهم} أي كلامهم المرتفع حتى كأنه على نجوة أي مكان عال، فعلم أن المراد حقيقة السمع، وأنه تعالى يسمع كل ما يمكن أن يسمع ولو لم يكن في قدرتنا نحن سماعه، فنكون فيه كالأصم بالنسبة إلى ما نسمعه نحن من الجهر ولا يسمعه هو لفقد قوة السمع فيه، لا لأنه مما من حقه ألا يسمع.
ve bağlam ona ait olduğu için 'sağlamca kararlaştırma' ile işaret edilen tuzak gibi gizlenmesi adet olan şeyi öne alarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {سِرَّهُمْ} “onların sırlarını” yani bize isyan hususunda kalplerinde olsa bile gizli konuşmalarını. İşitmekten kastın sadece 'bilmek' olduğu zannına kapılınabilirdi; çünkü sır gizli olan şeydir ve bilinen şeylerden olan kalpteki düşünceleri de kapsar; işte bunun gerçek anlamda işitme olduğunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {وَنَجْوَاهُم} “ve fısıldaşmalarını” yani sanki yüksek bir yerdeymişçesine seslerini yükselterek yaptıkları konuşmalarını. Böylece kastedilenin hakiki işitme olduğu ve Yüce Allah'ın işitilmesi mümkün olan her şeyi işittiği anlaşıldı; bizim onu işitmeye gücümüz yetmese bile. Bu durumda biz, bizim açıkça işittiğimiz fakat işitme gücü olmadığı için sağırın işitmediği sesler karşısındaki sağır gibi oluruz; yoksa o sesin işitilme özelliği olmadığından değil.
ولما كان إنكار عدم السماع معناه السماع، صرح به فقال: {بلى} أي نسمع الصنفين كليهما على حد سواء {ورسلنا} وهم الحفظة من الملائكة على ما لهم من العظمة بنسبتهم إلينا. ولما كان حضور الملائكة معنا وكتابتهم لجميع أعمالنا على وجه لا نحس به نوع أحساس أمراً هو في غاية الغرابة، قال معبراً بلدى التي يعبر بها عبر اشتداد الغرابة: {لديهم يكتبون} أي يجددون الكتابة كلما تجدد
İşitmemenin inkâr edilmesi işitmek anlamına geldiğinden, bunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {بَلَىٰ} “Hayır, [işitiriz]!” yani her iki türü de eşit derecede işitiriz, {وَرُسُلُنَا} “ve elçilerimiz de” yani bize nispet edilmelerinden ötürü büyük bir şerefe sahip olan koruyucu melekler. Meleklerin bizimle beraber bulunması ve hiçbir şekilde hissetmeyeceğimiz bir biçimde bütün amellerimizi yazması son derece hayret verici bir durum olduğundan, hayretin şiddetlendiği anlarda kullanılan 'ledey' (yanlarında) lafzıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ} “yanlarında yazmaktadırlar” yani gerektiren durumlar yenilendikçe
ما يقتضيها لأن الكتابة أوقع في التهديد، لأن من علم أن أعماله محصاة مكتوبة تجنب ما يخاف عاقبته.
yazmayı da yenilerler; çünkü yazma eylemi tehdit açısından daha etkilidir. Zira amellerinin sayılıp yazıldığını bilen kimse, sonucundan korktuğu şeylerden sakınır.
ولما تقدم أول السورة تبكيتهم والتعجيب منهم في ادعاءهم لله ولداً من الملائكة وهددهم بقوله {ستكتب شهادتهم ويسألون} وذكر شبههم في قولهم {لو شاء الرحمن ما عبدناهم} وجهلهم فيها بقوله {ما لهم بذلك من علم} ونفى أن يكون لهم على ذلك دليل سمعي بقوله منكراً موبخاً {أم آتيناهم كتاباً} ومر في توهية أمرهم في ذلك وغيره بما لاحم بعضه بعضاً على ما تقدم إلى ما تمم نفي الدليل السمعي على طريق النشر المشوش بقوله تعالى {واسأل من أرسلنا من قبلك من رسلنا} ، ونظم به ما أتى به رسوله أهل الكتاب مما يصدق ما أتى به كتابنا من التوحيد وما هدد به من أعراض عنه إلى أن أخبر أنه الحق الذي لا زوال أصلاً لشيء منه، وأن رسله سبحانه تكتب جميع أعمالهم من شهادتهم في الملائكة وغيرها، أعاد الكلام في إبطال شبهتهم في أن عبادتهم لهم لو كانت ممنوعة لم يشأها الذي له عموم الرحمة لأن عموم رحمته يمنع على زعمهم مشيئة ما هو محرم، فقال بعد أن نفى قوله {واسأل من أرسلنا من قبلك من رسلنا} أن يكون لهم
Surenin başında, meleklerin Allah'ın çocukları olduğunu iddia etmeleri sebebiyle onları azarlayıp bu iddialarına hayret edildiği geçtiğinde, {سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَيُسْأَلُونَ} “Şahitlikleri yazılacak ve sorguya çekileceklerdir” buyruğuyla onları tehdit etmiş; {لَوْ شَاءَ الرَّحْمَٰنُ مَا عَبَدْنَاهُم} “Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık” sözlerindeki şüphelerini ve {مَّا لَهُم بِذَٰلِكَ مِنْ عِلْمٍ} “Onların bu hususta hiçbir bilgisi yoktur” buyruğuyla bu konudaki cehaletlerini zikretmiş; {أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا} “Yoksa onlara bir kitap mı verdik?” buyurarak inkâr ve azarlama yoluyla buna dair naklî bir delilleri olduğunu nefyetmişti. Bu ve benzeri konularda iddialarının çürüklüğü, yukarıda geçtiği üzere birbirini pekiştiren delillerle anlatılmış; nihayet Yüce Allah'ın {وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رُّسُلِنَا} “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor” buyruğuyla karmaşık yayma (neşr-i müşevveş) yoluyla naklî delilin yokluğu tamamlanmıştı. Peygamberinin Ehl-i Kitap'tan getirdiği şeylerle Kitabımızın getirdiği tevhidi doğrulayan ve bundan yüz çevirenleri tehdit eden hususlar birbiri ardınca dizilmiş; nihayet bunun hiçbir parçası asla zeval bulmayacak bir hak olduğu, Yüce Allah'ın elçilerinin melekler hakkındaki şahitlikleri de dahil olmak üzere bütün amellerini yazdığı bildirilmişti. İşte bundan sonra, şayet onlara ibadet etmek yasak olsaydı rahmeti her şeyi kuşatan Allah'ın bunu dilemeyeceği -çünkü onlara göre rahmetinin kuşatıcılığı haram olan bir şeyi dilemesine engeldir- şeklindeki şüphelerini iptal etme sözünü tekrarladı. {وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رُّسُلِنَا} “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor” buyruğuyla, gönderilen elçilerden aleyhimüssalâtü vesselâm herhangi birine dayanan
دليل سمعي على أحد من رسله عليهم الصلاة والسلام: {قل إن كان للرحمن} أي العام الرحمة {ولد} على ما زعمتم، والمراد به الجنس لادعائهم في الملائكة، وغيرهم في غيرهم، وقراءة حمزة والكسائي بضم ثم سكون على أنه جمع على إرادة الكثرة. ولما كان المعنى: فأنا ما عبدت ذلك الولد ولا أعبده، ولو شاء الرحمن ما تركت عبادته، ولكنه شاء تركي لها وشاء فعلكم لها، فإحداهما قطعاً مشيئة للباطل، وإلا لاجتمع النقيضان بأن يكون الشيء حقاً باطلاً في حال واحد من وجه واحد، وهو بديهي الاستحالة، فبطلت شبهتكم بدليل قطعي - هكذا كان الأصل، ولكنه عدل عنه إلى ما يفيد معناه وزيادة أنه يعبد الله مخلصاً ولا يعبد غيره، أنه لا يستحق اسم العبادة إلا ما كان له خالصاً، فقال: {فأنا} أي في الرتبة {أول العابدين *} للرحمن، العبادةَ التي هي العبادة ولا يستحق غيرها أن يسمى عبادة وهي الخالصة، أي فأنا لا أعبد غيره لا ولداً ولا غيره، ولم يشأ الرحمن لي أن أعبد الولد، أو يكون المعنى: أنا أول العابدين للرحمن على وجه الإخلاص، لم أشرك به شيئاً أصلاً في وقت من الأوقات مما سميتموه ولداً أو شريكاً أو غيره، ولو شاء ما عبدته على وجه الإخلاص، ولا شك عندكم وعند غيركم أن من أخلص لأحد كان أولى من غيره برحمة، فلو أن الإخلاص
naklî bir delilleri olduğunu nefyettikten sonra şöyle buyurdu: {قُلْ إِن كَانَ لِلرَّحْمَٰنِ} “De ki: Eğer Rahmân'ın” yani rahmeti her şeyi kuşatanın, {وَلَدٌ} “bir çocuğu olsaydı” iddia ettiğiniz gibi; buradaki çocuk cins isimdir; zira onlar meleklerin, başkaları da başka varlıkların çocuk olduğunu iddia etmişlerdi. Hamza ve Kisâî'nin kıraatinde çokluk kastıyla ötre ve sükûn ile okunmuştur. Anlam şöyleydi: «Ben o çocuğa tapmadım ve tapmam; eğer Rahmân dileseydi ona ibadeti terk etmezdim; fakat O benim bunu terk etmemi, sizin ise yapmanızı diledi. O halde bu iki iradeden biri kesinlikle bâtıl olan bir şeyin iradesidir; aksi takdirde bir şeyin aynı anda ve aynı açıdan hem hak hem bâtıl olmasıyla çelişkili iki şey birleşmiş olur ki bu aklen imkânsızdır. Dolayısıyla şüpheniz kesin bir delille bâtıl olmuştur.» Asıl mana bu olmakla birlikte, bu manayı ve fazlasını ifade eden bir üsluba dönerek O'na ihlasla ibadet ettiğini ve başkasına tapmadığını, ibadet ismine ancak O'na ihlasla yapılanın layık olduğunu belirterek şöyle buyurdu: {فَأَنَا} “ben” yani mertebece, {أَوَّلُ الْعَابِدِينَ} “kulluk edenlerin ilkiyim!” Rahmân'a, gerçek anlamda ibadet olan ve başkasının ibadet adını almaya hak kazanamayacağı ihlaslı kulluğu yapanların ilkiyim. Yani ben ne çocuk ne de başka bir varlık olarak O'ndan başkasına tapmam ve Rahmân benim çocuğa tapmamı dilemedi. Ya da mana şöyledir: «Ben Rahmân'a ihlasla ibadet edenlerin ilkiyim; hiçbir vakit O'na çocuk, ortak veya başka bir isimle adlandırdığınız hiçbir şeyi asla ortak koşmadım. Eğer O dileseydi ben O'na ihlasla kulluk etmezdim. Sizin ve başkalarının nezdinde şüphe yoktur ki, birine ihlasla bağlanan kimse rahmete başkalarından daha layıktır. Eğer O'na ihlas
له ممنوع ما شاء لي، ولولا أن عبادة غيره ممنوعة لشاءها لي، ولو أن له ولداً لشاء لي عبادته، فإن عموم رحمته لكافة خلقه لكونهم خلقه وخصوصها بي لكوني عبده خالصاً له يمنع على زعمكم من أن يشقيني وأنا أخلص له، فبطلت شبهتكم بمثلها بل أقوى منها، وهذا مما علق بشيء هو بنقيضه أولى، وعن ابن عباس ﵄ أن «أن» نافية بمعنى: ما ينبغي أي ما كان له ولد، فإني أول من عبده رتبة وما علمت له ولداً، ولو كان له ولد لعلمته فعبدته تقرباً إليه بعبادة ولده.
yasaklanmış olsaydı bunu benim için dilemezdi; şayet başkasına ibadet yasaklanmamış olsaydı bunu benim için dilerdi. Eğer O'nun bir çocuğu olsaydı, ona ibadet etmemi dilerdi. Zira O'nun bütün mahlukatına yönelik genel rahmeti onların yaratılmış olmalarından ötürüdür; bana yönelik özel rahmeti ise O'na ihlasla kul olmam sebebiyledir. Sizin iddianıza göre, ben O'na ihlasla kulluk ederken beni bedbaht etmesi bu rahmete engeldir.» Böylece sizin şüpheniz kendi türünden, hatta daha güçlü bir delille bâtıl oldu. Bu, zıddına daha layık olan bir şeye bağlanan ifadelerdendir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre 'in' (إِنْ) edatı nefy (olumsuzluk) anlamında olup 'yaraşmaz/olmamıştır' manasındadır; yani O'nun hiçbir çocuğu olmamıştır, ben mertebece O'na ilk ibadet edenim ve O'nun bir çocuğu olduğunu bilmedim; eğer bir çocuğu olsaydı bunu bilir ve çocuğuna ibadet ederek O'na yakınlaşmak için ibadet ederdim.
ولما بطلت الشبهة على تقدير ببرهان، وعلى آخر بشبهة أقوى منها، وظهر الأمر واتضح الحق في أنه سبحانه يشاء لشخص فعل شيء ولآخر عدم فعل ذلك الشيء وفعل ضده أو نقيضه، ومن المعلوم قطعاً أنه لا يكون فعل النقيضين ولا الضدين في آن واحد حقاً من وجه واحد، فعرف بذلك أن العبرة في الحلال والحرام بأمره ونهيه لا بإرادته، وأنه لولا ذلك لما علم أنه فاعل بالاختيار يخص من يشاء من عباده بما يشاء بعد أن عمهم بما شاء، كان موضع التنزيه عما نسبوه
Şüphe bir takdire göre kesin bir delille, diğer takdire göre ise ondan daha güçlü bir şüpheyle çürütülünce; Yüce Allah'ın bir kimse için bir fiili yapmayı dilerken, bir diğeri için o fiili yapmamayı ve onun zıddını veya çelişiğini yapmayı dilediği hususunda gerçek ortaya çıkıp hak apaçık belirince -ve kesinlikle bilinmektedir ki iki zıddın veya iki çelişiğin aynı anda ve aynı açıdan hak olması mümkün değildir-, helal ve haramda ölçünün O'nun iradesi değil, emri ve yasağı olduğu anlaşıldı. Eğer böyle olmasaydı, O'nun dilediği kullarını dilediği şeylerle kuşattıktan sonra dilediği şeylerle özelleştiren fail-i muhtar (özgür iradeyle yapan) olduğu bilinmezdi. İşte bu sebeple, O'na nispet ettikleri bâtıl şeylerden
إليه من الباطل، فقال منزهاً على وجه مظهر أنه لا يصح أن ينسب إليه ولد أصلاً: {سبحان رب} أي مبدع ومالك {السماوات} ولما كان المقام للتنزيه وجهة العلوية أجدر، لأنه أبعد عن النقص والنقيض، ولم يقتض الحال إعادة لفظ الرب بخلاف ما يأتي آخر الجاثية، فإنه لإثبات الكمال ونظره إلى جميع الأشياء على حد سواء فقال: {والأرض} أي اللتين كل ما فيهما ومن فيهما مقهور مربوب محتاج لا يصح أن يكون له منه سبحانه نسبة بغير العبودية بالإيجاد والتربية.
tenzih etme makamı oldu. O'na hiçbir şekilde çocuk isnat edilmesinin caiz olmadığını gösteren bir tarzda tenzih ederek şöyle buyurdu: {سُبْحَانَ رَبِّ} “Münezzehtir Rabbi” yani yaratıcısı ve maliki, {السَّمَاوَاتِ} “göklerin”. Makam tenzih makamı olduğundan ve noksanlıktan ve zıttan daha uzak olduğu için yüce cihet daha layık bulunduğundan ve Câsiye suresinin sonunda geleceğinin aksine burada Rab lafzının tekrarı gerekmediğinden -çünkü orası kemali ve bütün varlıklara eşit bakışını ispat içindir- şöyle buyurdu: {وَالْأَرْضِ} “ve yerin” yani içlerindeki her şeyin ve herkesin boyun eğdirilmiş, terbiye edilmiş ve muhtaç olduğu, yaratılma ve terbiye edilme kulluğu dışında O Yüce Zat ile hiçbir bağının bulunması sahih olmayan göklerin ve yerin Rabbi.
ولما كانت خاصة الملك أن يكون له ما لا يصل إليه غيره بوجه أصلاً، قال محققاً لملكه لجميع ما سواه ومن سواه وملكه له، ولم يعد العاطف لأن العرش من السماوات: {رب العرش} أي المختص به لكونه خاصة الملك الذي وسع كرسيه السماوات والأرض {عما يصفون} من أنه له ولد أو شريك.
Mülkün en belirgin özelliği, başkasının hiçbir şekilde ulaşamayacağı bir şeyin O'na ait olması olduğundan; Arş göklerden sayıldığı için atıf edatını tekrarlamadan, kendisinden başka her şeyin ve herkesin mülkünün O'na ait olduğunu ve O'nun her şeye malik olduğunu kesinleştirerek şöyle buyurdu: {رَبِّ الْعَرْشِ} “Arş'ın Rabbi” yani kürsüsü gökleri ve yeri kuşatan o en yüce mülke has olması sebebiyle sadece O'na ait olan Arş'ın Rabbi, {عَمَّا يَصِفُونَ} “onların nitelendirmelerinden [münezzehtir]” çocuk veya ortak sahibi olduğuna dair nitelemelerinden.
ولما حصحص الحق لمعت في الموجود كله أعلام الصدق بعد بطلان شبهتهم وبيان أغلوطتهم، عرف أنهم فاعلون بوضع الأشيء في غير مواضعها فعل الخائض اللاعب، فقال مسبباً عن ذلك: {فذرهم}
Hak ayan beyan ortaya çıkıp şüpheleri bâtıl kılındıktan ve yanılgıları açıklandıktan sonra bütün varlıkta doğruluk sancakları parlayınca; onların bir şeyleri yerli yerine koymayarak [bâtıla] dalan ve oynayan kimselerin işini yaptıkları anlaşıldı. Bunun üzerine şöyle buyurdu: {فَذَرْهُمْ} “Bırak onları”
أي اتركهم على أسوأ أحوالهم {يخوضوا} أي يفعلوا فعل الخائض في الماء في وضع رجله التي هي عماده فيما لا يعرفه، وقد لا يرضاه لكونه لا علم له به {ويلعبوا} أي يفعلوا فعل اللاعب في انهماكه في فعل ما ينقصه ولا يزيده {حتى يلاقوا} أي يفعلوا بتصريم أعمارهم في فعل ما لا ينفعهم فعل المجتهدين في أن يلقوا {يومهم الذي يوعدون *} بوعد لا خلف فيه فيظهر فيه وعيدهم ويحق تهديدهم.
yani onları en kötü halleri üzere terk et, {يَخُوضُوا} “dalsınlar” yani suya dalan kimsenin, hakkında hiçbir bilgisi olmadığı ve belki de bilmediği için razı olmayacağı bir yere dayanağı olan ayağını basması gibi yapsınlar, {وَيَلْعَبُوا} “ve oynasınlar” yani oyun oynayan kimsenin kendisine hiçbir fayda sağlamayan, aksine kendisini eksilten bir işle meşgul olması gibi yapsınlar, {حَتَّىٰ يُلَاقُوا} “kavuşuncaya kadar” yani ömürlerini kendilerine fayda vermeyecek şeylerde tüketerek, karşılaşmak için çaba sarf eden kimseler gibi davransınlar, {يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ} “tehdit edildikleri günlerine!” Asla cayılmayacak bir vaatle vaat edildikleri o güne; o gün onların tehdidi ortaya çıkacak ve azapları hak olacaktır.
ولما نزهه سبحانه عن الولد ودل على ذلك بأنه مالك كل شيء وملكه، وكان ذلك غير ملازم للألوهية، دل على أنه مع ذلك هو الإله لا غيره في الكونين بدليل بديهي يشترك في علمه الناس كلهم، وقدم السماء ليكون أصلاً في ذلك يتبع لأن الأرض تبع لها في غالب الأمور، فقال دالاً على أن نسبة الوجود كله إليه على حد سواء لأنه منزه عن الاحتياج إلى مكان أو زمان عاطفاً على ما تقديره: تنزه عما نسبوه إليه الذي هو معنى {سبحان} : {وهو الذي} هو {في السماء إله} أي معبود لا يشرك به شيء {وفي الأرض إله} توجه الرغباب إليه في جميع الأحوال، ويخلص له في جميع أوقات
Yüce Allah kendisini çocuktan tenzih edip her şeyin yaratıcısı ve maliki olduğunu buna delil gösterince -ki bu durum tek başına ilahlığı zorunlu kılmaz-, bununla birlikte bütün insanların bilgisinde ortak olan apaçık bir delille her iki âlemde de O'ndan başka hiçbir ilahın bulunmadığını beyan etti. Yeryüzü çoğu işte göğe tabi olduğu için, uyulacak bir asıl olsun diye göğü öne aldı. Mekâna veya zamana muhtaç olmaktan münezzeh olduğu için bütün varlığın O'na nispetinin eşit olduğunu göstererek ve takdiri «O'na nispet ettikleri şeylerden tenzih oldu» manasındaki {سُبْحَانَ} lafzına atıfla şöyle buyurdu: {وَهُوَ الَّذِي} “O, öyle bir zattır ki” O, {فِي السَّمَاءِ إِلَٰهٌ} “gökte de ilahtır” yani kendisine hiçbir şeyin ortak koşulmadığı mabuttur, {وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ} “yerde de ilahtır”. Her durumda arzular O'na yönelir ve bütün
الأضطرار، فقد وقع الإجماع من جميع من في السماء والأرض على إلهيته فثبت استحقاقه لهذه الرتبة وثبت اختصاصه باستحقاقها في الشدائد فباقي الأوقات كذلك من غير فرق لأنه لا مشارك له في مثل هذا الاستحقاق، فعبادة غيره باطلة، قال في القاموس: أله - أي بالفتح - إلاهة وألوهة وألوهية: عبد عبادة، ومنه: لفظ الجلالة - وأصله: إله بمعنى معبود وكل ما اتخذ معبوداً فهو إله عند متخذه، وأله كفرح: تحير، فقد علم من هذا جواز تعلق الجار بإله.
darlık/çaresizlik anlarında yalnız O'na ihlasla sığınılır. Nitekim gökte ve yerde olan herkesin O'nun ilahlığı üzerinde icması gerçekleşmiştir; böylece O'nun bu mertebeye layık olduğu ve zorluk anlarında buna layık olmanın yalnızca O'na mahsus olduğu sabit olmuştur; diğer vakitler de farksız olarak böyledir, zira bu hak edişte O'nun hiçbir ortağı yoktur; dolayısıyla başkasına ibadet bâtıldır. el-Kāmûs'ta şöyle denilmiştir: «Elehe (أَلَهَ) -üstün ile- ilâheten, ulûheten ve ulûhiyyeten: İbadet etti demektir. Lafza-i Celâl (Allah) de bundandır; aslı ma'bûd (ibadet edilen) anlamında 'ilâh'tır. Mabut edinilen her şey, onu edinen kimsenin katında bir ilahtır. Fe-ri-ha babından 'elihe' (أَلِهَ) ise: Hayrete düştü demektir.» Buradan, cer harfinin [fi's-semâi] 'ilâh' kelimesine taalluk etmesinin caiz olduğu anlaşılmıştır.
ولما كان الإله لا يصلح للألوهية إلا إذا كان يضع الأشياء في محلها بحيث لا يتطرق إليه فساد، ولا يضرها إفساد مفسد، وكان لا يكون كذلك إلا بالغ العلم قال: {وهو الحكيم} أي البليغ الحكمة، وهي العلم الذي لأجله وجب الحكم من قوام من أمر المحكوم عليه في عاجلته وآجلته، ولما كانت الحكمة العلم بما لأجله وجب الحكم قال تعالى: {العليم} أي البالغ في علمه إلى حد لا يدخل في عقل العقلاء
İlah ancak eşyayı hiçbir fesadın ulaşamayacağı ve hiçbir bozucunun bozmasının zarar veremeyeceği şekilde yerli yerine koyduğu takdirde ilahlığa layık olabileceğinden ve bu da ancak ilmin kemaliyle mümkün olabileceğinden şöyle buyurdu: {وَهُوَ الْحَكِيمُ} “Ve O, Hakîm'dir” yani hikmeti son derece üstündür; hikmet ise aleyhine/lehine hüküm verilen kimsenin dünyası ve ahiretindeki işinin düzeni açısından hükmü zorunlu kılan ilimdir. Hikmet, hükmü zorunlu kılan şeyin ilmi olunca Yüce Allah şöyle buyurdu: {الْعَلِيمُ} “Alîm'dir” yani ilmi, akıl sahiplerinin aklının alamayacağı bir mertebeye ulaşandır;
أكثر من وصفه به على طريق المبالغة ولو وسعوا أفكارهم وأطالوا أنظارهم لأنه ليس كمثله شيء في ذاته ولا صفة من صفاته ليقاس به، وكل من ادعى فيه أنه شريك له لا يقدر من أشرك به أن يدعي له ما وصف به من الإجماع على ألوهيته ومن كمال علمه وحكمه، فثبت قطعاً ببطلان الشركة بوجه يفهمه كل أحد، فلا خلاص حينئذ إن خالف كائناً من كان، وإذا قد صح أنه الإله وحده وأنه منزه عن شريك وولد وكل شائبة نقص كان بحيث لا يخاف وعيده، فلا يخوض ولا يعلب عبده، ومن خاض منهم أو لعب فلا يلومن إلا نفسه، فإن عمله محفوظ بعلمه فهو مجاز عليه بحكمته.
fikirlerini ne kadar genişletseler ve bakışlarını ne kadar derinleştirseler de O'nu mübalağa yoluyla vasfettiklerinden çok daha üstündür. Çünkü O'na kıyas edilecek ne zatında ne de herhangi bir sıfatında O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O'na ortak koşan kimse, ortak koştuğu varlık hakkında O'nun vasfedildiği gibi ilahlığındaki icmayı, ilminin ve hükmünün kemalini asla iddia edemez. Böylece herkesin anlayacağı bir şekilde şirk koşmanın bâtıl olduğu kesin olarak sabit olmuştur. O takdirde, kim olursa olsun O'na muhalefet eden için hiçbir kurtuluş yoktur. O'nun tek ilah olduğu, ortaktan, çocuktan ve her türlü noksanlık şaibesinden münezzeh bulunduğu sabit olunca, O'nun tehdidinden korkulmaması mümkün değildir; artık O'nun kulu bâtıla dalmaz ve oyun oynamaz. Onlardan kim bâtıla dalar veya oyun oynarsa ancak kendi nefsini kınasın; zira onun ameli Allah'ın ilmiyle korunmaktadır ve O, hikmetiyle onun karşılığını verecektir.
ولما نزه ذاته الأقدس وأثبت لنفسه استحقاق الإلهية بالإجماع من خلقه بما ركزه في فطرهم وهداهم إليه بعقولهم، أتبع ذلك أدلة أخرى بإثبات كل كمال بما تسعه العقول وبما لا تسعه مصرحاً بالملك فقال: {وتبارك} أي ثبت ثباتاً لا يشبهه ثبات لأنه لا زوال مع التيمن والبركة وكل كمال، فلا تشبيه له حتى يدعي أنه ولد له
En mukaddes zatını tenzih edip fıtratlarına yerleştirdiği ve akıllarıyla kendilerine hidayet ettiği şeylerle mahlukatının icmasıyla ilahlığa layık olduğunu ispat ettikten sonra, mülkü açıkça belirterek akılların kavrayabildiği ve kavrayamadığı her türlü kemali ispat eden diğer delilleri peşinden getirdi ve şöyle buyurdu: {وَتَبَارَكَ} “Ne yücedir” yani hiçbir sebatın benzemeyeceği bir sebatla sabittir; çünkü bereket, feyiz ve her türlü kemal ile birlikte zeval asla söz konusu olamaz. Dolayısıyla O'nun bir çocuğu olduğu iddia edilecek hiçbir benzeri yoktur.
أو شريك، ثم وصفه بما يبين تباركه واختصاصه بالإلهية فقال: {الذي له ملك السماوات} أي كلها {والأرض} كذلك {وما بينهما} وبين كل اثنين منها، والدليل على هذا الإجماع القائم على توحيده عند الاضطرار.
veya ortağı [olduğu iddia edilemez]. Sonra O'nun yüceliğini ve ilahlığa has oluşunu beyan eden vasıfla O'nu niteleyerek şöyle buyurdu: {الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ} “Göklerin mülkü O'nundur” yani hepsinin; {وَالْأَرْضِ} “ve yerin” de aynı şekilde; {وَمَا بَيْنَهُمَا} “ve ikisi arasındakilerin de” ve bunların her ikisi arasındakilerin de. Buna delil ise, darlık ve çaresizlik anında O'nun birliği üzerinde oluşan icmadır.
لما ثبت اختصاصه بالملك وكان الملك لا يكون إلا عالماً بملكه وكان ربما ادعى مدع وتكذب معاند في الملك أو العلم، قطع الأطماع بقوله: {وعنده} أي وحده {علم الساعة} سائقاً له مساق ما هو معلوم الكون، لا مجال للخلاف فيه إشارة إلى ما عليها من الأدلة القطعية المركوزة في الفطرة الأولى فكيف يما يؤدي إليه الفكر من الذكر المنبه عليه السمع، ولأن من ثبت اختصاصه بالملك وجب قبول أخباره لذاته، وخوفاً من سطواته، ورجاء في بركاته {وإليه} أي وحده لا إلى غيره بعد قيام الساعة {ترجعون} بأيسر أمر تحقيقاً لملكه وقطعاً للنزاع في وحدانيته، وقراءة الجماعة وهم من عدا ابن كثير وحمزة والكسائي وورش عن يعقوب بالخطاب أشد تهديداً من قراءة الباقين بالغيب، وأدل على تناهي الغضب على من لا يقبل إليه بالمتاب بعد رفع كل ما يمكن أن يتسبب عنه ارتياب.
Mülkün O'na has olduğu sabit olunca ve hükümdar olan da ancak mülkünü bilen kimse olabileceğinden, ayrıca bir iddiacı mülk yahut ilim konusunda hak iddia edebileceği veya bir inatçı yalan söyleyebileceği için: {وَعِنْدَهُ} “Ve O'nun katındadır” yani sadece O'nun; {عِلْمُ السَّاعَةِ} “kıyametin bilgisi” buyurarak bu konudaki bütün tamahları kesti. Bunu, varlığı kesin olarak bilinen ve hakkında ihtilafa yer olmayan bir husus tarzında sevk etti; bu da ilk fıtrata yerleştirilmiş kesin delillere bir işarettir, nitekim naklin uyardığı tezekkürden düşüncenin ulaştığı şey nerede kalır! Mülkün O'na has olduğu sabit olan zatın haberlerinin hem zatı gereği hem de satvetinden korkarak ve bereketlerini umarak kabul edilmesi gerektiğinden: {وَإِلَيْهِ} “ve O'na” yani kıyamet koptuktan sonra başkasına değil yalnızca O'na; {تُرْجَعُونَ} “döndürüleceksiniz” [buyurdu]; mülkünü gerçekleştirmek ve birliği hakkındaki çekişmeyi kesmek için en kolay şekilde [döndürüleceksiniz]. İbn Kesir, Hamza, el-Kisâî ve Ya'kûb'dan Verş rivayeti dışındaki cemaatin hitap kipiyle olan kıraati, diğerlerinin gaib kipiyle olan kıraatinden daha şiddetli bir tehdittir ve şüpheye sebep olabilecek her şey ortadan kaldırıldıktan sonra tevbe ile O'na yönelmeyen kimseye karşı gazabın son dereceye ulaştığına daha çok delalet eder.
ولما أرشد السياق قطعاً إلى التقدير: فلا شريك له في شيء من ذلك ولا ولده ولا يقدر أحد منهم على التخلف عن الرجوع إليه كما أنه لا يقدر أحد على مدافعة قضائه وقدره، عطف عليه قوله: {ولا يملك} أي بوجه من الوجوه في وقت ما {الذين يدعون} أي يجعلونهم في موضع الدعاء بعبادتهم لهم، وبين سفول رتبتهم بقوله تعالى: {من دونه} من أدنى رتبة من رتبته من الأصنام والملائكة والبشر وغيرهم {الشفاعة} أي فلا يكون منهم شفيع كما زعموا أنهم شفعاؤهم {إلا من شهد} أي منهم {بالحق} . أي التوحيد الذي يطابقه الواقع إذا انكشف أتم انكشاف وكذا ما يتبعه فإنه يكون أهلاً لأن يشفع كالملائكة والمسيح عليهم الصلاة والسلام، والمعنى أن أصنامهم التي ادعوا أنها تشفع لهم لا تشفع غير أنه تعالى ساقه على أبلغ ما يكون لأنه كالدعوى.
Sözün akışı kesin olarak şu takdire delalet edince: «Bunların hiçbirinde O'nun bir ortağı ve çocuğu yoktur; hiç kimse O'nun kaza ve kaderini savuşturmaya güç yetiremediği gibi O'na dönmekten geri kalmaya da güç yetiremez», buna şu ayeti atfetti: {وَلَا يَمْلِكُ} “Sahip olamazlar” yani hiçbir şekilde ve hiçbir vakitte; {الَّذِينَ يَدْعُونَ} “yalvardıkları kimseler” yani kendilerine ibadet ederek dua makamında tuttukları kimseler. Yüce Allah: {مِنْ دُونِهِ} “O'ndan başka” yani putlardan, meleklerden, insanlardan ve diğerlerinden O'nun mertebesinden daha aşağı mertebede bulunanlar [ifadesiyle] onların mertebesinin düşüklüğünü beyan etti; {الشَّفَاعَةَ} “şefaate” yani onların kendilerinin şefaatçileri olduğunu iddia ettikleri gibi içlerinden hiçbir şefaatçi çıkmaz; {إِلَّا مَنْ شَهِدَ} “şahitlik edenler müstesna” yani onlardan; {بِالْحَقِّ} “hakka”; yani tam anlamıyla açığa çıktığında gerçeğe mutabık olan tevhide ve ona tabi olan şeylere [şahitlik edenler müstesna]. Çünkü melekler ve Mesih aleyhisselâm gibi olanlar şefaat etmeye ehil olurlar. Mana şudur: Onların kendilerine şefaat edeceğini iddia ettikleri putları şefaat etmez; ancak Yüce Allah bunu bir iddia kabilinden olduğu için son derece beliğ bir şekilde sevk etmiştir.
ولما كان ذلك مركوزاً حتى في فطر الكفار فلا يفزعون في وقت الشدائد إلا إلى الله، ولكنهم لا يلبثون أن يعملوا من الإشراك بما يخالف ذلك، فكأنه لا علم لهم قال: {وهم} أو والحال أن
Bu durum kâfirlerin dahi fıtratlarına yerleşmiş olup şiddet anında sadece Allah'a sığındıkları, fakat çok geçmeden buna aykırı şirk amelleri işledikleri için, sanki onların hiçbir ilmi yokmuş gibi buyurdu ki: {وَهُمْ} “ve onlar” yahut şu halde ki;
من شهد {يعلمون} أي على بصيرة مما شهدوا به، فلذلك لا يعملون بخلاف ما شهدوا إلا جهلاً منهم بتحقيق معنى التوحيد، فلذلك يظنون أنهم لم يخرجوا عنه وإن أشكروا، أو يكون المعنى: وهم من أهل العلم، والأصنام ليسوا كذلك، وكأنه أفرد أولاً إشارة إلى أن التوحيد فرض عين على كل أحد بخصوصه وإن خالفه كل غير، وجمع ثانياً إيذاناً بالأمر بالمعروف ليجتمع الكل على العلم والتوحيد هو الأساس الذي لا تصح عبادة إلا به، وتحقيقه هو العلم الذي لا علم يعدله، قال الرازي في اللوامع: وجميع الفرق إنما ضلوا حيث لم يعرفوا معنى الواحد على الوجه الذي ينبغي إذ الواحد قد يكون مبدأ العدد، وقد يكون مخالطاً للعدد، وقد يكون ملازماً للعدد، والله تعالى منزه عن هذه الواحدات - انتهى.
şahitlik eden kimseler {يَعْلَمُونَ} “bilirlerken” yani şahitlik ettikleri şeyi basiretle [bilirler]. Bu yüzden onlar tevhidin hakiki manasını bilmemelerinden kaynaklanan cehalet dışında şahitlik ettiklerinin aksine amel etmezler; bundan dolayı da şirk koşsalar bile tevhidden çıkmadıklarını zannederler. Yahut mana şöyledir: Onlar ilim ehlindendir, putlar ise böyle değildir. Sanki ilkinde [şehide fiilini] tekil getirmesi, başkaları muhalefet etse bile tevhidin herkese bizzat farz-ı ayn olduğuna işaret etmek içindir; ikincisinde [ya'lemûne fiilini] çoğul getirmesi ise herkesin ilim üzerinde toplanması için emr-i bi'l-marûfa bir bildirimdir. Tevhid, ibadetin ancak kendisiyle sahih olduğu esastır; onun hakikatine ermek ise hiçbir ilmin dengi olamayacağı bir ilimdir. er-Râzî el-Levâmi'de şöyle demiştir: «Bütün fırkalar ancak 'bir' (vâhid) kelimesinin manasını gerektiği gibi bilmedikleri için sapmışlardır. Çünkü bir, bazen sayının başlangıcı olur, bazen sayıya karışır, bazen de sayının ayrılmaz bir parçası olur; Allah Teâlâ ise bu birliklerden münezzehtir.» (Bitti).
ففي الآية تبكيت لهم في أنهم يوحدون في أوقات، فإذا أنجاهم الذي وحدوه جعلوا شكرهم له في الرخاء إشراكهم به، ومنع لهم من ادعاء هذه الرتبة، وهي الشهادة بالحق لأنهم انسلخوا بإشراكهم عن العلم، وأن الملائكة لا تشفع لهم لأن ذلك يؤدي إلى أن تكون قد عملت بخلاف ما تعلم، وذلك ينتج الانسلاخ
Ayette, belirli vakitlerde tevhidi ikrar edip, kendisini birledikleri zat onları kurtardığında ise bolluk anında O'na şükürlerini O'na şirk koşmak kıldıkları için onları susturma ve azarlama vardır; ayrıca şirk koşmaları sebebiyle ilimden sıyrıldıkları için bu mertebeyi yani hak ile şahitlik etmeyi iddia etmelerine bir engel vardır. Yine meleklerin onlara şefaat etmeyeceğine de [delalet vardır]; zira bu durum meleklerin bildiklerinin aksine amel etmiş olmalarına yol açar ki bu da
من العلم المؤهل للشفاعة، وقال ابن الجوزي: وفي الآية دليل على أن شرط جميع الشهادات أن يكون الشاهد عالماً بما يشهد به.
şefaate ehil kılan ilimden sıyrılmayı doğurur. İbnü'l-Cevzî şöyle demiştir: «Bu ayette, bütün şahitliklerin şartının, şahidin şahitlik ettiği şeyi bilmesi olduğuna delil vardır.»
ولما كان التقدير لتقرير وجود إلهيته في الأرض بالاجتماع: فلئن سألتهم من ينجيهم في وقت كروبهم ليقولن: الله، ليس لمن ندعوه من دونه هناك فعل، فقال عطفاً عليه: {ولئن سألتهم} أي الكفار {من خلقهم} أي العابدين والمعبودين معاً، أجابوا بما يدل على عمى القلب الحقيقي المجبول عليه والمطبوع بطابع الحكمة الإلهية عليه، ولم يصدقوا في جواب مثله بقوله: {إذ سألتهم} : {ليقولن الله} الذي له جميع صفات الكمال هو الذي خلق الكل ليس لمن يدعوه منه شيء، ولذلك سبب عنه قوله: {فأنّى} أي كيف ومن أي جهة بعد أن أثبتوا له الخلق والأمر {يؤفكون *} أي يقلبون عن وجوه الأمور إلى أقفائها من قالب ما كائناً من كان، فيدعون أن له شريكاً تارة بالولدية، وتارة بغيرها، مع ما ركز في فطرهم مما ثبت به أنه لا شريك له لأن له الخلق والأمر كله.
Yeryüzünde O'nun ilahlığının varlığını icma ile ikrar ettirmek için takdiri mana şöyle olunca: «Sıkıntı anlarında kendilerini kimin kurtardığını onlara soracak olsan mutlaka: 'Allah'tır, O'ndan başka yalvardığımız varlıkların orada hiçbir fiili yoktur' diyeceklerdir»; buna atıfla şöyle buyurdu: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ} “Andolsun ki onlara sorsan” yani kâfirlere; {مَنْ خَلَقَهُمْ} “onları kimin yarattığını” yani hem tapanları hem de tapılanları bir arada; yaratılışında bulunan ve ilahi hikmet mührüyle damgalanmış olan gerçek kalp körlüğüne delalet eden bir şekilde cevap verdiler ve {إِذْ سَأَلْتَهُمْ} [onlara sorduğun zaman] benzeri bir cevapta doğru söylemeyerek: {لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “mutlaka 'Allah' derler”; [yani] bütün kemal sıfatlarına sahip olan zat herkesi yaratmıştır, O'ndan başka yalvardıkları kimselerin bunda hiçbir payı yoktur. Bundan dolayı şu buyruğunu buna bağladı: {فَأَنَّى} “O halde nasıl” yani yaratmayı ve emri O'na nispet ettikten sonra nasıl ve nereden; {يُؤْفَكُونَ} “döndürülüyorlar?” yani kim olursa olsun bir çevirici tarafından işlerin ön yüzünden arka yüzüne çevriliyorlar da, fıtratlarına yerleştirilen ve yaratmanın ve bütün emrin O'na ait olması sebebiyle hiçbir ortağının bulunmadığını sabit kılan şeylere rağmen, bazen çocuk edinme isnadıyla bazen de başka şekillerde O'nun bir ortağı olduğunu iddia ediyorlar.
ولما أبطل سبحانه شبهتهم ووهى غاية التوهية أمرهم في شركهم وادعائهم الولد وغير ذلك مما تضمنته أقوالهم الفاسدة المنسوبة إليهم في هذه السورة، وأقام حجج الحق، ونصب براهين الصدق، وأُبت ما ينفعهم، وحذرهم ما يضرهم، حتى ختم ذلك بقوله مقسماً مع جلالة قدره وعظم أمره {لقد جئناكم بالحق} ثم حصر أمرهم في رد ذلك إن ردوه إلى قسمين في حالين: حال مجاهرة وحال مماكرة، وأخبر أنه لا نجاة لهم على حالة منهما، وأخبر أن رسله تعالى يكتبون جميع أمورهم، ذلك مع غناه عن ذلك لعلمه بما يكتبونه من ذلك وغيره مما لا يطلعون، عليه، فكان ذلك فخراً عظيماً ملاحماً أشد الملاحمة لما قدمه من شبهتهم في ادعاء الولد فأكد إبطالها وحقق زوالها، وختم بالتعجيب من حالهم في تركهم وجوه الأمور واتباعهم أقفائها، وكان من جملة ذلك عملهم عمل من يظن أن الله سبحانه لا يسمع قولهم الموجب لأخذهم وقول رسوله: الموجب لنصره، عطف على ما مضى من إنكارهم عليهم عدم سماعه لقولهم، ولما كان اشتدادهم في تكذيبهم ومباعدتهم وعنادهم لا يزداد بمرور الزمان
Sübhanehu ve Teâlâ onların şüphelerini iptal edip bu surede kendilerine nispet edilen bozuk sözlerinin içerdiği şirkleri, çocuk iddiaları ve diğer konulardaki durumlarını son derece çürütünce; hakkın hüccetlerini ikame edip doğruluğun delillerini dikince; kendilerine fayda verecek şeyleri ispat edip zarar verecek şeylerden sakındırınca; hatta bunu, kadrinin yüceliği ve şanının büyüklüğüyle birlikte yemin ederek: {لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ} “Andolsun ki size hakkı getirdik” buyruğuyla noktalayınca; sonra eğer bunu reddederlerse onların durumunu iki halde iki kısma hasredince: Açığa vurma hali ve hilekarlık hali; her iki halde de onlar için bir kurtuluş olmadığını haber verince; ve Allah Teâlâ'nın elçilerinin onların bütün işlerini yazdıklarını, üstelik onların yazdıkları şeyleri ve onların muttali olamadığı diğer şeyleri bildiği için buna muhtaç olmaksızın bildirdiğini haber verince; bu durum, daha önce zikrettiği çocuk iddiasındaki şüphelerine son derece uygun büyük bir iftihar olup onun bâtıl olduğunu pekiştirmiş ve zail olduğunu tahkik etmiştir; ayrıca işlerin ön yüzlerini bırakıp arkalarına uymaları hususundaki hallerine şaşılmasını bildirerek noktalamıştır. Bunların cümlesinden biri de Allah Sübhânehû'nun onların cezalandırılmalarını gerektiren sözlerini ve Resulünün zaferini gerektiren sözünü işitmediğini zanneden kimsenin ameli gibi amel etmeleridir; onların sözlerini Allah'ın işitmediği yönündeki iddialarını geçmişte reddedişine atıf yaptı. Onların yalanlamalarında, uzaklaşmalarında ve inatlarında şiddetlenmeleri zaman geçtikçe artmaktan başka bir şeye yaramayınca,
إلا قوة أوقع في نفس الرسول ﷺ أسفاً ورقة وشفقة عليهم وعطفاً، وصار يشكو أمرهم إلى ربه شكوى المضطر سراً وعلناً إرادة التيسير في أمرهم والتهوين لشأنهم، فاختير للتعبير عن هذا المعنى مصدر «قال» المشترك لفظه مع لفظ الماضي المبني للمجهول إشارة إلى أن شكواه بذلك كأنها صارت أمراً ضرورياً له لا اختيار له في قوله فكأنه صار قولاً من غير قائل أو من غير قصد، لأنه صار حالاً من الأحوال، ووصل به الضمير من غير تقدم ذكر، إشارة إلى أن ضميره قد امتلأ بتلك الشفقة عليهم والرحمة لهم، فقال تعالى عطفاً على سرهم المقدر بعد {بلى} في قوله تعالى: {إنا لا نسمع سرهم ونجواهم بلى} أو يكون معطوفاً على محل الساعة أي «ويعلم قيله» قاله الزجاج، وعدل في هذا الوجه - وهو قراءة عاصم له وحمزة بالجر فإنه ظاهر في تعلقه بذلك لعطفه على لفظ
sadece güçlenince bu durum Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönlünde onlar için bir üzüntü, incelik, şefkat ve merhamet meydana getirdi; durumlarının kolaylaşmasını ve işlerinin hafiflemesini dileyerek onların halini gizli ve açık bir şekilde çaresiz kalmış kimsenin şikayeti gibi Rabbine şikayet etmeye başladı. Bu manayı ifade etmek için lafzı meçhul geçmiş zaman kipiyle müşterek olan 'kâle' (قَالَ) fiilinin masdarı [kîl] seçildi; bu da onun bu konudaki şikayetinin sanki kendisi için zorunlu bir hal alıp bunu söylemekte bir ihtiyarının kalmadığına, dolayısıyla sanki söyleyeni olmayan veya kasıtsız bir söz haline geldiğine işarettir, çünkü bu artık bir hal/durum haline gelmiştir. Önceden bir zikir geçmeksizin zamirin ona bitiştirilmesi ise, onun iç aleminin onlara yönelik bu şefkat ve merhametle dolup taştığına işarettir. Yüce Allah: {أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى} buyruğunda {بَلَى} edatından sonra takdir edilen 'sırrahum' ifadesine atıfla buyurdu; yahut Zeccâc'ın dediği gibi 'es-Sâat' kelimesinin mahalline matuftur, yani «ve O, onun sözünü bilir». Bu vecihte -ki o da Âsım ve Hamza'nın cer ile okuduğu kıraattir- kelimenin şu lafza matuf olması sebebiyle ona taalluku açıktır:
{الساعة} ، وقرئ شاذاً بالرفع، ووجهه أن الواو للحال، أي كيف يصرفون عن اتباع رسولنا الآمر لهم بتوحيدنا في العبادة كما أنا توحدنا بالخلق والحال أن قيله كذا في شكايتهم، أفيظنون أنا لا ننصره وقد أرسلناه: {وقيله} الذي صار في ملازمته وعدم انفكاكه حالاً من الأحوال، الدال على وجه قيله وانكسار نفسه بما دلت عليه كسرة المصدر وياؤه المجانسة لها، والتعبير بقوله: {يا رب} دال على ذلك بما تفيده «يا» الدالة على بعد، أو تقديره، والرب الدال على الإحسان والعطف والشفقة والتدبير والسيادة الاختصاص والولاية، وذلك على غير العادة في دعاء المقربين، فإنها جارية في القرآن بإسقاط أداة النداء.
{السَّاعَةِ} [kıyamet]. Şaz olarak ref ile de okunmuştur; bunun yönü ise vav harfinin hal bildirmesidir, yani yaratmada bir ve tek olduğumuz gibi ibadette de bizi birlemelerini emreden Elçimize uymaktan nasıl çevriliyorlar, halbuki onun onların hakkındaki şikayetindeki sözü böyledir; onu göndermişken kendisine yardım etmeyeceğimizi mi sanıyorlar?: {وَقِيلِهِ} “Ve onun:” sürekli olması ve ayrılmazlığı sebebiyle bir hal haline gelen, masdarın kesresi ve ona uygun olan ya harfinin delalet ettiği üzere onun sözünün şekline ve nefsinin kırıklığına delalet eden sözü; {يَا رَبِّ} “Ey Rabbim!” buyruğundaki ifade, uzaklığa veya takdirine delalet eden 'yâ' nidasının ifade ettiği mana ile ihsan, şefkat, merhamet, tedbir, seyyidlik, hususiyet ve velayete delalet eden 'er-Rabb' ismi ile buna delalet etmektedir. Bu durum mukarrebûn olanların duasındaki mutat usulün dışındadır; zira Kur'an'daki mutat usul nida edatının düşürülmesidir.
ولما كان الإرسال إليهم - والمرسل قادر - مقتضياً لإيمانهم، أكد ما ظهر له من حالهم بقوله زيادة في التحسر وإشارة إلى أن تأخير أمرهم يدل على أن إيمانهم مطموع فيه: {إن هؤلاء} لم يضفهم إلى نفسه بأن يقول: قومي، ونحو ذلك من العبارات ولا سماهم باسم قبيلتهم لما ساءه من حالهم، وأتى بهاء المنبهة قبل اسم على غير عادة الأصل إشارة إلى أن استشعر من نفسه بعداً استصغاراً لها واحتقاراً
Kendilerine peygamber gönderilmiş olması -ve gönderen de kâdir iken- onların iman etmelerini gerektirirken, hasretini artırmak ve işlerinin tehir edilmesinin imanlarından ümit kesilmediğine delalet ettiğine işaret etmek üzere onların durumundan kendisine zahir olan şeyi şu sözüyle tekit etti: {إِنَّ هَؤُلَاءِ} “Şüphesiz bunlar”; halleri kendisini üzdüğü için «kavmim» ve benzeri ifadelerle onları kendine izafe etmedi ve kabilelerinin ismiyle de onları adlandırmadı. Aslın adetine aykırı olarak ismin önüne tenbih 'hâ'sını getirmesi, onları küçümseyip hakir görerek kendisinden bir uzaklık hissettiğine işarettir;
{قوم} أي أقوياء على الباطل {لا يؤمنون} أي لا يتجدد منهم هذا الفعل.
{قَوْمٌ} “bir kavimdir” yani bâtıl üzerinde güçlü; {لَا يُؤْمِنُونَ} “iman etmeyen” yani kendilerinden bu fiil yenilenip ortaya çıkmayan [bir topluluktur].
ولما كان هذا قولاً دالاً على غاية ما يكون من بلوغ الجهد، تسبب عنه ما يسره بإيمانهم وبلوغهم الرتب العالية التي هي نتيجة ما كان مترجى لهم أول السورة، وذلك كله ببركته ﷺ في سياق ظاهره التهديد وباطنه - بالنسبة إلى علمه - البشارة بالتشديد فقال: {فاصفح عنهم} أي اعف عمن أعرض منهم صفحاً فلا تلتفت إليهم بغير التبليغ {وقل} أي لهم: {سلام} أي شأني الآن متاركتكم بسلامتكم مني وسلامتي منكم {فسوف يعلمون} بوعد لا خلف فيه، فهذا ظاهره تهديد كبير، وقراءة المدنيين وابن عامر بالخطاب أشد تهديداً، وباطنه من التعبير بالصفح عنهم والسلام بشارة لأنهم يصيرون علماء فيفوقون الأمم في العلم بعد أن يفوقهم في العقل - بما أفهمه أول السورة - فيعلون الأمم في المشي على مناهيج العقل، فلله دره من
Bu söz son derece büyük bir çabanın ulaştığı noktaya delalet edince, sûrenin başında onlar için umulan şeyin neticesi olan iman etmeleri ve yüksek mertebelere ulaşmaları ile onu sevindirecek durum buna bağlandı. Bütün bunlar, zâhiri tehdit, bâtını ise -O'nun ilmine nispetle- pekiştirilmiş bir müjde olan bir siyak içinde onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) bereketiyle oldu ve şöyle buyurdu: {فَاصْفَحْ عَنْهُمْ} “Şimdilik sen onlardan yüz çevir” yani onlardan yüz çevirenleri güzelce affet de tebliğden başka bir şeyle onlara iltifat etme; {وَقُلْ} “ve de ki:” yani onlara; {سَلَامٌ} “'Selam!'” yani şimdi benim durumum sizin benden, benim de sizden esenlikte kalmanızla sizi kendi halinize bırakmaktır; {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Yakında bilecekler”; kendisinde hiçbir hilaf bulunmayan bir vaatle. Bunun zâhiri büyük bir tehdittir; Medineliler ve İbn Âmir'in hitap kipiyle okuyuşu ise daha şiddetli bir tehdittir. Bâtını ise onlardan yüz çevirme ve selam ifadesiyle bir müjdedir; çünkü onlar âlimler haline gelecekler, sûrenin başının anlattığı üzere akılda diğer ümmetleri geçtikten sonra ilimde de ümmetleri geçecek ve aklın yollarında yürümekte ümmetlerden üstün olacaklardır. Allah için ne güzeldir,
آخر عانق الأول، ومقطع رد إلى المطلع تنزل، يا ناظم اللآلئ! أين تذهب عن هذا البناء العالي، وتغفل عن هذا الجوهر الرخص الغالي، وتضل عن هذا الضياء اللامع الملألىء، ثم أعلاه فأنزله، وأغلاه بدر المعاني وفضله.
sonu başıyla kucaklaşan ve inzal olunan başa döndürülen son kısım! Ey incileri dizen! Bu yüce binadan nereye gidiyorsun, bu ucuz ama pek kıymetli cevherden nasıl gaflet ediyorsun, bu parıldayan parlak ışıktan nasıl sapıyorsun; sonra [Allah] onu yüceltip indirdi, manalar incisiyle onu en değerli kıldı ve üstün kıldı.