Binûn

Nisâ — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما كان الاهتمام بتوريث الصغار أكثر قال: {مما} أي من أجل ما {ترك} أي خلفه {الوالدان} أي لكم، ثم أتبع ذلك ما يشمل حقي الأصل والفرع فقال: {والأقربون} أي إليكم، ثم عطف على ذلك قوله: {والذين} أي وما ترك الذين {عقدت أيمانكم} أي مما تركه من تدلون إليه بنسب أو سبب بالحلف أو الولاء أو الصهر، وذكر اليمين لأن العهد يكون مع

Küçüklerin miraslandırılmasına gösterilen özen daha fazla olunca şöyle buyurdu: {مما} “şeyden”; yani [bıraktıkları] şey sebebiyle, {ترك} “bıraktığı”; yani geride bıraktığı, {الوالدان} “ana babanın”; yani sizin için [bıraktıkları şeyden]. Sonra buna asıl ve füru' haklarını kapsayan şu ifadeyi ekledi: {والأقربون} “ve yakın akrabaların”; yani size yakın olanların. Ardından buna şu buyruğunu atfetti: {والذين} “ve kimselerin”; yani şu kimselerin bıraktıklarından, {عقدت أيمانكم} “yeminlerinizin bağlandığı”; yani yeminleşme, velâ veya sıhriyet bağıyla ya da nesep veya sebeple kendilerine bağlandığınız kimselerin bıraktıklarından. Yemini zikretti, çünkü ahit onunla

المصافحة بها، ثم سبب عن ذلك قوله: {فآتوهم} أي الموالي وإن كانوا صغاراً أو إناثاً على ما بينت لكم في آية المواريث السابقة، واتركوا كل ما خالف ذلك فقد نسخ بها {نصيبهم} أي الذي فرضناه لهم من الإرث موافراً غير منقوص، ولا تظنوا أن غيرهم أولى منهم أو مساوٍ لهم، ثم رهب من المخالفة، وأكد الأمر وعداً ووعيداً بقوله: {إن الله} أي المحيط بصفات الكمال {كان على كل شيء شهيداً *} أي فهو يعلم الولي من غيره والخائن من غيره وإن اجتهد في الإخفاء، لأنه لا يخفى عليه شيء، لأنه لا يغيب شيء ولا يغيب عنه شيء، فالمعنى: إنا لم نفعل سوى ما قصدتم من إعطاء المال لمن يحمي الذمار ويذب عن الحوزة، وأنتم كنتم غير منزليه حق منازله لغيبتكم عن حقائق الأمور وغيبتها عنكم، فإنا لم نخرج شيئاً منه لغير الموالي - أي الأنصار - إما بالقرابة أو بالمعاقدة بالولاء أو المصاهرة، فالحاصل أنه لمن يحمي بالفعل، أو بالقوة القريبة منه، أو البعيدة الآئلة إلى القرب، وأما التفضيل في الأنصباء فأمر استأثرنا بعلم مستحقيه، وفي البخاري في التفسير عن ابن عباس: «موالي: ورثة والذين عاقدت أيمانكم

tokalaşarak yapılırdı. Sonra bundan şunu neticelendirdi: {فآتوهم} “onlara verin”; yani önceki miras ayetinde size açıkladığım üzere küçük veya kadın da olsalar o varislere verin. Buna muhalif olan her şeyi terk edin, zira bu hükümle neshedilmiştir; {نصيبهم} “paylarını”; yani mirastan onlar için takdir ettiğimiz payı tastamam, eksiksiz olarak verin. Başkalarının onlardan daha layık veya onlara denk olduğunu sanmayın. Sonra [emre] aykırı davranmaktan sakındırdı ve vaat ve tehdit ile emri pekiştirerek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani kemal sıfatlarını kuşatan, {كان على كل شيء شهيداً *} “her şeye hakkıyla şahittir”; dolayısıyla gizlemeye ne kadar çabalasa da gerçek veliyi başkasından, haine varanı başkasından bilir; zira O'na hiçbir şey gizli kalmaz, hiçbir şey O'ndan kaybolmaz ve O'na gayb olmaz. Manası şudur: Biz, malı himaye edip yurdu savunan kimselere vermekten ibaret olan sizin kastettiğiniz şeyden başkasını yapmadık; ancak siz, meselelerin hakikatlerinden ve onların sizden gizli kalması sebebiyle onu layık olduğu mertebelere koymuyordunuz. Çünkü biz, mirastan hiçbir şeyi —ister akrabalık, ister velâ veya sıhriyet sözleşmesi yoluyla olsun— mevâlîden (yani yardımcılardan) başkasına çıkarmadık. Netice itibarıyla miras; fiilen savunan, yahut ona yakın kuvvete sahip olan ya da yakınlığa dönüşecek uzaklıkta bulunana aittir. Paylardaki üstün kılmaya gelince, bu, hak sahiplerinin bilgisini kendimize tahsis ettiğimiz bir husustur. Buhârî'de Tefsir bölümünde İbn Abbâs'tan [şöyle rivayet edilmiştir]: «'Mevâlî': Varislerdir. 'Yeminlerinizin bağlandığı kimseler' ise:

كان المهاجرون لما قدموا المدينة يرث المهاجرين الأنصاري دون ذوي رحمه للأخوة التي آخى النبي ﷺ بينهم، فلما نزلت {ولكل جعلنا موالي} نسخت، ثم قال: {والذي عاقدت أيمانكم} من النصر والرفادة والنصيحة، وقد ذهب الميراث، ويوصي له» .

Muhacirler Medine'ye geldiklerinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in aralarında kurduğu kardeşlik sebebiyle Muhacire akrabaları değil Ensari varis olurdu. {ولكل جعلنا موالي} “Her biri için varisler kıldık” ayeti inince bu hüküm neshedildi. Sonra şöyle buyurdu: {والذي عاقدت أيمانكم} “Yeminlerinizin bağlandığı kimselere...”; yardım, destek ve samimiyet konusunda [bağlandığınız kimselerdir], miras hükmü kalkmıştır, ona [ancak] vasiyet edilir.»

ثم بين سبحانه وجه استحقاق بعض المفضلين، فقال - جوباً لسؤال من كأنه قال: ما للرجال فضلوا؟ - {الرجال قوامون} أي قيام الولاة {على النساء} في التأديب والتعليم وكل أمر ونهي، وبين سببي ذلك بقوله: {بما فضل الله} أي الذي له الحكمة البالغة والكمال الذي لا يدانى، هبة منه وفضلاً نم غير تكسب {بعضهم} وهم الرجال، في العقل والقوة والشجاعة، ولهذا كان فيهم الأنيباء والولاة والإمامة الكبرى والولاية في النكاح ونحو ذلك من كل أمر يحتاج إلى فضل قوة في البدن والعقل والدين {على بعض} يعني النساء، فقال للرجال {انفروا خفافاً وثقالاً} [التوبة: ٤١] وقال للنساء: {وقرن في بيوتكن} [الأحزاب: ٣٣] .

Sonra Allah Teâlâ, üstün kılınan bazılarının bu hak ediş gerekçesini açıklayarak —sanki 'Erkekler ne sebeple üstün kılındı?' diyen birinin sorusuna cevap olarak— şöyle buyurdu: {الرجال قوامون} “Erkekler yöneticidirler”; yani idarecilerin kıyamı gibi bir kıyamla, {على النساء} “kadınlar üzerinde”; terbiye etme, öğretme ve her türlü emir ve yasakta. Bunun iki sebebini şu buyruğuyla açıkladı: {بما فضل الله} “Allah'ın üstün kılması sebebiyle”; yani üstün hikmet ve erişilmez kemal sahibi olan Allah'ın, kendi tarafından bir bağış ve bir lütuf olarak, hiçbir kesb olmaksızın, {بعضهم} “onlardan bir kısmını”; ki onlar akıl, kuvvet ve cesaret bakımından erkeklerdir. Bundan dolayı peygamberler, idareciler, büyük imamlık (devlet başkanlığı), nikahta velayet ve beden, akıl ve dinde kuvvet üstünlüğü gerektiren her husus onların arasında yer almıştır; {على بعض} “diğer bir kısmına”; yani kadınlara [üstün kılması sebebiyle]. Nitekim erkeklere {انفروا خفافاً وثقالاً} [et-Tevbe: 41] “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” buyurmuş, kadınlara ise: {وقرن في بيوتكن} [el-Ahzâb: 33] “Evlerinizde vakarla oturun” buyurmuştur.

ولما ذكر السبب الموهبي أتبعه الكسبي فقال: {وبما أنفقوا} أي من المهور والكسى وغيرها {من أموالهم} أي عليهن، فصارت الزيادة في أحد الجانبين مقابلة بالزيادة من الجانب الآخر.

Vehbî (Allah vergisi) sebebi zikredince, ardından kesbî sebebi ekleyip şöyle buyurdu: {وبما أنفقوا} “ve harcamaları sebebiyle”; yani mehirler, giyim kuşam ve benzeri şeylerden, {من أموالهم} “mallarından”; yani onlar üzerine [harcadıkları sebebiyle]. Böylece bir taraftaki fazlalık, diğer taraftaki fazlalıkla dengelenmiş oldu.

ولما بان بذلك فضلهم، فأذعنت النفس لما فضلوا به في الإرث وغيره، وكان قد تقدم ذكر نكاحهم للنساء والحث على العدل فيهن؛ حسن بيان ما يلزم الزوجات من حقوقهم وتأديب من جحدت الحق، فقال مسبباً لما يلزمهن من حقوقهم عما ذكر من فضلهم {فالصالحات قانتات} أي مخلصات في طاعة الأزواج، ولذلك ترتب عليه {حافظات للغيب} أي لحقوق الأزواج من الأنفس والبيوت والأموال في غيبتهم عنهن {بما} أي بالأمر الذي {حفظ الله} أي المحيط علماً وقدرة به غيبتهم بفعله فيه فعل من يحفظ من الترغيب في طاعتهم فيما يرضي الله والترهيب من عصيانهم بما يسخطه، ورعي الحدود التي أشار إليها سبحانه من البقرة، وشرحتها سنة رسول الله ﷺ.

Bununla onların üstünlüğü açığa çıkıp nefisler miras ve diğer konularda kendilerine verilen üstünlüğe boyun eğince ve daha önce erkeklerin kadınlarla evlenmesi ile onlara karşı adaletin teşviki geçtiğinden; eşlerin üzerlerine düşen hakların ve hakkı inkâr eden kadının terbiyesinin beyan edilmesi uygun düştü. Böylece zikredilen üstünlüklerinden dolayı kadınlara vacip olan hakları gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {فالصالحات قانتات} “İyi kadınlar gönülden itaat edenlerdir”; yani kocalarının itaatinde ihlaslıdırlar. Bundan dolayı [bu hüküm] buna bağlandı: {حافظات للغيب} “gaybı koruyanlardır”; yani [kocaları] yanlarında yokken kocalarının haklarını nefisleri, evleri ve malları hususunda koruyanlardır; {بما} “şey ile”; yani şu emir ile, {حفظ الله} “Allah'ın koruduğu”; yani ilim ve kudretiyle her şeyi kuşatan Allah'ın, onlar hakkındaki gaybı, Allah'ı razı edecek hususlarda onlara itaate teşvik ve O'nu gazaplandıracak hususlarda onlara isyandan sakındırmak ve Bakara'da işaret buyurduğu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinin açıkladığı sınırları gözetmek suretiyle koruyan kimsenin fiili gibi koruması sebebiyle [korurlar].

ولما عرف بالصالحات لاستحقاق الإنفاق في اللوازم أتبعه حكم غيرهن فقال: {واللاّتي تخافون نشوزهن} أي ترفعهن عليكم عن

Lüzumlu nafaka hak edişleri için iyi kadınları tarif edince, ardından diğerlerinin hükmünü getirip şöyle buyurdu: {واللاّتي تخافون نشوزهن} “Ve başkaldırmalarından korktuğunuz kadınlara gelince”; yani size karşı büyüklük taslayarak,

الرتبة التي أقامهن الله بها، وعصيانهن لكم فيما جعل الله لكم من الحق، وأصل النشوز: الانزعاج في ارتفاع، قال الشافعي: دلالات النشوز قد تكون قولاً، وقد تكون فعلاً، فالقول مثل أن كانت تلبيه إذا دعاها، وتخضع له بالقول إذا خاطبها، ثم تغيرت؛ والفعل مثل أن كانت تقوم له إذا دخل إليها، أو كانت تسارع إلى أمره، وتبادر إلى فراشه باستبشار إذا التمسها، ثم إذا تغيرت فحينئذ ظن نشوزها؛ ومقدمات هذه الأحوال توجب خوف النشوز {فعظوهن} أي ذكروهن من أمر الله بما يصدع قلوبهن ويرققها ويخيفهن من جلال الله.

Allah'ın kendilerini koyduğu mertebeden yukarı çıkmalarından ve Allah'ın sizin için kıldığı haklar konusunda size isyan etmelerinden [korktuğunuz kadınlara gelince]. Nüşûz kelimesinin aslı, bir yükseklikte tedirgin olup dikleşmektir. Şâfiî şöyle demiştir: 'Nüşûzun belirtileri bazen sözle bazen de fiille olur. Sözle olanı: Örneğin çağırdığında ona icabet eder ve hitap ettiğinde yumuşak sözle boyun eğerken sonradan tavrını değiştirmesi gibidir. Fiille olanı ise: Yanına girdiğinde ayağa kalkarken, yahut emrine koşup onu arzuladığında sevinçle yatağına acele ederken sonradan tavrını değiştirmesi gibidir. İşte o zaman nüşûzundan şüphe edilir.' Bu hallerin ön belirtileri nüşûzdan korkmayı gerektirir. {فعظوهن} “onlara öğüt verin”; yani kalplerini sarsacak, yumuşatacak ve Allah'ın celalinden korkutacak şekilde Allah'ın emrini onlara hatırlatın.

ولما كان الوعظ موجباً لتحقق الطاعة أو المعصية قال: {واهجروهن} أي إن لم يرجعن بالوعظ {في المضاجع} أي التي كنتم تبيتون معهن فيها من البيت، وفي ضمن الهجر امتناعه من كلامها؛ قال الشافعي: ولا يزيد في هجرة الكلام على ثلاث {واضربوهن} أي إن أصررن ضرب تأديب غير مبرح، وهو ما لا يكسر عظماً ولا يشين عضواً، ويكون مفرقاً على بدناه ولا يوالي به في موضع واحد، ويتقي الوجه لأنه مجمع المحاسن، ويكون دون الأربعين؛ قال الشافعي: الضرب مباح وتركه أفضل {فإن أطعنكم} أي بشيء من الوعظ،

Öğüt verme itaatin yahut isyanın tahakkukunu gerektirdiğinden şöyle buyurdu: {واهجروهن} “ve onları yalnız bırakın”; yani şayet öğütle dönmezlerse, {في المضاجع} “yataklarda”; yani evde kendileriyle gecelediğiniz yerlerde. Yalnız bırakmanın kapsamında onunla konuşmayı kesmek de vardır. Şâfiî: 'Sözlü küslük üç günü geçmez' demiştir. {واضربوهن} “ve onları dövün”; yani ısrar ederlerse can yakıcı olmayan bir terbiye dayağı ile dövün. Bu da kemik kırmayan ve bir uzvu sakatlamayan, vücuduna dağıtılıp tek bir yere peş peşe vurulmayan, güzelliklerin toplandığı yer olduğu için yüzden sakınılan ve kırk [darbeden] az olan dayaktır. Şâfiî: 'Dövmek mubahtır, terk etmek ise daha faziletlidir' demiştir. {فإن أطعنكم} “Eğer size itaat ederlerse”; yani öğütten herhangi bir şeyle,

والهجر في موضع المبيت من البيت، أو الضرب {فلا تبغوا} أي تطلبوا {عليهن سبيلاً} أي طريقاً إلى الأذى على ما سلف من العصيان من توبيخ على ما سلف نحوه، بما لكم عليهن من العلو، بل اغفروا لهن ما سلف، ولا يحملنكم ما منحكم الله من العلو على المناقشة، ثم علل ذلك بقوله: {إن الله} أي وقد علمتم ما له من الكمال {كان} ولم يزل {علياً كبيراً *} أي له العلو والكبر على الاطلاق بكمال القدرة ونفوذ المشيئة فهو لا يحب الباغي ولا يقره على بغيه، وقدرته عليكم أعظم من قدرتكم عليهن، وهو مع ذلك يعفو عمن عصاه وإن ملأ الأرض خطايا - إذا أطاعه، ولا يؤاخذه بشيء مما فرط في حقه، بل يبدل سيئاته حسنات، فلو أخذكم بذنوبكم أهلككم؛ فتخلقوا بما قدرتم عليه من صفاته لتنالوا جليل هباته، وخافوا سطواته، واحذروا عقوبته، بما له من العلو والكبر.

evde geceleme yerinde yalnız bırakmakla veya dayakla [itaat ederlerse], {فلا تبغوا} “aramayın”; yani talep etmeyin, {عليهن سبيلاً} “onların aleyhine bir yol”; yani onlara karşı sahip olduğunuz üstünlükle, geçmişteki isyanlarından dolayı azarlamak gibi geçmişe yönelik bir eziyet yolu [aramayın]. Bilakis geçmişte olanları bağışlayın; Allah'ın size bahşettiği üstünlük sizi hesap sormaya sevk etmesin. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani O'nun ne denli kemal sahibi olduğunu bildiniz, {كان} “olmuştur”; ve daima öyledir, {علياً كبيراً *} “çok yücedir, çok büyüktür”; yani tam kudret ve iradesinin geçerliliğiyle mutlak olarak yücelik ve büyüklük O'na aittir. Dolayısıyla O, haddi aşanı sevmez ve taşkınlığı üzerinde onu onaylamaz. O'nun sizin üzerinizdeki kudreti, sizin onlar üzerindeki kudretinizden daha büyüktür. Bununla beraber O, yeryüzünü günahlarla doldurmuş olsa bile kendisine isyan eden kulu —kendisine itaat ettiğinde— affeder ve O'nun hakkındaki ihmallerinden hiçbir şeyle onu muaheze etmez; bilakis onun kötülüklerini iyiliklere tebdil eder. Şayet sizi günahlarınızla yakalasaydı sizi helak ederdi. O halde O'nun yüce bağışlarına erişebilmek için O'nun sıfatlarından güç yetirebildiklerinizle ahlaklanın; O'nun ezici gücünden korkun ve sahip olduğu yücelik ve büyüklük sebebiyle O'nun azabından sakının.

ولما بين حال الوفاق وما خالطه من شيء من الأخلاق التي يقوم بإصلاحها الزوج، أتبعه حال المباينة والشقاق المحوج إلى من ينصف أحدهما من الآخر فقال: {وإن خفتم} أي أيها المتقون القادرون على الإصلاح من الولاة وغيرهم {شقاق بينهما} أي الزوجين المفهومين من السياق، يكون كل واحد منهما في شق غير الشق الذي فيه الآخر،

Uyuşma halini ve buna karışıp kocanın ıslah edeceği bazı ahlaki durumları açıklayınca, ardından birinin diğerine hakkını teslim edecek kimseye ihtiyaç duyuran ayrılık ve geçimsizlik halini ekleyerek şöyle buyurdu: {وإن خفتم} “Ve eğer korkarsanız”; yani ey idarecilerden ve diğerlerinden ıslaha muktedir olan takva sahipleri! {شقاق بينهما} “aralarının açılmasından”; yani bağlamdan anlaşılan iki eşin, her birinin diğerinin bulunduğu taraftan başka bir tarafta olmasından [korkarsanız],

ولا يكون ذلك إلا وأحدهما على باطل، وأضاف الشقاق إلى البين ليفيد أن هذا العمل إنما يكون عند الخوف من شقاق خاص، وهو أن يكون البين المضاف إليهما - وهو الذي يميز كل واحد منهما من الآخر - لا تمكن في العادة إزالته ليكونا شيئاً واحداً كما كانا لا بين لهما، وذلك بظن أنه لا صلاح في اجتماعهما {فابعثوا} أي إليهما للإصلاح بينهما بإنصاف المظلوم من الظالم {حكماً من أهله} أي الزوج {وحكماً من أهلها} أي الزوجة، هذا أكمل لأن أهلهما أقرب إلى إزالة أسباب الشقاق من بينهما، لأنهم أجدر بالإطلاع على بواطن أمورهما وعلى حقائق أحوالهما، والزوجان أقرب إلى إطلاعهما إن كانا قريبين على ضمائرهما، وأقرب إلى إخفاء ذلك عن الأجانب؛ وفائدة الحكمين أن يخلو كل منهما بصاحبة ويستكشف حقيقة الحال ليعرف وجه الصلاح.

ki bu durum ancak ikisinden birinin haksız olmasıyla gerçekleşir. Şikâk (geçimsizlik) kelimesini 'beyn'e (ara) izafe etti; zira bu ameliye ancak özel bir geçimsizlikten korkulduğunda yapılır; o da ikisine izafe edilen aranın —ki her birini diğerinden ayıran şeydir— eskiden aralarında bir ayrılık yokmuş gibi tek bir varlık haline gelmeleri için adet gereği giderilmesinin mümkün olmaması durumudur, bu da bir arada kalmalarında maslahat olmadığı zannıyladır. {فابعثوا} “hemen gönderin”; yani mazlumun hakkını zalimden almak suretiyle aralarını düzeltmeleri için ikisine [gönderin], {حكماً من أهله} “erkek tarafından bir hakem”; yani kocanın [ailesinden], {وحكماً من أهلها} “kadın tarafından bir hakem”; yani kadının [ailesinden]. Bu daha mükemmeldir; zira aileleri aralarındaki geçimsizlik sebeplerini gidermeye daha yakındır; çünkü onların iç meselelerine ve gerçek durumlarına vakıf olmaya daha layıktırlar; eşler de yakınları olmaları halinde iç dünyalarını onlara açmaya daha yatkın, yabancılardan bunu gizlemeye daha meyillidirler. İki hakemin faydası, her birinin kendi tarafıyla baş başa kalıp maslahat cihetini bilmek üzere durumun hakikatini ortaya çıkarmasıdır.

ثم أجاب من كأنه قال: وماذا عسى أن يضيفا؟ بقوله: {إن يريدا} أي الحكمان {إصلاحاً} أي بينهما، وكأنه نكره لأن الإخلاص ووجود الكمال قليل {يوفق الله} الذي له الإحاطة بعلم الغيب والشهادة {بينهما} أي الزوجين لأن صلاح النية أكبر معين

Sonra sanki 'Peki ne yapabilirler ki?' diyen birine şu buyruğuyla cevap verdi: {إن يريدا} “Eğer [o iki hakem] isterlerse”; yani iki hakem, {إصلاحاً} “bir ıslah”; yani aralarını düzeltmeyi [isterlerse]. İhlas ve kemalin varlığı az olduğu için bunu nekra olarak getirdi; {يوفق الله} “Allah muvaffak kılar”; gayb ve şehadet ilmini kuşatan Allah, {بينهما} “aralarını”; yani iki eşin [arasını]. Zira niyetin düzgünlüğü maksatlara ulaşmada en büyük yardımcıdır,

على بلوغ المقاصد، وهذا دالعلى أنه لا يكون شيء إلا بالله، وأن الأسباب إنما هي محنة من الله، يسعد بها من يباشرها ويعتمد على الله دونها، ويشقى بها من يجعلها محط قصده، فيعتمد عليها.

Bu da hiçbir şeyin Allah'tan başkasıyla olamayacağına ve sebeplerin ancak Allah'tan bir imtihan olduğuna delalet eder; sebeplere bizzat sarılıp onlar olmaksızın Allah'a dayanan kişi onunla mutlu olur, onları gayesinin odağı kılıp onlara dayanan kişi ise onunla bedbaht olur.

ولما كان المصلح قد يظن مفسداً لصدعه بمر الحق من غير مداراة، والمفسد قد يعد مصلحاً لما يرى منه من المداهنة والمراءاة والمكر، فيظن من يخلق الوعد بالتوفيق غير ما في نفس الأمر؛ قال تعالى مزيلاً لهذا الوهم مرغباً ومرهباً: {إن الله} أي المحيط بجميع صفات الكمال {كان عليماً} أي مطلقاً على ما يمكن الاطلاع عليه وإن غاب عن غيره {خبيراً *} أي لا يخفى عليه من ذلك خفي، ولا يغيب عنه خبيء، فصارت هذه الآيات كفيلة بغالب أحوال النكاح، ولم يذكر ﷾ الطلاق عندما ذكر الشقاق لتقدمه في البقرة، ولأن مبنى هذه السورة على التواصل والتوادّ دون التفاصل والترادّ كما قال ابن الزبير، ولهذا - أي لبناء السورة على التواصل والائتلاف دون التفاصل والاختلاف - خصت من حكم تشاجر الزوجين بالإعلام بصورة الإصلاح والعدالة إبقاء لذلك التواصل، فلم يكن الطلاق

Islah edici kimse, idare-i maslahat yapmaksızın acı gerçeği açıkça söylediği için bazen bozguncu sanılabileceğinden ve bozguncu kimse de sergilediği yağcılık, riyakârlık ve hile sebebiyle ıslah edici sayılabileceğinden, böylece muvaffakiyet vaadinin işin aslından farklı gerçekleştiği zannına kapılınabileceğinden; Allah Teâlâ bu vehmi ortadan kaldırmak üzere teşvik ve tehdit makamında şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan, {كان عليماً} “hakkıyla bilendir”; yani başkalarından gizli kalsa bile vakıf olunabilecek her şeyi mutlak olarak bilendir, {خبيراً *} “hakkıyla haberdardır”; yani O'na bundan hiçbir gizli saklı kalmaz ve O'ndan hiçbir sır kaybolmaz. Böylece bu ayetler nikahın çoğu ahvaline kefil olmuştur. Allah Azze ve Celle, geçimsizliği zikrettiğinde boşanmayı zikretmedi; zira o Bakara'da geçmişti ve İbnü'z-Zübeyr'in dediği gibi bu surenin esası ayrılık ve itişme değil, kaynaşma ve sevgidir. İşte bundan dolayı —yani surenin ayrılık ve ihtilaf değil, bağ kurma ve kaynaşma üzerine kurulması sebebiyle— eşlerin çekişmesi hükmünden, o bağı sürdürmek amacıyla ıslah ve adalet suretini bildirmeye has kılındı. Boşanma ise

ليناسب هذا، فلم يقع له هنا ذكر ولا إيماء إلا قوله: {وإن يتفرقا يغن الله كلاًّ من سعته} [النساء: ١٣٠]- انتهى.

buna uygun düşmezdi. Bu sebeple burada: {وإن يتفرقا يغن الله كلاًّ من سعته} [en-Nisâ: 130] “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfuyla muhtaç olmaktan kurtarır” buyruğu dışında ona dair açık bir zikir veya bir ima yer almamıştır. [İbnü'z-Zübeyr'in sözü] bitti.

ولما كثرت في هذه السورة الوصايا من أولها إلى هنا بنتيجة التقوى: العدل والفضل، والترغيب في نواله، والترهيب من نكاله - إلى أن ختم ذلك بإرشاد الزوجين إلى المعاملة بالحسنى، وختم الآية بما هو في الذروة من حسن الختام من صفتي العلم والخبر، وكان ذلك في معنى ما ختم به الآية الآمرة بالتقوى من الوصف بالرقيب، اقتضى ذلك تكرير التذكير بالتقوى التي افتتحت السورة بالأمر بها، فكان التقدير حتماً: فاتقوه؛ عطف عليه، أو على نحو {وسئلوا الله من فضله} [النساء: ٣٢] أو على {اتقوا ربكم} الخُلق المقصود من الخلق المبثوثين على تلك الصفة، وهو العبادة الخالصة التي هي الإحسان في معاملة الخالق، وأتبعها الإحسان في معاملة الخلائق فقال: {واعبدوا الله} أي أطيعوا - الذي له الكمال كله فلا يشبهه شيء - طاعة محضة من غير شائبة خلاف مع الذل والانكسار، لأن ملاك ذلك كله التعبد بامتثال الأوامر واجتناب الزواجر.

Bu surede başından buraya kadar, takvanın neticesi olan adalet ve lütuf ile O'nun ihsanına teşvik ve azabından sakındırmaya dair tavsiyeler çoğalıp —nihayet bu durum eşlere güzellikle muamele etmeyi öğütlemekle son bulup ayet, ilim ve haber sıfatlarından son derece güzel bir hatime ile mühürlenince ve bu da takvayı emreden ayetin 'Rakîb' sıfatıyla mühürlenmesi manasında olunca— bu durum, surenin emriyle başladığı takvanın hatırlatılmasının tekrarlanmasını iktiza etti. Böylece takdir kesin olarak: 'O halde O'ndan korkup sakının' şeklinde oldu; bu takdire, yahut {وسئلوا الله من فضله} [en-Nisâ: 32] “Allah'tan lütfunu isteyin” benzeri bir ifadeye ya da {اتقوا ربكم} “Rabbinizden korkup sakının” ifadesine atfedilmiştir. Bu sıfat üzere yayılan yaratılmışlardan maksat olan ahlak, Yaratıcı ile muamelede ihsan demek olan halis ibadettir; ardından yaratılmışlarla muamelede ihsanı ekleyerek şöyle buyurdu: {واعبدوا الله} “Allah'a ibadet edin”; yani hiçbir şey Kendisine benzemeyen tam kemal sahibine, zillet ve boyun eğiş içinde, en ufak bir muhalefet şaibesi olmaksızın sırf bir itaatle itaat edin; çünkü bütün bunların temeli emirlere uyup yasaklardan kaçınarak kulluk yapmaktır.

ولما كان سبحانه غنياً لم يقبل إلا الخالص، فقال مؤكداً لما أفهمه

Allah Teâlâ zengin olup [kulluğun] ancak halis olanını kabul ettiğinden, öncesinin hissettirdiği şeyi pekiştirerek şöyle buyurdu:

ما قبله: {ولا تشركوا به شيئاً} .

{ولا تشركوا به شيئاً} “Ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın”.

ولما أمر للواحد الحقيقي بما ينبغي له، وكان لذلك درجتان: أولاهما الإيمان، وأعلاهما الإحسان، فصار المأمور بذلك مخلصاً في عبادته؛ أمره بالإحسان في خلافته، وبدأ بأولى الناس بذلك، وهو من جعله سبباً لإيجاده فقال - مشيراً إلى أنه لا يرضى له من ذلك إلا درجة الإحسان، وإلى أن من أخلص له أغناه عن كل ما سواه، فلا يزال منعماً على من عداه -: {وبالوالدين} أي وأحسنوا بهما {إحساناً} وكفى دلالة على تعظيم أمرهما جعل برهما قرين الأمر بتوحيده سبحانه.

Gerçek Bir [olan Allah] için O'na layık olanı emredince ve bunun ilki iman, en yücesi ise ihsan olmak üzere iki derecesi olup bununla emrolunan kimse O'nun ibadetinde ihlaslı hale gelince; O'nun halifeliğinde ihsanı emretti ve bu hususta insanların en layık olanından, yani O'nun var edilmesine sebep kıldığı kimseden başladı. —Bunun için ihsan derecesinden başkasına razı olmayacağına ve Kendisine ihlasla bağlanan kimseyi Kendisinden gayrı her şeyden müstağni kılacağına, dolayısıyla onun daima başkalarına ihsanda bulunacağına işaret ederek— şöyle buyurdu: {وبالوالدين} “Ve ana babaya da”; yani o ikisine de iyilik edin, {إحساناً} “iyilikle [muamele edin]”. O ikisinin durumunun büyüklüğüne delil olarak onlara iyiliğin, Zât-ı Zülcelâl'in tevhidi emrine eş kılınması yeterlidir.

ولما كان مبنى السورة على الصلة لا سيما لذي الرحم، قال مفصلاً لما ذكر أول السورة تأكيداً له: {وبذي القربى} لتأكد حقهم بمزيد قربهم، ولاقتضاء هذه السورة مزيد الحث على التعاطف أعاد الجار، ثم أتبع ذلك من تجب مراعاته لله، أو لمعنى تفسد بالإخلال به ذات البين، وبدأ بما لله لأنه إذا صح تبعه غيره فقال: {واليتامى والمساكين} أي وإن لم تكن رحمهم معروفة، وخصهم لضعفهم وقدم اليتيم لأنه أضعف، لأنه لصغره يضعف عن دفع حاجته ورفعها إلى غيره {والجار ذي القربى} أي لأن له حقين {والجار الجنب}

Surenin esası özellikle akrabalık bağı kurmak üzerine olduğundan, surenin başında zikredileni pekiştirmek amacıyla detaylandırarak şöyle buyurdu: {وبذي القربى} “ve akrabaya da”; yakınlıklarının fazlalığı sebebiyle hakları pekiştiği için. Bu sure yardımlaşmaya daha fazla teşviki gerektirdiğinden komşuyu tekrar etti. Sonra buna, Allah için yahut ihlal edilmesiyle aradaki ilişkilerin bozulacağı bir mana sebebiyle gözetilmesi vacip olan kimseleri ekledi; Allah için olanla başladı, zira o dosdoğru olursa diğeri ona tabi olur; şöyle buyurdu: {واليتامى والمساكين} “ve yetimlere ve yoksullara da”; yani akrabalıkları bilinmese bile. Zayıflıkları sebebiyle onları tahsis etti ve yetimi öne aldı; çünkü o daha zayıftır, zira küçüklüğünden ötürü ihtiyacını gidermekten ve onu başkasına iletmekten acizdir. {والجار ذي القربى} “ve yakın komşuya da”; çünkü onun iki hakkı vardır. {والجار الجنب} “ve uzak komşuya da”;

أي الذي لا قرابة له، للبلوى بعشرته خوفاً من بالغ مضرته «اللهم! إني أعوذ بك من جار السوء في دار المقامة، فإن جار البادية يتحول» {والصاحب الجنب} أي الملاصق المخالط في أمر من الأمور الموجبة لامتداد العشرة {وابن السبيل} أي المسافر لغربته وقلة ناصره ووحشته {وما ملكت أيمانكم} أي من العبيد والإماء كذلك، فإن الإحسان إليهم طاعة عظيمة «آخر ما تكلم به النبي ﷺ الصلاة وما ملكت أيمانكم» .

yani akrabalığı bulunmayan komşuya; aşırı zararından korkulduğu için onunla bir arada yaşama imtihanından ötürü. «Allahım! İkamet yurdunda kötü komşudan Sana sığınırım; çünkü göçebe komşu göçüp gider.» {والصاحب الجنب} “ve yanınızdaki arkadaşa da”; yani uzun süreli birlikteliği gerektiren işlerden birinde iç içe olup yanınızda bulunan kimseye. {وابن السبيل} “ve yolda kalmışa da”; yani garipliği, yardımcısının azlığı ve yalnızlığı sebebiyle yolcuya. {وما ملكت أيمانكم} “ve sağ ellerinizin malik olduklarına da”; yani köle ve cariyelerden olanlara da aynı şekilde [ihsanda bulunun]; zira onlara ihsanda bulunmak büyük bir itaattir. «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in son konuştuğu söz: Namaza ve sağ ellerinizin malik olduklarına [dikkat edin] olmuştur.»

ولما ذكر الإحسان الذي عماده التواضع والكرم، ختم الآية ترغيباً فيه وتحذيراً من منعه معللاً للأمر به بقوله: {إن الله} أي بما له من الأسماء الحسنى والصفات العلى {لا يحب} أي لا يفعل فعل المحب مع {من كان مختالاً} أي متكبراً معجباً بنفسه متزيناً بحليته مرائياً بما آتاه الله تعالى من فضله على وجه العظم واحتقار الغير، يأنف من أن ينسب إليه أقاربه الفقراء، ويقذر جيرانه إذا كانوا ضعفاء، فلا يحسن إليهم لئلا يلمّوا به فيعيَّر بهم.

Direği tevazu ve cömertlik olan ihsanı zikredince, ona teşvik etmek ve onu engellemekten sakındırmak üzere emri gerekçelendirerek ayeti şu buyruğuyla mühürledi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani güzel isimleri ve yüce sıfatları gereğince, {لا يحب} “sevmez”; yani seven kimsenin muamelesi gibi muamele etmez, {من كان مختالاً} “kendini beğenip böbürlenen kimseyi”; yani kibirlenen, kendini beğenen, süsüyle çalım satan, Allah Teâlâ'nın lütfundan kendisine verdikleriyle büyüklük taslayarak ve başkalarını hor görerek gösteriş yapan, fakir akrabalarının kendisine nispet edilmesinden utanan, zayıf olduklarında komşularını pis sayan ve kendisine yaklaşırlar da onlar sebebiyle ayıplanır korkusuyla onlara ihsanda bulunmayan kimseyi [sevmez].

ولما كان المختال ربما أحسن رياء، قال معلماً أنه لا يقبل إلا الخالص: {فخوراً *} مبالغاً في التمدح بالخصال، يأنف من عشرة الفقراء

Böbürlenen kimse bazen gösteriş için ihsanda bulunabileceğinden, [Allah'ın] ancak halis olanı kabul edeceğini bildirerek şöyle buyurdu: {فخوراً *} “çokça övüneni de”; meziyetleriyle aşırı derecede övünen, fakirlerle bir arada bulunmaktan arlanan [kimseyi de].

وفي ذلك أتم ترهيب من الخلق المانع من الإحسان، وهو الاختيال على عباد الله والافتخار عليهم ازدراء بهم، فإنه لا مقتضى لذلك لأن الكل من نفس واحدة، والفضل نعمة منه سبحانه، يجب شكرها بالتواضع لتدوم، ويحذر كفرها بالفخار خوفاً من أن تزول.

Bunda, ihsana mani olan huydan, yani Allah'ın kullarına karşı büyüklük taslayıp onları küçümseyerek üzerlerine övünmekten en tam bir sakındırma vardır. Zira bunu gerektirecek bir durum yoktur; çünkü herkes tek bir nefistendir ve üstünlük O'ndan bir nimettir. Sürmesi için tevazu ile şükredilmesi vaciptir, yok olup gitmesi korkusuyla da övünerek nankörlük etmekten sakınılmalıdır.

ولما كان الاختيال والفخر على الفرح بالأعراض الفانية والركون إليها والاعتماد عليها، فكانا حاملين على البخل خوفاً من زوالها؛ قال واصفاً لهم بجملة من الأخلاق الرديئة الجلية، ذلك منشأها: {الذين يبخلون} أي يوقعون البخل بما حملهم من المتاع الفاني على الفخار، وقصره ليعم كتم العلم ونحوه؛ ثم تلا ذلك بأسوأ منه فقال {ويأمرون الناس بالبخل} مقتاً للسخاء، وفي التعبير بما هو من النوس إشارة إلى أنهم لا يعلقون أطماعهم بذلك إلا بذوي الهمم السافلة والرتب القاصرة، ويحتمل أن يكون الأمر كناية عن حملهم غيرهم على البخل بما يرى من اختيالهم وافتخارهم عليهم؛ ثم أتبع ذلك أخبث منه، وهو الشح بالكلام الذي لا يخشى نقصه وجحد النعمة وإظهار الافتقار فقال: {ويكتمون ما أتاهم الله} أي الذي له الجلال

Böbürlenme ve övünme fani metâlarla sevinmek, onlara meyletmek ve onlara dayanmak üzerine kurulu olup bunların yok olması korkusuyla cimriliğe sevk edince; kaynağı bu olan birtakım açık kötü ahlakları niteleyerek şöyle buyurdu: {الذين يبخلون} “Onlar cimrilik edenlerdir”; yani kendilerini övünmeye sevk eden fani metâ sebebiyle cimrilik ederler. İlmi gizlemeyi ve benzerlerini de kapsasın diye bunu mutlak bıraktı. Sonra buna ondan daha kötüsünü ekleyerek şöyle buyurdu: {ويأمرون الناس بالبخل} “ve insanlara cimriliği emrederler”; cömertliğe duydukları nefretten dolayı. 'Nâs' kelimesiyle ifade edilmesinde, onların tamahlarını ancak düşük himmetli ve dar mertebeli kimselere bağladıklarına bir işaret vardır. Bu emrin, kendilerinin onlara karşı böbürlenip övünmelerinin görülmesiyle başkalarını cimriliğe sevk etmelerinden kinaye olması da muhtemeldir. Sonra buna bundan daha habis olanını, yani eksilmesinden korkulmayan sözde cimrilik etmeyi, nimeti inkârı ve muhtaç görünmeyi ekleyip şöyle buyurdu: {ويكتمون ما أتاهم الله} “ve Allah'ın kendilerine verdiğini gizlerler”; yani celal

والإكرام {من فضله} أي من العلم جاحدين أن يكون لهم شيء يجودون به. قال الأصبهاني: ثم إن هذا الكتمان قد يقع على وجه يوجب الكفر، مثل أن يظهر الشكاية لله ﷾ ولا يرضى بالقضاء. ثم عطف على {إن الله لا يحب} ملتفتاً إلى مقام التكلم، دلالة على تناهي الغضب وتعييناً للمتوعد، مصرحاً بمظهر العظمة الذي دل عليه هناك بالاسم الأعظم قوله: {وأعتدنا} أي أحضرنا وهيأنا، وكان الأصل: لهم، ولكنه قال - تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف، وإعلاماً بأن ذلك حامل على الكفر -: {للكافرين} أي بفعل هذه الخصال كفراً حقيقياً بما أوصلهم إليه لزوم الأخلاق الدنية، أو مجازياً بكتمان النعمة {عذاباً مهيناً *} أي بما اغتروا بالمال الحامل على الفخر والكبر والاختيال «لا يدخل الجنة من كان في قلبه مثقال حبة من كبر» .

ve ikram sahibi olan [Allah'ın], {من فضله} “lütfundan”; yani ilimden [verdiğini gizlerler], cömertçe verebilecekleri bir şeyleri olduğunu inkâr ederler. İsfehânî şöyle demiştir: 'Sonra bu gizleme, küfrü gerektirecek bir şekilde de vaki olabilir; örneğin Allah Azze ve Celle'ye şikayette bulunup kazaya rıza göstermemesi gibi.' Sonra gazabın son noktasını göstermek ve tehdit edilenleri belirlemek amacıyla mütekellim makamına iltifat ederek {إن الله لا يحب} “Şüphesiz Allah sevmez” ifadesine atfetti; orada Lafza-i Celal ile delalet edilen azamet makamını açıkça belirten şu buyruğudur: {وأعتدنا} “ve hazırladık”; yani hazır kıldık ve var ettik. Aslı 'onlar için' idi; ancak hükmü vasfa bağlamak, genelleştirmek ve bunun küfre sevk ettiğini bildirmek üzere şöyle buyurdu: {للكافرين} “inkâr edenler için”; yani bu hasletleri işleyerek aşağılık ahlaklara sarılmalarının kendilerini ulaştırdığı hakiki bir küfürle, yahut nimeti gizlemek suretiyle mecazi bir küfürle inkâr edenler için, {عذاباً مهيناً *} “alçaltıcı bir azap”; yani övünme, kibir ve böbürlenmeye sevk eden malla aldanmaları sebebiyle [hazırladık]. «Kalbinde zerre ağırlığınca kibir bulunan kimse cennete giremez.»

ولما ذم المقترين، أتبعه ذم المسرفين المبذرين فقال - عطفاً على {الكافرين} أو {الذين يبخلون} معرفاً أن الذين لا يحسنون على الوجه المأمور به فيمن تقدم الأمر بالإحسان إليهم فرقتان: فرقة يمنعون النفقة أصلاً، وفرقة يمنعون وصفها ويفعلونها رياء، فيعدمون بذلك روحها -: {والذين ينفقون} وأشار إلى عظيم رغبتهم في نفقتهم

Cimrileri kınayınca, ardından israf edip saçıp savuranları kınamayı ekleyerek —{الكافرين} veya {الذين يبخلون} ifadesine atıfla, daha önce kendilerine ihsanda bulunulması emredilen kimselere emredilen şekilde ihsanda bulunmayanların iki fırka olduğunu bildirerek: Bir fırka harcamayı tamamen engeller; diğer fırka ise onun niteliğini engeller ve onu gösteriş için yapar, böylece onun ruhunu yok eder— şöyle buyurdu: {والذين ينفقون} “Ve harcayanlar”; harcamalarındaki büyük arzularına

بقوله: {أموالهم} ودل على خسة مقاصدهم وسفول هممهم بقوله: {رئاء الناس} أي لقصور نظرهم وتقيده بالمحسوسات كالبهائم التي لا تدرك إلا الجزيئات المشاهدات.

şu buyruğuyla işaret etti: {أموالهم} “mallarını”; maksatlarının bayağılığına ve himmetlerinin düşüklüğüne ise şu buyruğuyla delalet etti: {رئاء الناس} “insanlara gösteriş için”; yani bakışlarının kısalığı ve sadece müşahade edilen cüz'iyyatı idrak eden hayvanlar gibi duyulur şeylerle kayıtlı olması sebebiyle [böyle yaparlar].

ولما ذكر إخراج المال على وجه لا يرضاه ذو عقل، ذكر الحامل عليه مشيراً إلى أنهم حقروا أنفسهم بما عظموها به، وذلك أنهم تعبدوا للعبيد، وتكبروا على خالقهم العزيز المجيد فقال: {ولا يؤمنون بالله} وهو الملك الأعظم. ولما كان المأمور بالإحسان إليهم هنا من الوالدين ومن ذكر معهم أخص ممن أشير إليهم في البقرة، أكد بزيادة النافي فقال: {ولا باليوم الآخر} الحامل على كل خير، والنازع عن كل شر.

Malın aklı başında birinin razı olmayacağı bir şekilde harcanmasını zikredince, buna sevk eden sebebi zikrederek kendilerini ne ile yücelttilerse onunla alçalttıklarına işaret etti; çünkü onlar kullara kölelik etmiş ve yüce ve şerefli Yaratıcılarına karşı büyüklük taslamışlardır; şöyle buyurdu: {ولا يؤمنون بالله} “ve Allah'a iman etmezler”; O ki en yüce Hükümrandır. Burada kendilerine ihsanda bulunulması emredilen ana baba ve onlarla birlikte zikredilenler, Bakara'da işaret edilenlerden daha özel olduğundan, nefy edatını artırarak pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {ولا باليوم الآخر} “ahiret gününe de [inanmazlar]”; her hayra sevk eden ve her şerden vazgeçiren [güne].

ولما كان التقدير: فكان الشيطان قرينهم، لكفره بإعجابه وكبره؛ عطف عليه قوله: {ومن يكن الشيطان} أي وهو عدوه البعيد من كل خير، المحترق بكل ضير {له قريناً} فإنه يحمله على كل شر، ويبعده عن كل خير؛ وإلى ذلك أشار بقوله: {فساء قريناً *}

Takdir: 'Kendini beğenmesi ve kibri sebebiyle küfre girdiğinden şeytan onların yoldaşı oldu' şeklinde olunca; buna şu buyruğunu atfetti: {ومن يكن الشيطان} “Ve her kime şeytan”; yani her türlü hayırdan uzak, her zararla kavrulmuş olan düşmanı, {له قريناً} “yoldaş olursa”; o onu her şerre sevk eder ve her hayırdan uzaklaştırır; şu buyruğuyla buna işaret etmiştir: {فساء قريناً *} “o ne kötü bir yoldaştır!”

ولما كان التقدير: فماذا لهم في الكفر والإنفاق رياء لمن لا ضر

Takdir: 'Ne zarar

ولا نفع بيده؟ عطف عليه قوله تعنيفاً لهم وإنكاراً عليهم: {وماذا عليهم} أي من حقير الأشياء وجليلها {لو آمنوا بالله} أي الذي له كل كمال، وبيده كل شيء {واليوم الآخر} الحامل على كل صلاح {وأنفقوا} .

ne de fayda elinde olmayan kimselere gösteriş için harcamak ve inkâr etmekte ellerine ne geçecek?' şeklinde olunca, onları azarlamak ve ayıplamak üzere şu buyruğunu buna atfetti: {وماذا عليهم} “Onlara ne olurdu sanki”; yani küçük veya büyük şeylerden onların aleyhine ne olurdu, {لو آمنوا بالله} “Allah'a iman etselerdi”; yani her kemale sahip ve her şey elinde olan [Allah'a], {واليوم الآخر} “ve ahiret gününe”; her ıslaha sevk eden [güne], {وأنفقوا} “ve harcasalardı”.

ولما وصفهم بإنفاق جميع أموالهم للعدو الحقير أشار إلى شحهم فيما هو لله العلي الكبير بشيء يسير يحصل لهم به خير كثير، فقال: {مما رزقهم الله} الذي له الغنى المطلق والجود الباهر، ولما كان التقدير: فقد كان الله عليهم لما بذروا أموالهم قديراً، عطف عليه قوله: {وكان الله} أي المحيط بصفات الكمال {بهم} أي في كلتا الحالتين {عليماً *} أي بليغ العلم، وللإعلام بعظمة العلم بهم قدم الجار المفيد للاختصاص في غير هذا الموضع.

Onları bütün mallarını aşağılık düşmana harcamakla niteleyince, kendilerine çok hayır getirecek azıcık bir şeyle yüce ve ulu Allah için olan husustaki cimriliklerine işaret ederek şöyle buyurdu: {مما رزقهم الله} “Allah'ın kendilerine verdiği rızıktan”; O ki mutlak zenginlik ve göz alıcı cömertlik sahibidir. Takdir: 'Allah mallarını saçıp savurduklarında onların üzerlerine elbette kadirdi' şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti: {وكان الله} “Ve Allah”; yani kemal sıfatlarını kuşatan, {بهم} “onları”; yani her iki halde de, {عليماً *} “hakkıyla bilendir”; yani son derece bilendir. Onlar hakkındaki bilginin büyüklüğünü bildirmek için bu makamın dışında ihtisas ifade eden harf-i cerri öne aldı.

ولما فرغ من توبيخهم قال معللاً: {إن الله} أي الذي له كل كمال، فهو الغني المطلق {لا يظلم} أي لا يتصور أن يقع منه ظلم ما {مثقال ذرة} أي فما دونها، وإنما ذكرها لأنها كناية عن العدم، لأنها مثل في الصغر، أي فلا ينقص أحداً شيئاً مما عمله، ولا يثيب عليه شيئاً لم يعمله، فماذا على من آمن به وهو

Onları azarlamayı bitirince gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani her türlü kemale sahip ve mutlak zengin olan, {لا يظلم} “haksızlık etmez”; yani O'ndan herhangi bir zulmün sadır olması düşünülemez, {مثقال ذرة} “bir zerre ağırlığınca bile”; yani ondan daha azına da [etmez]. Zerreyi zikretti, çünkü o küçüklükte darbımesel olup yokluktan kinayedir; yani hiç kimsenin yaptığı amelden hiçbir şeyi eksiltmez ve yapmadığı bir şey sebebiyle kimseyi cezalandırmaz. O halde Kendisi

بهذه الصفة العظمى.

bu yüce sıfatta olan Allah'a iman edene ne zarar gelir ki!

ولما ذكر التخلي من الظلم، أتبعه التحلي بالفضل فقال عاطفاً على ما تقديره: فإن تك الذرة سيئة لم يزد عليها، ولا يجزي بها إلا مثلها: {وإن} ولما كان تشوف السامع إلى ذلك عظيماً، حذف منه النون بعد حذف المعطوف عليه تقريباً لمرامه فقال: {تك} أي مثقال الذرة، وأنثه لإضافته إلى مؤنث، وتحقيراً له، ليفهم تضعيف ما فوقه من باب الأولى، وهذا يطرد في قراءة الحرميين برفع {حسنة} أي وإن صغرت {يضاعفها} أي من جنسها بعشرة أمثالها إلى سبعين إلى سبعمائة ضعف إلى أزيد من ذلك بحسب ما يعلم من حسن العمل بحسن النية {ويؤت من لدنه} أي من غريب ما عنده فضلاً من غير عمل لمن يريد. قال الإمام: وبالجملة فذلك التضعيف إشارة إلى السعادات الجسمانية، وهذا الأجر إلى السعادات الروحانية {أجراً عظيماً *} وسماه أجراً - وهو من غير جنس تلك الحسنة - لابتنائه على الإيمان، أي فمن كان هذا شأنه لا يسوغ لعاقل توجيه الهمة إلا إليه، ولا الاعتماد أصلاً بإنفاق وغيره إلا عليه.

Zulümden arınmayı zikredince, ardından lütufla bezenmeyi ekleyerek, takdiri 'Eğer zerre bir kötülük ise onun üzerine artırılmaz ve onunla ancak misliyle karşılık verilir' olan ifadeye atıfla şöyle buyurdu: {وإن} “Ve eğer...”. Dinleyicinin buna iştiyakı büyük olunca, maksadına yaklaştırmak için matuftan sonra nûn harfini hazfederek şöyle buyurdu: {تك} “olursa”; yani zerre ağırlığı [olursa]. Müennese izafe edildiği ve onu küçümsemek için müennes kıldı; ta ki evleviyetle üstündekinin katlanacağı anlaşılsın. Bu durum, Harameyn kıraatinde merfu okunan {حسنة} “bir iyilik”; yani küçük de olsa [bir iyilik] kıraatinde geçerlidir; {يضاعفها} “onu kat kat artırır”; yani kendi cinsinden on mislinden yetmişe, yedi yüz kata ve niyetin güzelliğiyle amelin güzelliğinden bildiği ölçüde daha fazlasına katlar; {ويؤت من لدنه} “ve kendi katından verir”; yani dilediği kimseye hiçbir amel olmaksızın sırf bir lütuf olarak kendi nezdindeki harikulade şeylerden [verir]. İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Özetle, bu katlama cismani mutluluklara, bu ecir ise ruhi mutluluklara işarettir.' {أجراً عظيماً *} “büyük bir mükafat”. İmana dayandığı için o iyiliğin cinsinden olmadığı halde onu ecir olarak isimlendirdi; yani şanı bu olan kimse varken, akıl sahibinin gayretini O'ndan başkasına yöneltmesi ve harcamada ve diğer şeylerde O'ndan başkasına asla dayanması caiz olmaz.

ولما تم تحذيره من اليوم الآخر وما ذكره من إظهار العدل

Ahiret gününden sakındırması ve adaletin izharı

واستقصائه فيه كان سبباً للسؤال عن حال المبكتين في هذه الآيات إذ ذاك، فقال: {فكيف} أي يكون حالهم وقد حملوا أمثال الجبال من مساوي الأعمال! {إذا جئنا} على عظمتنا {من كل أمة بشهيد} أي يشهد عليهم {وجئنا بك} وأنت أشرف خلقنا {على هؤلاء} أي الذين أرسلناك إليهم وجعلناك شهيداً عليهم {شهيداً *} وفي التفسير من البخاري عن عبد الله رضي الله تعالى عنه قال: «قال لي رسول الله ﷺ» اقرأ عليّ «قلت: أقرأ عليك وعليك أنزل؟ قال» إني أحب أن أسمعه من غيري «فقرأت عليه سورة النساء حتى بلغت {فكيف إذا جئنا من كل أمة بشهيد وجئنا بك على هؤلاء شهيداً} قال» أمسك «فإذا عيناه تذرفان» ثم استأنف الجواب عن ذلك بقوله: {يومئذ} أي تقوم الإشهاد {يود الذين كفروا} أي ستروا ما تهدي إليه العقول من آياته وبين أنهم مخاطبون بالفروع في قوله: {وعصوا الرسول} بعد ستر ما أظهر من بيناته {لو تسوى بهم الأرض} أي تكون مستوية معتدلة بهم، ولا تكون كذلك إلا وقد غيبتهم واستوت بهم،

ve oradaki eksiksiz teftişi zikretmesi tamamlanınca, bu durum o gün bu ayetlerde azarlananların halinin sorulmasına sebep oldu; şöyle buyurdu: {فكيف} “Artık nasıl olacak”; yani dağlar misali kötü ameller yüklenmişken halleri nasıl olacak! {إذا جئنا} “getirdiğimiz zaman”; azametimizle, {من كل أمة بشهيد} “her ümmetten bir şahit”; yani aleyhlerine şahitlik edecek [bir şahit getirdiğimiz zaman], {وجئنا بك} “ve seni getirdiğimiz [zaman]”; sen ki yaratılmışlarımızın en şereflisisin, {على هؤلاء} “bunların üzerine”; yani kendilerine seni gönderdiğimiz ve seni üzerlerine şahit kıldığımız kimselerin üzerine, {شهيداً *} “bir şahit olarak”. Buhârî'nin Tefsir bölümünde Abdullah radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: 'Bana oku' buyurdu. 'Sana indirilmişken ben sana mı okuyayım?' dedim. Buyurdu ki: 'Ben onu başkasından dinlemeyi severim.' Bunun üzerine ona Nisâ suresini okudum; nihayet {فكيف إذا جئنا من كل أمة بشهيد وجئنا بك على هؤلاء شهيداً} ayetine gelince: 'Yeter' buyurdu; bir de baktım ki iki gözü yaş döküyordu.» Sonra buna şu buyruğuyla yeni bir cevap başladı: {يومئذ} “O gün”; yani şahitler dikildiği gün, {يود الذين كفروا} “inkâr edenler arzu ederler”; yani akılların yol gösterdiği O'nun ayetlerini örtenler; {وعصوا الرسول} “ve Resûl'e isyan edenler”; ortaya koyduğu delilleri örttükten sonra [isyan edenler]. Onların füruatla da muhatap olduklarını açıkladı; {لو تسوى بهم الأرض} “yerle bir edilseler”; yani yer onlarla dümdüz, eşitlense; bu da ancak yer onları örtüp onlarla düzlendiğinde,

ولم يبق فيها شيء من عوج ولا نتوّ بسبب أحد منهم ولا شيء من أجسامهم؛ وإنما ودوا ذلك خوفاً مما يستقبلهم من الفضيحة بعتابهم ثم الإهانة بعقابهم.

onlardan biri yahut bedenlerinden bir parça sebebiyle yerde hiçbir eğrilik ve tümsek kalmadığında gerçekleşir. Bunu ancak azarlanarak rezil edilmek ve ardından cezalandırılarak aşağılanmak suretiyle kendilerini karşılayacak şeyden korktukları için arzu ederler.

ولما كان التقدير: فلا تسوى بهم، عطف عليه قوله: {ولا يكتمون الله} أي الملك الأعظم {حديثاً *} أي شيئاً أحدثوه بل يفتضحون بسيىء أخبارهم، ويحملون جميع أوزارهم، جزاء لما كانوا يكتمون من آياته وما نصب للناس من بيناته.

Takdir: 'Fakat yer onlarla bir edilmez' şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti: {ولا يكتمون الله} “Ve Allah'tan gizleyemezler”; yani en yüce Hükümrandan, {حديثاً *} “hiçbir sözü”; yani işledikleri hiçbir şeyi; bilakis kötü haberleriyle rezil olurlar ve O'nun ayetlerinden ve insanlar için koyduğu apaçık delillerden gizledikleri şeylerin cezası olarak bütün günahlarını yüklenirler.

ولما وصف الوقوف بين يديه في يوم العرض والأهوال الذي أدت فيه سطوة الكبرياء والجلال إلى تمني العدم، ومنعت قوة يد القهر والجبر أن يكتم حديثاً، وتضمن وصفه أنه لا ينجو فيه إلا من كان طاهر القلب والجوارح بالإيمان به والطاعة لرسوله ﷺ؛ وصف الوقوف بين يديه في الدنيا في مقام الأنس وحضرة القدس المنجي من هول الوقوف في ذلك اليوم، والذي خطرت معاني اللطف والجمال فهي الالتفات إلى غيره، وأمر بالطهارة في حال التزين به عن الخبائث فقال: {يا أيها الذين أمنوا} أي أقروا بالتصديق بالرسل وما أتوا به عن الله، وأوله وأولاه

Kibriya ve celal satvetinin yok olmayı temenni etmeye sevk ettiği ve kahır ve galebe elinin gücünün bir sözü gizlemeye engel olduğu arz ve dehşet gününde O'nun huzurunda durmayı niteleyip O'nun nitelemesi o günde O'na iman ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaatle kalbi ve azaları temiz olan kimseden başkasının kurtulamayacağını tazammun edince; dünyada o günün dehşetli duruşundan kurtaran, lütuf ve cemal manalarının tecelli edip başkasına iltifatı engellediği ünsiyet makamında ve kudsiyet huzurunda O'nun huzurunda durmayı niteledi ve O'nunla süslenme halinde pisliklerden temizlenmeyi emrederek şöyle buyurdu: {يا أيها الذين أمنوا} “Ey iman edenler!”; yani peygamberleri ve Allah'tan getirdiklerini tasdik etmeyi ikrar edenler! Bunun ilki ve en evlası,

أن لا تشركوا به شيئاً من الإشراك {لا تقربوا الصلاة} أي بأن لا تكونوا في موضعها فضلاً عن أن تفعلوها {وأنتم} أي والحال أنكم {سكارى} أي غائبو العقل من الخمر أو نحوها، فإنه يوشك أن يسبق اللسان - بتمكن الشيطان بزوال العقل - إلى شيء من الإشراك، فيكون شركاً لسانياً وإن كان القلب مطمئناً بالإيمان، فيوشك أن يعرض ذلك عليه يوم الوقوف الأكبر، فإن من أنتم بين يديه لا يكتم حديثاً، فيود من نطق سانه بذلك - لما يحصل له من الألم - لو كان من أهل العدم! وأصل السكر في اللغة: سد الطريق؛ وسبب نزولها ما رواه مسدد بإسناد - قال شيخنا البوصيري: رجاله ثقات - عن علي رضي الله تعالى عنه «أن رجلاً من الأنصار دعاه وعبد الرحمن بن عوف رضي الله تعالى عنه فسقاهما قبل أن تحرم الخمر، فأمهم علي رضي الله تعالى عنه في المغرب وقرأ {قل يا أيها الكافرون} [الكافرون: ١] فنزلت» هكذا رواه، وقد رواه أصحاب السنن الثلاثة وأحمد وعبد بن حميد والبزار والحاكم والطبري، فبينوا المراد، وهو أن الذي صلى بهم قرأ: أعبد ما تعبدون، وفي رواية الترمذي: ونحن نعبد ما تعبدون.

O'na hiçbir şekilde şirk koşmamanızdır; {لا تقربوا الصلاة} “Namaza yaklaşmayın”; yani onu kılmak şöyle dursun, onun bulunduğu mekânda dahi bulunmayın, {وأنتم} “siz... iken”; yani şu haldeyken, {سكارى} “sarhoş”; yani şarap veya benzeri bir şeyden aklı gitmiş haldeyken. Zira aklın gitmesiyle şeytanın hâkim olması sonucu dilin farkında olmadan şirke dair bir söze kayması yakındır; böylece kalp imanla mutmain olsa bile lisani bir şirk meydana gelir ve büyük duruş gününde bunun kendisine arz edilmesi pek yakındır; çünkü huzurunda bulunduğunuz Zât'tan hiçbir söz gizlenemez. O zaman diliyle bunu söyleyen kimse —duyacağı elem sebebiyle— keşke yokluk ehlinden olsaydım diye arzu eder! Sarhoşluğun (sekr) dildeki aslı: Yolun kapanmasıdır. Bu ayetin iniş sebebi; Müsedded'in —şeyhimiz el-Bûsîrî'nin 'ricali sikadır' dediği— bir senetle Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği şu hadistir: «Ensardan bir adam kendisini ve Abdurrahman b. Avf radıyallâhu anh'ı davet etti ve içki haram kılınmadan önce onlara içirdi. Akşam namazında Ali radıyallâhu anh onlara imam oldu ve {قل يا أيها الكافرون} [el-Kâfirûn: 1] “De ki: Ey inkârcılar!” suresini okudu; bunun üzerine bu ayet indi.» Bu şekilde rivayet etmiştir. Üç Sünen sahibi, Ahmed, Abd b. Humeyd, Bezzâr, Hâkim ve Taberî de rivayet etmiş ve muradı açıklamışlardır; o da kendilerine namaz kıldıran zatın 'İbadet ettiğinize ibadet ederim' şeklinde okuduğudur; Tirmizî'nin rivayetinde ise: 'Ve biz ibadet ettiğinize ibadet ederiz' şeklindedir.

ولما أفهم النهي عن قربانها ي هذا الحال زواله بانقضائه، صرح به في قوله: {حتى} أي ولا يزال هذا النهي قائماً حتى {تعلموا} بزوال السكر {ما تقولون} فلا يقع منكم حينئذ تبديل؛ وعند الشافعي رضي الله تعالى عنه أن المراد بالصلاة نفسها وموضعها وهو المسجد، وذلك من أدلته على استعمال الشيء في حقيقته ومجازه؛ نهى السكران أن يصلي إلى أن يفهم، أي يصحو، ونهى كل واحد أن يكون في المسجد وهو جنب بقوله عطفاً على محل {وأنتم سكارى} : {ولا} أي ولا تقربوا الصلاة بالكون في محالها فضلاً عنها {جنباً} أي ممنين بالفعل أو القوة القريبة منه بالتقاء الختانين، لأن الجنابة المني سواء كان عن جماع أو لا في حال من أحوال الجنابة {إلا عابري سبيل} أي مارين مروراً من غير مكث ولا صلاة؛ ولما غيَّى منع الجنابة بقوله: {حتى تغتسلوا} أي تغسلوا البدن عمداً، ولما كان للإنسان حالات يتعسر أو يتعذر فيها عليه استعمال الماء؛ ذكرها فقال مرتباً لها على الأحوج إلى الرخصة فالأحوج: {وإن كنتم مرضى} أي بجراحة أو غيرها مرضاً يمنع من طلب الماء أو استعماله {أو على سفر} كذلك سواء كان السفر طويلاً أو قصيراً {أو جاء أحد منكم} أي

Bu haldeyken namaza yaklaşmanın yasaklanması, bu halin sona ermesiyle yasağın kalkacağını hissettirince, şu buyruğunda bunu açıkça belirtti: {حتى} “...kadar”; yani bu yasak devam eder, ta ki, {تعلموا} “bilinceye [kadar]”; sarhoşluğun gitmesiyle [bilinceye kadar], {ما تقولون} “ne dediğinizi”; böylece o zaman sizden bir değiştirme vaki olmaz. Şâfiî radıyallâhu anh'a göre burada murat namazın bizzat kendisi ve mekânı olan mescittir; bu da onun bir lafzı hakikatinde ve mecazında [aynı anda] kullanmaya dair delillerindendir. Sarhoşun anlayıncaya, yani ayılıncaya kadar namaz kılmasını yasakladı; {وأنتم سكارى} mahalline atıfla şu buyruğuyla da cünüp iken herkesin mescitte bulunmasını yasakladı: {ولا} “ve [yaklaşmayın]”; yani namaz kılmak şöyle dursun, namaz mahallerinde bulunmak suretiyle namaza yaklaşmayın, {جنباً} “cünüp olarak”; yani fiilen meni akıtan yahut iki sünnet mahallinin kavuşmasıyla buna yakın kuvvette olan kimseler olarak. Çünkü cünüplük, ister ilişkiden olsun ister olmasın menidir; cünüplüğün hallerinden bir haldedir; {إلا عابري سبيل} “yol geçenler müstesna”; yani yerleşip kalmaksızın ve namaz kılmaksızın sadece geçip gidenler müstesna. Cünüplük engelini şu buyruğuyla sınırlandırdı: {حتى تغتسلوا} “yıkanıncaya kadar”; yani bedeni kasten yıkayıncaya kadar. İnsan için su kullanmanın zorlaştığı veya imkânsız hale geldiği durumlar bulunduğundan; bunları ruhsata en çok muhtaç olandan başlayarak sırasıyla zikredip şöyle buyurdu: {وإن كنتم مرضى} “Ve eğer hasta iseniz”; yani su aramayı veya kullanmayı engelleyen bir yara veya başka bir hastalık sebebiyle [hasta iseniz], {أو على سفر} “yahut yolculukta iseniz”; aynı şekilde ister uzun ister kısa bir yolculuk olsun, {أو جاء أحد منكم} “yahut biriniz gelmişse”; yani

أيها المؤمنون! ولو كان حاضراً صحيحاً {من الغائط} أي المكان المطمئن من الأرض الواسع الذي يقصد للتخلي، أي: أو جاء من التخلي فقضى حاجته التي لا بد له منها، فهو بها أحوج إلى التخفيف مما بعده.

ey müminler! Mukim ve sağlıklı olsa bile [biriniz gelmişse], {من الغائط} “tuvaletten”; yani def-i hacet için yönelinen çukur ve geniş araziden; yani heladan gelip kendisi için kaçınılmaz olan ihtiyacını gidermişse; o bu sebeple sonrakine göre ruhsata daha çok muhtaçtır.

ولما تقدم أمر الجنابة التي هي المني أعم من أن تكون بجماع أو غيره، ذكر هنا ما يعمها وغيرها من وجه فقال: {أو لامستم النساء} أي بمجرد التقاء البشرتين أو بالجماع سواء حصل إنزال أو لا، وأخر هذا لأنه مما منه بد، ولا يتكرر تكرر قضاء الحاجة {فلم تجدوا ماء} أي إما بفقده أو بالعجز عن استعماله {فتيمموا} أي اقصدوا قصداً صادقاً بأن تلابسوا ناوين {صعيداً} أي تراباً {طيباً} أي طهوراً خالصاً فهو بحيث ينبت {والبلد الطيب يخرج نباته بإذن ربه} [الأعراف: ٥٨] {فامسحوا} وهذه عبادة خاصة بنا.

İlişkiden olsun veya olmasın meniden ibaret olan genel cünüplük meselesi daha önce geçtiğinden, burada bir yönden onu ve başkasını kapsayan durumu zikrederek şöyle buyurdu: {أو لامستم النساء} “yahut kadınlara dokunmuşsanız”; yani sadece iki tenin birbirine değmesiyle yahut meni gelsin gelmesin cinsel ilişkiyle. Bunu sona bıraktı çünkü bu kaçınılabilir bir şeydir ve def-i hacet gibi sürekli tekrarlanmaz. {فلم تجدوا ماء} “ve su da bulamamışsanız”; yani ya bulunmadığından yahut kullanmaktan aciz olduğunuzdan [su bulamamışsanız], {فتيمموا} “hemen teyemmüm edin”; yani niyet ederek temas etmek suretiyle samimi bir şekilde yönelin, {صعيداً} “bir toprağa”; yani bir toprağa, {طيباً} “temiz”; yani tertemiz, arı duru bir toprağa ki bitki bitirecek nitelikte olsun; {والبلد الطيب يخرج نباته بإذن ربه} [el-A'râf: 58] “Güzel memleketin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar”. {فامسحوا} “artık meshedin”; bu bize has bir ibadettir.

ولما كان التراب لا يتمكن من جميع العضو وإن اجتهد الإنسان في ذلك أدخل الباء قاصراً للفعل في قوله: {بوجوهكم} أي أوقعوا المسح بها سواء عم التراب منبت الشعر أم لا {وأيديكم} أي منه

İnsan ne kadar çabalasa da toprak uzvun tamamına ulaşamayacağı için şu buyruğunda fiili sınırlandıran 'bâ' harfini dahil etti: {بوجوهكم} “yüzlerinizi”; yani toprak kıl diplerine ulaşsın veya ulaşmasın meshi yüzlerinize uygulayın, {وأيديكم} “ve ellerinizi”; yani ondan

كما صرح به في المائدة، لا فيه ولا عليه مثلاً، ليفهم التمعك أو أن الحجر مثلاً يكفي، والملامسة جوز الشافعي رضي الله تعالى عنه أيضاً أن يراد بها المس - أي ملاقاة البشرتين - الذي هو حقيقة اللمس والجماع الذي هو مسبب عن المس، أو هو مماسة خاصة، فهو من تسمية الكل باسم البعض حينئذ.

Mâide'de açıkça belirtildiği üzere [ondan meshedin]; örneğin toprağa bulanmayı yahut taşın kafi geleceğini hissettirecek şekilde 'onda' veya 'üzerine' denmedi. 'Mülâmese' lafzından Şâfiî radıyallâhu anh dokunmanın —yani dokunmanın hakikati olan iki tenin birbirine değmesinin— ve dokunmadan kaynaklanan cinsel ilişkinin, yahut özel bir temasın kastedilmesini de caiz görmüştür; dolayısıyla bu durumda bütünün bir parçanın adıyla isimlendirilmesi kabilindendir.

ولما نهى عما يدني من وقوع صورة الذنب الذي هو جري اللسان بما لا يليق به ﷾، وخفف ما كان شديداً بالتيمم؛ ختم الآية بقوله: {إن الله} أي الذي اختص بالكمال {كان عفوّاً} أي بترك العقاب على الذنب، وكأن هذا راجع إلى ما وقع حالة السكر {غفوراً *} أي بترك العقاب وبمحو الذنب حتى لا يذكر بعد ذلك أصلاً، وكأن هذا راجع إلى التيمم، فإن الصلاة معه حسنة، ولولاه كانت سيئة مذكورة ومعاقباً عليها، إما على تركها لمشقة استعمال الماء عند التساهل، أو على فعلها بغير طهارة في بعض وجوه التنطع، وذلك معنى قوله ﷾ في المائدة {ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج} [المائدة: ٦] ومن كانت عادته العفو والمغفرة كان ميسراً غير معسر.

Dilin Allah Azze ve Celle'ye yakışmayan şeyleri söylemesi gibi günah suretinin vukuuna yaklaştıran şeyleri yasaklayıp teyemmüm ile zor olanı hafifletince; ayeti şu buyruğuyla mühürledi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani kemale mahsus olan [Allah], {كان عفوّاً} “çok affedicidir”; yani günahın cezasını terk etmekle [affedicidir], bu da sanki sarhoşluk halinde vuku bulan şeye racidir; {غفوراً *} “çok bağışlayıcıdır”; yani cezayı terk etmekle ve günahı sonradan hiç anılmayacak şekilde silmekle [bağışlayıcıdır], bu da sanki teyemmüme racidir; zira onunla kılınan namaz bir sevaptır, o olmasaydı ya gevşeklik anında suyu kullanmanın meşakkatinden dolayı terk edildiği için yahut bazı aşırılık durumlarında abdestsiz kılındığı için anılan ve cezalandırılan bir günah olurdu. İşte bu, Allah Azze ve Celle'nin Mâide suresindeki şu buyruğunun manasıdır: {ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج} [el-Mâide: 6] “Allah sizin üzerinize hiçbir güçlük kılmak istemez”. Adeti af ve mağfiret olan kimse, zorlaştıran değil kolaylaştırandır.

ولما أفهم ختام هذه الآية أن التشديد في الأحكام يكون سبباً للإجرام، فيكون سبباً في الانتقام؛ قرر ذلك بحال اليهود الذين أوجبت

Bu ayetin sonu, hükümlerde aşırı zorlaştırmanın günah işlemeye sebep olacağını, dolayısıyla intikama sebep teşkil edeceğini hissettirince; bunu, [aşırılıkları kendilerine cezayı] gerektiren Yahudilerin haliyle pekiştirdi

لهم الآصار عذاب النار فقال - ليكون ذلك مرغباً في تقبل ما مر من التكاليف ليسره ولرجاء الثواب، مرهباً من تركها خوفاً من العقاب، وليصير الكلام حلواً رائقاً بهجاً بتفصيل نظمه تارة بأحكام، وتارة بأقاصيص عظام، فينشط الخاطر وتقوى القريحة -: {ألم تر} أو يقال: إنه لما حذر ﷾ فيما مضى من أهل الكتاب بقوله ﷾ {ويريد الذين يتبعون الشهوات أن تميلوا ميلاً عظيماً} [النساء: ٢٧] ومر إلى أن أنزل هذه فيمن حرف في الصلاة لسانه فقط لا عن عمد الكلم عن واضعه؛ أتبعها التصريح بالتعجيب من حال المحرفين بالقلب واللسان عمداً وعدواناً اجتراء على الله ﷾، الملوح إليهم بالآية السابقة أنهم يريدون لنا الضلال عما هدينا إليه من سننهم فقال: {ألم تر} .

Ağır yüklerin kendilerine cehennem azabını vacip kıldığı [Yahudilerin haliyle pekiştirdi]. Kolaylığı ve sevap umudu sebebiyle geçen mükellefiyetleri kabule teşvik etmek, cezalandırılma korkusuyla onları terk etmekten sakındırmak; sözün, dizilişinin bazen hükümlerle bazen de büyük kıssalarla tafsil edilmesi sayesinde tatlı, duru ve neşeli hale gelmesi, böylece zihnin canlanıp kabiliyetin güçlenmesi için şöyle buyurdu: {ألم تر} “Görmedin mi?”. Yahut şöyle denilir: [Allah] Azze ve Celle daha önce Ehl-i Kitap'tan {ويريد الذين يتبعون الشهوات أن تميلوا ميلاً عظيماً} [en-Nisâ: 27] “Şehvetlerine uyanlar ise, sizin büyük bir sapışla sapmanızı isterler” buyruğuyla sakındırıp, namazda kelimeleri kasıtlı olarak asıl konulduğu anlamdan saptırmaksızın sadece diliyle bozan kimse hakkında bu [hükmü] indirinceye kadar devam edince; bunun peşinden, kendilerine hidayet olunduğumuz sünnetlerinden bizi saptırmak istediklerine önceki ayette işaret edilen kimselerin, yani Allah Azze ve Celle'ye karşı cüret göstererek kasten ve düşmanca kalpleriyle ve dilleriyle [kelimeleri] tahrif edenlerin haline duyulan hayreti açıkça ifade ederek şöyle buyurdu: {ألم تر} “Görmedin mi?”.

ولما كانوا بمحل البعد - بما لهم من اللعن - عن حضرته الشريفة، عبر بأداة الانتهاء، بصرية كانت الرؤية أو قلبية، فقال: {إلى الذين أوتوا} وحقر أمرهم بالبناء للمفعول وبقوله: {نصيباً من الكتاب} أي كشاس بن قيس الذي أراد الخلف بين الأنصار، وفي ذلك أن أقل شيء من الكتاب يكفي في ذم الضلال، لأنه كاف في الهداية

Onlar, üzerlerindeki lanet sebebiyle O'nun yüce huzurundan uzak bir mevkide bulundukları için, görme ister gözle ister kalple olsun, nihayet bildiren bir edatla ifade edip şöyle buyurdu: {إلى الذين أوتوا} “Kendilerine verilenleri”; ve meçhul fiil kalıbıyla ve şu buyruğuyla durumlarını küçümsedi: {نصيباً من الكتاب} “kitaptan bir pay”; yani Ensâr'ın arasını bozmak isteyen Şâs b. Kays gibi. Bunda, kitaptan en az bir şeyin bile sapıklığı yermede yeterli olduğuna delil vardır; çünkü o, hidayet için yeterlidir.

{يشترون} أي يتكلفون ويلحون - بما هم فيه من رئاسة الدنيا من المال والجاه - أن يأخذوا {الضلالة} معرضين عن الهدى غير ذاكريه بوجه، وسبب كثير من ذلك ما في دينهم من الآصال والأثقال، كما أشار إليه قوله ﷾ {فخلف من بعدهم خلف أضاعوا الصلاة} [مريم: ٥٩] أي بسبب ما شدد عليهم فيها بأنها لا تفعل إلا في الموضع المبني لها، وبغير ذلك من أنواع الشدة، وكذا غيرها المشار إليه بقوله ﷾ {فبما نقضهم ميثاقهم} [النساء: ١٥٥] وغير ذلك، ومن أعظمه ما يخفون من صفة النبي ﷺ، ليتقربوا بذلك إلى أهل دينهم، ويأخذوا منهم الرشى على ذلك، ويجعلوهم عليهم رؤساء.

{يشترون} “Satın alıyorlar”; yani içinde bulundukları mal ve makamdan ibaret dünya reisliği sebebiyle, hidayetten yüz çevirerek ve onu hiçbir şekilde anmayarak {الضلالة} “sapıklığı” almaya çabalıyor ve bunda ısrar ediyorlar. Bunun birçoğunun sebebi, dinlerindeki ağır bağlar ve yüklerdir; nitekim Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu buna işaret etmektedir: {فخلف من بعدهم خلف أضاعوا الصلاة} [Meryem: 59] “Onlardan sonra öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler”; yani namazın sadece onun için inşa edilmiş mekânda kılınabileceği ve benzeri diğer zorluk türleriyle kendilerine zorlaştırılması sebebiyle [namazı zayi ettiler]. Yine Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunda işaret edilen diğer hususlar da böyledir: {فبما نقضهم ميثاقهم} [en-Nisâ: 155] “Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle...”. Bunların en büyüklerinden biri de kendi din mensuplarına yaranmak, bu sayede onlardan rüşvet almak ve kendilerini onların başına lider yapmak için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını gizlemeleridir.

ولما ذكر ضلالهم المتضمن لإضلالهم، أتبعه ما يدل على إعراقهم فيه، فقال مخاطباً لمن يمكن توجيه هممهم بإضلال إليه: {ويريدون أن تضلوا} أي يا أيها الذين آمنوا {السبيل *} حتى تساووهم، فلذلك يذكرونكم بالأحقاد والأضغان والأنكاد - كما فعل شاس - لا محبة فيكم، ويلقون إليكم الشبهة، فالله ﷾ أعلم بهم حيث

Saptırmalarını da içeren kendi sapıklıklarını zikredince, bunun peşinden onların bu sapıklıkta ne kadar kökleştiklerini gösteren hususu zikretti ve gayretleri kendisini saptırmaya yöneltilebilecek olanlara hitap ederek şöyle buyurdu: {ويريدون أن تضلوا} “Sizin de sapmanızı istiyorlar”; yani ey iman edenler, kendileriyle eşit olasınız diye {السبيل *} “yoldan” [sapmanızı isterler]. İşte bu yüzden —Şâs'ın yaptığı gibi— size olan sevgilerinden değil, kinleri, nefretleri ve düşmanlıkları sebebiyle size eski husumetleri hatırlatır ve içinize şüphe atarlar. Allah Azze ve Celle onları en iyi bilendir; nitekim

حذركم منه بقوله {لا يألونكم خبالاً} [آل عمران: ١١٨] وما بعده إلى هنا {والله} أي المحيط علمه وقدرته {أعلم} أي من كل أحد {بأعدائكم} أي كلهم هؤلاء وغيرهم، بما يعلم من البواطن، فمن حذركم منه كائناً من كان فاحذره.

{لا يألونكم خبالاً} [Âl-i İmrân: 118] “Size kötülük etmekten geri durmazlar” buyruğu ve buradan sonraki kısımlarla sizi onlardan sakındırmıştır. {والله} “Allah”; yani ilmi ve kudreti her şeyi kuşatan [Allah], {أعلم} “daha iyi bilir”; yani herkesten daha iyi bilir {بأعدائكم} “düşmanlarınızı”; yani gizlilikleri bildiği için gerek bunlar gerekse başkaları olsun onların tamamını [en iyi bilir]. O halde O sizi kimden sakındırmışsa, kim olursa olsun ondan sakının.

ولما كان كل من قبيلتي الأنصار قد والوا ناساً من اليهود ليعتزوا بهم وليستنصروهم، قال تعالى فاطماً لهم عن موالاتهم: {وكفى} أي والحال أنه كفى به هكذا كان الأصل، ولكنه أظهر الاسم الأعظم لتستحضر عظمته، فيستهان أمر الأعداء فقال: {بالله ولياً} أي قريباً بعمل جميع ما يفعله القريب الشفيق.

Ensâr kabilelerinin her biri, kendileriyle güç bulmak ve yardım istemek için Yahudilerden birtakım insanları dost edinmiş olduğundan, Yüce Allah onları bu dostluktan vazgeçirmek için şöyle buyurdu: {وكفى} “Yeter”; yani durum şu ki O kafi gelir, aslı böyleydi; ancak azameti zihinlerde canlansın da düşmanların durumu önemsiz görülsün diye İsm-i Âzam'ı açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {بالله ولياً} “dost olarak Allah”; yani şefkatli bir yakının yaptığı her şeyi yaparak [kuluna] yakın olan olarak.

ولما كان الولي قد تكون فيه قوة النصرة، والنصير قد لا يكون له شفقة الولي، وكانت النصرة أعظم ما يحتاج إلى الولي فيه؛ أفردها بالذكر إعلاماً باجتماع الوصفين مكرراً الفعل والاسم الأعظم اهتماماً بأمرها فقال: {وكفى بالله} أي الذي له العظمة كلها {نصيراً *} أي لمن والاه فلا يضره عداوة أحد، فثقوا بولايته ونصرته دونهم، ولا تبالوا بأحد منهم ولا من غيرهم، فهو يكفيكم الجميع.

Dostta yardım etme gücü bulunabilirken, yardımcıda dostun şefkati bulunmayabileceğinden ve yardım, bir dosta en çok ihtiyaç duyulan husus olduğundan; bu konunun ehemmiyetine binaen fiili ve İsm-i Âzam'ı tekrarlayarak her iki vasfın da [Allah'ta] toplandığını bildirmek üzere yardımı ayrıca zikredip şöyle buyurdu: {وكفى بالله} “Ve Allah yeter”; yani bütün azamet kendisine ait olan [Allah], {نصيراً *} “yardımcı olarak”; yani Kendisini dost edinene [yardımcı olarak yeter]. Artık bir başkasının düşmanlığı ona zarar veremez. O halde onları bırakıp O'nun dostluğuna ve yardımına güvenin; ne onlardan ne de başkalarından hiçbir kimseye aldırış etmeyin, zira O hepinize yeter.

ولما وفرت هذه الآيات الدواعي على تعيين هؤلاء الذين يريدون الإضلال، قال بعد الاعتراض بما بين المبين والمبين من الجمل لمزيد الاهتمام به: {من الذين هادوا} ثم بين ما يضلون به ويضلون بقوله - ويجوز أن يكون استئنافاً بمعنى: بعضهم، أو منهم من -: {يحرفون الكلم} أي الذي أتى به شرعهم من صفة النبي الأمي ﷺ وصفه دينه وأمته وغير ذلك مما يريدون تحريفه لغرض، فيتألفون في إمالته وتغييره عن حده وطرفه إلى حد آخر مجاوزين به {عن} ولما كانت الكلمة إذا غيرت تبعها الكلام وهو المقصود بالذات، نبه على ذلك بتذكير الضمير فقال: {مواضعه} أي التي هي به أليق، فيتم ضلالهم وإضلالهم، وهو يشمل ما إذا كان المعنى المغير إليه بعيداً عن المغير أو قريباً، فالذي في المائدة أخص.

Bu ayetler saptırmak isteyen bu kimselerin kim olduğunu belirleme gerekçelerini çoğaltınca, konunun ehemmiyetini artırmak için açıklayan ile açıklanan cümleler arasına giren itiraz cümlesinden sonra şöyle buyurdu: {من الذين هادوا} “Yahudi olanlardan”; sonra onların ne ile saptıklarını ve saptırdıklarını şu buyruğuyla açıkladı —bu cümlenin 'onlardan bir kısmı' veya 'onlardan öyleleri vardır ki' anlamında bir istînâf (başlangıç) cümlesi olması da caizdir—: {يحرفون الكلم} “Kelimeleri tahrif ederler”; yani ümmî Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı, dininin ve ümmetinin niteliği gibi kendi şeriatlerinin getirdiği ve bir maksat uğruna tahrif etmek istedikleri kelimeleri sınırından ve tarafından başka bir sınıra eğip bükerek ve değiştirerek aşırılığa kaçarlar {عن} “-den/-dan”. Bir kelime değiştirildiğinde asıl maksat olan söz de ona tabi olacağı için, zamiri müzekker kılarak buna dikkat çekti ve şöyle buyurdu: {مواضعه} “yerlerinden”; yani ona en layık olan yerlerinden [saptırırlar]; böylece sapıklıkları ve saptırmaları tamamlanır. Bu durum, değiştirilen yeni anlamın asıl anlamdan uzak veya yakın olmasını kapsar; Mâide suresinde geçen ise daha özeldir.

ولما كان ﷾ عالماً بجميع تحريفهم، أشار إليه بالعطف على ما تقديره: فيقولون كذا ويقولون كذا: {ويقولون سمعنا} أي ما تقول {وعصينا} موهمين أنهم يريدون أن ذلك حكاية ما وقع لأسلافهم قديماً، وإنما يريدون أنهم هم سمعوا ما تقول وخالفوه عمداً ليظن من سمع ذلك أنهم على بصيرة في المخالفة بسبب ما عندهم

[Allah] Azze ve Celle onların bütün tahrifatını bildiği için, takdiri 'şöyle derler ve böyle derler' şeklinde olan ifadeye atıfla buna işaret etti: {ويقولون سمعنا} “Ve derler ki: 'İşittik'”; yani senin söylediğini, {وعصينا} “'ve isyan ettik'”; bununla geçmişte atalarının başına gelenleri hikaye etmek istedikleri vehmini verirler, oysa bunu işiten kimse yanlarındaki

من العلم الرباني ليورثه ذلك شكاً في أمره وحيرة في شأنه {واسمع} حال كونك {غير مسمع} موهمين عدم إسماعه ما يكره من قولهم: فلان أسمع فلاناً الكلام، وإنما يريدون الدعاء، كما يقال: اسمع لا سمعت! {وراعنا} موهمين إرادة المراعاة والإقبال عليهم، وإنما يريدون الشتم بالرعونة؛ وقال الأصفهاني: ويحتمل شبه كلمة عبرانية كانوا يتسابون بها وهي: راعينا، فكانوا - سخرية بالدين وهزءاً برسول الله ﷺ يكلمونه بكلام محتمل، ينوون به الشتيمة والإهانة ويظهرون التوقير والإكرام، ولذلك قال: {ليّاً بألسنتهم} أي صرفاً لها عن مخارج الحروف التي تحق لها في العربية إلى ما يفعله العبرانيون من تغليظ بعض الحروف وشوب بعضها بغيره، لإرادة معانٍ عندهم قبيحة مع احتمالها لإرادة معانٍ غير تلك يقصدها العرب مليحة {وطعناً في الدين} أي بما يفسرونه به لمن يطمعون فيه من تلك المعاني الخبيثة.

Rabbanî ilim sebebiyle muhalefetlerinde bir basiret üzere olduklarını sansın ve bu durum onun içinde Peygamber'in durumu hakkında bir şüphe ve şaşkınlık doğursun diye senin söylediğini işitip kasten ona karşı geldiklerini kastederler; {واسمع} “ve dinle”; {غير مسمع} “işitmez olasıca / işitilmez ol”; Arapların 'falanca filancaya söz işittirdi (hakaret etti)' sözünden hareketle, ona hoşlanmayacağı bir şeyi işittirmek istemedikleri zannını verirler, oysa beddua etmeyi kastederler; nitekim 'dinle, dinlemez olasıca!' denilmesi böyledir; {وراعنا} “'bizi gözet' [derler]”; gözetilmek ve kendilerine yönelinmesini istedikleri izlenimini verirler, oysa ahmaklık ve saygısızlıkla küfretmeyi kastederler. İsfahânî şöyle dedi: Birbirlerine sövmek için kullandıkları İbranice bir kelimeye benzemesi de muhtemeldir ki o da 'râînâ'dır. Onlar dine dil uzatmak ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile alay etmek kastıyla onunla çift anlamlı bir sözle konuşurlar, bununla hakaret ve aşağılamayı niyet ederken görünüşte saygı ve ikram sergilerlerdi. İşte bu yüzden şöyle buyurdu: {ليّاً بألسنتهم} “Dillerini eğip bükerek”; yani dillerini Arapçada hak ettikleri mahreçlerden, İbranilerin bazı harfleri kalınlaştırması ve bazılarını diğerine karıştırması suretiyle yaptıkları şekle çevirirler; ta ki Arapların kastettiği güzel manalara ihtimali bulunmakla birlikte kendi aralarındaki çirkin manaları kastetsinler; {وطعناً في الدين} “ve dine dil uzatarak”; yani kendilerinden ümit besledikleri kimselere bu kelimeleri o habis manalarla tefsir etmeleri sebebiyle [dine dil uzatarak bunu yaparlar].

ولما ذكر هذه الكلمات الموجهة، بين ما كان عليهم لو وقفوا

İki anlama çekilen bu kelimeleri zikredince, dursaydılar kendileri için neyin daha iyi olacağını açıkladı

فقال قاطعاً جدالهم: {ولو أنهم قالوا} أي في الجواب له ﷺ {سمعنا وأطعنا} أي بدل الكلمة الأولى {واسمع وانظرنا} بدل ما بعدها {لكان} أي هذا القول {خيراً لهم} أي من ذلك، لعدم استيجابهم الإثم {وأقوم} أي لعدم الاحتمال الذم {ولكن لعنهم الله} أي طردهم الذي له جميع صفات العظمة والكمال، وأبعدهم عن الخير {بكفرهم} أي بدناءتهم بما يغطون من أنوار الحق ودلائل الخير، فلم يقولوا ذلك.

ve tartışmalarını kesip atarak şöyle buyurdu: {ولو أنهم قالوا} “Eğer onlar deselerdi”; yani ona sallallâhu aleyhi ve sellem cevap verirken, {سمعنا وأطعنا} “'İşittik ve itaat ettik'”; yani ilk kelimenin yerine, {واسمع وانظرنا} “'ve dinle ve bizi gözet'”; sonrakinin yerine [bunu deselerdi], {لكان} “elbette olurdu”; yani bu söz, {خيراً لهم} “kendileri için daha hayırlı”; yani bundan daha hayırlı, çünkü günahı hak etmemiş olurlardı; {وأقوم} “ve daha dürüst [olurdu]”; yani kınanma ihtimali bulunmadığı için; {ولكن لعنهم الله} “Fakat Allah onları lanetledi”; yani bütün azamet ve kemal sıfatlarına sahip olan [Allah] onları kovdu ve hayırdan uzaklaştırdı, {بكفرهم} “inkarları sebebiyle”; yani hakkın nurlarını ve hayrın delillerini örtmeleri sebebiyle olan alçaklıkları yüzünden; bu yüzden öyle demediler.

ولما سبب عن طردهم استمرار كفرهم قال: {فلا يؤمنون} أي يتجدد لهم إيمان {إلا قليلاً *} أي منهم؛ استثناء من الواو، فإنهم يؤمنون، أو هو استثناء مفرغ من مصدر يؤمن أي من إيمانهم ببعض الآيات الذي لا ينفعها لكفرهم بغيره.

Kovulmalarının neticesi küfürlerinin sürmesi olunca şöyle buyurdu: {فلا يؤمنون} “Artık iman etmezler”; yani onlarda yeni bir iman meydana gelmez, {إلا قليلاً *} “pek azı müstesna”; yani onlardan pek azı; bu 'vav' zamirinden istisnadır, çünkü onlar iman ederler; yahut 'yu'minu' fiilinin masdarından müferrağ istisnadır; yani diğerlerini inkar etmeleri sebebiyle kendilerine fayda vermeyen bazı ayetlere imanları müstesnadır.

ولما بكتهم على فعلهم وقولهم وصرح بلعنهم، خوَّفهم إظهار ذلك في الصور المحسوسة فقال مقبلاً عليهم إقبال الغضب: {يا أيها الذين} منادياً لهم من محل البعد {أوتوا الكتاب} ولم يسند الإيتاء إليه تحقيراً لهم، ولم يكتف بنصيب منه لأنه لا يكفي في العلم

Fiilleri ve sözleri sebebiyle onları azarlayıp lanetlendiklerini açıkça belirtince, bunun somut suretlerde ortaya çıkmasıyla onları korkuttu ve gazap yönelişiyle onlara yönelerek şöyle buyurdu: {يا أيها الذين} “Ey o kimseler!”; onlara uzaklık makamından nida ederek: {أوتوا الكتاب} “Kendilerine kitap verilenler!”; onları küçümsemek için verme fiilini Kendisine isnat etmedi ve kitaptan bir pay ile yetinmedi; çünkü [Kur'an'ı] tasdik bilgisi için

بالمصادقة إلا الجميع {آمنوا بما نزلنا} أي تدريجاً كما نزلنا التوراة كذلك، على ما لنا من العظمة التي ظهرت في إعجازه وإخباره بالمغيبات ودقائق العلوم مما عندكم وغيره على رشاقته وإيجازه؛ وأعلم بعنادهم وحسدهم بقوله: {مصدقاً لما معكم} من حيث أنهم له مستحضرون، وبه في حد ذاته مُقِرّون.

tamamından başkası yetmez: {آمنوا بما نزلنا} “İndirdiğimize iman edin”; yani Tevrat'ı indirdiğimiz gibi bunu da aşama aşama, akıcılığı ve vecizliği ile birlikte mucizeliğinde, gaybı haber vermesinde ve yanınızdaki ile diğer ince ilimleri bildirmesinde ortaya çıkan azametimizle indirdiğimize [iman edin]; ve şu buyruğuyla inat ve hasetlerini bildirdi: {مصدقاً لما معكم} “yanınızdakini doğrulayıcı olarak”; çünkü onlar onu zihinlerinde hazır tutmakta ve bizzat kendisinde onu ikrar etmektedirler.

ولما أمرهم وقطع حجتهم، حذرهم فقال - مخففاً عنهم بالإشارة بحرف الجر إلى أنه متى وقع منهم إيمان في زمن مما قبل الطمس أخره عنهم -: {من قبل أن نطمس} أي نمحو {وجوهاً} فإن الطمس في اللغة: المحو؛ وهو يصدق بتغيير بعض الكيفيات، ثم سبب عن ذلك قوله: {فنردها} فالتقدير: من قبل أن نمحو أثر وجوه بأن نردها {على أدبارها} أي بأن نجعل ما إلى جهة القبل من الرأس إلى جهة الدبر، وما إلى الدبر النقل من حال إلى ما دونها من ضدها بجعلها على حال القفا، ليس فيها معلم من فم ولا غيره، ليكون المعنى بالطمس مسح ما في الوجه من المعاني؛ قال ابن هشام: نطمس: نمسحها فنسويها، فلا يرى فيها عين ولا أنف ولا فم ولا شيء مما يرى في الوجه، وكذلك {فطمسنا أعينهم} [القمر: ٣٧] المطموس العين: الذي

Onlara emredip delillerini çürütünce, onları sakındırdı ve silinmeden önceki bir zamanda kendilerinden iman meydana gelirse bunu kendilerinden erteleyeceğine harf-i cer ile işaret ederek hafifletip şöyle buyurdu: {من قبل أن نطمس} “Silip yok etmemizden önce”; yani mahvetmemizden önce {وجوهاً} “yüzleri”; zira dilde 'tams', silip yok etmektir; bu da bazı niteliklerin değişmesiyle gerçekleşir. Sonra buna şu buyruğunu bağladı: {فنردها} “onları çevirip”; takdir şöyledir: Yüzlerin izini silip onları tersine çevirmemizden önce, {على أدبارها} “arkalarına”; yani başın ön tarafına bakan kısmını arkaya, arkaya bakan kısmını da ensenin durumuna getirip bir durumdan onun zıddı olan daha aşağı bir duruma naklederek, üzerinde ağız ve benzeri hiçbir belirgin uzuv bulunmayacak şekilde [çevirmemizden önce]; böylece 'tams'ın manası yüzdeki belirgin uzuvların silinmesi olur. İbn Hişâm şöyle dedi: 'Natmise': Onları silip düzleriz; artık orada ne göz, ne burun, ne ağız ne de yüzde görülen şeylerden hiçbir şey görülmez. Nitekim {فطمسنا أعينهم} [el-Kamer: 37] “Gözlerini siliverdik” ayeti de böyledir; gözü silinmiş kimse,

ليس بين جفنيه شق، ويقال: طمست الكتاب والأثر فلا يرى منه شيء. ويكون الوجه في هذا التقدير على حقيقته؛ ثم خوفهم نوعاً آخر من الطمس فقال عاطفاً على (نردها) : {أو نلعنهم} أي نبعدهم جداً عن صورة البشر أن نقلب وجوههم أو جميع ذواتهم على صورة القردة {كما لعنا أصحاب السبت} إذ قلنا لهم {كونوا قردة خاسئين} [البقرة: ٦٥] ويكون الوجه في هذا التقدير الأخير عبارة عن الجملة، فهو إذن مما استعمل في حقيقته ومجازه، ويجوز أن يكون واحد الوجهاء، فيكون عود الضمير إليه استخداماً، ويكون المراد بالرد على الأدبار جعلهم أدنياء صغرة من الأسافل - والله ﷾ أعلم.

göz kapakları arasında yarık bulunmayan kimsedir. 'Yazıyı ve izi sildim, artık ondan hiçbir şey görünmüyor' denilir. Bu takdirde yüz hakiki anlamındadır. Sonra onları başka bir tams türü ile korkuttu ve (neruddehâ) fiiline atfederek şöyle buyurdu: {أو نلعنهم} “Yahut onları lanetlememizden [önce]”; yani yüzlerini veya bütün bedenlerini maymun suretine çevirerek insan suretinden alabildiğine uzaklaştırmamızdan [önce], {كما لعنا أصحاب السبت} “tıpkı Cumartesi ashabını lanetlediğimiz gibi”; hani onlara {كونوا قردة خاسئين} [el-Bakara: 65] “Aşağılık maymunlar olun!” demiştik. Bu son takdirde 'yüz', bütün bedenden kinaye olur; dolayısıyla bu, hem hakikatinde hem mecazında kullanılan lafızlardandır. 'Vücûh' kelimesinin ileri gelenler (vücehâ) anlamında tekil olması da caizdir; bu durumda zamirin ona dönmesi istihdâm sanatıyla olur. Arkalarına çevrilmekten maksat da onların aşağılıklardan kılınarak zelil ve hakir düşürülmesidir —en doğrusunu Allah Azze ve Celle bilir—.

ولما كان ذلك أمراً غريباً ومقدوراً عجيباً، وكان التقدير: فقد كان أمر الله فيهم بذلك - كما علمتم - نافذاً؛ أتبعه الإعلام بأن قدرته شاملة، وأن وجوه مقدوراته لا تنحصر فقال عاطفاً على ما قدرته: {وكان أمر الله} أي حكمه وقضاؤه ومراده في كل شيء شاء منهم ومن غيره بذلك وبغيره، لأن له العظمة التي لا حد لها والكبرياء التي تعيي الأوصاف دونها {مفعولاً *} أي كائناً حتماً، لا تخلف

Bu durum akıl almaz bir iş ve şaşılacak bir takdir olduğundan, takdiri de 'bildiğiniz gibi Allah'ın onlar hakkındaki emri böylece geçerli olmuştur' şeklinde olduğundan; kudretinin her şeyi kuşattığını ve mukadderatının yönlerinin sınırlandırılamayacağını bildirmeyi buna bağladı ve takdir ettiğim manaya atıfla şöyle buyurdu: {وكان أمر الله} “Allah'ın emri olagelmiştir”; yani gerek onlardan gerek başkalarından dilediği her şey hakkında, bununla veya başka bir yolla hükmü, kazası ve muradı [geçerli olmuştur]; çünkü O, sınırsız bir azamete ve vasıfların nitelemekten aciz kaldığı bir kibriyâya sahiptir; {مفعولاً *} “yerine getirilmiş”; yani kesinlikle gerçekleşen, asla aksamayan

له أصلاً، فلا بد من وقوع أحد الأمرين إن لم يؤمنوا، وقد آمن بعضهم فلم يصح أنهم لم يؤمنوا، لأنه قد وقع منهم إيمان.

bir şeydir. O halde iman etmezlerse iki durumdan birinin gerçekleşmesi kaçınılmazdır. Nitekim onlardan bazıları iman etmiş, dolayısıyla iman etmedikleri hükmü doğru çıkmamıştır; çünkü kendilerinden iman meydana gelmiştir.

ولما كانوا مع ارتكابهم العظائم يقولون: سيغفر لنا، وكان امتثالهم لتحريف أحبارهم ورهبانهم شركاً بالله - كما قال ﷾ {اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أرباباً من دون الله} [التوبة: ٣١] قال - معللاً لتحقيق وعيدهم، معلماً أن ما أشير إليه من تحريفهم أداهم إلى الشرك -: {إن الله} أي الجامع لصفات العظمة {لا يغفر أن يشرك به} أي على سبيل التجديد المستمر إلى الموت سواء كان المشرك من أهل الكتاب أم لا، وزاد ذلك حسناً انه في سياق {واعبدوا الله ولا تشركوا به شيئاً} [النساء: ٣٦] .

Büyük günahları işlemelerine rağmen 'nasıl olsa bağışlanacağız' dedikleri ve hahamları ile rahiplerinin tahrifine uymaları Allah'a şirk koşmak olduğu için —nitekim Allah Azze ve Celle {اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أرباباً من دون الله} [et-Tevbe: 31] “Hahamlarını ve rahiplerini Allah'tan başka rabler edindiler” buyurmuştur— tehdidinin gerçekleşmesini gerekçelendirerek ve tahriflerinden işaret edilen hususun onları şirke götürdüğünü bildirerek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani bütün azamet sıfatlarını kendinde toplayan [Allah], {لا يغفر أن يشرك به} “Kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz”; yani ölüme kadar sürekli yenilenen bir şekilde [şirk koşulmasını bağışlamaz]; müşrik ister Ehl-i Kitap'tan olsun ister olmasın. Bu ifadenin güzelliğini artıran husus, {واعبدوا الله ولا تشركوا به شيئاً} [en-Nisâ: 36] “Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” ayetinin bağlamında yer almasıdır.

ولما أخبر بعدله أخبر بفضله فقال: {ويغفر ما دون ذلك} الأمر الكبير العظيم من كل معصيته سواء كانت صغيرة أو كبيرة، سواء تاب فاعلها أو لا، ورهب بقوله - إعلاماً بأنه مختار، لا يجب عليه شيء -: {لمن يشاء} .

Adaletini haber verince lütfunu da haber verip şöyle buyurdu: {ويغفر ما دون ذلك} “Ve bunun dışındakini bağışlar”; bu büyük ve azim günahın dışındaki ister küçük ister büyük olsun her günahı, ister faili tevbe etsin ister etmesin [bağışlar]; ve fail-i muhtar olduğunu, Kendisine hiçbir şeyin vacip olmadığını bildirmek üzere şu buyruğuyla korkuttu: {لمن يشاء} “dilediği kimse için”.

ولما كان التقدير: فإن من أشرك بالله فقد ضل ضلالاً بعيداً، عطف عليه قوله: {ومن يشرك} أي يوجد منه شرك في الحال أو المآل، وأما الماضي فجبته التوبة {بالله} أي الذي كل شيء

Takdir 'şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa derin bir sapıklığa düşmüştür' şeklinde olunca, şu buyruğunu ona atfetti: {ومن يشرك} “Ve kim ortak koşarsa”; yani şimdide veya gelecekte kendisinden bir şirk sadır olursa; geçmişe gelince onu tevbe silip süpürmüştür; {بالله} “Allah'a”; yani O'nun dışındaki her şeyin

دونه {فقد افترى} أي تعمد كذباً {إثماً عظيماً *} أي ظاهراً في نفسه من جهة عظمه أنه قد ملأ أقطار نفسه وقلبه وروحه وبدنه مظهراً للغير أنه إثم، فهو في نفسه منادٍ بأنه باطل مصر، فلم يدع للصلح موضعاً، فلم تقتض الحكمة العفو عنه، لأنه قادح في الملك، وإنما طوى مقدمة الضلال وذكر مقدمة الافتراء - لكون السياق لأهل الكتاب الذين ضلالهم على علم منهم وتعمد وعناد، بخلاف ما يأتي عن العرب، وفي التعبير بالمضارع استكفاف مع استعطاف واستجلاب في استرهاب.

O'ndan aşağı olduğu [Allah'a şirk koşarsa], {فقد افترى} “kesinlikle iftira etmiş”; yani kasten yalan uydurmuş, {إثماً عظيماً *} “büyük bir günah [işlemiştir]”; yani büyüklüğü cihetiyle kendi zatında aşikar olan, nefsinin, kalbinin, ruhunun ve bedeninin her tarafını dolduran, başkasına da günah olduğunu açıkça gösteren bir günah [işlemiştir]. O bizzat kendisi ısrarlı bir batıl olduğunu haykırır; dolayısıyla barışa hiçbir yer bırakmaz ve hikmet O'nun affedilmesini iktiza etmez, zira bu hükümranlığı zedeleyicidir. Sapıklık öncülünü gizleyip iftira öncülünü zikretti; zira bağlam, sapıklıkları bilerek, kasten ve inatla olan Ehl-i Kitap hakkındadır; Araplardan gelecek olanın aksine. Muzari (geniş/şimdiki zaman) ile ifade edilmesinde ise korkutma içinde bir çekme, sakındırma içinde bir şefkat ve celbetme vardır.

ولما كان في ذلك إشارة إلى أن المرادين بهذه الآيات من أهل الكتاب أضل الناس، وكانوا يقولون: إنهم أهدى الناس؛ عجب منهم منكراً عليهم بعد افترائهم تزكية أنفسهم فقال: {ألم تر} وأبعدهم بقوله: {إلى الذين يزكون أنفسهم} أي بما ليس لهم من قولهم {لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة} [البقرة: ٨٠] وقولهم {لن يدخل الجنة لا من كان هوداً أو نصارى} [البقرة: ١١١] وقوله: {ويحبون أن يحمدوا بما لم يفعلوا} [آل عمران: ١٨٨] {ويريد الذين يتبعون الشهوات أن تميلوا ميلاً عظيماً} [النساء: ٢٧] فإن إبعاد غيرهم

Bunda, bu ayetlerle kastedilen Ehl-i Kitap mensuplarının insanların en sapığı olduğuna işaret edilip onlar da insanların en doğru yolda olanları olduklarını iddia ettiklerinden; iftiralarından sonra kendilerini temize çıkarmalarını inkar ederek onların bu haline şaşırdı ve şöyle buyurdu: {ألم تر} “Görmedin mi?”; ve şu buyruğuyla onları uzaklaştırdı: {إلى الذين يزكون أنفسهم} “Kendilerini temize çıkaranları”; yani {لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة} [el-Bakara: 80] “Ateş bize sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır”, {لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً أو نصارى} [el-Bakara: 111] “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir”, {ويحبون أن يحمدوا بما لم يفعلوا} [Âl-i İmrân: 188] “Yapmadıkları şeylerle övülmeyi severler” ve {ويريد الذين يتبعون الشهوات أن تميلوا ميلاً عظيماً} [en-Nisâ: 27] “Şehvetlerine uyanlar ise sizin büyük bir sapışla sapmanızı isterler” sözleri gibi hak etmedikleri şeylerle [kendilerini överler]. Zira başkalarını

في الميل مصحح لتزكيتهم أنفسهم بالباطل ونحو ذلك مما تقدم وغيره.

sapıklıkta uzak görmek, daha önce geçen ve diğer batıl iddialarla kendilerini temize çıkarmalarını haklı kılma çabasıdır.

ولما كان معنى الإنكار: ليس لهم ذلك لأنهم كذبوا فيه وظلموا، أشار إليه بقوله: {بل الله} أي الذي له صفات الكمال {يزكي من يشاء} أي بما له من العلم التام والقدرة الشاملة والحكمة البالغة والعدل السوي بالثناء عليه وبخلق معاني الخير الظاهرة فيه لتنشأ عنها الأعمال الصالحة، فإذا زكي أحداً من أصفيائه بشيء كالنبوة، كان له أن يزكي نفسه بذلك حملاً على ما ينفع الناس به عن الله {ولا} أي والحال أن الذين يزكيهم أو يدسيهم لا {يظلمون فتيلاً *} أي مقدار ما في شق النواة من ذلك الشيء المفتول، أي قليلاً ولا كثيراً، لأنه عالم بما يستحقون وهو الحكم العدل الغني عن الظلم، لأن له صفات الكمال.

İnkarın manası 'bunda yalancı ve zalim oldukları için bu hakka sahip değillerdir' şeklinde olunca, şu buyruğuyla buna işaret etti: {بل الله} “Bilakis Allah”; yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {يزكي من يشاء} “dilediğini temize çıkarır”; yani tam ilmi, kuşatıcı kudreti, üstün hikmeti ve dosdoğru adaletiyle onu överek ve kendisinden salih ameller doğsun diye onda zahir hayır manaları yaratarak [temize çıkarır]. Seçkin kullarından birini peygamberlik gibi bir şeyle temize çıkardığında, o kimsenin insanlara Allah'tan fayda sağlayacağı hususlara teşvik etmek amacıyla kendisini bununla temize çıkarma hakkı olur. {ولا} “Ve...”; yani durum şu ki O'nun temize çıkardığı veya günaha batırdığı kimseler {يظلمون فتيلاً *} “bir hurma çekirdeğindeki lif kadar bile haksızlığa uğratılmazlar”; yani çekirdeğin yarığındaki o bükülmüş lif miktarınca, yani ne az ne çok [haksızlığa uğramazlar]. Çünkü O, onların neyi hak ettiğini bilendir; O, adil Hakim'dir, zulümden müstağnidir; zira bütün kemal sıfatları O'na aittir.

ولما أخبر تعالى أن التزكية إنما هي إليه بما له من العظمة والعلم الشامل، وكان ذلك أمراً لا نزاع فيه، وشهد عليهم بالضلال، وثبت أن ذلك كلامه بما له من الإعجاز في حالتي الإطناب والإيجاز؛ ثبت كذبهم فزاد في توبيخهم فقال - معجباً لرسوله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Yüce Allah tezkiye etmenin azameti ve kuşatıcı ilmi sebebiyle ancak Kendisine ait olduğunu bildirince, bu da tartışmasız bir hakikat olunca, aleyhlerine sapıklıkla şahitlik edip bunun da tafsilat ve icaz hallerindeki mucizeliğiyle O'nun kelamı olduğu sabit olunca; yalancılıkları kesinleşti ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i

من وقاحتهم واجترائهم على من يعلم كذبهم، ويقدر على معالجتهم بالعذاب، مبيناً أنه ﷺ في الحضرة بعد بيان بعدهم -: {انظر كيف يفترون} أي يتعمدون {على الله} أي الذي لا يخفي عليه شيء ولا يعجزه شيء {الكذب} أي من غير خوف منهم لذلك عاقبة {وكفى} أي والحال أنه كفي {به} أي بهذا الكذب {إثماً مبيناً *} أي واضحاً في نفسه ومنادياً عليها بالبطلان.

onların yalanlarını bilen ve kendilerini hemen azapla cezalandırmaya gücü yeten zata karşı gösterdikleri hayasızlıklarına ve cüretlerine hayret ettirerek, onların uzaklığını beyan ettikten sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüce huzurda olduğunu açıklayarak azarlamalarını artırıp şöyle buyurdu: {انظر كيف يفترون} “Bak nasıl iftira ediyorlar”; yani kasten uyduruyorlar, {على الله} “Allah'a”; yani Kendisine hiçbir şey gizli kalmayan ve hiçbir şey Kendisini aciz bırakamayan [Allah'a], {الكذب} “yalanı”; yani bunun sonucundan hiçbir korku duymaksızın [iftira ediyorlar]; {وكفى} “ve kafi geldi”; yani durum şu ki kafi geldi {به} “bu [yalan]”; {إثماً مبيناً *} “apaçık bir günah olarak”; yani kendi zatında aşikar ve kendi aleyhine batıl olduğunu haykıran [bir günah olarak].

ولما عجب من كذبهم دلَّ عليه بقوله: {ألم تر} وكان الأصل: إليهم، ولكنه قال - لزيادة التقريع والتوبيخ والإعلام بأن كفرهم عناد لكونه عن علم -: {إلى الذين} وعبر بإلى دلالة على بعدهم عن الحضرات الشريفة {أوتوا نصيباً من الكتاب} أي الذي هو الكتاب في الحقيقة لكونه من الله {يؤمنون بالجبت} وهو الصنم والكاهن والساحر والذي لا خير فيه وكل ما عبد من دون الله {والطاغوت} وهو اللات والعزى والكاهن والشيطان وكل رأس ضلال والأصنام وكل ما عبد من دون الله؛ وكل هذه المعاني تصح إرادتها هنا، وهي مما نهي عنه في كتابهم - وأصله ومداره مجاوزة الحد عدواناً، وهو واحد وقد يكون جمعاً، قال ﷾

Yalanlarına hayret edince, şu buyruğuyla buna delil getirdi: {ألم تر} “Görmedin mi?”; aslı 'onlara' şeklinde idi; fakat paylamayı, azarlamayı artırmak ve inkarlarının bilerek yapılmış bir inat olduğunu bildirmek için şöyle buyurdu: {إلى الذين} “o kimselere ki”; şerefli huzurdan uzaklıklarına delalet etmek için 'ilâ' edatını kullandı; {أوتوا نصيباً من الكتاب} “kendilerine kitaptan bir pay verilen”; yani Allah katından olması hasebiyle hakikatte Kitap olan [Tevrat'tan kendilerine pay verilenlere]. {يؤمنون بالجبت} “Cibt'e inanırlar”; o da put, kahin, büyücü, içinde hiçbir hayır bulunmayan şey ve Allah'tan başka tapılan her şeydir; {والطاغوت} “ve Tâğût'a [inanırlar]”; o da Lât, Uzzâ, kâhin, şeytan, her sapıklık başı, putlar ve Allah'tan başka tapılan her şeydir. Bütün bu manaların burada kastedilmesi sahihtir ve bunlar kitaplarında yasaklanmış hususlardandır. Aslı ve mihveri haddi aşarak taşkınlık yapmaktır; tekil olduğu gibi çoğul da olabilir. [Allah] Azze ve Celle şöyle buyurmuştur:

{أوليائهم الطاغوت يخرجونهم} [البقرة: ٢٥٧] والحال أن أقل نصيب من الكتاب كافٍ في النهي عن ذلك وتكفير فاعله.

{أوليائهم الطاغوت يخرجونهم} [el-Bakara: 257] “Onların dostları ise Tâğût'tur; onları çıkarırlar”. Oysa kitaptan en az bir pay bile bunu yasaklamaya ve yapanı tekfir etmeye yeterlidir.

ولما دل على ضلالهم دل على إضلالهم بقوله - معبراً بصيغة المضارع دلالة على عدم توبتهم -: {ويقولون للذين كفروا} ودل بالتعبير بالإشارة دون الخطاب على أنهم يقولون ذلك فيهم حتى في غيبتهم، حيث لا حامل لهم على القول إلا محض الكفر فقال: {هؤلاء} أي الكفرة العابدون للأصنام {أهدى} أي أقوم في الهداية {من الذين آمنوا} أي أوقعوا هذه الحقيقة، فيفهم ذمهم بالتفضيل على الذين يؤمنون ومن فوقهم من باب الأولى {سبيلاً *} مع أن في كتابهم من إبطال الشرك وهدمه وعيب مدانيه وذمه في غير موضع تأكيداً أكيداً وأمراً عظيماً شديداً.

Kendi sapıklıklarına delil getirince, tevbelerinin bulunmadığına delalet etmek üzere geniş zaman kipiyle ifade ederek saptırmalarına da delil getirdi ve şöyle buyurdu: {ويقولون للذين كفروا} “Ve inkar edenler için derler”; hitap kipi yerine işaret kipi kullanması, kendilerini bu söze sevk eden şey sırf küfür olduğundan, bunu onların gıyabında bile söylediklerine delalet etti ve şöyle buyurdu: {هؤلاء} “'Bunlar'”; yani putlara tapan o kafirler, {أهدى} “daha doğru yoldadır”; yani hidayet bakımından daha dürüsttür, {من الذين آمنوا} “iman edenlerden”; yani bu hakikati yerine getirenlerden; dolayısıyla iman edenlere ve öncelikle onların üstündekilere üstün tutulmalarıyla kınandıkları anlaşılır; {سبيلاً *} “yolca”; halbuki kendi kitaplarında şirkin iptali, yıkılması, ona yaklaşanın ayıplanması ve yerilmesi hususunda birçok yerde pek kuvvetli vurgular ve son derece şiddetli emirler bulunmaktadır.

ولما أنتج ذلك خزيهم قال: {أولئك} أي البعداء عن الحضرات الربانية {الذين لعنهم الله} أي طردهم بجميع ما له من صفات الكمال طرداً هم جديرون بأن يختصوا به. ولما كان قصدهم بهذا القول مناصرة المشركين لهم وكان التقدير: فنالوا بذلك اللعن الذل والصغار، عطف عليه قوله: {ومن يلعن الله} أي الملك الذي له الأمر كله منهم ومن غيرهم {فلن تجد له نصيراً *} أي في وقت من الأوقات أصلاً، وكرر التعبير بالاسم الأعظم لأن المقام يقتضيه إشعاراً لتناهي الكفر

Bu durum onların rezilliğini netice verince şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar”; yani Rabbanî huzurdan uzak olanlar, {الذين لعنهم الله} “Allah'ın kendilerini lanetlediği kimselerdir”; yani sahip olduğu bütün kemal sıfatlarıyla kendilerine mahsus kılınmaya layık oldukları bir kovuluşla onları kovmuştur. Bu sözle maksatları müşriklerin kendilerine arka çıkması olduğundan ve takdiri de 'böylece bu lanetle zillete ve hakirliğe uğradılar' şeklinde olduğundan, şu buyruğunu ona atfetti: {ومن يلعن الله} “Allah her kimi lanetlerse”; yani gerek onlardan gerek başkalarından her kim olursa olsun bütün emir kendisine ait olan Padişah'ın [lanetlediği kimse], {فلن تجد له نصيراً *} “artık onun için asla bir yardımcı bulamazsın”; yani hiçbir vakitte asla [bulamazsın]. İsm-i Âzam'ı tekrarladı; çünkü makam, en büyük günah olan küfrün son haddine vardığını hissettirmek için gazabın son haddini bildirmeyi iktiza etmektedir.

الذي هو أعظم المعاصي بتناهي الغضب.

[Bu da] gazabın son haddindedir.

ولما كان التقدير: كذلك كان من إلزامهم الذل والصغار، عطف عليه قوله: {أم} أي ليس {لهم نصيب} أي واحد من الأنصباء {من الملك فإذاً} أي فيتسبب عن ذلك أنهم إذا كان لهم أدنى نصيب منه {لا يؤتون الناس} أي الذين آمنوا {نقيراً *} أي شيئاً من الدنيا ولا الآخرة من هدى ولا من غيره، والنقير: النقرة في ظهر النواة، قيل: غاية في القلة؛ فهو كناية عن العدم، فهو بيان لأنهم لإفراط بخلهم لا يصلحون إلا لما هم فيه من الذل فكيف بدرجة الملك لأن الملك والبخل لا يجتمعان {أم} أي ليس لهم نصيب ما من الملك، بل ذلهم لازم وصغارهم أبداً كائن دائم، فهم {يحسدون الناس} أي محمداً ﷺ الذي جمع فضائل الناس كلهم من الأولين والآخرين وزاد عليهم ما شاء الله، أو العرب الذي لا ناس

Takdir 'onları zillet ve hakirliğe mahkum kılmak da böyle olmuştur' şeklinde olunca, şu buyruğunu ona atfetti: {أم} “Yoksa”; yani onların yoktur {لهم نصيب} “onların bir payı”; paylardan herhangi biri {من الملك فإذاً} “hükümranlıktan? O takdirde”; yani bundan dolayı öyle olur ki şayet onlara ondan en ufak bir pay verilmiş olsaydı, {لا يؤتون الناس} “insanlara vermezlerdi”; yani iman edenlere, {نقيراً *} “bir çekirdek filizi bile”; yani ne hidayetten ne başka bir şeyden, ne dünyadan ne ahiretten hiçbir şey [vermezlerdi]. 'Nakîr': Hurma çekirdeğinin sırtındaki minik çukurdur; son derece azlıktan kinaye olduğu, dolayısıyla yokluk anlamına geldiği söylenmiştir. Bu, aşırı cimrilikleri sebebiyle içinde bulundukları zilletten başkasına layık olmadıklarını, nitekim hükümranlık ve cimriliğin bir arada bulunamayacağını, dolayısıyla hükümranlık derecesine nasıl layık olacaklarını beyandır. {أم} “Yoksa”; yani onların hükümranlıktan hiçbir payı yoktur; bilakis zilletleri kaçınılmazdır ve hakirlikleri ebediyen sürecektir; bu yüzden onlar {يحسدون الناس} “insanları kıskanıyorlar mı?”; yani öncekilerin ve sonrakilerin bütün faziletlerini kendinde toplayan ve Allah'ın dilediği kadar onların da üzerine çıkan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i; yahut kendilerini alemlere üstün kıldığımız için şu anda kendilerinden başka 'insan' bulunmayan Arapları [kıskanıyorlar mı?]

الآن غيرهم، لأنَّا فضلناهم على العالمين - بأن يتمنوا دوام ذلهم كما دام لهم هم، ودل على نهاية حسدهم بأداة الاستعلاء في قوله: {على ما آتاهم الله} أي بما له من صفات الكمال {من فضله} حسدوهم لما رأوا من إقبال جدهم وظهور سعدهم وأنهم سادة الناس وقادة أهل الندى والبأس:

Onların zilletinin kendilerininki gibi sürekli olmasını temenni ederek [kıskanırlar]. {على ما آتاهم الله} “Allah'ın kendilerine verdiğinden ötürü”; yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah'ın], {من فضله} “lütfundan”; şanslarının yaver gittiğini, bahtlarının açıldığını, insanların efendileri, cömertlik ve cesaret ehlinin öncüleri olduklarını gördüklerinde onları kıskandılar. [Ayet-i kerimede 'alâ' (üzerine) istilâ edatıyla hasetlerinin son haddine işaret edilmiştir]:

إن العرانين تلقاها محسدة ... ولن ترى للئام الناس حساداً

Şerefli kimseleri hep kıskanılmış görürsün ... İnsanların alçaklarını ise kıskanan kimse göremezsin.

وقد آتاهم الله ﷾ جميع أنواع الملك، فإنه على ثلاثة أقسام: ملك على الظواهر والبواطن معاً، وهو للأنبياء عليهم الصلاة والسلام بما لهم من غاية الجود والكرم والرحمة والشفقة والشفاعة والبر واللطف التي كل منها سبب للانقياد، وذلك مع ما لهم بالله ﷾ من تمام الوصلة؛ وملك على الظواهر فقط، وهو ملك الملوك؛ وملك على البواطن فقط، وهو ملك العلماء.

Allah Azze ve Celle onlara hükümranlığın her çeşidini vermiştir; zira o üç kısımdır: Hem zahire hem batına hükmetmek ki bu, her biri boyun eğmenin sebebi olan nihai cömertlik, kerem, rahmet, şefkat, şefaat, iyilik ve lütuf sahibi olmaları ve bununla birlikte Allah Azze ve Celle ile tam bir irtibatları bulunması sebebiyle peygamberlere aleyhimussalâtü vesselâm aittir; sadece zahire hükmetmek ki bu hükümdarların mülküdür; sadece batına hükmetmek ki bu da alimlerin mülküdür.

ولما ذمهم ﷾ أولاً بالجهل ومدح النفس تشبعاً بما لم يعطوا، وذلك سبب لجميع النقائص، وثانياً بأعظم منه: منع الحق من أهله بخلاً، وثالثاً بأعظم منهما: تمنى ألا يصل إلى أحد نعمة وإن كانت لا تنقصهم، فحازوا بذلك أعلى خلال الذم، وكانت

[Allah] Azze ve Celle onları ilk olarak cehaletle ve kendilerine verilmeyen şeylerle doymuş gibi görünerek nefislerini övmekle yerdi ki bu bütün eksikliklerin sebebidir; ikinci olarak bundan daha büyüğüyle yerdi: Cimrilik yüzünden hakkı ehlinden menetmekle; üçüncü olarak da bu ikisinden daha büyüğüyle yerdi: Kendilerinden bir şey eksiltmese bile bir nimete hiç kimsenin ulaşmamasını temenni etmekle. Böylece yerilmenin en üst hasletlerini topladılar.

المساوي تضع والمحاسن ترفع، تسبب عن هذا توقع السامع لإعلاء العرب وإدامة ذل اليهود وموتهم بحسدهم فقال: {فقد} أي فتسبب عن هذا وتعقبه أنَّا آتيناهم - هكذا كان الأصل، ولكنه أظهر للتنبيه على التوصيف الذي شاركوهم به في استحقاق الفضائل فقال: {آتينا} أي بما لنا من العظمة {آل إبراهيم} أي الذي أعلمناكم في كتابكم أنا أقسمنا له أنَّا نعز ذريته ونهديهم ونجعل ابنة إسماعيل حالاً على جميع حدود إخوته، ويده في جميع الناس ويده على كل أحد ويد كل به {الكتاب} أي الذي لا كتاب إلا هو لما له من الحفظ والفضل بالإعجاز والفصل {والحكمة} أي النبوة التي ثمرتها العمل المتقن بالعلم المحرر المحكم {وآتيناهم} مع ذلك {ملكاً عظيماً *} أي ضخماً واسعاً باقياً إلى أن تقوم الساعة {فمنهم} أي من آل إبراهيم {من آمن به} وهم أغلب العرب {ومنهم من صد عنه} أي أعرض بنفسه، وصد غيره كبني إسرائيل وبعض العرب.

Kötülükler alçaltıp güzellikler yükselttiği için, bu durum dinleyicide Arapların yüceltilmesini, Yahudilerin zilletinin devamını ve hasetlerinden ölmelerini bekleme intibaı doğurdu ve şöyle buyurdu: {فقد} “Doğrusu”; yani bundan kaynaklandı ve peşinden geldi ki Biz onlara verdik —aslı böyleydi; ancak faziletleri hak etmede onların da ortak olduğu niteliğe dikkat çekmek için açık isim kullanarak şöyle buyurdu—: {آتينا} “Biz verdik”; yani azametimizle [verdik], {آل إبراهيم} “İbrahim ailesine”; yani kitabınızda zürriyetini aziz kılacağımıza, onları hidayete erdireceğimize, İsmail'in kızını kardeşlerinin bütün sınırlarına hakim kılacağımıza, elini bütün insanlarda, elini herkesin üzerinde ve herkesin elini de onunla kılacağımıza yemin ettiğimizi size bildirdiğimiz [İbrahim'in ailesine], {الكتاب} “Kitab'ı”; yani mucizeliği ve hakkı batıldan ayırmasıyla üstünlüğü ve korunmuşluğu sebebiyle ondan başka kitap olmayan [Kitab'ı], {والحكمة} “ve hikmeti”; yani semeresi sağlamlaştırılmış ve inceltilmiş ilimle amel etmek olan peygamberliği [verdik]; {وآتيناهم} “ve onlara verdik”; bununla beraber, {ملكاً عظيماً *} “büyük bir mülk”; yani kıyamet kopuncaya kadar baki kalacak muazzam ve geniş bir hükümranlık [verdik]. {فمنهم} “Onlardan”; yani İbrahim ailesinden, {من آمن به} “ona iman eden oldu”; bunlar Arapların çoğudur; {ومنهم من صد عنه} “onlardan kimi de ondan yüz çevirdi”; yani bizzat kendisi yüz çevirdi ve İsrâiloğulları ile bazı Araplar gibi başkalarını da engelledi.

ولما كان قد علم من السياق أن الطاعن فيه ميت بحسده من غير أن يضره بأمر دنيوي، وكان التقدير لبيان أمرهم في الآخرة: فحكمنا أن تسعر بهم النار بعد الذل في هذه الدار والهوان والصغار، عطف

Bağlamdan, ona dil uzatanın dünyevi bir zarara uğramaksızın kendi hasedinden öldüğü anlaşılınca ve onların ahiretteki durumunu açıklamak için takdir 'bu yurttaki zillet, hakirlik ve aşağılanmadan sonra ateşin onlarla alevlendirilmesine hükmettik' şeklinde olunca, şu buyruğunu

عليه قوله: {وكفى بجهنم سعيراً *} أي توقداً والتهاباً في غاية الإحراق والعسر والإسراع إلى الأذى، وفي آية الطاغوت أنهم سمحوا ببدل الدين - وهو لا أعز منه عند الإنسان - في شهادتهم للكفرة بالهداية، وفي آية الملك الإيماء إلى أنهم في الحضيض من الشح بالخسيس الفاني، وفي آية الحسد أنه لم يكفهم التوطن في حضيض الشح بما أوتوا مع الغنى حتى سفلوا عنه إلى أدنى من ذلك بالحسد لمن آتاه الله ما لا ينقصهم.

ona atfetti: {وكفى بجهنم سعيراً *} “Çılgın bir ateş olarak cehennem yeter”; yani son derece yakıcı, zorlu ve eziyete çarçabuk koşan bir alev ve tutuşma olarak [cehennem yeter]. Tâğût ayetinde onların, kafirlerin hidayette olduğuna şahitlik etmek suretiyle —ki insan katında ondan daha değerlisi yoktur— dini feda ettiklerine; mülk ayetinde onların değersiz ve fani şeylerdeki cimriliğin en dip noktasında bulunduklarına; haset ayetinde ise zengin olmalarına rağmen kendilerine verilen şeyler hususunda cimriliğin dibinde yerleşmekle yetinmeyip kendilerinden hiçbir şey eksiltmeyen şeyleri Allah'ın başkasına vermesine haset ederek bundan daha da aşağıya düştüklerine işaret vardır.

ولما أثبت لمن صد عنه النار علله بقوله: {إن الذين كفروا بآياتنا} أي ستروا ما أظهرته عقولهم بسببها {سوف نصليهم} أي بوعيد ثابت وإن طال معه الإمهال {ناراً} ولما كانت النار - على ما نعهده - مفنية ماحقة، استأنف قوله رداً لذلك: {كلما نضجت جلودهم} أي صارت بحرّها إلى حالة اللحم النضيج الذي أدرك أن يؤكل، فصارت كاللحم الميت الذي يكون في الجرح، فلا يحس بالألم {بدَّلناهم} أي جعلنا لهم {جلوداً غيرها} أي غير النضيجة بدلاً منها بأن أعدناها إلى ما كانت عليه قبل تسليط النار عليها،

Ondan yüz çevirene ateşi hükme bağlayınca, bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الذين كفروا بآياتنا} “Şüphesiz ayetlerimizi inkar edenleri”; yani akıllarının ayetler sebebiyle açığa çıkardığı şeyleri örtenleri, {سوف نصليهم} “onları yaslayacağız”; yani mühlet uzasa bile kesin bir tehditle [yaslayacağız], {ناراً} “bir ateşe”. Ateş —bildiğimiz üzere— yok edip tüketici olduğundan, bunu reddetmek için yeni bir söze başlayarak şöyle buyurdu: {كلما نضجت جلودهم} “Dolan derileri piştikçe”; yani ateşin sıcağıyla yenmeye hazır hale gelmiş pişmiş et durumuna gelip de yaradaki ölü et gibi acıyı hissetmez olunca, {بدَّلناهم} “onları değiştireceğiz”; yani onlara kılacağız, {جلوداً غيرها} “başka derilerle”; yani ateş musallat edilmeden önceki hallerine döndürerek pişmemiş derileri onların yerine [kılacağız];

كما إذا صُغتَ من خاتم خاتماً على غير هيئته، فإنه هو الأول لأن الفضة واحدة، وهو غيره لأن الهيئة متغايرة، وهكذا الجلد الثاني مغاير للنضيج في الهيئة {ليذوقوا} أي أصحاب الجلود المقصودون بالعذاب {العذاب} أي ليدوم لهم تجدد ذوقه، فتجدد لهم مشاهده الإعادة بعد البلى كل وقت، كما كانوا يجددون التكذيب بذلك كل وقت، ليكون الجزاء من جنس العمل، فإنه لو لم يُعِدْ منهم ما وهي لأداه وهيه إلى البلى، ولو بلى منهم شيء لبلوا كلهم فانقطع عذابهم.

tıpkı bir yüzükten başka bir şekilde yeni bir yüzük döktüğün gibi; o gümüşü aynı olduğu için birincisidir, fakat şekli farklı olduğu için başkasıdır. İşte bu ikinci deri de şekil bakımından pişmiş deriden başkadır; {ليذوقوا} “tatsınlar diye”; yani azap hedeflenen deri sahipleri, {العذاب} “azabı”; yani onu tatmaları sürekli yenilensin, böylece her vakit bunu yalanlamayı yeniledikleri gibi yok oluştan sonra iade edilme sahnesini her an yeniden müşahede etsinler; ta ki ceza amelin cinsinden olsun. Zira onlardan gevşeyip yıpranan kısım iade edilmeseydi, bu gevşeklik onu yok oluşa götürürdü; şayet onlardan bir şey yok olsaydı tamamı yok olur ve azapları kesilirdi.

ولما كان هذا أمراً لم يعهد مثله، دل على قدرته عليه بقوله: {إن الله} أي الملك الأعظم {كان} ولم يزل {عزيزاً} أي يغلب كل شيء ولا يغلبه شيء {حكيماً *} ي يتقن صنعه، فجعل عذابهم على قدر ذنوبهم، لأن عزائمهم كانت على دوامهم على ما استحقوا به ذلك ما بقوا.

Bu eşi benzeri görülmemiş bir iş olduğundan, buna olan kudretine şu buyruğuyla delil getirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani en yüce Hükümran, {كان} “olagelmiştir”; ve daima öyledir, {عزيزاً} “mutlak güç sahibidir”; yani her şeye galip gelen ve hiçbir şeyin Kendisine galip gelemediği [Azîz'dir], {حكيماً *} “hüküm ve hikmet sahibidir”; yani sanatını sağlam yapandır; dolayısıyla azaplarını günahları miktarınca kılmıştır; çünkü onların kararlılığı, hayatta kaldıkları sürece bunu hak ettikleri hal üzere daim kalmak yönündeydi.

ولما ذكر الترهيب بعقاب الكافرين أتبعه الترغيب بثواب المؤمنين فقال: {والذين آمنوا} أي أقروا بالإيمان {وعملوا} بياناً لصدقهم فيه {الصالحات سندخلهم} أي بوعد لا خلف فيه، وربما أفهم التنفيس لهم بالسين دون سوف - كما في الكافرين - أنهم أقصر الأمم

Kafirlerin azabıyla korkutmayı zikredince, peşinden müminlerin sevabına teşvik etmeyi zikredip şöyle buyurdu: {والذين آمنوا} “İman edenler”; yani imanı ikrar edenler, {وعملوا} “ve işleyenler”; bundaki sadakatlerini beyan etmek üzere, {الصالحات سندخلهم} “salih amelleri; onları girdireceğiz”; yani cayılması mümkün olmayan bir vaatle [girdireceğiz]. Kafirler hakkında 'sevfe' kullanılmışken müminler için 'sîn' harfiyle yakın gelecek kipi kullanılması, belki de onların en kısa süreli ümmet

مدة، أو أنهم أقصرهم أعماراً إراحة لهم من دار الكدر إلى محل الصفاء، وأنهم يدخلون الجنة قبل جميع الفرق الناجية من أهل الموقف {جنات} أي بساتين، ووصفها بما يديم بهجتها ويعظم نضرتها وزهرتها فقال: {تجري من تحتها الأنهار} أي إن أرضها في غاية الريّ، كل موضع منها صالح لأن تجري منه نهر.

olduklarını, yahut keder yurdundan huzur makamına rahatlatılmaları için ömürleri en kısa olanlar olduklarını ve mahşer ehlinden kurtulan bütün fırkalardan önce cennete gireceklerini hissettirir: {جنات} “cennetlere”; yani bahçelere [girdireceğiz]; ve onların neşesini sürekli kılacak, tazeliğini ve parlaklığını büyütecek vasıfla niteleyerek şöyle buyurdu: {تجري من تحتها الأنهار} “altlarından ırmaklar akan”; yani toprağı son derece suya kanmıştır, her yeri içinden bir ırmağın akmasına elverişlidir.

ولما ذكر قيامها وما به دوامها، أتبعه ما تهواه النفوس من استمرار الإقامة بها فقال: {خالدين فيها أبداً} ولما وصف حسن الدار ذكر حسن الجار فقال: {لهم فيها أزواج} والمطرد في وصف جمع القلة لمن يفضل الألف والتاء، فعدل هنا عن ذلك إلى الوحدة لإفهام أنهن لشدة الموافقة في الطهر كذات واحد فقيل: {مطهرة} أي متكرر طهرها، لا توجد وقتاً ما على غير ذلك. ولما كانت الجنان في الدنيا لا تحسن إلا بتمكن الشمس منها وكانت الشمس تنسخ الظل فتخرج إلى التحول إلى مكان آخر، وربما آذى حرها، أمّن من ذلك فيها بقوله: {وندخلهم} أي فيها {ظلاً} أي عظيماً، وأكده بقوله {ظليلاً *}

Onun varlığını ve devamını sağlayan şeyleri zikredince, peşinden nefislerin arzuladığı orada sürekli kalmayı zikredip şöyle buyurdu: {خالدين فيها أبداً} “Orada ebedi kalıcılar olarak”. Yurdun güzelliğini niteleyince komşunun güzelliğini zikredip şöyle buyurdu: {لهم فيها أزواج} “Onlar için orada eşler vardır”; elif ve tâ ile çoğul yapılmasını tercih edenler için azlık çoğulunun nitelenmesinde kural [çoğul sıfat getirilmesidir]; ancak temizlikteki aşırı uyum sebebiyle sanki tek bir varlık gibi olduklarını hissettirmek için çoğuldan tekile dönülerek şöyle buyruldu: {مطهرة} “tertemiz kılınmış”; yani temizliği sürekli yinelenen, hiçbir zaman bunun aksi bir halde bulunmayan [eşler]. Dünyadaki bahçeler ancak güneşin onlara ulaşmasıyla güzelleştiğinden ve güneş gölgeyi giderip başka bir yere intikal etmeye mecbur bıraktığından, bazen de sıcağı eziyet verdiğinden; cennette şu buyruğuyla bundan emin kıldı: {وندخلهم} “Ve onları girdireceğiz”; yani orada, {ظلاً} “bir gölgeye”; yani muazzam bir gölgeye; ve şu buyruğuyla bunu pekiştirdi: {ظليلاً *} “koyu bir gölgeye”;

أي متصلاً لا فرج فيه، منبسطاً لا ضيق معه دائماً لا تصيبه الشمس يوماً ما، ولا حر فيه ولا برد، بل هو في غاية الاعتدال.

yani aralıksız, kesintisiz, darlık bulunmayan, geniş, hiçbir gün güneşin isabet etmediği, ne sıcağı ne de soğuğu olan, bilakis son derece mutedil daimi bir gölgeye [girdireceğiz].

ولما تقدم في هذه السورة الأمر بالإحسان والعدل في النساء واليتامى في الإرث وغيره، وفي غير ذلك من الدماء والأموال والأقوال والأفعال، وذكر خيانة أهل الكتاب وما أحل بهم لذلك من العقاب، وذكر أنه آتى هذه الأمة الملك المقتضي للحكم، وآتاهم الحكمة بعد جهلهم وضعفهم؛ أقبل عليهم بلذيذ خطابه بعد ما وعدهم على امتثال أمره من كريم ثوابه بما ختمه بالظل الموعود على العدل في حديث «سبعة يظلمهم الله في ظله» فقال: {إن الله} أي الذي له صفات الكمال {يأمركم} أي أيتها الأمة {أن تؤدوا الأمانات إلى أهلها} أي من غير خيانة ما، كما فعل أهل الكتاب في كتمان ما عندهم والإخبار بغيره، والأمانة: كل ما وجب لغيرك عليك.

Bu surede daha önce mirasta ve diğer hususlarda kadınlara ve yetimlere, ayrıca canlar, mallar, sözler ve fiiller hususunda ihsan ve adaletle davranma emri geçip Ehl-i Kitap'ın hıyaneti ve bu sebeple başlarına indirilen ceza zikredilince, bu ümmete hükmetmeyi gerektiren mülkün verildiği, cehalet ve zayıflıklarından sonra kendilerine hikmetin bahşedildiği zikredilince; emrine uymaları karşılığında vaat ettiği kerem dolu sevabından sonra, 'Yedi sınıf insan vardır ki Allah onları gölgesinde gölgelendirir' hadisinde adalet üzerine vaat edilen gölge ile mühürlediği tatlı hitabıyla onlara yönelerek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {يأمركم} “size emreder”; yani ey ümmet! {أن تؤدوا الأمانات إلى أهلها} “emanetleri ehline vermenizi”; yani Ehl-i Kitap'ın yanlarındakini gizleyip başkasını haber vererek yaptığı gibi hiçbir hainlik yapmaksızın [vermenizi emreder]. Emanet ise, başkası için senin üzerinde vacip olan her haktır.

ولما أمر بما يحق للإنسان في نفسه، أمر بما يحق له في معاملة غيره،

İnsanın bizzat kendi nefsinde hak olan şeyi emredince, başkasıyla muamelesinde hak olan şeyi emretti;