Binûn

Nisâ — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما ذكر أمر النساء أتبعه حكم الرجال على وجه يعم النساء أيضاً فقال: {والّذان} وهو تثنية «الذي» وشدد نونه ابن كثير تقوية له ليقرب من الأسماء المتمكنة {يأتيانها منكم} أي من بكر أو ثيب، أو رجل أو امرأة، ويثبت ذلك بشهادة الأربعة - كما تقدم {فآذوهما} وقد بين مجمل الأذى الصادق باللسان وغيره آية الجلد وسنة الرجم {فإن تابا} أي بالندم والإقلاع والعزم على عدم العود {وأصحا}

Kadınların durumunu zikredince, ardından kadınları da kapsayacak şekilde erkeklerin hükmünü getirip şöyle buyurdu: {والّذان} “Ve o ikisi ki”; bu kelime 'ellezî'nin tesniyesidir (ikilidir). İbn Kesîr, mütemekkin (i'rab alan) isimlere yaklaşması için onu pekiştirmek amacıyla nûn harfini şeddeli okumuştur. {يأتيانها منكم} “içinizden onu işlerler”; yani gerek bekâr gerek dul olsun, gerek erkek gerek kadın olsun [aralarından bu fiili işleyenler]. Bu durum daha önce geçtiği üzere dört şahidin şahitliğiyle sabit olur. {فآذوهما} “onlara eziyet edin”; dille ve dille olmayanla gerçekleşen mücmel eziyeti, celde (kırbaç) ayeti ve recim sünneti açıklamıştır. {فإن تابا} “Eğer tövbe ederlerse”; yani pişman olup vazgeçerek ve bir daha dönmemeye azmederek, {وأصحا}

أي بالاستمرار على ما عزما عليه، ومضت مدة علم فيها الصدق في ذلك {فأعرضوا عنهما} أي عن أذاهما، وهو يدل على أن الأذى باللسان يستمر حتى يحصل الاستبراء، ثم علل ذلك بقوله: {إن الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {كان تواباً} أي رجاعاً بمن رجع عن عصيانه إلى ما كان فيه من المنزلة {رحيماً *} أي يخص من يشاء من عباده بالتوفيق لما يرضاه له، فتخلقوا بفعله سبحانه وارحموا المذنبين إذا تابوا، ولا يكن أذاكم لهم إلا لله ليرجعوا، وليكن أكثر كلامكم لهم الوعظ بما يقبل بقلوبهم إلى ما ترضاه الإلهية، ويؤيده أن المراد بهذا البكر والثيب من الرجال والنساء تفسير النبي ﷺ بقوله فيما رواه مسلم والأربعة والدارمي عن عبادة بن الصامت ﵁ «قد جعل الله لهن سبيلاً، البكر بالبكر جلد مائة وتغريب عام والثيب بالثيب جلد مائة والرجم» فالحديث مبين لما أجمل في الآية من ذكر السبيل.

[ve ıslah olurlarsa]; yani azmettikleri şey üzerinde sebat gösterir ve bu husustaki samimiyetlerinin bilindiği bir süre geçerse, {فأعرضوا عنهما} “onlardan yüz çevirin”; yani onlara eziyet etmekten vazgeçin. Bu da dille eziyetin tövbenin samimiyeti anlaşılıncaya kadar devam edeceğine delalet eder. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {كان تواباً} “tövbeleri çokça kabul edendir”; yani isyanından dönen kimseyi, daha önce bulunduğu manevi dereceye döndürendir, {رحيماً *} “çok merhamet edendir”; yani kullarından dilediğini, razı olacağı şeylere muvaffak kılmakla lütufta bulunur. O halde siz de Subhânehu'nun bu fiiliyle ahlaklanın ve tövbe ettiklerinde günahkarlara merhamet edin. Onlara eziyetiniz de sadece Allah için ve onların dönmesi gayesiyle olsun. Onlara yönelik sözlerinizin çoğu da kalplerini ilahi rızaya yöneltecek öğütler olsun. Bununla erkek ve kadınlardan bekâr ve dulların kastedildiğini, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu tefsiri de desteklemektedir; Müslim, Dört Sünen sahibi ve ed-Dârimî'nin Ubâde b. es-Sâmit radıyallâhu anh'den rivayet ettiklerine göre şöyle buyurmuştur: «Allah onlar için bir yol kılmıştır: Bekâr bekârla [zina ederse] yüz celde (kırbaç) ve bir yıl sürgün; dul dulla [zina ederse] yüz celde ve recimdir.» Dolayısıyla hadis, ayetteki yol (sebil) zikrinden mücmel bırakılan hususu açıklamaktadır.

ولما ختم ذلك بذكر توبة الزناة، وكان الحامل على الزنى - على ما يقتضيه الطبع البشري - شدة الشبق وقلة النظر في العواقب، وكان

Bunu zânilerin tövbesini zikrederek noktalayınca; insan tabiatının gerektirdiği üzere zinaya sevk eden etkenin şiddetli şehvet ve akıbetleri az düşünmek olması ve bunun da

ذلك إنما هو في الشباب؛ وصل بذلك قوله تعالى معرفاً بوقت التوبة وشرطها مرغباً في تعجيلها مرهباً من تأخيرها: {إنما التوبة} وهي رجوع العبد عن المعصية اعتذاراً إلى الله تعالى، والمراد هنا قبولها، سماه باسمها لأنها بدون القبول لا نفع لها، فكأنه لا حقيقة لها.

ancak gençlikte bulunması sebebiyle, tövbenin vaktini ve şartını bildirerek, çabuklaştırılmasına teşvik edip geciktirilmesinden sakındıran şu buyruğunu ona bağladı: {إنما التوبة} “Tövbe ancak”; tövbe, kulun özür dileyerek günahtan Allah Teâlâ'ya dönmesidir. Burada kastedilen tövbenin kabul edilmesidir. Kabul olmaksızın tövbenin bir faydası olmayıp sanki bir hakikati yokmuş gibi olduğundan, kabulü bizzat tövbe ismiyle anmıştır.

ولما شبه قبوله لها بالواجب من حيث إنه بها، لأنه لا يبدل القول لديه؛ عبر بحرف الاستعلاء المؤذن بالوجوب حثاً عليها وترغيباً فيها فقال: {على الله} أي الجامع بصفات الكمال {للذين يعملون السوء} أيَّ سوء كان من فسق أو كفر، وقال: {بجهالة} إشارة إلى شدة قبح العصيان، لا سيما الزنى من المشايخ، لإشعار السياق ترهيباً بأن الأمر فيهم ليس كذلك - كما صرح به النبي ﷺ فيما رواه البزار بإسناد جيد عن سلمان ﵁ «ثلاثة لا يدخلون الجنة: الشيخ الزاني، والإمام الكذاب، والعائل المزهو» وهو في مسلم وغيره عن أبي هريرة ﵁

Tövbeyi kabul etmesini, O'nun katında söz değişmeyeceğinden dolayı bu tövbe sebebiyle vacip gibi kıldığı için, tövbeye teşvik etmek ve özendirmek maksadıyla gereklilik bildiren istila (üzerine) harfiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {على الله} “Allah'ın üzerinedir”; yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah'ın üzerinedir], {للذين يعملون السوء} “kötülüğü işleyenler için”; yani fısk veya küfür olsun her türlü kötülüğü [işleyenler için]. İsyandaki çirkinliğin şiddetine, bilhassa yaşlıların zinasına işaret etmek üzere: {بجهالة} “bilmeyerek / cahillikle” buyurdu. Zira bağlam, korkutma amacıyla onların durumunun böyle olmadığını ihsas ettirmektedir; nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Bezzâr'ın Selmân radıyallâhu anh'den ceyyid bir isnadla rivayet ettiği hadiste bunu açıkça belirtmiştir: «Üç kişi cennete giremez: Zina eden yaşlı, yalancı yönetici ve kibirli yoksul.» Bu hadis Müslim ve diğerlerinde Ebû Hureyre radıyallâhu anh'den şu lafızla yer almaktadır:

«ثلاثة لا يكلمهم الله يوم القيامة ولا ينظر إليهم ولا يزكيهم ولهم عذاب أليم: شيخ زان، وملك كذاب، وعائل مستكبر» وهو عن كثير من الصحابة من طرق كثيرة، وذلك لأن حضور الموت بالقوة القريبة من الفعل

«Üç kişi vardır ki kıyamet günü Allah onlarla konuşmaz, onlara bakmaz, onları temize çıkarmaz ve onlar için elem verici bir azap vardır: Zina eden yaşlı, yalancı hükümdar ve kibirli yoksul.» Bu hadis birçok sahabiden çok sayıda yolla rivayet edilmiştir. Zira ölümün fiile çok yakın bir kuvveyle hazır bulunması

وإضعاف القوى الموهنة لداعية الشهوة قريب من حضوره بالفعل، وذلك ينبغي أن يكون مذهباً لداعية الجهل، ماحقاً لعرامة الشباب، سواء قلنا: إن المراد بالجهالة ضد الحلم، أو ضد العلم؛ قال الإمام عبد الحق في كتابه الواعي: قال أبو عبد الله - يعني القزاز: والجاهلية الجهلاء اسم وقع على أهل الشرك يكون مأخوذاً من الجهل الذي هو ضد العلم والذي هو ضد الحلم قال وأصل الجهل من قولهم: استجهلت الريح الغصن - إذا حركته، فكأن الجهل إنما هو حركة تخرج عن الحق والعلم - انتهى. فالمعنى حينئذ: يعملون السوء ملتبسين بسفه أو بحركة وخفة أخرجتهم عن الحق والعلم فكانوا كأنهم لا يعلمون - بعملهم عمل أهل الجاهلية الذين لا يعلمون، وزاد في التنفير من مواقعة السوء والتحذير بقوله: {ثم يتوبون} أي يجددون التوبة.

ve şehvet dürtüsünü zayıflatan güçlerin tükenmesi, ölümün fiilen hazır bulunmasına yakındır. Bu durumun cehalet dürtüsünü yok etmesi, gençlik taşkınlığını silip süpürmesi gerekirdi; ister cehaletten maksadın hilmin zıddı olduğunu söyleyelim, ister ilmin zıddı olduğunu söyleyelim. İmam Abdülhak el-Vâî adlı kitabında şöyle demiştir: «Ebû Abdullah -yani el-Kazzâz- dedi ki: Câhiliyye-i Cehlâ şirk ehline verilen bir isimdir; bu da ilmin zıddı olan cehaletten ve hilmin zıddı olan cehaletten alınmıştır. Dedi ki: Cehlin aslı onların: 'İsteceheleti'r-rîhu'l-ğusn' (Rüzgar dalı sarstı/hareket ettirdi) sözünden gelir. Sanki cehalet, haktan ve ilimden dışarı çıkaran bir harekettir -iktibas sonu-.» O halde mana şöyledir: Kötülüğü bir sefihlikle veya kendilerini haktan ve ilimden çıkaran bir hareket ve hafiflikle işlerler; böylece bilmeyen cahiliye ehlinin amelini işleyerek sanki bilmiyormuş gibi olurlar. Kötülüğü işlemekten nefret ettirmeyi ve uyarıyı şu buyruğuyla artırdı: {ثم يتوبون} “Sonra tövbe ederler”; yani tövbelerini yenilerler.

ولما كان المراد الترغيب فيها ولو قصر زمنها بمعاودة الذنب أثبت الجار فقال: {من} أي من بعض زمان {قريب} أي من زمن المعصية وهم في فسحة من الأجل، وذلك كناية عن

Günaha tekrar dönülerek süresi kısalsa bile tövbeye teşvik etmek murat edildiğinden, cer harfini getirerek şöyle buyurdu: {من} “[bir zaman]”; yani bir kısım zamanından, {قريب} “yakın”; yani günahın işlendiği zamana yakınken ve ecellerinde henüz bir genişlik varken. Bu ifade,

عدم الإصرار إلى الموت، ولعله عبر بثم إشارة إلى بُعد التوبة ولا سيما مع القرب ممن واقع المعصية، لأن الغالب أن الإنسان إذا ارتبك في حبائلها لا يخلص إلا بعد عسر، ولذلك أشار إلى تعظيمهم بأداة البعد في قوله - مسبباً عن توبتهم واعداً أنه فاعل ما أوجبه على نفس لا محالة من غير خلف وإن كان لا يجب عليه شيء، ولا يقبح منه شيء: {فأولئك} أي العظيمو الرتبة الصادقو الإيمان {يتوب الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {عليهم} أي يردهم إلى ما كانوا فيه عندهم من مكانة القرب قبل مواقعة الذنب {وكان الله} أي المحيط علماً وقدرة {عليماً} أي بالصادقين في التوبة والكاذبين وبنياتهم، فهو يعاملهم بحسب ما يقتضيه حالهم {حكيماً} فهو يضع الأشياء في أحكم محل لها، فمهما فعله لم يمكن نقضه.

ölüme kadar ısrar etmemekten kinayedir. 'Sümme' (sonra) ile ifade edilmesi, günahı işleyen kimseden -özellikle de günaha yakın olmasına rağmen- tövbenin uzaklığına işaret etmek için olabilir. Çünkü genellikle insan günahın tuzaklarına bir kez düştü mü ancak büyük bir güçlükten sonra kurtulabilir. Bu sebeple, tövbelerinin bir neticesi olarak ve üzerine hiçbir şey vacip olmadığı ve O'ndan hiçbir şey çirkin sayılmayacağı halde kendi zatına vacip kıldığı şeyi asla hilafı olmaksızın yapacağını vaat ederek uzaklık edatıyla onların büyüklüğüne şu buyruğuyla işaret etmiştir: {فأولئك} “İşte onlar”; yani mertebeleri yüce, imanları samimi olanlar, {يتوب الله} “Allah tövbelerini kabul eder”; bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah [kabul eder], {عليهم} “onların”; yani onları günahı işlemeden önce O'nun katında sahip oldukları yakınlık makamına döndürür. {وكان الله} “Allah”; ilmi ve kudreti her şeyi kuşatan Allah, {عليماً} “hakkıyla bilendir”; yani tövbesinde samimi olanları, yalancıları ve niyetlerini hakkıyla bilendir. Bu sebeple onlara durumlarının gerektirdiği şekilde muamele eder, {حكيماً} “hüküm ve hikmet sahibidir”; eşyayı en muhkem yerine koyar; dolayısıyla O'nun yaptığı hiçbir şey bozulamaz.

ولما بين سبحانه المقبول أتبعه المطرود فقال: {وليست التوبة} أي قبولها {للذين يعملون السيئات} أي واحدة بعد أخرى مصرين عليها فسقة كانوا أو كفرة، غير راجعين من قريب، بل يمهلون {حتى إذا حضر} ولما كان تقديم المفعول - على وجه يجوّز كل سامع وقوعه عليه - أهول، لكونه يصير مرتقباً حال فاعله، خائفاً من عاقبته قال: {أحدهم الموت} أي بأن وصل إلى حد الغرغرة، وهي

Subhânehu ve Teâlâ makbul olanı beyan edince, ardından merdut olanı getirerek şöyle buyurdu: {وليست التوبة} “Tövbe [kabul edilecek] değildir”; yani tövbenin kabulü [yoktur], {للذين يعملون السيئات} “kötülükleri işleyip duranlar için”; yani ister fasık ister kafir olsunlar, kötülükleri birbiri ardınca ısrarla işleyen, yakın bir zamanda dönmeyip aksine ertelenenler [için kabul edilecek değildir]. {حتى إذا حضر} “Nihayet geldiği zaman”; mefulün öne alınması -her dinleyicinin bunun kendi başına gelebileceğini düşünmesini sağlayacak şekilde- failinin durumunu bekler ve akıbetinden korkar hale getirmesi sebebiyle daha dehşet verici olduğundan şöyle buyurdu: {أحدهم الموت} “onlardan birine ölüm”; yani can boğaza gelme (gargara) sınırına ulaştığında ki bu,

حالة المعاينة {قال} أي بلسانه كفرعون، أو قلبه {إني تبت الآن} فبين أن ما قبل الاحتضار قريب مع الترغيب في المسارعة جداً بالتعبير بقريب {ولا الذين} أي وليست التوبة للذين {يموتون وهم كفار} حقيقة أو مجازاً، من غير أن يتوبوا، ولا عند الغرغرة، فسوى بين الفسق والكفر تنفيراً من الفسق لصعوبة النزع عنه بعد مواقعته، ولذلك جمعهما في العذاب بقوله - جواباً لمن كأنه قال: فما جزاء هذين الصنفين: {أولئك} أي البعداء من الرحمة، الذين لم يتوبوا إلا حال الغرغرة، والذين ماتوا مصرين {أعتدنا} أي هيأنا وأحضرنا {لهم عذاباً} ولما كان تأخير التوبة لذة نفسانية ختم بقوله: {أليماً *} أي نعذب به الكافرين ومن شئنا من عصاة المؤمنين، لأن توبتهم في تلك الحالة عدم، والميت من غير توبة من المؤمنين في المشيئة.

ahireti müşahede halidir, {قال} “der”; Firavun gibi diliyle veya kalbiyle [şöyle der]: {إني تبت الآن} “Ben şimdi gerçekten tövbe ettim”. Böylece can çekişmeden önceki vaktin yakın olduğunu beyan etmekle birlikte, 'karîb' (yakın) lafzıyla acele etmeye son derece teşvik etmiştir. {ولا الذين} “ne de o kimseler [için kabul edilir]”; yani tövbe şu kimseler için de kabul edilecek değildir: {يموتون وهم كفار} “kâfir olarak ölenler”; hakiki veya mecazi anlamda kâfir olup tövbe etmeden, can boğaza geldiğinde bile tövbe etmeksizin ölenler. İşlendikten sonra günahtan sıyrılmanın zorluğu sebebiyle fıskı nefret ettirmek maksadıyla fısk ile küfrü eşit tuttu. Bu yüzden sanki biri: «Bu iki sınıfın cezası nedir?» demiş gibi cevap olarak şu buyruğuyla onları azapta birleştirdi: {أولئك} “İşte onlar”; yani rahmetten uzak olan, ancak can boğaza geldiğinde tövbe edenler ve günahında ısrar ederek ölenler, {أعتدنا} “hazırladık”; yani hazırlayıp hazır kıldık, {لهم عذاباً} “onlar için bir azap”. Tövbeyi ertelemek nefsi bir lezzet olduğundan ayeti şu buyruğuyla noktaladı: {أليماً *} “elem verici”; yani bununla kâfirlere ve müminlerin günahkârlarından dilediğimize azap ederiz. Çünkü o andaki tövbeleri yok hükmündedir; müminlerden tövbesiz ölenler ise Allah'ın meşietine (dilemesine) kalmıştır.

ولما انقضى ما تخلل ذكر النساء الوالدات للوراث، وختمه بهذا التهديد الهائل لمن فعل ما لا يحل له؛ وصل الكلام فيهن بأمر من فعله، فهو زان مصر على الزنى إلى الموت إن اعتقد حرمته، أو كافر

Varislere anne olan kadınların zikri arasına giren hususlar sona erip, kendisine helal olmayan şeyi yapan kimseye yönelik bu dehşet verici tehditle mühürlenince; sözü, o kadınlar hakkında bu fiili işleyen kimsenin durumuna bağladı. Zira o kimse, haram olduğuna inanıyorsa ölüme kadar zinada ısrar eden bir zânidir; yok eğer

إن اعتقد حله، فقال مشيراً بتخصيص المؤمنين عقب {ولا الذين يموتون وهم كفار} [النساء: ١٨] إلى أنه لا يرث كافر من مسلم، وإلا لقال: يا أيها الناس - مثلاً، منفراً من ذلك بالتقييد بما هو لأدنى الإيمان: {يا أيها الذين آمنوا} أي فوقف بهم الإيمان عند زواجرنا {لا يحل لكم أن ترثوا النساء} أي مالهن {كرهاً} أي كارهين لهن، لا حامل لكم على نكاحهن إلا رجاء الإرث، وذلك أنهم كانوا ينكحون اليتامى لمالهن، وليس لهم فيهن رغبة إلا تربص الموت لأخذ مالهن ميراثاً - كما سيأتي في تفسير {ويستفتونك في النساء} [النساء: ١٢٧] أو يكون الفعل واقعاً على نفس النساء، ويكون (كرهاً) على هذا حالاً مؤكدة، أي كارهات، أو ذوات كره، وذلك لأن الرجل كان إذا مات وله امرأة جاء ابنه من غيرها أو قريبه من عصبته فيلقي ثوبه عليها، فيصير أحق بها من نفسها ومن غيرها، فإن شاء تزوجها بغير صداق إلا الصداق الأول الذي أصدقها الميت، وإن شاء زوجها غيره وأخذ صداقها، وإن شاء عضلها ومنعها من الأزواج، يضارها لتفتدي منه بما ورثت من الميت، أو تموت هي فيرثها، وكان أهل المدينة على هذا حتى توفي

helal olduğuna inanıyorsa kâfirdir. [Nisâ: 18] ayetindeki: {ولا الذين يموتون وهم كفار} “ne de kâfir olarak ölenler” buyruğunun hemen ardından müminleri tahsis ederek bir kâfirin bir müslümana varis olamayacağına işaret etti; aksi takdirde örneğin «Ey insanlar» derdi. İmanın en alt derecesine yakışan bir kayıtla bundan nefret ettirerek şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”; yani imanları kendilerini yasaklarımız karşısında durduranlar! {لا يحل لكم أن ترثوا النساء} “Kadınlara vâris olmanız size helal değildir”; yani onların mallarına, {كرهاً} “zorla / istemeyerek”; yani onlardan hoşlanmadığınız, onları nikahlamaya sizi sadece miras alma beklentisinden başka bir şeyin sevk etmediği halde [onlara varis olmanız helal değildir]. Çünkü onlar yetim kızları malları için nikahlarlar, onların mallarını miras olarak almak için ölümlerini gözetlemekten başka onlara karşı bir arzuları olmazdı; nitekim [Nisâ: 127] ayetindeki: {ويستفتونك في النساء} “Senden kadınlar hakkında fetva isterler” buyruğunun tefsirinde gelecektir. Yahut bu fiil bizzat kadınların kendilerine vaki olmaktadır; bu durumda (kerhen) kelimesi tekit edici bir hal olur, yani 'onlar istemediği halde' veya 'zoraki olarak' demektir. Çünkü bir adam ölüp geride bir kadın bıraktığında, adamın başka kadından olan oğlu veya asabeden bir akrabası gelir, elbisesini kadının üzerine atardı; böylece kadının nefsine kendisinden ve başkalarından daha hak sahibi olurdu. Dilerse ölünün ona verdiği ilk mehir dışında hiçbir mehir vermeksizin onunla evlenir; dilerse onu başkasıyla evlendirip mehrini kendisi alır; dilerse ona baskı yapıp evlenmesine engel olur, ölüden miras aldığı şeyleri kendisine fidye olarak vermesi veya kendisi ölüp de ona varis olması için kadına zarar verirdi. Medine ehli bu hal üzereydi; nihayet

أبو قيس بن الأسلت، ففعل ابنه حصن هذا مع زوجة له، فشكت ذلك إلى رسول الله ﷺ، فأنزل الله هذه الآية، روى البخاري في التفسير عن ابن عباس ﵄ قال؛ «كانوا إذا مات الرجل كان أولياؤه أحق بامرأته، إن شاء بعضهم تزوجها، وإن شاؤوا زوجوها، وإن شاؤوا لم يزوجوها، وهم أحق بها من أهلها، فنزلت هذه الآية في ذلك {لا يحل لكم أن ترثوا النساء كرهاً} » ولهذا أتبعه سبحانه قوله: {ولا تعضلوهنَّ} أي تمنعوهن من التزوج بعد طلاقكم لهن أو بعد موت أزواجهن، أوتشددوا عليهن بالمضارة وهن في حبائلكم؛ قال البيضاوي: وأصل العضل: التضييق، يقال عضلت الدجاجة بيضها - انتهى. والظاهر أن مدار مادته إنما هو على الاشتداد، من عضلة الساق، وهي اللحمة التي في باطنه، ونقل عبد الحق أنها كل لحم اجتمع، قال: وقال الخليل: كل لحمة اشتملت على عصبة - انتهى. وتارة يكون الاشتداد ناظراً إلى المنع، وتارة إلى الغلبة والضيق، ثم علل ذلك بقوله: {لتذهبوا ببعض ما آتيتموهن} أي أنتم إن كن أزواجاً لكم، أو مورثوكم إن كن أزواجاً لهم وعضلتموهن بعدهم، ليذهب ذلك بسبب إنفاقهن له على أنفسهن في زمن العضل،

Ebû Kays b. el-Eslet vefat etti. Oğlu Hısn bu muameleyi babasının hanımına yaptı. Kadın durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikayet etti, bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Buhârî Tefsir'de İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bir adam öldüğünde, velileri onun hanımı üzerinde daha çok hak sahibi olurlardı; dilerlerse onlardan biri onunla evlenir, dilerlerse onu evlendirir, dilerlerse de evlendirmezlerdi. Onlar kadına kendi ailesinden daha hak sahibiydiler. Bunun üzerine şu ayet indi: {لا يحل لكم أن ترثوا النساء كرهاً} “Kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir”.» Bu sebeple Subhânehu bunun ardından şu buyruğunu getirdi: {ولا تعضلوهنَّ} “Onlara baskı da yapmayın”; yani onları boşadıktan sonra veya kocalarının ölümünden sonra evlenmelerine engel olmayın yahut onlar sizin nikahınız altındayken zarar vererek onlara baskı yapmayın. Beyzâvî şöyle demiştir: «Adl (baskı yapma) kelimesinin aslı daraltmaktır; tavuk yumurtasını çıkarmakta zorlandığında bu kök kullanılır -iktibas sonu-.» Zahir olan şu ki bu maddenin asıl manası sertleşmeye dayanır; bacağın iç kısmındaki et parçası olan baldır kasına (adala) buradan denmiştir. Abdülhak bunun toplanmış her et parçası olduğunu nakletmiş ve demiştir ki: Halîl: 'Bir siniri kuşatan her et parçasıdır' demiştir -iktibas sonu-. Bu sertleşme bazen engellemeye, bazen de galebe çalmaya ve daraltmaya bakar. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {لتذهبوا ببعض ما آتيتموهن} “onlara verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için”; yani eğer onlar sizin hanımlarınız ise siz, yahut onlar miras bırakanlarınızın hanımları olup da siz onlardan sonra baskı yaptıysanız miras bırakanlarınız [bunu yapmasın]; baskı altında kaldıkları sürede o malı kendilerine harcamaları sebebiyle

أو بسبب افتدائهن لأنفسهن به منكم، ثم استثنى من تحريم العضل في جميع الحالات فقال: {إلا أن} أي لا تفعلوا ذلك لعلة من العلل إلا لعلة أن {يأتين بفاحشة} أي فعلة زائدة القبح {مبينة} أي بالشهود الأربعة إن كانت زنى فاعضلوهن بالإمساك في البيوت - كما مضى - لأن من تعجل شيئاً قبل أوانه عوقب بحرمانه، أو بمن يقبل من الشهود إن كانت نشوزاً وسوء عشرة، فلكم العضل حينئذ إلى الصلاح أو الافتداء بما تطيب به النفس، والأنسب لسياق الأمر في {وعاشروهن} أن يكون {تعضلوهن} منهياً، لا معطوفاً على «أن ترثوا» {بالمعروف} أي من القول والفعل بالمبيت والنفقة والموادة قبل الإتيان بالفاحشة {فإن} أي إن كنتم لا تكرهونهن فالأمر واضح، وإن {كرهتموهن} فلا تبادروا إلى المضاجرة أو المفارقة، واصبروا عليهن نظراً لما هو الأصلح، لا لمجرد الميل النفسي، فإن الهوى شأنه أن لا يدعو إلى خير ثم دل على هذه العلة بقوله: {فعسى} ولوضوح دلالتها على ذلك صح جعلها جواباً للشرط {أن تكرهوا شيئاً} أي من الأزواج أو غيرها، لم يقيده سبحانه تعميماً تتميماً للفائدة {ويجعل الله} أي المحيط علماً وقدرة، وغيَّب بحكمته علمكم العواقب

veya o mal ile kendilerini sizden kurtarmaları (fidye vermeleri) sebebiyle o malın gitmesi için [bunu yapmayın]. Sonra bütün hallerde baskı yapmanın haramlığından istisna getirerek şöyle buyurdu: {إلا أن} “ancak ... müstesna”; yani hiçbir gerekçeyle bunu yapmayın, ancak şu gerekçe müstesna: {يأتين بفاحشة} “apaçık bir çirkin hayasızlık yapmaları”; yani son derece çirkin bir fiil işlemeleri [müstesna], {مبينة} “apaçık”; yani eğer zina ise dört şahitle açıkça sabit olursa; o takdirde daha önce geçtiği üzere onları evlerde alıkoymak suretiyle engelleyin. Çünkü bir şeyi vaktinden önce aceleyle elde etmek isteyen kimse ondan mahrum bırakılmakla cezalandırılır. Yahut şayet serkeşlik (nüşûz) ve kötü geçimsizlik ise kabul edilen şahitlerle sabit olursa; o takdirde düzelmelerine veya gönül rızasıyla verecekleri bir fidyeye kadar onlara baskı yapma hakkınız vardır. {وعاشروهن} “Onlarla iyi geçinin” emrinin bağlamına en uygun olanı; {تعضلوهن} ifadesinin nehyedilmiş bir fiil olması, «en terisû» ifadesine matuf olmamasıdır. {بالمعروف} “marufla / güzellikle”; yani çirkin hayasızlığı işlemeden önce geceleme, nafaka ve sevgi gibi söz ve fiillerle [onlarla iyi geçinin]. {فإن} “Şayet”; yani şayet onlardan hoşlanmıyorsanız durum açıktır; eğer {كرهتموهن} “onlardan hoşlanmadınızsa”; hemen bıkkınlık göstermeye veya ayrılmaya kalkışmayın; nefsi meyillere göre değil, en uygun olan ne ise onu gözeterek onlara sabredin. Zira heva ve hevesin şanı hayra çağırmamaktır. Sonra şu buyruğuyla bu gerekçeye delalet etti: {فعسى} “olabilir ki”; bunun açıkça delalet etmesi sebebiyle şartın cevabı kılınması sahih olmuştur, {أن تكرهوا شيئاً} “bir şeyden hoşlanmazsınız”; yani eşlerden veya başka şeylerden; Subhânehu faydayı tamamlamak ve genelleştirmek için bunu sınırlandırmamıştır, {ويجعل الله} “da Allah kılar”; ilmi ve kudreti her şeyi kuşatan Allah [kılar]; O hikmetiyle akıbetlerin bilgisini sizden gizlemiştir ki

لئلا تسكنوا إلى مألوف، أو تنفروا من مكروه {فيه خيراً كثيراً *} .

alıştığınız şeye güvenip kalmayasınız veya hoşlanmadığınız şeyden kaçmayasınız; {فيه خيراً كثيراً *} “onda çok hayır [kılar]”.

ولما نهى عن العضل تسبباً إلى إذهاب بعض ما أعطيته المرأة أتبعه التصريح بالنهي عن أخذ شيء منه في غير الحالة التي أذن فيها في المضارة فقال: {وإن} أي إن لم تعضلوا المرأة، بل {أردتم استبدال زوج} أي تنكحونها {مكان زوج} أي فارقتموها أو لا، ولم يكن من قبلنا ما يبيح الضرار.

Kadına verilen şeyin bir kısmını alıp götürmeye sebep olmasından ötürü baskı yapmayı yasaklayınca, ardından zarar vermeye izin verilen halin dışındaki durumlarda o maldan herhangi bir şey almayı açıkça yasaklayarak şöyle buyurdu: {وإن} “Ve eğer”; yani eğer kadına baskı yapmayıp aksine, {أردتم استبدال زوج} “bir eşi değiştirmek isterseniz”; yani evleneceğiniz bir eşi, {مكان زوج} “başka bir eşin yerine”; yani ister onu boşamış olun ister olmayın; ve tarafımızdan zarara izin veren bir durum bulunmasın.

ولما كان المراد بزوج الجنس جمع في قوله: {وآتيتم إحداهن} أي إحدى النساء اللاتي وقع الإذن لكم في جمعهن في النكاح سواء كانت بدلاً أو مستبدلاً بها {قنطاراً} أي مالاً جماً {فلا تأخذوا منه شيئاً} أي بالمضارة عن غير طيب نفس منها، ولا سبب مباح، ثم عظم أخذه باستفهام إنكار وتوبيخ فقال: {أتأخذونه} أي على ذلك الوجه، ولما تقدم أن من صور الغصب على الافتداء حال الإتيان بالفاحشة شبه الأخذ في هذه الحالة التي لا سبب لها بالأخذ في تلك الحالة، فجعل الأخذ على هذه الصورة قائماً

Eş lafzıyla cins kastedildiği için şu buyruğunda çoğul lafız kullandı: {وآتيتم إحداهن} “onlardan birine vermişseniz”; yani ister yerine alınan ister değiştirilen olsun nikahınız altında toplamanıza izin verilen kadınlardan birine [vermişseniz], {قنطاراً} “kantarla [mal]”; yani yığınla mal [vermişseniz], {فلا تأخذوا منه شيئاً} “ondan hiçbir şeyi geri almayın”; yani onun gönül rızası ve mubah bir sebep olmaksızın zarar vererek [almayın]. Sonra bunu inkar ve azarlama istifhamıyla (soru kipiyle) büyüterek şöyle buyurdu: {أتأخذونه} “Onu alacak mısınız?”; yani o şekilde mi alacaksınız? Çirkin hayasızlık işlendiğinde fidyeye zorlama suretlerinden biri daha önce geçtiğinden, hiçbir sebebi olmayan bu durumda mal almayı, o durumdaki almaya benzetti; dolayısıyla bu şekilde mal almayı,

مقام القذف بما لا حقيقة له فلذلك قال: {بهتاناً وإثماً مبيناً *} أي كذوي بهتان في أخذه وإثم مبين - لكونه لا سبب له - يورث شبهة فيه، ثم غلظ ذلك باستفهام آخر كذلك فقال: {وكيف تأخذونه وقد} أي والحال أنه قد {أفضى} أي بالملامسة {بعضكم إلى بعض} أي فكدتم أن تصيروا جسداً واحداً {وأخذن} أي النساء {منكم} أي بالإفضاء والاتحاد {ميثاقاً غليظاً *} قوياً عظيماً، أي بتقوى الله في المعاشرة بالإحسان وعدم الإساءة، لأن مبنى النكاح على ذلك وإن لم يصرح به فيه.

aslı olmayan bir şeyle iftira atma (kazif) yerine koydu; bu sebeple şöyle buyurdu: {بهتاناً وإثماً مبيناً *} “bir iftira ve apaçık bir günah olarak mı?”; yani onu almada bühtan sahipleri ve -hiçbir sebebi bulunmadığından ötürü- hakkında şüphe uyandıran apaçık bir günah ehli olarak mı [alacaksınız]? Sonra yine benzer bir istifhamla bu durumu ağırlaştırarak şöyle buyurdu: {وكيف تأخذونه وقد} “Nasıl alırsınız ki, oysa”; yani şu hal varken nasıl alırsınız: {أفضى} “baş başa kalmış / karışıp kaynaşmıştır”; yani dokunma ve temas yoluyla, {بعضكم إلى بعض} “birbirinizle”; yani neredeyse tek bir vücut haline gelmişken, {وأخذن} “ve almışlardır”; yani kadınlar [almışlardır], {منكم} “sizden”; yani baş başa kalıp birleşmek suretiyle, {ميثاقاً غليظاً *} “sağlam bir teminat”; güçlü ve büyük [bir teminat], yani iyilikle geçinmek ve kötülük etmemek suretiyle Allah'tan sakınma teminatını almışken. Çünkü nikah akdi, açıkça telaffuz edilmese bile bunun üzerine kuruludur.

ولما كرر ذكر الإذن في نكاحهن وما تضمنه منطوقاً مفهوماً، وكان قد تقدم الإذن في نكاح ما طاب من النساء، وكان الطيب شرعاً قد يحمل على الحل؛ مست الحاجة إلى ما يحل منهن لذلك وما يحرم فقال: {ولا تنكحوا} أي تتزوجوا وتجامعوا {ما نكح} أي بمجرد العقد في الحرة، وبالوطء في ملك اليمين {آبآؤكم} وبين {ما} بقوله: {من النساء} أي سواء كانت إماء أو لا، بنكاح أو ملك يمين، وعبر بما دون «من» لما في النساء غالباً من السفه المدني لما لا يعقل.

Kadınları nikahlama iznini ve bunun mantuk (açık ifade) ile mefhum (örtülü anlam) olarak içerdiği hususları tekrar zikredince ve daha önce kadınlardan hoşunuza gidenleri nikahlamaya izin verilmiş olup şeran hoşluk da bazen helallik manasına hamledildiğinden; bundan dolayı kadınlardan nelerin helal nelerin haram olduğunu beyan etmeye ihtiyaç duyuldu ve şöyle buyurdu: {ولا تنكحوا} “Nikahlamayın”; yani evlenmeyin ve cinsi münasebette bulunmayın, {ما نكح} “nikahladıklarını”; yani hür kadında sadece akitle, cariye (mülk-i yemin)de ise cinsi münasebetle nikahladıklarını, {آبآؤكم} “babalarınızın”. {ما} kelimesini şu buyruğuyla açıkladı: {من النساء} “kadınlardan”; yani ister cariye olsun ister olmasın, ister nikahla ister mülk-i yeminle olsun. Kadınlarda çoğunlukla akıl sahibi olmayan varlıklara yakışan bir sefihlik bulunduğundan 'men' yerine 'mâ' lafzıyla ifade etmiştir.

ولما نهى عن ذلك فنزعت النفوس عما كان قد ألف بهاؤه

Bunu yasaklayınca nefisler daha önce çekici görüp alıştığı şeyden sıyrıldı;

فلاح أنه في غاية القباحة وأن الميل إليه إنما هو شهوة بهيمية لا شيء فيها من عقل ولا مروة، وكانت عادتهم في مثل ذلك مع التأسف على ارتكابه السؤال عما مضى منه - كما وقع في استقبال بيت المقدس وشرب الخمر؛ أتبعه الاستثناء من لازم الحكم وهو: فإنه موجب لمقت من ارتكبه وعقابه فقال: {إلا ما قد سلف} أي لكم من فعل ذلك في أيام الجاهلية كما قال الشافعي ﵀ في الأم، قال السهيلي في روضه: وكان ذلك مباحاً في الجاهلية لشرع متقدم، ولم يكن من الحرمات التي انتهكوها. ثم علل النهي بقوله: {إنه} اي هذا النكاح {كان} أي الآن وما بعده كوناً راسخاً {فاحشة} أي والفاحشة لا يقدم عليها تام العقل {ومقتاً} أي أشر ما يكون بينكم وبين ذوي الهمم لما انتهكتم من حرمة آبائكم {وساء سبيلاً *} أي قبح طريقاً طريقه.

böylece bunun son derece çirkin olduğu ve buna meyletmenin içinde hiçbir akıl ve mürüvvet bulunmayan sırf hayvani bir şehvetten ibaret olduğu anlaşıldı. Onların bu tür durumlarda -bunu işlemiş olmaktan ötürü duydukları esefle birlikte- geçmişte yapılanların hükmünü sorma adetleri bulunduğundan -Kudüs'e yönelme ve şarap içme hadiselerinde olduğu gibi-; hükmün gerektirdiği durumdan, yani bunu işleyen kimsenin gazaba ve cezaya müstahak olmasından istisna getirerek şöyle buyurdu: {إلا ما قد سلف} “Geçmişte olanlar müstesna”; yani Şâfiî rahimehullâh'ın el-Ümm'de dediği gibi, cahiliye günlerinde bundan vaki olanlar [müstesna]. Süheylî er-Ravz adlı eserinde şöyle demiştir: «Bu, geçmiş bir şeriat gereği cahiliyede mubahtı ve onların çiğnediği hürmetlerden değildi.» Sonra şu buyruğuyla yasağı gerekçelendirdi: {إنه} “Şüphesiz o”; yani bu nikah, {كان} “idi / olmuştur”; yani şimdi ve bundan sonra yerleşik bir oluşla, {فاحشة} “çirkin bir hayasızlık”; aklı tam olan bir kimse çirkin bir hayasızlığa cüret etmez, {ومقتاً} “ve bir gazap [sebebi]”; yani babalarınızın hürmetini çiğnediğiniz için sizinle şeref sahipleri arasında olabilecek en kötü durum [olmuştur], {وساء سبيلاً *} “ve ne kötü bir yoldur!”; yani onun yolu pek çirkin bir yoldur.

ولما ابتدأ بتعظيم الآباء واحترامهم في أن ينكح الأبناء أزواجهم على العموم ثنى بخصوص الأم بقوله: {حرمت عليكم} ولما كان أعظم مقصود من النساء النكاح، فكان إضافة التحريم إلى أعيانهن إفادة التأكيد غير قادح في فهمه، وكان مع ذلك قد تقدم ما يدل

Oğulların babalarının hanımlarıyla evlenmelerini genel olarak yasaklayarak babaların büyüklüğü ve saygınlığı ile başlayınca, ikinci olarak özel olarak anneyi şu buyruğuyla zikretti: {حرمت عليكم} “Size haram kılındı”. Kadınlardan en büyük maksat nikah olduğundan, haramlığın bizzat onların zatlarına izafe edilmesi tekit ifade eder ve anlaşılmasına halel getirmez. Bununla birlikte daha önce

على أن المراد النكاح؛ أسند التحريم إلى الذات تأكيداً للتحريم فقال: {أمهاتكم} أي التمتع بهن بنكاح أو ملك يمين، فكان تحريمها مذكوراً مرتين تأكيداً له وتغليظاً لأمره في نفسه واحتراماً للأب وتعظيماً لقدره {وبناتكم} أي وإن سفلن لما في ذلك من ضرار أمهاتهن، وهذان الصنفان لم يحللن في دين من الأديان {وأخواتكم} أي أشقاء أو لا {وعمّاتكم} كذلك {وخالاتكم} أيضاً، والضابط لهما أن كل ذكر رجع نسبك إليه فأخته عمتك، وقد تكون من جهة الأم وهي أخت أبي أمك؛ وكل أنثى رجع نسبك إليها بالولادة فأختها خالتك، وقد تكون الخالة من جهة الأب وهي أخت أم أبيك {وبنات الأخ} شقيقاً كان أو لا {وبنات الأخت} أي كذلك، وفروعهن وإن سفلن.

muradın nikah olduğuna delalet eden karineler geçmiş olduğundan, haramlığı pekiştirmek amacıyla bizzat zata isnat ederek şöyle buyurdu: {أمهاتكم} “anneleriniz”; yani nikah veya mülk-i yemin yoluyla onlardan faydalanmak [haram kılındı]. Dolayısıyla haramlığı pekiştirmek, kendi zatındaki durumunu ağırlaştırmak, babaya saygı ve onun kadrini yüceltmek için annenin haramlığı iki kez zikredilmiş oldu. {وبناتكم} “kızlarınız”; ne kadar aşağı inerse insin [kızlarınız haram kılındı]; çünkü bunda annelerine zarar verme durumu vardır ve bu iki sınıf hiçbir dinde helal kılınmamıştır. {وأخواتكم} “kız kardeşleriniz”; ister öz ister üvey olsunlar, {وعمّاتكم} “halalarınız”; aynı şekilde, {وخالاتكم} “ve teyzeleriniz”; keza. Bu ikisinin kuralı şudur: Nesebin kendisine dayanan her erkeğin kız kardeşi senin halandır; bu anne cihetinden de olabilir ki o da annenin babasının kız kardeşidir. Doğum yoluyla nesebin kendisine dayanan her kadının kız kardeşi de senin teyzendir; teyze baba cihetinden de olabilir ki o da babanın annesinin kız kardeşidir. {وبنات الأخ} “erkek kardeşin kızları”; ister öz ister üvey olsun, {وبنات الأخت} “ve kız kardeşin kızları”; aynı şekilde ve ne kadar aşağı inerse insin bunların füruu (kız torunları).

ولما انقضى أمر النسب وهو سبعة أصناف أتبعه أمر السبب وهو ثمانية: أوله أزواج الآباء، أفردها وقدمها تعظيماً لحرمتها، لما كانوا استهانوا من ذلك، وآخره المحصنات، وبدأ من هذا القسم بالأم من الرضاع كما بدأ النسب بالأم فقال: {وأمهاتكم اللاَّتي أرضعنكم} تنزيلاً له منزلة النسب، ولذلك سماها أمّاً، فكل أنثى انتسب باللبن

Nesep meselesi yedi sınıf olarak sona erince, sekiz sınıf olan sebep meselesini getirdi: Bunun ilki, bu hususu hafife aldıkları için hürmetini yüceltmek amacıyla ayrı tutup öne aldığı baba hanımlarıdır; sonuncusu ise evli kadınlardır (muhsanât). Nesepte anne ile başladığı gibi bu kısımda da sütanne ile başlayarak şöyle buyurdu: {وأمهاتكم اللاَّتي أرضعنكم} “ve sizi emziren sütanneleriniz”; onu nesep menzilesine indirdiği için ona 'anne' demiştir. Dolayısıyla süt yoluyla nesep bağı kurulan her kadın

إليها فهي أمك، وهي من أرضعتك، أو أرضعت امرأة أرضعتك، أو رجلاً أرضعك بلبانه من زوجته أو أم ولده، وكل امرأة ولدت امرأة أرضعتك أو رجلاً أرضعك فهي أمك من الرضاعة والمراضعة أختك، وزوج المرضعة الذي أرضعت هي بلبانه أبوك وأبواه جداك، وأخته عمتك، وكل ولد ولد له من غير المرضعة قبل الرضاع وبعده إخوة الأب، وأم المرضعة جدتك، وأختها خالتك، وكل من ولد لها من هذا الزوج إخوة لأب وأم، ومن ولد لها من غيره فهم إخوته وأخواته لأم، فعلى ذلك ينزل قوله: {وأخواتكم من الرضاعة} كما في النسب بشرط أن يكون خمس رضعات وفي الحولين، وبتسمية المرضعة أمّاً والمشاركة في الرضاع أختاً عُلِم أن الرضاع كالنسب. كما بينه النبي ﷺ بقوله «يحرم من الرضاع ما يحرم من النسب» فالصورتان منبهتان على بقية السبع؛ الأم منبهة على البنت بجامع الولادة، والأخوات على العمات والخالات وبنات الأخ وبنات الأخت بجامع الأخوة.

senin annendir. Bu da seni emziren, yahut seni emziren kadını emziren, yahut hanımının veya ümmüveledinin sütüyle seni emziren erkeğin hanımıdır. Seni emziren bir kadını veya seni emziren bir erkeği doğuran her kadın senin sütannendir; seninle birlikte emen kadın ise sütkardeşindir. Seni emziren kadının, sütüne sebep olan kocası senin babandır; onun anne-babası senin dedelerindir; kız kardeşi halandır; emziren kadından başka bir kadından süt emme öncesinde ve sonrasında doğan her çocuk baba bir kardeşlerindir; emziren kadının annesi anneannendir, kız kardeşi teyzendir; bu kadının bu kocadan doğurduğu her çocuk anne-baba bir kardeşlerdir; başka bir kocadan doğurduğu çocuklar ise anne bir kardeşlerdir. İşte şu buyruk buna hamledilir: {وأخواتكم من الرضاعة} “ve sütkardeşleriniz”; beş emzirme olması ve iki yaş içinde bulunması şartıyla nesepteki gibidir. Emziren kadına 'anne', süt ortaklığına 'kız kardeş' denmesiyle süt hısımlığının nesep gibi olduğu anlaşılmıştır. Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Nesepçe haram olanlar süt yoluyla da haram olur» buyruğuyla bunu açıklamıştır. Dolayısıyla bu iki suret geriye kalan yedi sınıfa dikkat çekmektedir: Doğum ortaklığı sebebiyle anne kıza; kardeşlik ortaklığı sebebiyle kız kardeşler halalara, teyzelere, erkek kardeş kızlarına ve kız kardeş kızlarına dikkat çekmektedir.

ولما انقضى ما هو كلحمة النسب أتبعه أمر بالمصاهرة فقال:

Nesep bağı gibi olanlar sona erince, ardından sıhriyet (evlilik bağı) konusunu getirip şöyle buyurdu:

{وأمهات نسائكم} أي دخلتم بهن أو لا - لما في ذلك من إفساد ذات البين غالباً {وربائبكم} وذكر سبب الحرمة فقال: {اللاَّتي في حجوركم} أي بالفعل أو بالقوة - لما فيهن من شبه الأولاد {من نسائكم} ولما كانت الإضافة تسوغ في اللغة بأدنى ملابسة بين سبحانه أنه لا بد من الجماع الذي كنى عنه بالدخول لأنه ممكن لحكم الأزواج الذي يصير به أولادها كأولاده فقال: {اللاَّتي دخلتم بهن} قيد بالدخول لأن غيرة الأم من ابنتها دون غيرة البنت من أمها.

{وأمهات نسائكم} “ve kadınlarınızın anneleri (kayınvalideleriniz)”; yani kendileriyle zifafa girmiş olun veya olmayın; zira bunda çoğunlukla aradaki ilişkiyi bozma durumu vardır. {وربائبكم} “ve üvey kızlarınız”; haramlığın sebebini zikrederek şöyle buyurdu: {اللاَّتي في حجوركم} “yanınızda (himayenizde) bulunan”; yani fiilen veya hükmen [yanınızda bulunan]; çünkü onlar evlat gibidirler, {من نسائكم} “kadınlarınızdan [doğan]”. İzâfet (tamlanma) dilde en ufak bir münasebetle caiz olduğundan, Subhânehu evlilik hükmüyle kadının çocuklarının erkeğin çocukları gibi olmasını mümkün kılan ve duhûl (zifaf) ile kinaye edilen cinsi münasebetin mutlaka bulunması gerektiğini açıklamak üzere şöyle buyurdu: {اللاَّتي دخلتم بهن} “kendileriyle zifafa girdiğiniz”. Zifaf ile kayıtladı; çünkü annenin kızına olan kıskançlığı, kızın annesine olan kıskançlığından daha azdır.

ولما أشعر هذا القيد بحل بنت من عقد عليها ولم يدخل بها أفصح به تنبيهاً على عظيم حرمة الإرضاع فقال: {فإن لم تكونوا دخلتم بهن} أي الأمهات {فلا جناح عليكم} أي في نكاحهن؛ ولما افتتح المحرمات على التأبيد بزوجة الأب ختمها بزوجة الولد فقال: {وحلائل أبنائكم} أي زوجة كانت أو موطوءة بملك يمين؛ ولما لم يكن المتبنى مراداً قيد بقوله: {الذين من أصلابكم} أي وإن سفلوا، ودخل ما بالرضاع لأنه كلحمة النسب فلم يخرجه القيد.

Bu kayıt, nikah akdi yapılıp zifafa girilmeyen kadının kızının helal olduğunu hissettirince, emzirmenin büyük hürmetine dikkat çekmek üzere bunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {فإن لم تكونوا دخلتم بهن} “Eğer onlarla zifafa girmemişseniz”; yani o annelerle, {فلا جناح عليكم} “size bir günah yoktur”; yani onların kızlarıyla evlenmenizde [bir günah yoktur]. Ebedi haram olanları babanın hanımı ile açtığı gibi, oğlun hanımı ile kapatarak şöyle buyurdu: {وحلائل أبنائكم} “ve oğullarınızın eşleri”; yani nikahlı hanımı olsun veya mülk-i yeminle münasebette bulunulan cariye olsun. Evlatlık kastedilmediği için şu buyruğuyla kayıtladı: {الذين من أصلابكم} “kendi sulbünüzden gelen”; yani ne kadar aşağı inerse insin. Süt yoluyla olanlar da nesep bağı gibi olduğu için buraya dahildir ve bu kayıt onu dışarıda bırakmaz.

ولما انقضى التحريم المؤبد أتبعه الموقت فقال: {وأن} أي وحرم عليكم أن {تجمعوا} بعقد نكاح لأن مقصوده الوطء،

Ebedi haramlık sona erince, ardından geçici haramlığı getirerek şöyle buyurdu: {وأن} “ve [haram kılındı]”; yani size haram kılındı, {تجمعوا} “bir arada bulundurmanız”; nikah akdiyle; çünkü nikahtan maksat cinselliktir,

أو بوطء في ملك يمين {بين الأختين} فإن كانت إحداهما منكوحة والأخرى مملوكة حلت المنكوحة وحرمت المملوكة ما دام الحل، لأن النكاح أقوى، فإذا زال الحل حلت الأخرة ولو في عدة التي كانت حلالاً.

yahut mülk-i yeminle cinsi münasebette bulunmak suretiyle [bir arada bulundurmanız haram kılındı]: {بين الأختين} “iki kız kardeşi”. Eğer biri nikahlı diğeri cariyeyse, helallik sürdüğü müddetçe nikahlı olan helal, cariye olan haram olur; çünkü nikah daha kuvvetlidir. Helallik zail olduğunda ise helal olanın iddeti içinde bile olsa diğeri helal olur.

ولما كان الجمع بين الأختين شرعاً قديماً قال: {إلا ما قد سلف} أي فإنه لا إثم عليكم فيه رحمة من الله لكم، ثم علل رفع حرجه فقال: {إن الله} أي المحيط بصفات الكمال {كان غفوراً} أي ساتراً لما يريد من أعيان الزلل وآثاره {رحيماً *} أي معاملاً بغاية الإكرام الذي ترضاه الإلهية.

İki kız kardeşin arasını birleştirmek eski bir şeriatta var olduğundan: {إلا ما قد سلف} “Geçmişte olanlar müstesna”; yani Allah'tan size bir rahmet olarak bunda size bir günah yoktur buyurdu. Sonra sorumluluğun kaldırılışını şöyle gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; kemal sıfatlarını kendisinde toplayan Allah, {كان غفوراً} “çok bağışlayıcıdır”; yani günahların asıllarından ve izlerinden dilediğini örtendir, {رحيماً *} “çok merhamet edendir”; yani ilahi rızaya uygun düşen son derece ikramkâr bir muamele ile muamele edendir.

ولما ذكر مضارة الجمع أتبعه مضارة الإغارة على الحق والأول جمع بين المنكوحين وهذا جمع بين الناكحين فقال - عاطفاً على النائب عن فاعل {حرمت} :

Bir arada toplamanın getirdiği zararı zikredince, ardından hakka tecavüz etmenin zararını getirdi. Birincisi nikahlananları birleştirmekti, bu ise nikahlayanları birleştirmektir. {حرمت} fiilinin naib-i failine atfederek şöyle buyurdu:

{والمحصنات} أي الحرائر المزوجات لأنهن منعت فروجهن بالنكاح عن غير الأزواج {من النساء إلا ما ملكت أيمانكم} أي من أزواج أهل الحرب، فإن الملك بالأسر يقطع النكاح.

{والمحصنات} “Ve evli kadınlar”; yani hür ve evli kadınlar [da haram kılındı]; çünkü onların iffetleri nikah yoluyla kocalarından başkasına karşı korunmuştur, {من النساء إلا ما ملكت أيمانكم} “kadınlardan; sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna”; yani harp ehline mensup kadınlardan esir alınanlar müstesnadır; zira esaret yoluyla mülkiyet nikahı kesip sona erdirir.

ولما أتم ذلك قال مؤكداً له ومبيناً عظمته: {كتاب الله} أي خذوا فرض الملك الأعظم الذي أوجبه عليكم إيجاب ما هو موصول في الشيء بقطعه منه، والزموه غير ملتفتين إلى غيره، وزاد في تأكيده بأداة الوجوب فقال: {عليكم} ولما أفهم ذلك حل ما سواه أفصح به احتياطاً للإيضاح وتعظيماً لحرمتها في قوله: {وأحل لكم} وبين عظمة هذا التحريم بأداة البعد فقال: {ما وراء ذلكم} أي الذي ذكر لكم من المحرمات العظيمة.

Bunu tamamlayınca, pekiştirmek ve büyüklüğünü açıklamak üzere şöyle buyurdu: {كتاب الله} “[Bu,] Allah'ın yazısıdır (hükmüdür)”; yani en yüce Hükümran'ın, bir şeyin parçasını kendisinden ayırıp birleştirmesi gibi üzerinize kesin olarak farz kıldığı hükmünü tutun ve başkasına bakmaksızın ona sarılın. Vücup (gereklilik) edatıyla bunu daha da pekiştirerek: {عليكم} “üzerinize” buyurdu. Bu ifade bunların dışındakilerin helalliğini hissettirince, açıklamayı sağlama almak ve hürmetini yüceltmek gayesiyle şu buyruğunda bunu açıkça dile getirdi: {وأحل لكم} “Size helal kılındı”; ve uzaklık edatıyla bu haramlığın büyüklüğünü açıklayarak şöyle buyurdu: {ما وراء ذلكم} “bunların ötesindekiler”; yani size zikredilen bu büyük haramların dışındakiler.

ولما كان الكلام في المنع لمن يصرح بالفاعل بل قال؛ «حرمت» - ترفقاً في الخطاب حثاً على الآداب، فلما وصل الأمر إلى الحل أظهره تطييباً للقلوب وتأنيساً للنفوس في قراءة ابن كثير ونافع وأبي عمرو وابن عامر بفتح الهمزة والحاء، وأبهمه في قراءة الباقين على نسق {حرمت} لأن فاعل الحل والحرمة عند أهل هذا الكتاب معروف أنه الملك الأعلى الذي لا أمر لأحد معه أصلاً، ثم أتبع التحليل علته فقال: {أن} أي إرادة أن {تبتغوا} أي تطلبوا متبعين من شئتم مما أحل لكم {بأموالكم} اللاتي تدفعونها مهوراً

Yasaklama konusundaki ifadelerde edebe teşvik ve hitapta nezaket gayesiyle fail açıkça zikredilmeyip meçhul olarak «hurrimet» (haram kılındı) denilmişti. Mesele helallik konusuna gelince; İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir kıraatinde hemzenin ve hâ harfinin fethiyle malum olarak (ve ehelle leküm) okunmak suretiyle gönülleri hoş etmek ve nefisleri ferahlatmak için fail açıkça getirilmiştir. Diğer kurrâ kıraatinde ise {حرمت} tertibine uygun olarak meçhul bırakılmıştır; çünkü bu Kitap ehli katında helal ve haram kılan failin, yanında hiç kimsenin hükmü bulunmayan en yüce Hükümran olduğu zaten bilinmektedir. Sonra helal kılmanın gerekçesini şu buyruğuyla ekledi: {أن} “-meniz için”; yani istemeniz gayesiyle, {تبتغوا} “talep etmeniz”; yani helal kılınanlardan dilediğinizi mehirlerini vererek aramanız [helal kılındı], {بأموالكم} “mallarınızla”; mehir olarak ödeyeceğiniz mallarınızla,

حال كونكم {محصنين} أي قاصدين بذلك العفة لأنفسكم ولهن {غير مسافحين} أي قاصدين قضاء الشهوة وصب الماء الدافق لذلك فقط، وهو على هذا الوجه لا يكون إلا زنًى سراً وجهراً، فيكون فيه حينئذ إضاعة المال وإهلاك الدين، ولا مفسدة أعظم مما يجمع هذين الخسرانين.

{محصنين} “iffetli yaşamak”; yani bununla kendiniz ve onlar için iffeti kasteder halde, {غير مسافحين} “zina etmeksizin”; yani sadece şehveti gidermeyi ve bunun için meni akıtmayı kastetmeksizin [mallarınızla istemeniz helal kılındı]. Bu şekildeki bir niyet gizli ve açık zinadan başka bir şey olamaz; o takdirde bunda malı zayi etmek ve dini helak etmek bulunur. Bu iki hüsranı bir araya getiren şeyden daha büyük bir fesat ise yoktur.

ولما تقدم أول السورة وأثناءهها الأمر بدفع الصداق والنهي عن أخذ شيء مما دفع إلى المرأة، وكان ذلك أعم من أن يكون بعد الدخول أو قبله، مسمى أو لا قال هنا مسبباً عن الابتغاء المذكور: {فما استمتعتم} أي أوجدتم المتاع وهو الانتفاع {به منهن} بالبناء بها، متطلبين لذلك من وجوهه الصحيحة راغبين فيه {فآتوهن أجورهن} أي عليه كاملة، وهي المهور {فريضة} أي حال كونها واجبة من الله ومسماة مقدرة قدرتموها على أنفسكم، ويجوز كونه تأكيداً لآتوا بمصدر من معناه {ولا جناح} أي حرج وميل {عليكم فيما تراضيتم به} أي أنتم والأزواج {من بعد الفريضة} أي من طلاق أو فراق أو زيادة أو نقص إن كانت موجودة مقدرة، أو من مهر المثل من بعد تقديره إن لم تكن مسماة فيمن عقد عليها من غير تسمية صداق.

Surenin başında ve ortalarında mehrin verilmesi emredilip kadına verilen şeyden hiçbir şeyin geri alınmaması yasaklandığı ve bu da zifaftan sonra veya önce, belirlenmiş (müsemmâ) olsun veya olmasın genel bir hüküm ifade ettiği için; burada sözü edilen talep etmenin bir neticesi olarak şöyle buyurdu: {فما استمتعتم} “Faydalandığınız [kadınlara gelince]”; yani metayı, yani yararlanmayı gerçekleştirdiğinizde, {به منهن} “onlardan kendisiyle”; doğru yollardan talep edip arzulayarak zifafa girmek suretiyle [faydalandığınızda], {فآتوهن أجورهن} “onlara mehirlerini verin”; yani bunun karşılığı olan tam mehirlerini verin, {فريضة} “bir farz olarak”; yani Allah tarafından bir farz ve kendi üzerinize belirleyip takdir ettiğiniz bir mehir olarak [verin]. Bu lafzın, kendi manasındaki bir mastarla 'âtû' fiilini tekit etmesi de caizdir. {ولا جناح} “Hiçbir günah yoktur”; yani hiçbir sorumluluk ve meyil [yoktur], {عليكم فيما تراضيتم به} “karşılıklı rıza ile kararlaştırdığınız şeyde”; yani sizinle eşleriniz arasında [kararlaştırılan şeyde], {من بعد الفريضة} “farz kıldıktan (belirledikten) sonra”; yani mehir belirlenmiş ve takdir edilmişse boşanma, ayrılma, artırma veya eksiltme hususunda; mehir belirlenmeksizin nikah akdi yapılmışsa takdir edildikten sonraki mehr-i misil hususunda [karşılıklı rızanızda bir günah yoktur].

ولما ذكر في هذه الآيات أنواعاً من التكاليف هي في غاية الحكمة، والتعبير عنها في الذروة العليا من العظمة، وختمها بإسقاط الجناح عند الرضى وكان الرضى أمراً باطناً لا يطلع عليه حقيقة إلا الله تعالى،

Bu ayetlerde son derece hikmetli ve ifadeleri azametin en yüksek zirvesinde bulunan mükellefiyet türlerini zikredip, rıza halinde günahın kalkacağını belirterek konuyu mühürleyince; rıza da hakikatine Allah Teâlâ'dan başka kimsenin muttali olamayacağı batıni (kalbi) bir husus olduğundan,

حث على الورع في شأنه بنوط الحكم بغلبة الظن فقال مرغباً في امتثال أوامره ونواهيه: {إن الله} أي الذي له الإحاطة التامة علماً وقدرة {كان عليماً} أي بمن يقدم متحرياً لرضى صاحبه أو غير متحرٍّ لذلك {حكيماَ *} أي يضع الأشياء في أمكن مواضعها من الجزاء على الذنوب وغيره.

hükmü zann-ı galibe (kuvvetli kanaate) bağlamak suretiyle bu hususta vera'ya (takvaya) teşvik etti ve emir ve yasaklarına uymaya özendirerek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; ilim ve kudretle tam bir kuşatıcılığa sahip olan [Allah], {كان عليماً} “hakkıyla bilendir”; yani muhatabının rızasını gözeterek adım atan kimse ile bunu gözetmeyen kimseyi hakkıyla bilendir, {حكيماَ *} “hüküm ve hikmet sahibidir”; günahların cezalandırılması ve diğer hususlarda eşyayı en sağlam ve en münasip yerine koyandır.

ولما مضى ذلك على هذا الوجه الجليل عرف أنه كله في الحرائر لأنه الوجه الأحكم في النكاح، وأتبعه تعليم الحكمة في نكاح الإماء؛ فقال عاطفاً على ما تقديره: هذا حكم من استطاع نكاح حرة: {ومن لم يستطع منكم} أي أيها المؤمنون {طولاً} أي سعة وزيادة عبر فيما قبله بالمال تهويناً لبذله بأنه ميال، لا ثبات له، وهنا بالطول الذي معناه: التي قل من يجدها {أن} أي لأن {ينكح المحصنات} أي الحرائر، فإن الحرة مظنة العفة الجاعلة لها فيما هو كالحصن على مريد الفساد، لأن العرب كانوا يصونونهنَّ وهنَّ أنفسهن عن أن يكن كالإماء {المؤمنات} بسبب كثرة المؤنة وغلاء المهر {فمن} أي فلينكح إن أراد من {ما ملكت أيمانكم} أي مما ملك غيركم من المؤمنين {من فتياتكم} أي إمائكم، وأطلقت الفتوة -

Bu hükümler bu yüce vecih üzere geçince, bunların hepsinin nikahın en muhkem şekli olduğu için hür kadınlar hakkında olduğu anlaşıldı ve ardından cariyeleri nikahlama hikmetini öğretmeyi getirdi. Takdiri 'Bu, hür kadını nikahlamaya gücü yeten kimsenin hükmüdür' şeklinde olan ifadeye atfederek şöyle buyurdu: {ومن لم يستطع منكم} “İçinizden kimin gücü yetmezse”; yani ey müminler! {طولاً} “maddi güce / imkana”; yani genişlik ve fazlalığa. Bundan öncekinde, harcanmasını kolaylaştırmak için geçici ve kararsız olan 'mal' ifadesi kullanılmıştı; burada ise 'pek az kimsenin bulabildiği genişlik ve imkan' manasına gelen 'tavl' kelimesi kullanılmıştır; {أن} “-e”; yani gücü yetmezse, {ينكح المحصنات} “hür kadınları nikahlamaya”; zira hür kadın, fesat çıkarmak isteyene karşı bir kale gibi kendisini koruyan iffet sahibidir. Çünkü Araplar onları ve kadınlar da bizzat kendilerini cariyeler gibi olmaktan korurlardı; {المؤمنات} “mümin [hür kadınları]”; masraflarının çokluğu ve mehirlerinin pahalılığı sebebiyle [gücü yetmezse], {فمن} “o takdirde [nikahlasın]”; dilerse şunlardan nikahlasın: {ما ملكت أيمانكم} “sağ ellerinizin malik olduklarından”; yani diğer müminlerin malik olduklarından, {من فتياتكم} “genç kızlarınızdan”; yani cariyelerinizden. Gençlik manasına gelen fetâ (feteyât) lafzı -

وهي الشباب - على الرقيق لأنه يفعل ما يفعل الشاب لتكليف السيد له إلى الخدمة وعدم توقيره وإن كان شيخاً، ثم وضح المراد بالإضافة فقال: {المؤمنات} أي لا من الحرائر الكافرات ولا مما ملكتم من الإماء الكافرات ولا مما ملك الكفار حذراً من مخالطة كافرة خوفاً من الفتنة - كما مضى في البقرة، ولئلا يكون الولد المسلم بحكم تبعية أمه في الرق ملكاً لكافر، هذا ما تفهمه العبارة ولكنهم قالوا: إن تقييد المحصنات بالمؤمنات لا مفهوم له، وإلا لصار نكاح الحرة الكتابية المباح بآية المائدة مشروطاً بعقد مسلمة، حرة كانت أو أمة، ولم يشترط ذلك؛ ومذهب الشافعي أنه لا يجوز نكاح الأمة مع القدرة على حرة كتابية، والظاهر أن فائدة التقييد الندب إلى مباعدة الكفار فلا ينكح منهن إلا لضرورة، فكأن هذه سورة المواصلة، أسقط فيها أهل المباعدة، والمائدة سورة تمام الدين، فذكر فيها ما يجوز لأهله فلا ضرر في القيد، لأن المفهوم لا يقوى لمعارضة المنطوق مع ما فيه من فائدة الندب إلى الترك، وهذا كما أن قيد الإحصان هنا للندب إلى عدم نكاح الزواني مع جوازه بآية النور {وانكحوا الأيامى منكم} [النور: ٣٢] كما يأتي بيانه هناك إن شاء الله تعالى.

yaşlı bile olsa efendisinin ona hizmet yüklemesi ve hürmet göstermemesi sebebiyle gencin yaptığını yaptığı için köleye de ıtlak edilmiştir. Sonra izafetle muradı açıklayarak şöyle buyurdu: {المؤمنات} “mümin olan”; yani Bakara'da geçtiği üzere fitne korkusuyla kâfir bir kadınla düşüp kalkmaktan sakınmak ve Müslüman çocuğun annesinin köleliğine tabi olma hükmüyle bir kâfirin mülkü olmaması için; kâfir hür kadınlardan da, sizin sahip olduğunuz kâfir cariyelerden de, kâfirlerin sahip olduklarından da değil [mümin cariyelerden nikahlasın]. İfadenin zahirinden anlaşılan budur; ancak âlimler şöyle demişlerdir: Hür kadınların 'müminat' ile kayıtlanmasının mefhumu yoktur. Aksi takdirde Mâide ayetiyle mubah kılınan hür ehl-i kitap kadının nikahlanması, ister hür ister cariye olsun Müslüman bir kadının nikahlanamaması şartına bağlanmış olurdu; oysa bu şart koşulmamıştır. Şâfiî'nin mezhebine göre ise hür bir ehl-i kitap kadına güç yetirilirken cariye nikahlamak caiz değildir. Zahir olan şu ki bu kaydın faydası, kâfirlerden uzak durmaya teşviktir; dolayısıyla onlardan ancak zaruret halinde nikahlanılır. Sanki bu sure bir kaynaşma ve kavuşma suresidir; bu yüzden uzak durulması gerekenler dışarıda bırakılmıştır. Mâide suresi ise dinin kemale erdiği suredir; bu yüzden orada bu dinin ehline caiz olan hususlar zikredilmiştir. Dolayısıyla bu kayıttan bir zarar gelmez; çünkü mefhum-i muhalif, terk etmeye teşvik faydası taşımasıyla birlikte mantukun açık hükmüne karşı koyacak güçte değildir. Tıpkı buradaki 'ihsân' (iffet) kaydının, Nûr suresindeki [Nûr: 32] {وانكحوا الأيامى منكم} “İçinizden bekâr olanları evlendirin” ayetiyle caiz olmasına rağmen zânileri nikahlamaktan sakındırmaya yönelik olması gibidir; inşâallahu Teâlâ orada açıklaması gelecektir.

ولما شرط في هذا النكاح الإيمان، وعبر فيه بالوصف، وكان أمراً قلبياً، لا يطلع على حقيقته إلا الله؛ أعقبه ببيان أنه يكتفى فيه بالظاهر فقال: {والله} أي الذي له الإحاطة التامة بالمعلومات والمقدورات {أعلم بإيمانكم} فربما ظهر ضعف إيمان أحد والباطن بخلافه، لكن في التعبير به وبالوصف لا بالفعل إرشاد إلى مزيد التحري من جهة الدين «فاظفر بذات الدين، تربت يداك!» . ولما اشترط الدين كان كأنه قيل: فالنسب؟ فأشير إلى عدم اشتراطه بقوله: {بعضكم من بعض} أي كلكم من آدم وإن تشعبتم بعده {فانكحوهن} أي بشرط العجز {بإذن أهلهن} أي من مواليهن، ولا يجوز نكاحهن من غير إذنهم.

Bu nikahta imanı şart koşup bunu sıfatla ifade edince ve iman da hakikatine ancak Allah'ın muttali olabileceği kalbi bir durum olduğundan; hemen ardından bu hususta zahirle yetinileceğini açıklayarak şöyle buyurdu: {والله} “Allah”; bilinen ve takdir edilen her şeyi tam anlamıyla kuşatan [Allah], {أعلم بإيمانكم} “imanınızı en iyi bilendir”. Zira bazen birinin imanı zayıf görünür ama batını öyle değildir. Ancak bunu fiille değil de sıfatla ifade etmesinde, din cihetinden daha fazla araştırma yapmaya bir irşad vardır: «Sen dindar olanı seç ki elin bereket bulsun!» Dindarlık şart koşulunca sanki: «Peki ya nesep?» denilmiş gibi oldu; bu sebeple şu buyruğuyla nesebin şart olmadığına işaret edildi: {بعضكم من بعض} “Hepiniz birbirinizdensiniz”; yani sonradan kollara ayrılsanız da hepiniz Âdem'densiniz. {فانكحوهن} “O halde onları nikahlayın”; yani hür kadına güç yetirememe şartıyla, {بإذن أهلهن} “sahiplerinin izniyle”; yani efendilerinin izniyle [nikahlayın]; onların izni olmaksızın cariyelerle evlenmek caiz değildir.

ولما كان مما لا يخفى أن السيد المالك للرقبة مالك للمنفعة من باب الأولى كان الأمر بدفع المهور إليهن مفيداً لندب السيد إلى جبرها به من غير أن يوهم أنها تملكه وهي لا تملك نفسها، فلذلك قال تعالى: {وآتوهن أجورهن} وهي المهور {بالمعروف} أي من غير ضرار، لا عليكم ولا عليهن ولا على أهلهن، حال كونهن {محصنات} أي عفائف بانفسهن أو بصون الموالي لهن {غير مسافحات}

Kölenin bizzat mülkiyetine sahip olan efendinin onun menfaatine evleviyetle malik olduğu gizli bir durum olmadığından; mehirlerin bizzat cariyelere verilmesinin emredilmesi, kadının bizzat kendisine malik olmadığı halde mehre malik olduğu vehmini vermeksizin, efendinin mehri kadına hibe etmesine bir teşviki ifade etmektedir. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وآتوهن أجورهن} “ve mehirlerini onlara verin”; yani mehirlerini [verin], {بالمعروف} “marufla / güzellikle”; yani ne size, ne onlara, ne de sahiplerine bir zarar vermeksizin [verin]; şu halde bulunmaları şartıyla: {محصنات} “iffetli yaşamaları”; yani bizzat kendileri iffetli olmaları veya sahiplerinin onları koruması suretiyle, {غير مسافحات} “zina etmeksizin”;

أي مجاهرات بالزنى لمن أراد، لا لشخص معين {ولا متخذات أخدان} أي أخلاء في السر للزنى معينين، لا تعدو ذات الخدن خدنها إلى غيره؛ قال الأصبهاني: وهو - أي الخدن - الذي يكون معك في كل ظاهر وباطن.

yani belirli bir kişiye değil, her isteyene açıkça zina etmeksizin, {ولا متخذات أخدان} “ve gizli dostlar tutmaksızın”; yani zina için gizlice belirli dostlar edinmeksizin. Dost tutan kadın, dostundan başkasına gitmez. İsfahânî şöyle demiştir: «Hıdn (gizli dost), gizli ve açık her halinde seninle beraber olan kimsedir.»

ولما لم يتقدم بيان حد الإماء قال مبنياً له: {فإذا أحصن} مبنياً للفاعل في قراءة حمزة والكسائي وأبي بكر عن عاصم، والمفعول في قراءة الباقين، أي انتقلن من حيز التعريض للزنى بالإكراه إلى حيز الحرائر بأن حفظن فروجهن بكراهتهن للزنى، أو حفظهن الموالي بالرضى لهن بالعفة؛ وقال الشافعي في أوائل الرسالة في آخر الناسخ والمنسوخ الذي يدل الكتاب على بعضه والسنة على بعضه: إن معنى (أحصن) هنا: أسلمن، لا نكحن فاصبن بالنكاح، ولا أعتقن وإن لم يصبن، وقال: فإن قال قائل: أراك توقع الإحصان على معان مختلفة؟ قيل: نعم، جماع الإحصان أن يكون دون التحصين مانع من تناول المحرم، فالإسلام مانع، وكذلك الحرية مانعة، وكذلك التزوج والإصابة مانع وكذلك الحبس في البيوت

Cariyelerin had cezasının beyanı daha önce geçmediğinden, bunu açıklamak üzere şöyle buyurdu: {فإذا أحصن} “Evlendiklerinde / İffetlerini koruduklarında”; Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Ebû Bekir kıraatinde malum fiil (ahsenne); diğer kurrâ kıraatinde ise meçhul fiil (ühsinne) olarak okunmuştur. Yani zinadan nefret ederek iffetlerini korumaları yahut sahiplerinin iffetli olmalarına rıza göstererek onları korumaları suretiyle zorla zinaya maruz kalma alanından hür kadınların alanına intikal ettiklerinde [demektir]. Şâfiî er-Risâle'nin başlarında, Kitap'ın bir kısmına ve Sünnet'in bir kısmına delalet ettiği nâsih ve mensûh bahsinin sonunda şöyle demiştir: «Buradaki (ühsinne) kelimesinin manası: Müslüman olduklarında demektir; nikahlanıp nikahla münasebette bulunulduklarında veya münasebet olmasa bile azat edildiklerinde demek değildir.» Ve şöyle demiştir: «Eğer biri: 'Senin ihsan kelimesini farklı manalara hamletttiğini görüyorum?' derse, şöyle denir: Evet, ihsanın asıl manası, haramın işlenmesine engel olan bir koruyucunun bulunmasıdır. Dolayısıyla İslam bir engeldir; aynı şekilde hürriyet de bir engeldir; evlilik ve zifaf da bir engeldir; evlerde alıkoymak da

مانع، وكل ما منع أحصن، وقد قال الله ﷿ {وعلمناه صنعة لبؤس لكم لتحصنكم من بأسكم} [الأنبياء: ٨٠] وقال: {لا يقاتلونكم جميعاً إلى في قرى محصنة} [الحشر: ٤١] يعني ممنوعة، قال: وآخر الكلام وأوله يدلان على أن معنى الإحصان المذكور عام في موضع دون غيره، إذ الإحصان ها هنا الإسلام دون النكاح والحرية والتحصين بالحبس والعفاف، وهذه الأسماء التي يجمعها اسم الإحصان - انتهى. {فإن أتين بفاحشة} ولا تكون حينئذ إلا عن رضى من غير إكراه.

bir engeldir. Engelleyen her şey ihsan kılmıştır. Nitekim Allah Azze ve Celle [Enbiyâ: 80] ayetinde: {وعلمناه صنعة لبؤس لكم لتحصنكم من بأسكم} “Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye ona zırh yapma sanatını öğrettik” buyurmuş; [Haşr: 14] ayetinde de: {لا يقاتلونكم جميعاً إلى في قرى محصنة} “Onlar sizinle topluca ancak müstahkem (korunaklı) kalelerde savaşabilirler” buyurmuştur; yani korunmuş kalelerde demektir. Dedi ki: Sözün başı ve sonu, zikredilen ihsan manasının başka yerlerde değil, burada umumi olduğuna delalet etmektedir; zira buradaki ihsan nikah, hürriyet, hapsetmek suretiyle koruma ve namuslu olma değil, İslam'dır. Bunlar ihsan isminin bir araya getirdiği manalardır -iktibas sonu-.» {فإن أتين بفاحشة} “Eğer bir çirkin hayasızlık (zina) yaparlarsa”; bu durumda artık baskı altında olmaksızın sırf kendi rızalarıyla vaki olmuş olur.

ولما كان من شأن النكاح تغليظ الحد، فغلظ في الحرائر بالرجم؛ بين تعالى أنه لا تغليظ على الإماء، بل حدهن بعده هو حدهن قبله، فقال {فعليهن نصف ما على المحصنات} أي الحرائر لأنهن في مظنة العفة وإن كن بغير أزواج {من العذاب} أي الحد - كما كان ذلك عذابهن قبل الإحصان، وهذا يفهمه بطريق الأولى، والمراد هنا الجلد، لأن الرجم لا ينتصف.

Nikahın şanından olan şey had cezasını ağırlaştırmak olduğundan ve nitekim hür kadınlarda recim ile ağırlaştırıldığından; Allah Teâlâ cariyeler için bir ağırlaştırmanın olmadığını, aksine evlendikten sonraki hadlerinin evlenmeden önceki hadleriyle aynı olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {فعليهن نصف ما على المحصنات} “onlara, hür kadınlara verilenin yarısı [gerekir]”; yani hür kadınlara [verilen cezanın yarısı gerekir]; çünkü onlar evli olmasalar bile iffet şüphesi altındadırlar, {من العذاب} “azaptan”; yani had cezasından; nitekim ihsandan önce de onların azabı böyleydi. Bu hüküm evleviyet yoluyla anlaşılır. Buradaki azaptan maksat celdedir (kırbaç); çünkü recim cezası bölünemez.

ولما كان كأنه قيل: هل هذا لكل عاجز عن الحرة؟ استؤنف جواب هذا السؤال بقوله تعالى مشيراً بأداة البعد إلى أنه مما لا يحسن قربه: {ذلك} أي حل نكاح الإماء الذي ينبغي البعد منه {لمن خشي العنت} أي الوقوع في الزنا الموجب للإثم المقتضي للهلاك

Sanki: «Bu hüküm hür kadına gücü yetmeyen herkes için midir?» denilmiş gibi, uzaklık edatıyla yaklaşılması uygun olmayan bir husus olduğuna işaret ederek bu sorunun cevabını şu buyruğuyla getirdi: {ذلك} “Bu”; yani uzak durulması gereken cariye nikahının helal olması, {لمن خشي العنت} “günaha girmekten (zinaya düşmekten) korkan kimse içindir”; yani helaki gerektiren günaha sebep olan zinaya düşmekten [korkan kimse içindir];

بالعذاب في الدنيا والآخرة بما عنده من عظيم الداعية إلى النكاح ومشقة الصبر عنه؛ قالوا: وأصل العنت انكسار العظم بعد الجبر، فاستعير لكل مشقة وضرر؛ قال الأصبهاني: وقيل: إن الشبق الشديد والغلمة العظيمة قد يؤدي بالإنسان إلى الأمراض الشدية، أما في حق النساء فقد يؤدي إلى اختناق الرحم، وأما في حق الرجال فقد يؤدي إلى أوجاع الوركين والظهر.

içindeki evlenme arzusunun büyüklüğü ve sabretmenin zorluğu sebebiyle dünyada ve ahirette azap ile [helak olmaktan korkan kimse içindir]. Âlimler şöyle demiştir: Anet kelimesinin aslı, kırılan kemiğin sarıldıktan sonra tekrar kırılmasıdır; daha sonra her türlü meşakkat ve zarar için istiare yoluyla kullanılmıştır. İsfahânî şöyle demiştir: «Şiddetli şehvet ve aşırı cinsi arzunun insanı ağır hastalıklara sürükleyebileceği söylenmiştir; kadınlar hakkında bu durum rahim tıkanmasına, erkekler hakkında ise kalça ve sırt ağrılarına yol açabilir.»

ولما كان هذا التخفيف والتيسير خاصاً بالمؤمنين منا قيد بقوله: {منكم} .

Bu hafifletme ve kolaylaştırma bizden olan müminlere mahsus olduğundan, {منكم} “sizden” buyruğuyla kayıtlandı.

ولما بين إباحته وأشار إلى البعد عنه لما فيه من استرقاق الولد صرح بالندب إلى حبس النفس عنه فقال: {وإن تصبروا} أي عن نكاحهن متعففين {خير لكم} أي لئلا تعيروا بهن، أو تسترق أولادكم منهن، ثم أتبع ذلك بتأكيده لذوي البصائر والهمم في سياق دال على رفع الحرج فقال: {والله} أي الذي له الجلال والإكرام {غفور} أي لمن لم يصبر، والمغفرة تشير إلى نوع تقصير {رحيم *} أي فاعل به فعل الراحم منكم بالإذن في قضاء وطره واللطف فيما يتبع ذلك من المحذور.

Bunun mubah olduğunu açıklayıp çocuğun köleleştirilmesi tehlikesinden ötürü bundan uzak durmaya işaret edince, nefsi bundan alıkoymanın mendup olduğunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {وإن تصبروا} “Eğer sabrederseniz”; yani iffetli davranarak onlarla evlenmekten [sabrederseniz], {خير لكم} “sizin için daha hayırlıdır”; yani onlar sebebiyle kınanmamanız veya onlardan doğacak çocuklarınızın köle olmaması için. Ardından basiret ve yüksek himmet sahipleri için bunu pekiştirerek, zorluğun kaldırıldığına delalet eden bir bağlamda şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah”; yani celal ve ikram sahibi olan, {غفور} “çok bağışlayandır”; yani sabredemeyen kimseyi [çok bağışlayandır]; mağfiret bir tür kusura işaret eder, {رحيم *} “çok merhamet edendir”; yani arzusunu yerine getirmesine izin vererek ve bunun peşinden gelecek sakıncalı durumlarda lütufta bulunarak sizden merhamet gören kimseye yapılan muameleyi yapandır.

ولما أتم سبحانه الحلال والحرام من هذه الحدود والأحكام،

Allah Teâlâ bu sınırlar ve hükümlerdeki helal ve haramı tamamlayıp,

وختمها بصفة الرحمة بين ما أراد بها من موجبات الرحمة تذكيراً بالنعمة لتشكر، وتحذيراً من أن تنسى فتكفر فقال تعالى: {يريد الله} أي الملك الأعظم إنزال هذه الأحكام على هذا النظام {ليبين لكم} أي ليوقع لكم البيان الشافي فيما لكم وعليكم من شرائع الدين {ويهديكم} أي يعرفكم {سنن} أي طرق {الذين} ولما كان المراد بعض الماضين قال: {من قبلكم} أي من أهل الكتاب: الأنبياء وأتباعهم {ويتوب عليكم} أي يرجع بكم عن كل ما لا يرضيه، لا سيما ما يجر إلى المقاطعة - مثل منع النساء والأطفال الإرث، ومثل نكاح ما يحرم نكاحه وغير ذلك، فأعلمهم بهذا أنهم لم يخصهم بهذه التكاليف، بل يسلك بهم فيها صراط الذين أنعم عليهم ليكون ذلك أدعى لهم إلى القبول وأعون على الامتثال، وليتحققوا أن إلقاء أهل الكتاب الشبه إليهم وتذكيرهم بالأضغان لإرادة إلقاء العداوة محض حسد لمشاركتهم لهم في مننهم إذ هدوا لسننهم، وما أحسن ختم ذلك بقوله: {والله} أي المحيط بأوصاف الكمال {عليم حكيم *} فلا يشرع لكم شيئاً إلا وهو في غاية الإحكام. فاعملوا به يوصلكم إلى دار السلام.

bunları rahmet sıfatıyla mühürleyince, şükredilmesi için nimeti hatırlatmak ve unutulup nankörlük edilmesinden sakındırmak üzere bunlarla kastedilen rahmet gerekçelerini açıklayarak şöyle buyurdu: {يريد الله} “Allah diler”; yani en yüce Hükümran bu hükümleri bu düzen üzere indirmeyi [diler], {ليبين لكم} “size açıklamak için”; yani dinin şeriatlarından lehinize ve aleyhinize olan hususlarda size doyurucu bir açıklama yapmak için, {ويهديكم} “ve sizi iletmek için”; yani size öğretmek [için], {سنن} “yollarını”; yani usullerini, {الذين} ve geçmişlerin bir kısmı kastedildiğinden {من قبلكم} “sizden öncekilerin”; yani Ehl-i Kitap'tan olan peygamberlerin ve onlara tabi olanların [yollarını], {ويتوب عليكم} “ve tövbelerinizi kabul etmek [için]”; yani sizi razı olmadığı her şeyden, bilhassa ilişkilerin kesilmesine yol açan şeylerden —kadınları ve çocukları mirastan mahrum bırakmak ve nikahlanması haram olanlarla evlenmek gibi— döndürmek [ister]. Böylece onlara bu yükümlülüklerle sadece kendilerini muhatap kılmadığını, bilhassa kendilerine nimet verilenlerin yoluna onları sevk ettiğini bildirdi ki bu, kabul etmelerine daha çok sevk edici ve itaat etmelerine daha çok yardımcı olsun; ayrıca Ehl-i Kitap'ın aralarına düşmanlık sokma arzusuyla kendilerine şüpheler atmasının ve eski kinleri hatırlatmasının, onların yollarına hidayet edildiklerinde nimetlerine ortak olmalarından ötürü sırf bir hasetten ibaret olduğunu bilsinler. Bunun sonunun şu buyrukla tamamlanması ne kadar da güzeldir: {والله} “Ve Allah”; yani kemal sıfatlarını kuşatan, {عليم حكيم *} “hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir”; artık sizin için hiçbir şeyi en mükemmel bir hikmet olmaksızın şeriat kılmaz. Öyleyse O'nunla amel edin ki sizi esenlik yurduna (cennete) ulaştırsın.

بيان ذلك أن ما في هذه السورة الأمر بالتقوى والحث عليها،

Bunun açıklaması şudur: Bu surede takva emredilmekte ve ona teşvik edilmektedir;

وبيان الفرائض وأمر الزناة، وما يحل ويحرم من النساء، والتحري في الأموال، والإحسان إلى الناس، لا سيما الأيتام والوالدين، والإذعان للأحكام، وتحريم القتل، والأمر بالعدل في الشهادة وغيرها، وكل ذلك مبين أصوله في التوراة كما هو مبثوث في هذا الديوان عن نصوصها في المواضع اللائقة به، لكن القرآن أحسن بياناً وأبلغ تبياناً وأبدع شأناً وألطف عبارة وأدق إشارة، وأعجب ذلك أن سبب إنزال فرائض الميراث في شريعتنا النساء، ففي الصحيحين وغيرهما عن جابر ﵁ قال: «مرضت فعادني رسول الله ﷺ، فأتاني وقد أغمي عليّ» وفي رواية البخاري في التفسير: «عادني النبي ﷺ وأبو بكر في بني سلمة ماشيين، فوجدني النبي ﷺ لا أعقل، فدعا بماء فتوضأ فصب عليّ وضوءه فأفقت، فقلت: يا رسول الله! كيف أصنع في مالي؟» وفي رواية لمسلم: «إنما يرثني كلالة فلم يجبني بشيء» وفي رواية الترمذي: «وكانت لي تسع أخوات حتى نزلت آية الميراث» وفي رواية للبخاري: «فنزلت» وفي رواية للترمذي: «حتى نزلت (يوصيكم الله في أولادكم) » وفي رواية للترمذي: حتى نزلت آية الميراث {يستفتونك قل الله يفتيكم في الكلالة} الآية، وقال: حديث صحيح. ولأبي داود والترمذي وابن ماجه والدارقطني عن جابر بن عبد الله ﵄ قال:

ayrıca miras paylarının açıklaması, zina edenlerin durumu, kadınlardan helal ve haram olanlar, mallar konusunda titizlik göstermek, insanlara —özellikle yetimlere ve anne babaya— iyilik etmek, hükümlere boyun eğmek, cana kıymanın haram kılınması, şahitlikte ve diğer hususlarda adaletle emredilmek yer almaktadır. Bütün bunların asılları, Tevrat'ın metinlerinden bu kitapta (tefsirde) uygun yerlere serpiştirildiği üzere Tevrat'ta da açıklanmıştır. Ancak Kur'an açıklama bakımından daha güzel, beyan bakımından daha beliğ, mertebe bakımından daha eşsiz, ifade bakımından daha zarif ve işaret bakımından daha dakiktir. Bunun en şaşırtıcı yönü, şeriatımızda miras paylarının indirilme sebebinin kadınlar olmasıdır. Sahihayn ve diğerlerinde Câbir'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet edilmiştir: «Hastalandım; bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) beni ziyarete geldi. Yanıma geldiğinde baygındım.» Buhârî'nin Tefsir bölümündeki rivayetinde ise şöyledir: «Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Ebû Bekir beni Benî Selime yurdunda yürüyerek ziyarete geldiler. Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) beni kendimde değilken buldu. Su istedi, abdest aldı ve abdest suyundan üzerime serpti; ben de ayıldım. Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Malım hakkında ne yapayım?» Müslim'in bir rivayetinde: «Bana ancak kelâle (ana-baba ve çocuksuz) varis oluyor, dedim; bana hiçbir şey cevap vermedi.» Tirmizî'nin bir rivayetinde: «Miras ayeti inene kadar dokuz kız kardeşim vardı.» Buhârî'nin bir rivayetinde: «Bunun üzerine indi.» Tirmizî'nin bir rivayetinde: «Nihayet {يوصيكم الله في أولادكم} “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder...” ayeti indi.» Tirmizî'nin bir diğer rivayetinde: «Nihayet miras ayeti olan {يستفتونك قل الله يفتيكم في الكلالة} “Senden fetva isterler. De ki: Allah size kelâle hakkında fetva veriyor...” ayeti indi» denmiş ve: 'Bu hadis sahihtir' demiştir. Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce ve Dârekutnî'de Câbir b. Abdullah'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle rivayet edilmiştir:

«جاءت

«Sa'd b. Rebî'in hanımı,

امرأة سعد بن ربيع بابنتيها من سعد ﵃ إلى رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله! هاتان ابنتا سعد بن الربيع، قتل أبوهما معك يوم أحد شهيداً، وإن عمهما أخذ مالهما فلم يدع لهما مالاً، ولا تنكحان إلا ولهما مال، قال: يقضي الله ﷿ في ذلك، فنزلت آية الميراث» وفي رواية أبي داود: ونزلت الآية في سورة النساء، {يوصيكم الله في أولادكم} وفي رواية الدارقطني: «فنزلت سورة النساء، وفيها {يوصيكم الله في أولادكم} إلى آخر الآية - فبعث رسول الله ﷺ إلى عمهما فقال: أعط ابنتي سعد الثلثين، وأعط أمهما الثمن، وما بقي فهو لك» وفي رواية للدارقطني: «إن امرأة سعد بن الربيع قالت: يا رسول الله! إن سعداً هلك وترك ابنتين وأخاه فعمد أخوه فقبض ما ترك سعد، وإنما تنكح النساء على أموالهن، فلم يجبها رسول الله ﷺ في مجلسه ذلك، ثم جاءته فقالت: يا رسول الله! ابنتا سعد؟ فقال رسول الله ﷺ: ادعي لي أخاه! فجاء فقال: ادفع إلى ابنتيه الثلثين، وإلى امرأته الثمن،

Sa'd'dan (radıyallâhu anh) olan iki kızıyla birlikte Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip şöyle dedi: Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar Sa'd b. Rebî'in iki kızıdır; babaları Uhud günü seninle birlikte şehit olarak öldürüldü. Amcaları mallarını aldı ve onlara hiçbir mal bırakmadı. Malı olmayan kadınlar ise evlendirilemez. [Resûlullah]: 'Allah bu konuda hüküm verecektir' buyurdu. Bunun üzerine miras ayeti indi.» Ebû Dâvûd'un rivayetinde: «Nisa suresindeki {يوصيكم الله في أولادكم} “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder...” ayeti indi.» Dârekutnî'nin rivayetinde: «Nisa suresi indi ve içinde ayetin sonuna kadar {يوصيكم الله في أولادكم} “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder...” vardı. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) amcalarına haber gönderip: 'Sa'd'ın iki kızına üçte iki, annelerine sekizde bir ver; kalan ise senindir' buyurdu.» Dârekutnî'nin bir diğer rivayetinde şöyledir: «Sa'd b. Rebî'in hanımı dedi ki: Ey Allah'ın Resûlü! Sa'd vefat etti, geride iki kız ve bir erkek kardeş bıraktı. Kardeşi gidip Sa'd'ın bıraktığı her şeyi aldı; oysa kadınlar ancak malları sebebiyle nikahlanır. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) o meclisinde ona cevap vermedi. Sonra kadın tekrar gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sa'd'ın iki kızı ne olacak?' dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Bana onun erkek kardeşini çağırın!' buyurdu. Adam geldiğinde: 'İki kızına üçte iki, hanımına sekizde bir ver,

ولك ما بقي» وقال شيخنا حافظ عصره أبو الفضل أحمد بن علي بن حجر في الإصابة في أسماء الصحابة: روى أبو الشيخ في تفسيره من طريق عبد الله بن الأجلح الكندي عن الكلبي عن أبي صالح عن ابن عباس ﵄ قال: «كان أهل الجاهلية لا يورثون البنات ولا الأولاد الصغار حتى يدركوا، فمات رجل من الأنصار يقال له أوس بن ثابت، وترك بنتين وابناً صغيراً، فجاء ابنا عمه خالد وعرفطة فأخذا ميراثه، فقالت امرأته للنبي ﷺ ذلك، فأنزل الله تعالى {للرجال نصيب مما ترك الوالدان والأقربون} [النساء: ٧] فأرسل إلى خالد وعرفطة فقال: لا تحركا من الميراث شيئاً» ورواه أبو الشيخ من وجه آخر فقال: قتادة وعرفطة ورواه الثعلبي في تفسيره فقال: سويد وعرفطة، ووقع عنده أنهما أخوا أوس: ورواه مقاتل في تفسيره لفقال: إن أوس بن مالك توفي يوم أحد وترك امرأته أم كجة وبنتين

kalan da senindir' buyurdu.» Asrının hafızı üstadımız Ebu'l-Fadl Ahmed b. Ali b. Hacer el-İsâbe fî Temyîzi's-Sahâbe adlı eserinde şöyle demiştir: Ebu'ş-Şeyh tefsirinde Abdullah b. el-Eclah el-Kindî vasıtasıyla el-Kelbî'den, o da Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etti ki: «Cahiliye halkı kızlara ve ergenlik çağına gelene kadar küçük erkek çocuklara miras vermezlerdi. Ensâr'dan Evs b. Sâbit adında bir adam vefat etti; geride iki kız ve küçük bir erkek çocuk bıraktı. İki amcaoğlu Hâlid ve Arfata gelip mirasını aldılar. Bunun üzerine hanımı bunu Nebi'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) anlattı. Allah Teâlâ da {للرجال نصيب مما ترك الوالدان والأقربون} [en-Nisâ: 7] “Ana-babanın ve akrabaların bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır...” ayetini indirdi. Bunun üzerine Hâlid ve Arfata'ya haber gönderip: 'Mirastan hiçbir şeye dokunmayın' buyurdu.» Ebu'ş-Şeyh bunu başka bir yoldan rivayet ederek: «Katâde ve Arfata» demiş, Sa'lebî ise tefsirinde rivayet edip: «Süveyd ve Arfata» demiştir; onun yanında ikisinin Evs'in kardeşleri olduğu yer almıştır. Mukâtil de tefsirinde rivayet ederek şöyle demiştir: «Evs b. Mâlik Uhud günü vefat etti ve geride hanımı Ümmü Kucce ile iki kızını bıraktı...»

فذكر القصة «وذكر شيخنا في تخريج أحاديث الكشاف أن الثعلبي والبغوي ساقا بلا سند أن أوس بن الصامت الأنصاري ترك امرأته أم كجة وثلاث بنات، فزوى ابنا عمه سويد وعرفطه أو قتادة وعرفجة ميراثة عنهن، وكان أهل الجاهلية لا يورثون النساء ولا الأطفال ويقولون: لا يرث إلا من طاعن بالرماح، وذاد عن الحوزة، وحاز الغنيمة، فجاءت أم كجة إلى رسول الله ﷺ في مسجد الفضيخ، فشكت إليه، فقال: ارجعي حتى أنظر ما يحدث الله، فنزلت

ve kıssayı zikretti. «Üstadımız el-Keşşâf hadislerinin tahricinde, Sa'lebî ve Begavî'nin senetsiz olarak şunu naklettiklerini zikretti: Ensâr'dan Evs b. es-Sâmit, hanımı Ümmü Kucce ile üç kızını geride bıraktı. İki amcaoğlu Süveyd ve Arfata —yahut Katâde ve Arfece— mirasını onlardan esirgedi. Cahiliye ehli kadınlara ve çocuklara miras vermez ve şöyle derlerdi: 'Mızrak sallamayan, yurdu savunmayan ve ganimet elde etmeyen kimse miras alamaz.' Bunun üzerine Ümmü Kucce el-Fadîh Mescidi'nde Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip durumu şikayet etti. Resûlullah: 'Allah'ın ne hüküm vereceğini görene kadar dön' buyurdu. Bunun üzerine şu ayet indi:

{للرجال نصيب مما ترك الوالدان والأقربون} [النساء: ٧] فبعث إليهما: لا تفرقا من مال أوس شيئاً، فإن الله قد جعل لهن نصيباً، ولم يبين حتى نزلت {يوصيكم الله في أولادكم} الآية، فأعطى أم كجة الثمن والبنات الثلثين والباقي لابني العم «ورواه الطبري من طريق ابن جريج عن عكرمة على غير هذا السياق، ولفظه:» نزلت في أم كجة وابنة أم كجة وثعلبة وأوس بن سويد، وهم من الأنصار، كان أحدهما زوجها والآخر عم ولدها، فقالت: يا رسول الله! توفي زوجي وتركني وابنته فلم نورث، فقال عم ولدها: إن ولدها لا يركب فرساً ولا يحمل كلاًّ

{للرجال نصيب مما ترك الوالدان والأقربون} [en-Nisâ: 7] “Ana-babanın ve akrabaların bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır...” Bunun üzerine ikisine haber gönderdi: 'Evs'in malından hiçbir şeyi dağıtmayın; zira Allah onlar için bir pay belirledi.' Fakat {يوصيكم الله في أولادكم} “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder...” ayeti inene kadar miktarını açıklamadı. Ardından Ümmü Kucce'ye sekizde bir, kızlara üçte iki verdi; kalanı da iki amcaoğluna verdi.» Taberî de bunu İbn Cüreyc yoluyla İkrime'den bu bağlamdan farklı bir şekilde şu lafızla rivayet etmiştir: «Bu ayet Ümmü Kucce, Ümmü Kucce'nin kızı, Sa'lebe ve Evs b. Süveyd hakkında indi; onlar Ensâr'dandı. İkisinden biri kadının kocası, diğeri ise çocuğunun amcasıydı. Kadın dedi ki: Ey Allah'ın Resûlü! Kocam öldü, beni ve kızını geride bıraktı; bize miras verilmedi. Çocuğunun amcası dedi ki: Onun çocuğu ata binmez, ağırlık taşımaz

ولا ينكأ عدواً، فنزلت {للرجال نصيب} [النساء: ٧] ، وروي من طريق السدي، قال في قوله: {يوصيكم الله في أولادكم} [النساء: ١١] «كان أهل الجاهلية لا يورثون الجواري ولا الضعفاء من الغلمان، ولا يورثون إلا من أطاق القتال، فمات عبد الرحمن أخو حسان الشاعر وترك امرأة يقال لها أم كجة، وترك خمس أخوات، فجاءت الورثة فأخذوا ماله، فشكت أم كجة ذلك إلى النبي ﷺ، فأنزل الله {فإن كن نساء فوق اثنتين فلهن ثلثا ما ترك} [النساء: ١١] ثم قال في أم كجة {ولهن الربع مما تركتم إن لم يكن لكم ولد} [النساء: ١٢] » .

ve düşmana zarar vermez. Bunun üzerine {للرجال نصيب} [en-Nisâ: 7] “Erkeklere bir pay vardır...” ayeti indi.» Süddî yoluyla rivayet edildiğine göre, o {يوصيكم الله في أولادكم} [en-Nisâ: 11] “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder...” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Cahiliye halkı kız çocuklarına ve zayıf erkek çocuklarına miras vermez, sadece savaşmaya gücü yetenlere miras verirlerdi. Şair Hassân'ın kardeşi Abdurrahman vefat etti; Ümmü Kucce adında bir kadın ile beş kız kardeş bıraktı. Varisler gelip malını aldılar. Ümmü Kucce bu durumu Nebi'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) şikayet etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {فإن كن نساء فوق اثنتين فلهن ثلثا ما ترك} [en-Nisâ: 11] “Eğer kadınlar ikiden fazla iseler, bıraktığının üçte ikisi onlarındır” ayetini indirdi; ardından Ümmü Kucce hakkında da {ولهن الربع مما تركتم إن لم يكن لكم ولد} [en-Nisâ: 12] “Eğer çocuğunuz yoksa, bıraktığınızın dörtte biri onlarındır” buyurdu.»

فجميع هذه الروايات - كما ترى - ناطقة بأن سبب نزول آيات الميراث النساء، ويمكن أن يكون المجموع سبباً - والله أعلم؛ وذلك كما أن سبب إنزال الفرائض في التوراة كان النساء أيضاً، وذلك أنه جل أمره وعز اسمه وتعالى جده لما أمات من نكص عن أمره من بني إسرائيل ومن آلافهم في التيه وأخرج أبناءهم منه؛ أمر موسى ﵊ بقسمة أرض الكنعانيين بين بنيهم بعد معرفة عددهم على منهاج ذكره، ولم يذكر البنات، وكان فيهم بنات لا أب

Gördüğün gibi bütün bu rivayetler miras ayetlerinin iniş sebebinin kadınlar olduğunu açıkça ifade etmektedir. Bu rivayetlerin tamamının birlikte sebep olması da mümkündür —en doğrusunu Allah bilir—. Nitekim Tevrat'ta da miras paylarının indirilme sebebi yine kadınlar olmuştu. Şöyle ki; şanı yüce, ismi aziz ve şerefi yüce olan Allah, Tih çölünde İsrailoğullarından ve onların binlercesinden emrinden yüz çevirenleri helak edip oğullarını oradan çıkardığında; Mûsâ'ya (aleyhisselâm) Kenanlıların topraklarını, sayılarını belirledikten sonra zikrettiği bir usul üzere oğulları arasında taksim etmesini emretti ve kızlardan söz etmedi. İçlerinde babası olmayan

لهن فسألن ميراث أبيهن، فأنزل الله حكمهن؛ قال في السفر الرابع من التوراة ما نصه: ولما كان بعد الموت الفاشي قال الرب لموسى ولليعازر بن هارون الحبر: احفظا عدد جماعة بني إسرائيل من ابن عشرين سنة إلى فوق، كل من خرج للمحاربة من بين بني إسرائيل فكلما الجماعة في عربات مؤاب التي عند أردن أريحا، وأخبراهم بقول الرب، ثم أحصياهم، فكان عددهم ستمائة ألف وسبعمائة وثلاثين رجلاً غير اللاويين سبط موسى فإنهم كانوا لحفظ قبة الزمان وخدمتها، وكانوا ثلاث قبائل: أحدهم فغث فولد له عمران، وكان اسم امرأة عمران حنة ابنة لوى، ولدت له بأرض مصر هارون

kızlar vardı ve babalarının mirasını talep ettiler; bunun üzerine Allah onların hükmünü indirdi. Tevrat'ın dördüncü bölümünde (Çölde Sayım) aynen şöyle denmektedir: «Yaygın ölümden sonra Rab, Mûsâ'ya ve kâhin Hârun'un oğlu Elazar'a şöyle dedi: İsrailoğulları topluluğunun yirmi yaşından yukarı olanlarının sayısını tutun; İsrailoğulları arasından savaşa çıkabilecek herkesi sayın. Onlar da Eriha Ürdün'ü yanındaki Moav ovalarında topluluğa konuştular ve onlara Rabbin sözünü bildirdiler; sonra onları saydılar. Sayıları, Mûsâ'nın sıbtı olan Levililer hariç, altı yüz bin yedi yüz otuz adam idi; zira onlar Buluşma Çadırı'nı korumak ve ona hizmet etmekle görevliydiler. Onlar üç kabile idiler: Biri Kehat idi; ondan İmran doğdu. İmran'ın karısının adı Levi'nin kızı Yokebed idi. Mısır diyarında ona Hârun'u,

وموسى ومريم، وكان عددهم في هذا الوقت ثلاثة وعشرين ألفاً، كل ذكر منهم ابن شهر فما فوق، ولم يكن في هؤلاء ممن أحصاه موسى وهارون حيث عدا بني إسرائيل في برية سيناء، لأن الرب قال لهم: يقتلون في هذه المفازة، ولا يبقى منهم رجل ما خلا كلاب بن يوفنا ويوشع بن نون، ودنا بنات صلفحد من قبيلة منشى بن يوسف وقلن: أبونا توفي في البرية ولم يخلف ابناً، أعطنا ميراثنا، فرفع موسى أمرهن إلى الرب فقال الرب لموسى: الحق قلن أعطهن ميراثاً مع أعمامهن ليتبين ميراث أبيهن وقلن لبني إسرائيل: أي رجل مات ولم يخلف ابناً يعطى ميراثه ابنته وإن لم يكن له ابنة يعطى ميراثه إخوته ومن لم يكن له إخوة يعطى ميراثه أعمامه ومن لم يكن له أعمام يعطى ميراثه لمن كان قرابته من أهل عشيرته، وتكون هذه سنة لبني إسرائيل في أحكامهم كما أمر الرب موسى؛ وقال في السفر الثالث منها ما نصه سنة الخطايا التي إذا ارتكبها إنسان

Mûsâ'yı ve Meryem'i doğurdu. Bu esnada onların sayısı, bir aylık ve daha yukarı her erkek dahil yirmi üç bin kişiydi. Bunların arasında, Mûsâ ve Hârun'un Sina çölünde İsrailoğullarını saydığı sırada sayılan kimselerden hiçbiri yoktu; çünkü Rab onlara: 'Bu çölde ölecekler, Yefunne oğlu Kaleb ile Nun oğlu Yeşu hariç onlardan tek bir adam bile kalmayacak' demişti. Yûsuf oğlu Menaşe kabilesinden Tselofhad'ın kızları yaklaşıp dediler ki: 'Babamız çölde öldü ve geride bir erkek çocuk bırakmadı. Bize mirasımızı ver.' Bunun üzerine Mûsâ onların durumunu Rabbe arz etti. Rab Mûsâ'ya şöyle dedi: 'Onlar doğru söylediler; babalarının mirası belli olsun diye amcalarıyla birlikte onlara mülkten pay ver. İsrailoğullarına da de ki: Bir adam ölür de geride bir oğul bırakmazsa, mirasını kızına verin. Eğer kızı yoksa mirasını kardeşlerine verin. Kardeşleri yoksa mirasını amcalarına verin. Amcaları da yoksa mirasını kendi aşiretinden en yakın akrabasına verin. Bu, Rabbin Mûsâ'ya emrettiği gibi İsrailoğulları için hükümlerinde değişmez bir kanun olsun.'» Tevrat'ın üçüncü bölümünde (Levililer) ise bir kimsenin işlediğinde

عوقب بالموت: وكلم الرب موسى وقال له: كلم بني إسرائيل، وقل لهم: أنا الله ربكم! لا تعملوا مثل أعمالكم أهل مصر التي سكنتموها، ولا تعملوا مثل أعمال أهل كنعان التي أدخلكم إليها ولا تسيروا سنتهم ولكن اعملوا بأحكامي، واحفظوا وصاياي، وسيروا بها، أنا الله ربكم! احفظوا شرائعي وأحكامي.

ölümle cezalandırılacağı günahlar kanunu hakkında aynen şöyle denmektedir: «Rab Mûsâ'ya söyleyip dedi: İsrailoğullarına söyle ve onlara de ki: Ben Rabbiniz olan Allah'ım! İçinde oturduğunuz Mısır diyarı halkının işleri gibi yapmayın; sizi götüreceğim Kenan diyarı halkının işleri gibi de yapmayın ve onların adetlerine göre yürümeyin. Ancak benim hükümleriyle amel edin, emirlerimi tutun ve onlara göre yürüyün; ben Rabbiniz olan Allah'ım! Kanunlarımı ve hükümlerimi tutun;

لأن الذي يعمل بها يعيش، أنا الرب وليس إله غيري! ولا يجسرن الرجل منكم أنيكشف عورة قرابته، أنا الرب وليس إله غيري! ولا تكشفن عورة أبيك ولا عورة أمك، لأنها أمك، ولا تفضح امرأة ابنك ولا تكشف عورتها، لان عورتها عورة ابنك، ولا تفضح أختك من أبيك ومن أمك التي ولدت من أبيك، أو أختك من أمك لا من أبيك، لا تكشف عورتها، لأن فضيحتها فضيحتك، ولا تكشف عورة بنت امرأة أبيك التي ولدت من أبيك، لأنها أختك، ولا تكشف عورة عمتك لإنها أخت أبيك ولا تكشف عورة خالتك لأنها أخت أمك ولا تكشف عورة امرأة عمك ولا تدن من امرأته، لأنها امرأة عمك، ولا تكشف عورة كنتك، لأنها امرأة ابنك، ولا تكشف

çünkü onlarla amel eden kimse yaşar; Rab benim ve benden başka ilah yoktur! Sizden hiçbir adam akrabasının mahremiyetini açmaya cüret etmesin; Rab benim ve benden başka ilah yoktur! Babanın mahremiyetini ve annenin mahremiyetini açma, çünkü o senin annendir. Oğlunun karısını rezil etme ve onun mahremiyetini açma; çünkü onun mahremiyeti oğlunun mahremiyetidir. Babandan ve annenden olan, babandan doğmuş kız kardeşini yahut babandan değil de annenden olan kız kardeşini rezil etme, onun mahremiyetini açma; çünkü onun rezaleti senin rezaletindir. Babandan doğmuş olan üvey annenin kızının mahremiyetini açma; çünkü o senin kız kardeşindir. Halanın mahremiyetini açma; çünkü o babanın kız kardeşidir. Teyzenin mahremiyetini açma; çünkü o annenin kız kardeşidir. Amcanın karısının mahremiyetini açma ve onun karısına yaklaşma; çünkü o amcanın karısıdır. Gelininin mahremiyetini açma; çünkü o oğlunun karısıdır. Mahremiyetini açma

عورة امرأة أخيك، لأن فضيحتها فضيحة أخيك، ولا تكشف عورة امرأة وبنتها، أي لا تتزوج بهما، ولا تكشف عورة بنت الابن ولا بنت البنت، لأن فضيحتهما فضيحتك، ولا تكشف عورتهما، هن قرابتك وارتكابهن إثم، ولا تتزوج أخت امرأتك في حياتها فتحزنها، ولا تكشف عورتهما جميعاً في حياة امرأتك، والمرأة إذا حاضت وطمثت لا تدن لتكشف عورتها، ولا تسفح بامرأة صاحبك ولا تنجس، ولا تنجس اسم إلهك، أنا الله ربكم! لا تضاجعن الذكر، ولا ترتكب من الذكر ما ترتكب من المرأة، لأنه فعل نجس، ولا بهيمة، ولا تلق زرعك فيها فتنجس بها، والمرأة أيضاً لا تقوم بين يدي بهيمة تطأها، لأنه فعل نجس، لا تنجسوا منها بشيء، فبهذه كلها تنجست الشعوب التي أهلكتها من بين أيديكم وتنجست أرضهم بفعلهم وعاقبتها بإثمها وتعطلت الأرض من سكانها لحال خطاياهم؛ احفظوا عهودي وأحكامي ولا ترتكبوا شيئاً من هذه الخطايا لأن أهل البلاد التي ترثونها فعلوا هذه الأفاعيل كلها

kardeşinin karısının mahremiyetini; çünkü onun rezaleti kardeşinin rezaletidir. Bir kadının ve kızının mahremiyetini açma; yani ikisiyle birden evlenme. Oğlunun kızının yahut kızının kızının mahremiyetini açma; çünkü onların rezaleti senin rezaletindir. Onların mahremiyetini açma; onlar senin yakınlarındır ve onlarla ilişki günahtır. Karın hayatta iken onun kız kardeşini alıp da onu kederlendirme ve karın hayatta iken ikisinin de mahremiyetini bir arada açma. Kadın hayız görüp kirlendiğinde mahremiyetini açmak için ona yaklaşma. Komşunun karısıyla zina yapma ve kirlenme; ilahının adını lekeleme. Ben Rabbiniz olan Allah'ım! Erkekle yatma, kadınla yattığın gibi erkekle yatma; çünkü bu murdar bir iştir. Hayvanla da cinsi münasebette bulunma; tohumunu ona döküp onunla murdar olma. Kadın da üzerine binsin diye bir hayvanın önüne durmasın; çünkü bu murdar bir iştir. Bunlardan hiçbir şeyle kirlenmeyin; zira önünüzden kovduğum milletler bütün bunlarla kirlendiler, yaptıkları yüzünden toprakları da murdar oldu; ben de o toprağı günahıyla cezalandırdım ve günahları yüzünden o memleket sakinlerinden arındı. Ahitlerimi ve hükümlerimi tutun, bu günahlardan hiçbirini işlemeyin; zira miras alacağınız memleketin halkı bütün bu çirkin fiilleri yaptı

وتنجست الأرض بهم، ولا تنجسوا الأرض لئلا تعطل منكم كما تعطلت من الشعوب التي كانوا يها قبلكم، لأن كل من يفعل هذه الخطايا يهلك؛ احفظوا شرائعي ولا ترتكبوا شيئاً من سير الخطايا التي فعلها من كان قبلكم، ولا تنجسوا بها، أنا الله ربكم! .

ve toprak onlar yüzünden murdar oldu. Toprağı murdar etmeyin ki, sizden önceki milletlerden arındığı gibi sizden de arınmasın; zira bu günahları işleyen herkes helak olur. Kanunlarımı tutun, sizden öncekilerin yaptığı günahlı yollardan hiçbirini işlemeyin ve onlarla kirlenmeyin; ben Rabbiniz olan Allah'ım!»

ثم كلم الرب موسى وقال له: كلم جميع بني إسرائيل وقل لهم: تقدسوا، لأني قدوس، أنا الله ربكم! يهاب كل امرىء منكم والديه ويكرمهما، واحفظوا وصاياي، لأني أنا الله ربكم! لا تقبلوا إلى الشيطان ولا تتخذوا آلهة مسبوكة، أنا الله ربكم وقال في السفر الثاني: ولا تصدقن الخبر الكاذب، لا توالِ الخبيث لتكون له شاهد زور، ولا تتبعن هوى الكبير فتنسى، ولا تشايعن الكبراء الذين يحيفون في القضاء فتحيف معهم، ولا تعن المسكين على الظلم، لا تحيفن في فضاء المسكين وتباعد عن القول الكاذب. وقال في السفر الخامس: ودعا موسى بجميع بني إسرائيل وقال لهم: اسمعوا يا بني إسرائيل السنن والأحكام التي أتلوا عليكم لتعلموها وتحفظوها وتعملوا بها، وتعلمون

Sonra Rab Mûsâ'ya söyleyip dedi: «İsrailoğulları topluluğunun tümüne söyle ve onlara de ki: Mukaddes olun, çünkü ben kuddûsum; ben Rabbiniz olan Allah'ım! Her biriniz ana babasından çekinsin ve onlara hürmet etsin; emirlerimi tutun, çünkü ben Rabbiniz olan Allah'ım! Şeytana yönelmeyin ve dökme ilahlar edinmeyin; ben Rabbiniz olan Allah'ım!» İkinci bölümde (Mısır'dan Çıkış) şöyle demiştir: «Yalan habere inanma; yalancı şahit olmak için kötüye arka çıkma. Çoğunluğun hevasına uyup da [hakkı] unutma; hükümde haksızlık eden büyüklerin peşinden gidip onlarla beraber haksızlık etme. Fakire zulümde yardım etme; yoksulun davasında haksızlık yapma ve yalan sözden uzak dur.» Beşinci bölümde (Tevriye/Tesniye) şöyle demiştir: «Mûsâ bütün İsrailoğullarını çağırıp onlara dedi ki: Ey İsrailoğulları, öğrenmeniz, tutmanız ve onlarla amel etmeniz için üzerinize okuduğum kanunları ve hükümleri işitin ve bilin ki,

أن الله ربنا عاهدنا عهداً بأرض حوريب، ولم يعاهد الله آباءنا بهذا العهد، بل إنما عاهدنا، نحن الذين ها هنا أحياناً سالمين، وجهاً قبل وجه كلمنا الرب في النار عن الجبل، فأنا كنت قائماً بين يدي الرب وبينكم لأظهر لكم ذلك الزمان أقول الله ربكم، حيث فرقتم من النار ولم تصعدوا إلى الجبل، وقال الرب: أنا الله ربكم الذي أخرجتكم من أرض مصر وخلصتكم من العبودية! لا يكون لكم إله غيري، ولا تتخذوا أصناماً ولا أشباهاً، ولا تقسم باسم ربك كذباً، لأن الربّ لا يزكي من يحلف باسمه كذباً، احفظوا يوم السبت وطهروه - إلى أن قال؛ لا تعملوا فيه عملاً ليستريح عبيدكم وإماؤكم معكم، واذكروا أنكم كنتم عبيداً بأرض مصر فأخرجكم الله ربكم من هناك بيد منيعة وذراع عظيمة، لذلك أمركم ربكم أن تحفظوا يوم السبت، فيكرم كل امرىء منكم والديه كما أمركم الله ربكم لتطول أعماركم، وينعم عليكم في الأرض التي يعطيكم، لا تقتلوا، لا تزنوا، لا تسرقوا، لا يشتهين الرجل منكم امرأة صاحبه - إلى أن قال: ولا شيئاً مما لصاحبك - هذه الآيات

Rabbimiz olan Allah Horeb diyarında bizimle bir ahit yaptı. Allah bu ahdi babalarımızla yapmadı; bilakis bugün burada sağ ve esen olan bizlerle yaptı. Rab dağda ateşin içinden bizimle yüz yüze konuştu. Ateşten korkup dağa çıkmadığınız o zamanda Rabbinizin sözlerini size bildirmek için ben Rab ile sizin aranızda duruyordum. Rab dedi ki: Sizi Mısır diyarından çıkaran, kölelikten kurtaran Rabbiniz Allah benim! Benden başka ilahınız olmasın. Putlar ve suretler edinmeyin. Rabbinin adıyla yalan yere yemin etme; zira Rab, adıyla yalan yere yemin edeni temize çıkarmaz. Sebt (Cumartesi) gününü tutun ve onu takdis edin —şöyle diyene kadar:— Köleleriniz ve cariyeleriniz de sizinle birlikte dinlensin diye o günde hiçbir iş yapmayın. Hatırlayın ki siz Mısır diyarında köle idiniz; Rabbiniz Allah sizi oradan güçlü bir el ve kudretli bir kol ile çıkardı. Bundan dolayı Rabbiniz Sebt gününü tutmanızı emretti. Ömrünüz uzun olsun ve size vereceği toprakta size nimetler bahşedilsin diye her biriniz Rabbiniz Allah'ın emrettiği gibi ana babasına hürmet etsin. Öldürmeyeceksin, zina etmeyeceksin, çalmayacaksın. Sizden hiçbir kimse komşusunun karısına göz dikmesin —şöyle diyene kadar:— ve komşuna ait hiçbir şeye göz dikmeyeceksin. İşte bu ayetler,

التي أمر بها الرب بني إسرائيل، وكلمهم بها في الجبل من النار بالسحاب والضباب بصوت عظيم لا يوصف ولا يحد، وهي التي كتبها على لوحي الحجارة ودفعها إلى موسى النبي - فما سمعتم صوتاً من الظلمة ورأيتم ناراً تشتعل في الجبل تقدم إليّ رؤساؤكم، وقالوا: قد أرانا الله ربنا مجده وكرامته وعظمته، اليوم رأينا أن كلم الله الناس وعاشوا، إن عدنا نسمع صوت الله ربنا متنا، تقدم أنت واسمع ما يقول الله ربنا وقص علينا فسمع الرب صوت كلامكم حين كلمتموني وقال لي الرب: قد سمعت صوت الشعب وما قالوا لك، نعم ما تكلموا به ويا ليت تكون لهم قلوب هكذا، فتكون تسمع وتطيع وتتقوى، ويفزعون من قولي، ويحفظون جميع وصاياي، كلها احفظوا، واعملوا بما أمركم الله ربكم ولا تحيدوا يمنة ولا يسرة، بل سيروا في كل الطريق الذي أمركم ربكم لتعيشوا، وينعم عليكم، وتطول

Rabbin İsrailoğullarına emrettiği ve dağda ateşin içinden bulut ve karanlık arasından tarif ve sınırlandırılamaz büyük bir sesle onlara söylediği ayetlerdir. Onları iki taş levha üzerine yazıp Mûsâ Peygamber'e teslim etti. Karanlıktan bir ses işittiğiniz ve dağda alev alev bir ateş gördüğünüz zaman, kabile reisleriniz bana gelip dediler ki: 'İşte Rabbimiz olan Allah bize büyüklüğünü, izzetini ve azametini gösterdi. Bugün Allah'ın insanla konuştuğunu ve insanın sağ kaldığını gördük. Eğer Rabbimiz olan Allah'ın sesini bir daha işitirsek ölürüz. Sen yaklaş, Rabbimiz olan Allah'ın ne diyeceğini dinle ve bize anlat.' Siz benimle konuştuğunuzda Rab konuşmanızın sesini işitti ve Rab bana dedi ki: 'Kavmin sesini ve sana söylediklerini işittim; söyledikleri şey ne güzeldir! Keşke onlarda hep böyle bir yürek olsa da işitip itaat etseler, sakınsalar, sözümden korksalar ve bütün emirlerimi tutsalar! Hepsini tutun ve Rabbiniz Allah'ın size emrettiği şeylerle amel edin; sağa sola sapmayın. Bilakis yaşamanız, size nimet verilmesi ve miras alacağınız

مدتكم في الأرض التي ترثون - هذه السنن والوصايا والأحكام التي أمرني الله ربكم أن أعلمكم لتعلموا وتتقوا الله ربكم أنتم وبنوكم كل أيام حياتكم فتطول أعماركم، اسمعوا يا بني إسرائيل! الله ربنا واحد، أحبوا الله ربكم في كل قلوبكم، ولتكن هذه الآيات التي أمركم في قلوبكم أبداً، وعلموها بنيكم، وتكلموا بها إذا حضرتم في منازلكم، وإذا سافرتم، وإذا رقدتم، وإذا قمتم، وشدوها علامة على أيديكم، ويكون ميسماً بين أعينكم، واكتبوها على قوائم بيوتكم وعلى أبوابكم، ولا تنسوا الله ربكم، وإياه فاعبدوا وباسمه فأقسموا، ولا تتبعوا الآلهة الأخرى التي تعبدها الشعوب التي حولكم، لأن الله ربكم الحالّ فيكم هو إله غيور فاتقوه، لا يشتد غضبه عليكم، ويهلككم عن حديد الأرض، ولا تجربوا الله ربكم كما جربتموه بالبلايا، ولكن احفظوا وصية الله ربكم وشهادته وسنته التي أمركم بها، فاعملوا الحسنات، وأنصفوا واعدلوا لينعم عليكم، وتدخلوا وترثوا الأرض المخصبة

toprakta ömrünüzün uzun olması için Rabbinizin size emrettiği yolun tamamında yürüyün. İşte bunlar, siz ve oğullarınız bütün hayatınız boyunca öğrenesiniz, Rabbiniz Allah'tan sakınasınız ve ömrünüz uzun olsun diye Rabbiniz Allah'ın size öğretmemi bana emrettiği kanunlar, vasiyetler ve hükümlerdir. İşit ey İsrail! Rabbimiz Allah tektir. Rabbiniz Allah'ı bütün kalbinizle sevin. Size emrettiği bu ayetler daima kalbinizde olsun; onları çocuklarınıza öğretin, evlerinizde oturduğunuzda, yolda yürüdüğünüzde, yattığınızda ve kalktığınızda onlardan bahsedin. Onları ellerinize bir işaret olarak bağlayın, gözlerinizin arasında bir alamet olsun; evlerinizin kapı sövelerine ve kapılarınıza yazın. Rabbiniz Allah'ı unutmayın; yalnız O'na kulluk edin ve yalnız O'nun adıyla yemin edin. Çevrenizdeki milletlerin taptığı başka ilahlara uymayın; zira aranızda bulunan Rabbiniz Allah kıskanç bir ilahtır. O'ndan sakının ki size karşı öfkesi alevlenmesin ve sizi yeryüzünden helak etmesin. Rabbiniz Allah'ı belalarla denediğiniz gibi denemeyin; bilakis Rabbiniz Allah'ın size emrettiği vasiyetini, şehadetini ve sünnetini tutun. İyilikler yapın, insaflı ve adil olun ki üzerinize nimet verilsin ve Allah'ın atalarınıza yemin ettiği

التي أقسم الله لآبائكم، ويكسر جميع أعدائكم ويهزمهم قدامكم كما قال الرب، فإذا سألكم بنوكم غداً وقالوا: ما الشهادة والسنة والحكومة التي أمركم الله بها؟ قولوا لبنيكم: إنا كنا عبيداً لفرعون بأرض مصر، وأخرجنا الرب من أرض مصر بيد منيعة، وأنزل بأهل مصر بلاء شديداً، وفعل ذلك بفرعون وجميع أهل بيته تجاهنا، وأخرجنا الرب من هناك ليدخلنا ويعطينا الأرض التي أقسم لآبائنا، وأمرنا الرب أن نعمل هذه السنن كلها، وأن نتقي الله ربنا لينعم كل أيامنا، ويحيينا بالخير والنعم، ويكون ربنا بنا براً إذا حفظنا هذه الوصية كلها، وعلمناها أمام الله ربنا كما أمرنا.

o verimli topraklara girip orayı miras alasınız; Rabbin dediği gibi bütün düşmanlarınızı kırsın ve onları önünüzden bozguna uğratsın. Yarın oğullarınız size: 'Allah'ın size emrettiği şehadetler, sünnetler ve hükümler nedir?' diye sorarlarsa, oğullarınıza deyin ki: 'Biz Mısır diyarında Firavun'un köleleriydik; Rab bizi güçlü bir el ile Mısır diyarından çıkardı, Mısır halkının başına şiddetli belalar indirdi ve gözlerimizin önünde bunu Firavun'a ve bütün hanesine yaptı. Rab atalarımıza yemin ettiği toprakları bize vermek ve bizi oraya sokmak için bizi oradan çıkardı. Bütün günlerimizde üzerimize nimetler dökülsün, bizi hayır ve nimetlerle yaşatsın diye Rab bize bütün bu kanunları yerine getirmemizi ve Rabbimiz Allah'tan sakınmamızı emretti. Bütün bu vasiyeti tuttuğumuz ve emrettiği gibi Rabbimiz Allah'ın huzurunda onu uyguladığımız takdirde Rabbimiz bize karşı pek lütufkar olacaktır.'»

وقال في السفر الخامس: ولا تكف يدك عن العطاء والصدقة على أخيك المسكين، ولكن يصدق بعضكم على بعض، ويعطي بعضكم بعضاً، ولا يضيق قلبك، ولا تحزن إذا صدقت على أخيك، لأنك إذا فعلت هذا القول وأوسعت على أخيك يبارك الله لك في جميع أعمالك، وفي كل ما تمد يدك إليه، من أجل أن الأرض لا تعدم المساكين، فلذلك

Yine beşinci bölümde şöyle demiştir: «Yoksul kardeşine bağışta bulunmaktan ve sadaka vermekten elini çekme; bilakis birbirinize sadaka verin, birbirinize bağışta bulunun. Kardeşine sadaka verdiğinde kalbin daralmasın ve üzülme; çünkü bu söze uyup kardeşine cömert davrandığın takdirde Allah bütün işlerinde ve elini uzattığın her şeyde sana bereket verecektir. Zira yeryüzünden yoksullar eksik olmayacaktır; bundan dolayı

آمرك - والعزم إليك - أن تمد يدك إلى أخيك المسكين، وتصدق على الفقير في الأرض. وقال فيه: أنصفوا بين إخوتكم وأحكموا بالحق ولا تحيفوا في القضاء، واسمعوا من الصغير كما تسمعون من الكبير، ولا تهابوا الرجل ولو عظم شأنه وكثرت أمواله، لأن القضاء لله.

yoksul kardeşine elini uzatmanı ve yeryüzündeki fakire sadaka vermeni sana kesin olarak emrediyorum.» Yine orada şöyle demiştir: «Kardeşlerinizin arasında adaletle davranın, hak ile hükmedin ve hükümde haksızlık yapmayın; büyükten dinlediğiniz gibi küçükten de dinleyin. Makamı yüce ve malları çok olsa bile kimseden çekinmeyin; zira hüküm Allah'ındır.»

وقال فيه: صيروا لكم قضاة وكتاباً في جميع قراكم، وتقضون للشعب قضاء العدل والبر، ولا تحيفن في القضاء، ولا تحابوا ولا ترتشوا، لأن الرشوة تعمي أعين الحكام في القضاء، ولكن أقضي بالحق لتعيشوا وتبقوا وترثوا الأرض التي يعطيكم الله ربكم - فقد علم من هذا أصول غالب ما ذكره تعالى في هذه السورة مع ما تقدم من أشكاله في البقرة عند قوله تعالى: {وإذا أخذنا ميثاق بني إسرائيل لا تعبدون إلا الله} [البقرة: ٨٣] وغيرها من الآيات، وفي آل عمران أيضاً، وأما حد الزاني وأمر القتل والجراح فسيذكر إن شاء الله تعالى في المائدة.

Yine orada şöyle demiştir: «Bütün köylerinizde kendinize hakimler ve kâtipler tayin edin; halka adalet ve dürüstlükle hükmetsinler. Yargıda haksızlık etmeyin, iltimas geçmeyin ve rüşvet almayın; zira rüşvet hakimlerin yargıdaki gözlerini kör eder. Ancak hak ile hükmedin ki yaşayasınız, varlığınızı koruyasınız ve Rabbiniz Allah'ın size verdiği toprağı miras alasınız.» İşte bu açıklamalardan, Allah Teâlâ'nın bu surede zikrettiği hususların çoğunun asılları ile Bakara suresinde {وإذا أخذنا ميثاق بني إسرائيل لا تعبدون إلا الله} [el-Bakara: 83] “Hani İsrailoğullarından 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyeceksiniz' diye kesin söz almıştık...” ve diğer ayetlerde, ayrıca Âl-i İmrân suresinde geçen benzerlerinin mahiyeti anlaşılmış oldu. Zina edenin haddi, adam öldürme ve yaralama hükümleri ise inşallah Mâide suresinde zikredilecektir.

ولما قرر ﷾ إرادته لصلاحهم ورغب في اتباع الهدى بعلمه وحكمته عطف على ذلك قوله: {والله} بلطف منه وعظم سلطانه {يريد} إي بإنزاله هذا الكتاب العظيم وإرساله هذا الرسول

Cenâb-ı Hak onların ıslahını dilediğini tespit edip ilmi ve hikmetiyle hidayete uymaya teşvik edince, buna atıfla şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah”; bir lütuf ve yüce saltanatıyla {يريد} “ister”; yani bu yüce Kitabı indirmesi ve bu şerefli Elçiyi göndermesiyle [ister],

الكريم {أن يتوب عليكم} أي يرجع لكم بالبيان الشافي عما كنتم عليه من طرق الضلال لما كنتم فيه من العمى بالجهل، وزادهم في ذلك رغبة بقوله: {ويريد الذين يتبعون} أي على سبيل المبالغة والاستمرار {الشهوات} أي من أهل الكتابين وغيرهم كشاش بن قيس وغيره من الأعداء {أن تميلوا} أي عن سبيل الرشاد {ميلاً عظيماً *} أي إلى أن تصيروا إلى ما كنتم فيه من الشرك والضلال، فقد أبلغ سبحانه في الحمل على الهدى بموافقة الولي المنعم الجليل الذي لا تلحقه شائبة نقص، ومخالفة العدو الحسود الجاهل النازل من أوج العقل إلى حضيض طباع البهائم.

elçisiyle {أن يتوب عليكم} “tövbelerinizi kabul etmeyi [diler]”; yani cehalet körlüğü içinde bulunduğunuz sapıklık yollarından sizi doyurucu bir açıklamayla döndürmeyi [diler]. Şu buyruğuyla da bu konudaki arzularını artırdı: {ويريد الذين يتبعون} “uyanlar ise isterler”; yani mübalağa ve devamlılık üzere uyanlar, {الشهوات} “şehvetlerine”; yani iki Ehl-i Kitap'tan ve Şâs b. Kays gibi diğer düşmanlardan olanlar, {أن تميلوا} “meyletmenizi [isterler]”; yani doğru yoldan [meyletmenizi], {ميلاً عظيماً *} “büyük bir meyil ile”; yani vaktiyle içinde bulunduğunuz şirk ve sapıklığa geri dönmenizi [isterler]. Böylece Allah Teâlâ; hiçbir eksiklik şaibesi bulunmayan yüce, nimet veren Velî'ye uymak ve aklın zirvesinden hayvanların tabiatının çukuruna düşmüş olan cahil, hasetçi düşmana muhalefet etmek suretiyle hidayete sevk etmede en beliğ üslubu kullanmıştır.

ولما كان الميل متعباً لمرتكبه أخبرهم أن علة بيانه للهداية وإرادته التوبة الرفق بهم فقال: {يريد الله} أي وهو الذي له الجلال والجمال وجميع العظمة والكمال {أن يخفف عنكم} أي يفعل في هذا البيان وهذه الأحكام فعل من يريد ذلك، فيضع عنكم الآصار التي كانت على من كان قبلكم الحاملة على الميل، ويرخص لكم في

Sapmak onu işleyen kimse için meşakkatli olduğundan, hidayeti açıklamasının ve tövbeyi dilemesinin illetinin onlara şefkat göstermek olduğunu haber vererek şöyle buyurdu: {يريد الله} “Allah diler”; yani celal, cemal, bütün azamet ve kemal sahibi olan Allah [diler], {أن يخفف عنكم} “sizden [yükü] hafifletmeyi”; yani bu açıklamada ve bu hükümlerde bunu dileyen kimsenin fiili gibi muamele ederek, sizden öncekilerin üzerinde bulunan ve sapmaya sevk eden ağır yükleri sizden kaldırır ve

بعض الأشياء كنكاح الأمة - على ما تقدم، ودل على علة ذلك بالواو العاطفة؛ لأنكم خلقتم ضعفاء يشق عليكم الثقل {وخلق الإنسان} أي الذي أنتم بعضه {ضعيفاً *} مبناه الحاجة، فهو لا يصبر عن النكاح ولا غيره من الشهوات، ولا يقوى على فعل شيء إلا بتأييد منه سبحانه.

daha önce geçtiği üzere cariye ile evlenmek gibi bazı hususlarda size ruhsat tanır. Atıf vâvı ile bunun gerekçesine işaret etmiştir; zira sizler ağır yükün zor geldiği zayıf kimseler olarak yaratıldınız: {وخلق الإنسان} “İnsan yaratılmıştır”; yani sizin de bir parçası olduğunuz insan, {ضعيفاً *} “zayıf olarak”; mayası ihtiyaçtan ibarettir; ne evlenmeye ne de diğer arzularına karşı sabredebilir ve O'nun (Cenâb-ı Hakk'ın) desteği olmaksızın hiçbir şeyi yapmaya güç yetiremez.

ولما كان غالب ما مضى مبنياً على الأموال تارة بالإرث، وتارة بالجعل في النكاح، حلالاً أو حراماً؛ قال تعالى - إنتاجاً مما مضى بعد أن بين الحق من الباطل وبين ضعف هذا النوع كله، فبطل تعليلهم لمنع النساء والصغار من الإرث بالضعف، وبعد أن بين كيفية الترصف في أمر النكاح بالأموال وغيرها حفظاً للأنساب، ذاكراً كيفية التصرف في الأموال، تطهيراً للإنسان، مخاطباً لأدنى الأسنان في الإيمان، ترفيعاً لغيرهم عن مثل هذا الشأن: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بالإيمان والتزام الأحكام.

Geçen hükümlerin çoğu helal veya haram kılınarak bazen miras yoluyla, bazen de nikahtaki mehir yoluyla mallara dayalı olduğundan; Allah Teâlâ hakkı batıldan ayırdıktan ve bu insan türünün tamamının zayıflığını açıkladıktan —böylece kadınları ve küçükleri zayıflık gerekçesiyle mirastan mahrum etme iddiaları boşa çıktıktan— ve nesepleri korumak gayesiyle nikah hususunda mallarla ve diğer yollarla nasıl tasarruf edileceğini beyan ettikten sonra; geçenlerin bir neticesi olarak insanı arındırmak üzere mallarda nasıl tasarruf edileceğini zikrederek, başkalarını böyle bir durumdan tenzih etmek maksadıyla imanda en alt derecede olanlara hitaben şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”; yani imanı ikrar edip hükümleri kabul edenler!

ولما كان الأكل أعظم المقاصد بالمال، وكان العرب يرون التهافت على الأكل أعظم العار وإن كان حلالاً؛ كنى به التناول

Yemek, maldan elde edilen en büyük gaye olduğundan ve Araplar helal bile olsa yemeye aşırı düşkünlüğü en büyük ayıp saydıklarından; malı elde etmeyi

فقال: {لا تأكلوا} أي تتناولو {أموالكم} أي الأموال التي جعلها الله قياماً للناس {بينكم بالباطل} أي من التسبب فيها بأخذ نصيب النساء والصغار من الإرث، وبعضل بعض النساء وغير ذلك مما تقدم النهي عنه وغيره.

yemek lafzıyla kinaye ederek şöyle buyurdu: {لا تأكلوا} “Yemeyin”; yani elde edip tüketmeyin, {أموالكم} “mallarınızı”; yani Allah'ın insanlar için bir geçim kaynağı kıldığı malları, {بينكم بالباطل} “aranızda batıl yollarla”; yani kadınların ve çocukların mirastaki paylarını almak suretiyle veya bazı kadınların evlenmesine engel olmak (adıl) ve daha önce yasaklanan yahut yasaklanmayan diğer haksız yollarla sebep olarak [mallarınızı yemeyin].

ولما نهى عن الأكل بالباطل، استدرك ما ليس كذلك فقال: {إلا أن تكون} أي المعاملة المدارة المتداولة بينكم {تجارة} هذا في قراءة الكوفيين بالنصب، وعلى قراءة غيرهم: إلا أن توجد تجارة كائنة {عن تراض منكم} أي غير منهي عنه من الشارع، ولعل الإتيان بأداة الاستثناء المتصل - والمعنى على المنقطع - للإشارة إلى أن تصرفات الدنيا كلها جديرة بأن يجري عليها اسم الباطل ولو لم يكن إلا معنياً بها تزهيداً فيها وصدّاً عن الاستكثار منها، وترغيباً فيما يدوم نفعه ببقائه، وهكذا كل استثناء منقطع في القرآن، من تأمله حق التأمل وجد للعدول عن الحرف الموضوع له - «وهو لكن» - إلى صورة الاستثناء حكمة بالغة - والله الموفق.

Batıl yollarla yemeyi yasaklayınca, böyle olmayan durumu istisna ederek şöyle buyurdu: {إلا أن تكون} “Ancak olması müstesnadır”; yani aranızda dönüp dolaşan muamelenin, {تجارة} “bir ticaret”; bu lafız Kûfe kıraatinde mansuptur; diğerlerinin kıraatinde ise: Ancak gerçekleşen bir ticaret olması müstesnadır, {عن تراض منكم} “sizden karşılıklı bir rıza ile”; yani Şâri' tarafından yasaklanmamış bir ticaret. Mana munkatı' (kesintili) olduğu halde muttasıl (bitişik) istisna edatının getirilmesi, belki de dünyevi tasarrufların tamamının —dünyadan yüz çevirtmek, ona aşırı dalmayı engellemek ve kalıcı faydası olan şeylere teşvik etmek kastıyla bile olsa— üzerlerine batıl isminin verilmesine layık olduğuna işaret etmek içindir. Kur'an'daki her munkatı' istisna böyledir; onu hakkıyla düşünen kimse, asıl konulan edattan —ki o «lakin»dir— istisna suretine dönülmesinde üstün bir hikmet bulur —muvaffak kılan Allah'tır—.

ولما كان المال عديل الروح ونهى عن إتلافه بالباطل، نهى عن

Mal canın yoldaşı olduğundan ve onu batıl yollarla telef etmeyi yasaklayınca,

إتلاف النفس، لكون أكثر إتلافهم لها بالغارات لنهب الأموال وما كان بسببها وتسبيبها على أن من أكل ماله ثارت نفسه فأدى ذلك إلى الفتن التي ربما كان آخرها القتل، فكان النهي عن ذلك أنسب شيء لما بنيت عليه السورة من التعاطف والتواصل فقال تعالى: {ولا تقتلوا أنفسكم} أي حقيقة بأن يباشر الإنسان قتل نفسه، أو مجازاً بأن يقتل بعضكم بعضاً، فإن الأنفس واحدة، وذلك أيضاً يؤدي إلى قتل نفس القاتل، فلا تغفلوا عن حظ أنفسكم من الشكر فمن غفل عن حظها فكأنما مثلها، ثم علله بما يلين أقسى الناس فقال: {إن الله} أي مع ما له من صفات العظمة التي لا تدانيها عظمة {كان بكم} أي خاصة حيث خفف عليكم ما شدده على من كان قبلكم {رحيماً *} أي بليغ الرحمة حيث يسر لكم الطاعة ووفقكم لها فأبلغ سبحانه الترغيب في الامتثال؛ ثم قال ترهيباً من مواقعة الضلال: {ومن يفعل ذلك} أي المنهي عنه من القتل وغيره العظيم الإبعاد عن حضرات الإله {عدواناً وظلماً} أي بغير حق، وعطفه للوصف بالواو يدل على تناهي كل منهما، هذا مع ما أفهمه صفة الفعلان من المبالغة، فكان المراد العدو الشديد المفرط المتجاوز

canı telef etmeyi de yasakladı; zira onların cana kıymalarının çoğu malları yağmalamak için yapılan baskınlar ve bu sebeple ya da buna yol açan şeyler yüzündendi. Ayrıca malı yenen kimsenin öfkesi kabarır ve bu durum sonu belki de öldürmeye varan fitnelere yol açar. Dolayısıyla bunu yasaklamak, surenin üzerine bina edildiği yardımlaşma ve bağları koruma esasına en uygun şey oldu. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولا تقتلوا أنفسكم} “Ve kendinizi öldürmeyin”; yani hakikat olarak insanın bizzat kendi canına kıyması yahut mecaz olarak birbirinizi öldürmeniz şeklinde; zira canlar birdir ve bu da katilin kendi canının öldürülmesine yol açar. Kendi nefsinizin şükürdeki payından gafil olmayın; kim onun payından gafil olursa sanki ona işkence etmiş gibi olur. Sonra bunu en katı insanları bile yumuşatacak şu buyrukla gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani hiçbir büyüklüğün dengi olamayacağı azamet sıfatlarıyla birlikte, {كان بكم} “size karşı olmuştur”; yani özellikle sizden öncekilere zorlaştırdığı şeyleri size hafifletmek suretiyle, {رحيماً *} “pek merhametlidir”; yani itaati size kolaylaştırıp sizi buna muvaffak kılmak suretiyle engin bir rahmet sahibidir. Böylece Allah Teâlâ emirlere uymaya teşviki en üst seviyeye çıkardı. Ardından sapıklığa düşmekten sakındırmak üzere şöyle buyurdu: {ومن يفعل ذلك} “Kim bunu yaparsa”; yani ilahi huzurdan son derece uzaklaştırıcı olan öldürme ve diğer yasaklanmış şeyleri, {عدواناً وظلماً} “düşmanlık ve zulüm ile”; yani haksız yere [yaparsa]. Sıfatı vâv ile atfetmesi, her ikisinin de son raddeye ulaştığına delalet eder; bununla birlikte 'fa'lân' vezninin ifade ettiği mübalağa manası da vardır. Dolayısıyla kastedilen; ahitten doğan aşırı, haddi aşan şiddetli bir düşmanlık ve içinde zerre kadar hak şaibesi bulunmayan tam bir zulümdür: {فسوف نصليه ناراً} “Biz onu ateşe sokacağız”; yani mühlet uzasa bile asla cayılmayacak bir tehdit ile onu oraya girdireceğiz. {وكان ذلك} “Ve bu”; yani tehdit edildiği bu büyük iş, {على الله} “Allah'a”; yani celal ve cemal sahibi olan Allah'a, {يسيراً *} “pek kolaydır”; yani çünkü bu O'nun mülkünden hiçbir şeyi eksiltmez ve hiçbir engel O'na mani olamaz.

للحدود الناشيء عن العهد وتناهي الظلم الذي لا شائبة فيه للحق {فسوف نصليه ناراً} أي ندخله إياها بوعيد لا خلف فيه وإن طال إمهاله {وكان ذلك} أي الأمر العظيم الذي توعد به {على الله} أي الذي له الجلال والجمال {يسيراً *} أي لأنه لا ينقصه من مكله شيئاً، ولا يمنع منه مانع.

haddi aşan, ahitten doğan ve içinde hakka dair hiçbir şaibe bulunmayan nihai zulüm kastedilmektedir: {فسوف نصليه ناراً} “Biz onu ateşe sokacağız”; yani mühlet uzasa bile cayılması mümkün olmayan bir tehdit ile onu ateşe girdireceğiz. {وكان ذلك} “Ve bu”; yani tehdit edildiği o büyük iş, {على الله} “Allah'a”; yani celal ve cemal sahibi olan Allah'a, {يسيراً *} “pek kolaydır”; zira bu O'nun mülkünden hiçbir şeyi eksiltmez ve hiçbir engel O'nu bundan alıkoyamaz.

ولما بين تعالى ما لفاعل ذلك تحذيراً، وكان قد تقدم جملة من الكبائر، أتبعه ما للمنتهي تبشيراً جواباً لمن كأنه قال: هذا للفاعل فما للمجتنب؟ فقال على وجه عام: {إن تجتنبوا} أي تجهدوا أنفسكم بالقصد الصالح في أن تتركوا تركاً عظيماً وتباعدوا {كبائر ما تنهون عنه} أي من أكل المال والقتل بالباطل والزنى وغير ذلك مما تقدم روى البزار - قال الهيثمي: ورجاله رجال الصحيح - عن عبد الله - يعني ابن مسعود - أنه سئل عن الكبائر فقال: ما بين أول سورة النساء إلى رأس ثلاثين قال الأصبهاني: وكل ذنب عظم الشرع الوعيد عليه بالعذاب وشدده، أو عظم ضرره في الخمس الضرورية: حفظ الدين والنفس والنسب والعقل والمال، فهو كبيرة، وما عداه صغيرة {نكفر عنكم سيئاتكم} أي التي هي دون الكبائر كلها، فإن ارتكبتم

Allah Teâlâ sakındırmak amacıyla bunu yapanın cezasını açıklayınca ve daha önce birtakım büyük günahlar geçmiş olduğundan; sanki biri: «Bu yapanın karşılığıdır, peki kaçınanın karşılığı nedir?» demiş gibi, bundan sakınanın müjdesini genel bir ifadeyle peşinden getirerek şöyle buyurdu: {إن تجتنبوا} “Eğer kaçınırsanız”; yani halis bir niyetle nefislerinizi zorlayıp büyük bir terk edişle terk eder ve uzak durursanız, {كبائر ما تنهون عنه} “yasaklandığınız şeylerin büyüklerinden”; yani malı haksız yere yemekten, cana kıymaktan, zinadan ve daha önce zikredilen diğer günahlardan. Bezzâr —Heysemî: 'Ricali, Sahih'in ricalidir' demiştir— Abdullah'tan —yani İbn Mes'ûd'dan— rivayet ettiğine göre ona büyük günahlar sorulmuş, o da: «Nisa suresinin başından otuzuncu ayetin başına kadar olanlardır» demiştir. İsfahânî ise şöyle demiştir: 'Şeriatın azap tehdidini büyütüp şiddetlendirdiği veya beş zaruri esasta (dinin, canın, neslin, aklın ve malın korunmasında) zararı büyük olan her günah büyük günahtır (kebîre); bunun dışındakiler ise küçük günahtır (sagîre).' {نكفر عنكم سيئاتكم} “sizin küçük günahlarınızı örteriz”; yani büyük günahların altında kalan günahlarınızı. Eğer büyük günahlardan

شيئاً من الكبائر وأتيتم بالمكفرات من الصلوات الخمس والجمعة وصوم رمضان والحج، أو فرطتم في شيء منها فمنَّ الله عليكم بأن أتاكم بالمرض؛ كفر ذلك المأتي به الصغائر، ولم يقاوم تلك الكبيرة فلم يكفر جميع السيئات، لعدم إتيانه على تلك الكبيرة {وندخلكم مدخلاً كريماً *} أي يجمع الشرف والعمل والجود وكل معنى حسن، ومن فاته جميع ذلك لم يكفر عنه سيئاته، ولم يدخله هذا المدخل، ويكفي في انتفائه حصول القصاص في وقت ما؛ وقال الإمام أحمد: المسلمون كلهم في الجنة - لهذه الآية وقول النبي ﷺ

bir şey işler de beş vakit namaz, cuma namazı, Ramazan orucu ve hac gibi kefaret olan amelleri eda ederseniz yahut bunlardan birinde kusur edip de Allah'ın size lütfuyla hastalık vermesi durumunda; yerine getirilen bu ameller küçük günahları örter, fakat o büyük günaha karşı koyamaz ve o büyük günahı ortadan kaldıramadığı için bütün günahları örtmüş olmaz. {وندخلكم مدخلاً كريماً *} “ve sizi şerefli bir makama girdiririz”; yani şerefi, ameli, cömertliği ve her güzel manayı kendinde toplayan bir yere. Bütün bunları kaçıran kimseden ise günahları silinmez ve o bu makama girdirilmez; bunun yokluğu için belli bir zamanda kısasa uğraması yeterlidir. İmam Ahmed şöyle demiştir: 'Bütün Müslümanlar cennettedir —bu ayet ve Nebi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu sözü sebebiyle:

«ادخرت شفاعتي لأهل الكبائر من أمتي» فالله تعالى يغفر ما دون الكبائر، فالنبي ﷺ يشفع في الكبائر، فأي ذنب على المسلمين! ذكره عنه الأصبهاني، وهذا الحديث أخرجه أبو داود والترمذي وغيرهما عن أنس ﵁.

«Ben şefaatimi ümmetimden büyük günah işleyenlere sakladım.» Allah Teâlâ büyük günahların dışındakileri bağışlar, Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) de büyük günahlar için şefaat eder; o halde Müslümanların üzerinde ne günah kalır!' Bunu ondan İsfahânî nakletmiştir. Bu hadisi Ebû Dâvûd, Tirmizî ve diğerleri Enes'ten (radıyallâhu anh) rivayet etmişlerdir.

ولما نهى عن القتل وعن الأكل بالباطل بالفعل وهما من أعمال الجوارح، ليصير الظاهر طاهراً عن المعاصي الوخيمة؛ نهى عن التمني الذي هو مقدمة الأكل، ليكون نهياً عن الأكل بطريق الأولى، فإن التمني قد يكون حسداً، وهو المنهي عنه هنا كما هو ظاهر الآية: وهو حرام والرضى بالحرام، والتمني على هذا

Zahirin vahim günahlardan temizlenmesi için uzuvların amellerinden olan haksız yere cana kıymayı ve malı batıl yolla fiilen yemeyi yasaklayınca; malı yemenin bir ön adımı olan temenniyi yasakladı ki bu, malı yemeyi evleviyet yoluyla yasaklamak olsun. Zira temenni bazen haset olabilir; ayetin zahirinde de görüldüğü gibi burada yasaklanan da budur: Bu ise haramdır ve harama rıza göstermektir. Bu şekildeki bir temenni

الوجه يجر إلى الأكل والأكل يعود إلى القتل، فإن من يرتع حول الحمى يوشك أن يواقعه، والنهي هنا للتحريم عند أكثر العلماء فقال: {ولا تتمنوا} أي تتابعوا أنفسكم في ذلك {ما فضل الله} أي الذي له العظمة كلها، فلا ينقصه شيء {به} اي من المال وغيره {بعضكم عن بعض} أي في الإرث وغيره من جميع الفضائل النفسانية المتعلقة بالقوة النظرية كالذكاء التام والحدس الكامل وزيادة المعارف بالكمية والكيفية، أو بالقوة العملية كالعفة التي هي وسط بين الجمود والفجور، والشجاعة التي هي وسط بين التهور والجبن، والسخاء الذي هو وسط بين الإسراف والبخل، وكاستعمال هذه القوى على الوجه الذي ينبغي وهو العدالة، أو الفضائل البدنية كالصحة والجمال والعمر الطويل مع اللذة والبهجة، أو الفضائل الخارجية مثل كثرة الأولاد الصلحاء، وكثرة العشائر والأصدقاء والأعوان، والرئاسة التامة ونفاذ القول، وكونه محبوباً للناس حسن الذكر فيهم؛ فهذه مجامع السعادات وبعضها نظرية لا مدخل للكسب فيها، وبعضها كسبية، ومتى تأمل العاقل في ذلك وجده محض عطاء من الله، فمن

haksız yere yemeye çeker, yemek de cana kıymaya varır; zira koruluğun etrafında otlatan kimsenin oraya düşmesi an meselesidir. Buradaki yasak âlimlerin çoğuna göre haram kılmak içindir. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولا تتمنوا} “Ve temenni etmeyin”; yani bu konuda nefislerinize uymayın, {ما فضل الله} “Allah'ın üstün kıldığı şeyleri”; yani bütün azamete sahip olan ve hiçbir şey O'ndan eksiltmeyen Allah'ın, {به} “kendisiyle”; yani mal ve diğer şeylerle, {بعضكم على بعض} “birinizi diğerinize”; yani mirasta ve diğer bütün nefsi faziletlerde [üstün kıldığı şeyleri]: Tam zeka, kâmil seziş ve nicelik ile nitelik bakımından bilgilerin artması gibi akli güce dair faziletler; yahut donukluk ile fısk arasında orta yol olan iffet, tehevvür ile korkaklık arasında orta yol olan cesaret, israf ile cimrilik arasında orta yol olan cömertlik gibi ameli güce dair faziletler ve bu güçlerin adalet olan gerektiği şekilde kullanılması; yahut lezzet ve neşe ile birlikte sıhhat, güzellik ve uzun ömür gibi bedeni faziletler; yahut salih evlatların çokluğu, aşiret, dost ve yardımcıların çokluğu, tam riyaset, sözün geçerliliği, insanlar tarafından sevilip onlar arasında güzel anılmak gibi harici faziletler. İşte bunlar saadetlerin toplamıdır; bunların bir kısmı kesbe (çabaya) bağlı olmayan nazari şeylerdir, bir kısmı ise kesbîdir. Akıl sahibi kimse bunu düşündüğünde, bunun Allah'tan sırf bir bağış olduğunu görür. Dolayısıyla bir kimse

شاهد غيره أرفع منه في شيء من هذه الأحوال تألم قلبه وكانت له حالتان: إحداهما أن يتمنى حصول مثل تلك السعادة له، والأخرى أن يتمنى زوالها عن صاحبها وهذا هو الحسد المذموم، لأنه كالاعتراض على الله الذي قسم هذه القسمة، فإن اعتقد أنه أحق منه فقد فتح على نفسه باب الكفر، واستجلب ظلمات البدعة، ومحا نور الإيمان، فإن الله فعال لما يريد، لا يسأل عما يفعل فلا اعتراض عليه، وكما أن الحسد سبب الفساد في الدين فهو سبب الفساد في الدنيا؛ فعلى كل أحد أن يرضى بما قسم له علماً بأن ذلك مصلحة، ولو كان غير ذلك فسد، فإن ذلك كله قسمة من الله صادرة عن حكمه وتدبيره وعلمه بأحوال العباد فيما يصلحهم ويفسدهم.

başkalarını bu durumlardan birinde kendisinden daha üstün gördüğünde kalbi acı çeker ve onun iki hali olur: Biri, benzer bir saadetin kendisine de verilmesini temenni etmesidir; diğeri ise onun sahibinden yok olmasını temenni etmesidir ki yerilen haset işte budur. Çünkü bu, taksimatı yapan Allah'a itiraz etmek gibidir. Eğer o nimete kendisinin daha layık olduğuna inanırsa, kendi aleyhine küfür kapısını açmış, bidat karanlıklarını çekmiş ve imanın nurunu silmiş olur. Zira Allah dilediğini yapandır, yaptığından sorulmaz; dolayısıyla O'na itiraz edilemez. Haset dinde fesat sebebi olduğu gibi dünyada da fesat sebebidir. Öyleyse herkes, bunun bir maslahat olduğunu bilerek kendisine taksim edilene razı olmalıdır; şayet aksi olsaydı düzen bozulurdu. Zira bütün bunlar, Allah'ın kulların durumlarını, onları neyin ıslah edip neyin ifsat edeceğini bilmesine, hükmüne ve tedbirine dayanan bir taksimatıdır.

وأما تمني المثل فإن كان دينياً كان حسناً، كما قال ﷺ «لا حسد إلا في اثنتين» وإن كان دنيوياً فمن الناس من جوز ذلك، ومنهم من قال - وهم المحققون: لا يجوز ذلك، لأن تلك النعمة ربما كانت مفسدة في حقه في الدين ومضرة في الدنيا كقصة قارون - قال معنى ذلك الإمام الرازي.

Benzerini temenni etmeye (gıptaya) gelince; eğer bu dini bir konuda ise Nebi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) «Ancak iki kişiye gıpta edilir...» hadisinde buyurduğu gibi güzeldir. Eğer dünyevi bir konuda ise insanlardan bazıları buna cevaz vermiş, tahkik ehli olan diğerleri ise: 'Buna cevaz yoktur; zira o nimet Kârûn kıssasında olduğu gibi dininde onun hakkında bir fesat ve dünyasında bir zarar olabilir' demişlerdir —İmam Râzî bunun benzeri bir mana ifade etmiştir—.

ولما نهى سبحانه عن ذلك علله بما ينبه على السعي في الاسترزاق والإجمال في الطلب، كما قال ﷺ فيما رواه أحمد والترمذي وابن ماجه عن شداد بن أوس ﵁ «الكيس من دان نفسه وعمل لما بعد الموت، والعاجز من أتبع نفسه هواها وتمنى على الله» وكما قال ﷺ فيما رواه مسلم والنسائي وابن ماجه عن أبي هريرة ﵁ «المؤمن القوي خير وأحب إلى الله من المؤمن الضعيف، وفي كل خير احرص على ما ينفعك، واستعن بالله ولا تعجز، وإن أصابك شيء فلا تقل: لو أني فعلت كان كذا وكذا. ولكن قل: قدر الله، وما شاء فعل، فإن لو تفتح عمل الشيطان» فقال مشيراً إلى أنه لا ينال أحد جميع ما يؤمل: {للرجال نصيب} أي قد فرغ من تقديره فهو بحيث لا يزيد ولا ينقص، وبين سبحانه أنه ينبغي الطلب والعمل، كما أشار إليه الحديث فقال: {مما اكتسبوا} أي كلفوا أنفسهم وأتعبوها في كسبه من أمور الدارين من الثواب وأسبابه من الطاعات ومن الميراث والسعي في المكاسب والأرباح «جعل رزقي تحت

Allah Teâlâ bunu yasaklayınca, Ahmed, Tirmizî ve İbn Mâce'nin Şeddâd b. Evs'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiği üzere Nebi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Akıllı kimse, nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrası için amel edendir; aciz kimse ise nefsini hevasına uyduran ve buna rağmen Allah'tan [kurtuluş] temenni edendir» buyruğunda ve yine Müslim, Nesâî ve İbn Mâce'nin Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiği üzere Nebi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Kuvvetli mümin, Allah katında zayıf müminden daha hayırlı ve daha sevimlidir; bununla beraber her ikisinde de hayır vardır. Sana fayda veren şeye hırs göster, Allah'tan yardım dile ve acizlik gösterme. Başına bir şey gelirse: 'Şöyle yapsaydım şöyle şöyle olurdu' deme. Fakat: 'Allah'ın takdiridir, O ne dilerse onu yaptı' de; zira 'keşke' sözü şeytanın ameline kapı açar» buyruğunda olduğu gibi, rızık aramaya ve talepte ölçülü olmaya dikkat çeken bir gerekçe getirdi. Hiç kimsenin umduğu her şeye ulaşamayacağına işaret ederek şöyle buyurdu: {للرجال نصيب} “Erkekler için bir pay vardır”; yani takdir edilmesi tamamlanmış, ne artacak ne de eksilecek bir pay [vardır]. Allah Teâlâ hadisin işaret ettiği gibi talep etmek ve amel etmek gerektiğini açıklayarak şöyle buyurdu: {مما اكتسبوا} “kazandıklarından”; yani nefislerini külfete sokup kazanmak için yordukları iki cihan işlerinden: Sevaptan, onun sebepleri olan taatlerden, mirastan, kazanç ve kâr yollarında çaba sarf etmekten. «Rızkım

ظل رمحي» «لرزقكم كما يرزق الطير، تغدو خماصاً وتروح بطاناً» {وللنساء نصيب مما اكتسبن} أي وكذلك فالتمني حينئذ غير نافع، فالاشتغال به مجرد عناء.

mızrağımın gölgesi altına kılındı», «Sabahleyin aç çıkıp akşamleyin tok dönen kuşları rızıklandırdığı gibi sizi de elbette rızıklandırırdı.» {وللنساء نصيب مما اكتسبن} “Kadınlar için de kazandıklarından bir pay vardır”; yani aynı şekilde. O halde bu durumda temenni etmek faydasızdır; onunla meşgul olmak sırf bir yorgunluktan ibarettir.

ولما أشار بالتبعيض إلى أن الحصول بتقديره، لا بالكسب الذي جعله سبباً، فإنه تارة ينجحه وتارة يخيبه، فكان التقدير: فاكتسبوا ولا تعجزوا فتطلبوا بالتمني؛ أمر بالإقبال - في الغنى وكل شيء - عليه إشارة إلى تحريك السبب مع الإجمال في الطلب فقال: {وسئلوا الله} أي الذي له جميع صفات الكمال.

Bölüştürme ifadesiyle elde etmenin sebep kıldığı çalışıp kazanmaya değil kendi takdirine bağlı olduğuna —çünkü Allah bazen kazancı başarıya ulaştırır, bazen de boşa çıkarır— işaret edince, takdir şöyle oldu: Kazanın ve acizlik gösterip temenni yoluyla talep etmeyin. Talebi güzellikle yaparken sebebe sarılmaya işaret ederek zenginlikte ve her hususta O'na yönelmeyi emredip şöyle buyurdu: {وسئلوا الله} “Ve Allah'tan isteyin”; yani bütün kemal sıfatlarına sahip olandan.

ولما كان سبحانه تعالى عظمته لا ينقصه شيء وإن جل قال: {من فضله} أي من خزائنه التي لا تنفد ولا يقضيها شيء، وفي ذلك تنبيه على عدم التعيين، لأنه ربما كان سبب الفساد، بل يكون الطلب لما هو له صلاح، وأحسن الدعاء المأثور، وأحسنه {ربنا آتنا في الدنيا حسنة وفي الآخرة حسنة وقنا عذاب النار} [البقرة: ٢٠١] ثم علل ذلك

Azameti yüce olan Allah'tan, ne kadar büyük olursa olsun hiçbir şey eksiltemeyeceği için şöyle buyurdu: {من فضله} “lütfundan [isteyin]”; yani tükenmeyen ve hiçbir şeyin bitiremeyeceği hazinelerinden. Bunda [istenecek şeyin] tayin edilmemesine bir dikkat çekme vardır; zira o tayin edilen şey belki de fesat sebebi olabilir; bilakis talep kendisi için salah olan şey hakkında olmalıdır. En güzel dua me'sur olan duadır; onun da en güzeli: {ربنا آتنا في الدنيا حسنة وفي الآخرة حسنة وقنا عذاب النار} [el-Bakara: 201] “Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru” ayetidir. Sonra bunu

بقوله: {إن الله} أي الملك الأعظم الذي بيده مقاليد كل شيء {كان بكل شيء عليماً *} أي فكان على كل شيء قديراً، فإن كمال العلم يستلزم شمول القدرة - كما سيبين إن شاء الله تعالى في سورة طه، والمعنى أنه قد فعل بعلمه ما يصلحكم فاسألوه بعلمه وقدرته ما ينفعكم، فإنه يعلم ما يصلح كل عبد وما يفسده. وعطف على ذلك ما هو من جملة لعلة فقال: {ولكل} أي من القبيلتين صغاراً كانوا أو كباراً {جعلنا} بعظمتنا التي لا تضاهى {موالي} أي حكمنا بأنهم هم الأولياء، أي الأنصار، والأقرباء لأجل الإرث، هم الذين يلون المال ويرثونه، سواء كانوا عصبة خاصة وهم الوراث، أو عصبة عامة وهم المسلمون.

şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani her şeyin dizgini elinde olan en yüce Hükümran, {كان بكل شيء عليماً *} “her şeyi hakkıyla bilendir”; dolayısıyla her şeye gücü yetendir; zira ilmin kemali kudretin kuşatıcılığını gerektirir —inşallah Tâhâ suresinde açıklanacağı üzere—. Manası şudur: O, ilmiyle sizin için maslahat olanı yapmıştır; öyleyse O'nun ilminden ve kudretinden size fayda verecek şeyleri isteyin, zira O her kul için neyin salah neyin fesat olduğunu bilir. İllethanenin bir parçası olan şu buyruğu da buna atfetti: {ولكل} “Ve her biri için”; yani iki zümreden küçük olsun büyük olsun her biri için, {جعلنا} “kıldık”; dengi bulunmayan azametimizle, {موالي} “varisler”; yani miras için onların veliler —yani yardımcılar— ve yakınlar olduklarına hükmettik; ister asabe-i hassa (belirli varisler) olsunlar, ister asabe-i âmme (genel olarak Müslümanlar) olsunlar mala sahip olup ona varis olanlar onlardır.