وحقق لهم ما لم يكونوا يرومونه من أمر الملك بقوله بأداة القطع عاطفاً شيئين على شيئين: {إذا حكمتم} وبين عموم ملكهم لسائر الأمم بقوله: {بين الناس} وبين المأمور به بقوله: {أن تحكموا بالعدل} أي السواء بأن تأمروا من وجب عليه حق بأدائه إلى من هو له، فإن ذلك من أعظم الصالحات الموجبة لحسن المقيل في الظل الظليل، أخرج الشيخان وغيرهما عن أبي هريرة ﵁ أن النبي ﷺ قال: «سبعة يظلهم الله في ظله يوم لا ظل إلا ظله: إمام عادل» الحديث.
İki şeyi iki şeye atfederek kesinlik edatıyla buyurduğu şu sözüyle mülk hususunda arzu etmedikleri şeyleri onlar için gerçekleştirdi: {إذا حكمتم} “Hükmettiğiniz zaman”; {بين الناس} “insanlar arasında” buyruğuyla da mülklerinin bütün ümmetleri kapsayacak şekilde genel olduğunu beyan etti. {أن تحكموا بالعدل} “Adaletle hükmetmenizi [emreder]” buyruğuyla da emredilen şeyi açıkladı; yani üzerinde bir hak vacip olan kimseye, o hakkı hak sahibine vermesini emretmeniz suretiyle eşitlik üzere [hükmetmenizi emreder]. Zira bu, koyu gölgede güzel bir dinlenme yeri elde etmeyi gerektiren en büyük salih amellerdendir. İki Şeyh (Buhârî ve Müslim) ve başkaları Ebû Hüreyre radıyallâhu anh’tan rivayet etmişlerdir ki Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kendi gölgesinden başka hiçbir gölgenin bulunmadığı günde Allah yedi sınıfı kendi gölgesinde gölgelendirir: [Bunlardan ilki] âdil imamdır...» hadisi.
ولما أخبرهم بأمره زادهم رغبة بقوله: {إن الله} معبراً أيضاً بالاسم الأعظم {نعمَّا} أي نعم شيئاً عظيماً {يعظكم به} وحثهم على المبادرة إلى حسن الامتثال بقوله: {إن الله} مكرراً لهذا الاسم الشريف ليجتهدوا في الترقي في طهارة الأخلاق إلى حد لم يبلغه غيرهم. ولما كان الرقيب في الأمانات لا بد له من أن يكون له من يد سمع وعلم قال: {كان} أي ولم يزل ولا يزال
Onlara emrini bildirince, yine İsm-i Âzam’ı kullanarak: {إن الله} “Şüphesiz Allah”, {نعمَّا} “ne güzel bir şeydir ki”; yani ne muazzam bir şeydir ki, {يعظكم به} “size onunla öğüt veriyor” buyruğuyla isteklerini artırdı; {إن الله} “Muhakkak ki Allah” buyruğuyla da bu şerefli ismi tekrarlayarak, ahlak temizliğinde başkalarının ulaşamadığı bir dereceye yükselmek için gayret göstersinler diye onları emre güzel bir şekilde uymada acele etmeye teşvik etti. Emanetleri gözetleyenin mutlaka işiten ve bilen bir güce sahip olması gerektiğinden şöyle buyurdu: {كان} “[Allah] idi”; yani ezelden beri böyledir ve daima da böyle kalacaktır,
{سميعاً} أي بالغ السمع لكل ما يقولونه جواباً لأمره وغيره ذلك {بصيراً *} أي بالغ البصر والعلم بكل ما يفعلونه في ذلك وغيره من امتثال وغيره.
{سميعاً} “hakkıyla işitendir”; yani emrine cevap olarak ve bunun dışında söyledikleri her şeyi eksiksiz işitendir; {بصيراً *} “hakkıyla görendir”; yani bunda ve bunun dışındaki emre uyma veya uymama gibi konularda yaptıkları her şeyi eksiksiz gören ve bilendir.
ولما أمر سبحانه بالعدل ورغب فيه، ورهب من تركه؛ أمر بطاعة المتنصبين لذلك الحاملة لهم على الرفق بهم والشفقة عليهم فقال: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بالإيمان، وبدأ بما هو العمدة في الحمل على ذلك فقال: {أطيعوا} أي بموافقة الأمر تصديقاً لدعواكم الإيمان {الله} أي فيما أمركم به في كتابه مستحضرين ما له من الأسماء الحسنى، وعظم رتبة نبيه ﷺ بإعادة العامل فقال: {وأطيعوا الرسول} فيما حده لكم في سنته عن الله وبينه من كتابه لأن منصب الرسالة مقتضٍ لذلك، ولهذا عبر به دون النبي {وأولي الأمر منكم} أي الحكام، فإن طاعتهم فيما لم يكن معصية - كما أشير إلى ذلك بعدم إعادة العامل - من طاعة رسول الله ﷺ، وطاعته من طاعة الله ﷿؛ والعلماء من أولي الأمر أيضاً، وهم العاملون فإنهم يأمرون بأمر الله ورسوله ﷺ.
Yüce [Allah] adaleti emredip ona teşvik edince ve onu terk etmekten sakındırınca, yöneticilerin insanlara yumuşak davranmalarını ve onlara şefkat göstermelerini sağlayacak şekilde, bu işle görevlendirilmiş kimselere itaati emrederek şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”; yani imanı ikrar edenler! Buna sevk eden şeylerin esası olan ile başlayarak şöyle buyurdu: {أطيعوا} “İtaat edin”; yani iman iddianızı doğrulamak üzere emre uyarak [itaat edin], {الله} “Allah’a”; yani sahip olduğu Esmâ-i Hüsnâ'yı hatırda tutarak Kitabı'nda size emrettiği hususlarda [itaat edin]. Âmili tekrarlamak suretiyle Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem’in mertebesini yücelterek şöyle buyurdu: {وأطيعوا الرسول} “Ve Peygamber’e de itaat edin”; yani Allah'tan [alıp] sünnetinde sizin için belirlediği ve Kitabı'ndan açıkladığı şeylerde [ona itaat edin]; zira risalet makamı bunu gerektirir, bu sebeple “en-Nebî” yerine “er-Resûl” lafzıyla ifade buyurmuştur; {وأولي الأمر منكم} “ve sizden olan emir sahiplerine de [itaat edin]”; yani yöneticilere [itaat edin]. Zira âmilin tekrarlanmamasıyla işaret edildiği üzere masiyet olmayan hususlarda onlara itaat etmek, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e itaat etmekten sayılır; ona itaat ise Allah azze ve celle’ye itaattendir. Âlimler de emir sahiplerindendir; onlar ilmiyle amel edenlerdir, zira onlar Allah'ın ve Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem’in emriyle emrederler.
ولما أبان هذا الحكم الأصول الثلاثة أتبعها القياس، فسبب عما تقديره: هذا في الأمور البينة من الكتاب والسنة والتي وقع الإجماع عليها، قوله: {فإن تنازعتم في شيء} أي لإلباسه فاختلفت فيه آراؤكم {فردوه إلى الله} أي المحيط علماً وقدرة بالتضرع بين يديه بما شرعه لكم من الدعاء والعبادة، ليفتح لكم ما أغلق منه ويهديكم إلى الحق منه {والرسول} أي الكامل الرسالة بالبحث عن آثار رسالته من نص في ذلك بعينه أو أولى قياس، ودلت الآية على ترتيب الأصول الأربعة على ما هو فيها وعلى إبطال ما سواها، وعلم من إفراده تعالى وجمع النبي ﷺ مع أعلام أمته أن الأدب توحيد الله حتى في مجرد ذكره، وأكد البيان لدعوى الطاعة بقوله: {إن كنتم تؤمنون} أي دائمين على الإيمان بتجديده في كل أوان {بالله} أي الملك الأعظم الذي لا كفوء له {واليوم الآخر} الحامل على الطاعة الحاجز عن المعصية، ثم دل على عظمة هذا الأمر وعميم نفعه بقوله مخصصاً رسوله ﷺ: {ذلك} أي الأمر العالي الرتبة {خير} أي وغيره شر {وأحسن تأويلاً *} أي عاقبة أو
Bu hüküm üç aslı beyan edince peşinden kıyası getirdi; takdiri: 'Bu, Kitap ve Sünnet'ten açık olan ve üzerinde icma edilen meselelerdedir' şeklinde olan söze binaen şöyle buyurdu: {فإن تنازعتم في شيء} “Eğer bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz”; yani kapalı olması sebebiyle hakkında görüşleriniz ayrılırsa, {فردوه إلى الله} “onu Allah’a”; yani kapalı olan kısmını size açması ve sizi oradaki hakka iletmesi için, sizin için meşru kıldığı dua ve ibadetlerle O'nun huzurunda yalvarıp yakararak ilmi ve kudreti her şeyi kuşatan [Allah'a], {والرسول} “ve Peygamber’e götürün”; yani risaleti tastamam olan [Peygamber'e], risaletinin eserlerinden bizzat o meseleye dair bir nassı veya en uygun kıyası araştırarak [götürün]. Âyet, dört aslın burada zikredildiği tertip üzere olduğuna ve bunların dışındakilerin geçersizliğine delalet etmiştir. Yüce Allah'ın tekil getirilmesinden ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’in ümmetinin önderleriyle birlikte zikredilmesinden anlaşıldı ki edep, sadece O'nun zikrinde bile Allah'ı birlemektir. İtaat iddiasını şu buyruğuyla pekiştirdi: {إن كنتم تؤمنون} “Eğer inanıyorsanız”; yani her an tazeleyerek iman üzere devam ediyorsanız, {بالله} “Allah’a”; yani hiçbir dengi bulunmayan en büyük Hükümran'a, {واليوم الآخر} “ve ahiret gününe”; yani itaate sevk eden ve masiyetten alıkoyan [ahiret gününe]. Sonra Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem’i tahsis ederek şöyle buyurmasıyla bu emrin büyüklüğüne ve faydasının genelliğine delalet etti: {ذلك} “Bu”; yani bu yüksek mertebeli iş, {خير} “daha hayırlıdır”; yani bunun dışındakiler ise şerdir, {وأحسن تأويلاً *} “ve sonuç bakımından daha güzeldir”; yani akıbet itibarıyla yahut
ترجيعاً ورداً من ردكم إلى ما يقتضيه قويم العقل من غير ملاحظة لآثار الرسالة من الكتاب والسنة، فإن في الأحكام ما لا يستقل عنهما قال: «نزلت هذه الآية {أطيعوا الله} في عبد الله بن حذافة بن قيس بن عدي إذ بعثه النبي ﷺ في سرية» يعني فأمرهم أن يدخلوا في النار.
Kitap ve Sünnet'teki risalet izlerini gözetmeksizin akl-ı selimin gerektirdiğine başvurmanızdan daha güzel bir dönüş ve başvurmadır; zira hükümlerde bu ikisinden müstağni olunamayacak hususlar vardır. Şöyle rivayet edilmiştir: «{أطيعوا الله} “Allah'a itaat edin” âyeti, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’in bir müfrezenin başında gönderdiği Abdullah b. Huzâfe b. Kays b. Adiyy hakkında indi»; yani o, [askerlere] ateşe girmelerini emretmişti.
ولما كان التقدير - كما أفهمه آخر الآية وأشعر به أولها بعد أن جمع الخلق على طاعته بالطريق الذي ذكره: فمن أبى ذلك فليس بمؤمن، دل عليه بقوله معجباً مخاطباً لأكمل الخلق الذي عرفه الله المنافقين في لحن القول: {ألم تر} وأشار إلى بعدهم عن على حضرته بقوله: {إلى الذين} وإلى كذبهم ودوام نفاقهم بقوله: {يزعمون أنهم آمنوا} أي أوجدوا هذه الحقيقة وأوقعوها في أنفسهم {بما أنزل إليك} ودل على أن هذا الزاعم المنافق كان من أهل الكتاب قبل ادعاء الإسلام بقوله: {وما} أي ويزعمون أنهم آمنوا بما {أنزل من قبلك} أي من التوراة والإنجيل، قال الأصبهاني: ولا يستعمل - أي الزعم - في الأكثر
Mahlukatı zikrettiği yolla Kendi itaatinde topladıktan sonra takdir -âyetin sonunun hissettirdiği ve başının bildirdiği üzere- şöyle olunca: 'Kim bundan kaçınırsa mümin değildir'; Allah'ın, münafıkları sözlerinin üslubundan tanıttığı mahlukatın en mükemmeline hitap edip hayret ifade ederek buyurduğu şu sözüyle buna delalet etti: {ألم تر} “Görmedin mi?”; {إلى الذين} “şunları” buyruğuyla onların Yüce Huzur'dan uzaklıklarına işaret etti; {يزعمون أنهم آمنوا} “iman ettiklerini iddia edenleri”; yani bu hakikati meydana getirdiklerini ve içlerinde gerçekleştirdiklerini iddia edenleri [görmedin mi?] {بما أنزل إليك} “sana indirilene”; ve bu iddiacı münafığın İslam iddiasından önce Ehl-i Kitap'tan olduğuna şu buyruğuyla delalet etti: {وما} “ve [iddia ediyorlar]”; yani iman ettiklerini iddia ediyorlar, {أنزل من قبلك} “senden önce indirilene”; yani Tevrat ve İncil'e. el-İsfahânî şöyle demiştir: Za'm (زَعْم / iddia), çoğunlukla
إلا في القول الذي لا يتحقق، يقال: زعم فلان - إذا شك فيه فلم يعرف كذبه أو صدقه، والمراد أن هؤلاء قالوا قولاً هو عند من لا يعلم البواطن أهل لأن يشك فيه بدليل أنهم {يريدون أن يتحاكموا} أي هم وغرماؤكم {إلى الطاغوت} أي إلى الباطل المعرق في البطلان {وقد} أي والحال أنهم قد {أمروا} ممن له الأمر {أن يكفروا به} في كل ما أنزل من كتابك وما قبله، ومتى تحاكموا إليه كانوا مؤمنين به كافرين بالله وهو معنى قوله: {ويريد الشيطان} بإرادتهم ذلك التحاكم {أن يضلهم} أي بالتحاكم إليه {ضلالاً بعيداً *} بحيث لا يمكنهم معه الرجوع إلى الهدى. وهذه الآية سبب تسمية عمر ﵁ بالفاروق لضربه عنق منافق لم يرض بحكم رسول الله ﷺ في قصة ذكرها الثعلبي من رواية الكلبي عن أبي صالح عن ابن عباس ﵄.
ancak tahakkuk etmeyen söz için kullanılır. Bir kimseden şüphelenilip yalanı ya da doğrusu bilinmediğinde 'falanca iddia etti (zaame fulân)' denir. Kastedilen şudur: Bunlar, bâtınları bilmeyen kimse nezdinde şüphe edilmeye layık bir söz söylediler; nitekim bunun delili şudur: {يريدون أن يتحاكموا} “Muhakeme olmak istiyorlar”; yani onlar ve hasımlarınız, {إلى الطاغوت} “tâğûta”; yani bâtıllığı kökleşmiş olan bâtıla [muhakeme olmak istiyorlar]; {وقد} “halbuki”; yani durum şu ki onlar, {أمروا} “emrolunmuşlardı”; emretme yetkisi olan [Allah] tarafından, {أن يكفروا به} “onu inkâr etmekle”; senin kitabından ve ondan önce indirilen her şeyde [inkâr etmekle emrolunmuşlardı]. Ona muhakeme oldukları vakit ona inanmış, Allah'ı ise inkâr etmiş olurlar. Şu buyruğun anlamı da budur: {ويريد الشيطان} “Şeytan da istiyor”; onların bu muhakeme olma istekleri sebebiyle, {أن يضلهم} “onları saptırmak [istiyor]”; yani ona muhakeme olmak suretiyle, {ضلالاً بعيداً *} “derin bir sapıklıkla”; öyle ki onunla birlikte artık hidayete dönmeleri mümkün olmasın. Bu âyet, Sa‘lebî'nin el-Kelbî'den, onun Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayetle zikrettiği bir kıssada, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in hükmüne razı olmayan bir münafığın boynunu vurduğu için Ömer radıyallâhu anh’ın 'Fârûk' olarak isimlendirilmesinin sebebidir.
ولما ذكر ضلالهم بالإرادة ورغبتهم في التحاكم إلى الطاغوت، ذكر فعلهم فيه في نفرتهم عن التحاكم إلى رسول الله ﷺ فقال: {وإذا قيل لهم} أي من أي قائل كان {تعالوا} أي أقبلوا رافعين أنفسكم من وهاد الجهل إلى شرف العلم {إلى ما أنزل الله}
Onların iradeleriyle olan sapıklıklarını ve tâğûta muhakeme olma arzularını zikredince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e muhakeme olmaktan kaçınma hususundaki fiillerini zikredip şöyle buyurdu: {وإذا قيل لهم} “Onlara denildiği zaman”; yani söyleyen kim olursa olsun [denildiğinde], {تعالوا} “Gelin!”; yani cehalet çukurlarından ilmin şerefine nefislerinizi yükselterek yönelin, {إلى ما أنزل الله} “Allah’ın indirdiğine”;
أي الذي عنده كل شيء {وإلى الرسول} أي الذي تجب طاعته لأجل مرسله مع أنه أكمل الرسل الذين هم أكمل الخلق رسالة، رأيتهم - هكذا كان الأصل، ولكنه أظهر الوصف الذي دل على كذبهم فيما زعموه من الإيمان فقال: {رأيت المنافقين يصدون} أي يعرضون {عنك} وأكد ذلك بقوله: {صدوداً} أي هو في أعلى طبقات الصدود.
yani her şey katında olan [Allah'ın indirdiğine], {وإلى الرسول} “ve Peygamber’e”; yani risalet bakımından mahlukatın en mükemmeli olan elçilerin en mükemmeli olmasıyla beraber, kendisini gönderenden ötürü itaati vacip olan elçiye [gelin denildiği zaman], 'onları görürsün' -asıl olan böyleydi; fakat iddia ettikleri imandaki yalancılıklarına delalet eden vasfı açıkça belirterek şöyle buyurdu-: {رأيت المنافقين يصدون} “münafıkların yüz çevirdiklerini görürsün”; yani uzaklaştıklarını [görürsün], {عنك} “senden”; ve bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {صدوداً} “büsbütün bir yüz çevirişle”; yani yüz çevirmenin en üst derecesinde bir yüz çevirişle.
ولما تسبب عن هذا تهديدهم، قال - مهولاً لوعيدهم بالإبهام والتعجيب منه بالاستفهام، معلماً بأنهم سيندمون حين لا ينفعهم الندم، ولا يغني عنهم الاعتذار -: {فكيف} أي يكون حالهم {إذا أصابتهم مصيبة} أي عقوبة هائلة {بما قدمت أيديهم} مما ذكرنا ومن غيره.
Bundan dolayı onları tehdit etmek gerekince; pişmanlığın kendilerine fayda vermeyeceği ve özür dilemenin kendilerinden [azabı] savamayacağı bir zamanda pişman olacaklarını bildirerek, kapalı bırakmak suretiyle tehditlerini dehşetli kılıp soru ile de hayret ifade ederek şöyle buyurdu: {فكيف} “O halde nasıl olacak?”; yani halleri nasıl olacak, {إذا أصابتهم مصيبة} “onlara bir musibet isabet ettiği zaman”; yani korkunç bir ceza [isabet ettiği zaman], {بما قدمت أيديهم} “ellerinin önden gönderdiği şeyler sebebiyle”; zikrettiğimiz ve bunun dışındaki şeyler sebebiyle [ellerinin işledikleri yüzünden].
ولما كان الذي ينبغي أن يكون تناقضهم بعيداً لأن الكذب عند العرب كان شديداً؛ قال: {ثم جاءوك} أي خاضعين بما لينت منهم تلك المصيبة حال كونهم {يحلفون بالله} أي الحاوي لصفات الكمال من الجلال والجمال غير مستحضرين لصفة من صفاته {إن} أي ما {أردنا} أي في جميع أحوالنا وبسائر أفعالنا {إلا إحساناً وتوفيقاً *} أي أن تكون الأمور على الوجه الأحسن والأوفق لما رأينا في ذلك مما خفي على غيرنا - وقد كذبوا في جميع ذلك.
Araplar nezdinde yalan çok çirkin görüldüğünden onların çelişkilerinin uzak bir ihtimal olması gerektiği için şöyle buyurdu: {ثم جاءوك} “Sonra sana gelirler”; yani o musibetin kendilerini yumuşatmasıyla boyun eğmiş olarak gelirler, şu haldeyken: {يحلفون بالله} “Allah’a yemin ederek”; yani O'nun sıfatlarından hiçbirini hatırda tutmaksızın celal ve cemal kemal sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah'a yemin ederek], {إن} “kesinlikle [başka bir şey değil]”; yani [şöyle diyerek]: {أردنا} “biz istemedik”; yani bütün hallerimizde ve diğer fiillerimizde, {إلا إحساناً وتوفيقاً *} “ancak iyilik ve uzlaştırma [istedik]”; yani başkalarına gizli kalan hususlarda gördüğümüz şeyler doğrultusunda işlerin en güzel ve en uygun şekilde olmasını [istedik]. -Oysa bütün bu söylediklerinde yalan söylemişlerdir.-
ولما ذكر ﷾ بعض ما يصدر منهم من التناقضات وهم غير محتشمين ولا هائبين، قال معلماً بشأنهم معلماً لما يصنع بهم: {أولئك} أي البعداء عن الخير {الذين يعلم الله} أي الحاوي لنعوت العظمة {ما في قلوبهم} أي من شدة البغض للإسلام وأهله وإن اجتهدوا في إخفائه عنه، ثم سبب تعليماً لما يصنع بهم وإعلاماً بأنهم لا يضرون إلا أنفسهم قوله: {فأعرض عنهم} أي عن عقابهم وعن الخشية منهم وعن عتابهم، لأنهم أقل من أن يحسب لهم حساب {وعظهم} أي وإن ظننت أن ذلك لا يؤثر، لأن القلوب بيد الله ﷾ يصطنعها لما أراد متى أراد {وقل لهم في أنفسهم} أي بسببها وما يشرح أحوالها ويبين نقائصها من نفائسها، أو خالياً معهم، فإن ذلك أقرب إلى ترقيقهم {قولاً بليغاً *} أي يكون في غاية البلاغة في حد ذاته.
[Allah] azze ve celle, utanıp çekinmeksizin ve korkmaksızın onlardan sadır olan bazı çelişkileri zikredince, durumlarını bildirerek ve kendilerine ne yapılacağını öğreterek şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar”; yani hayırdan uzak olanlar, {الذين يعلم الله} “Allah’ın bildiği kimselerdir”; yani azamet vasıflarını kendisinde toplayan [Allah'ın bildiği], {ما في قلوبهم} “kalplerinde olanı”; yani O'ndan gizlemek için ne kadar çabalasalar da İslam'a ve ehline karşı duydukları şiddetli kini [bildiği kimselerdir]. Sonra onlara ne yapılacağını öğretmek ve yalnızca kendilerine zarar verdiklerini bildirmek üzere şu buyruğunu buna bağladı: {فأعرض عنهم} “Onlara aldırma”; yani onları cezalandırmaktan, onlardan korkmaktan ve onları azarlamaktan [yüz çevir], zira onlar hesaba katılmayacak kadar değersizdirler; {وعظهم} “onlara öğüt ver”; yani bunun fayda vermeyeceğini düşünsen bile [öğüt ver], çünkü kalpler dilediği vakit dilediği şey için onları terbiye eden Allah azze ve celle’nin elindedir; {وقل لهم في أنفسهم} “ve onlara kendi nefisleri hakkında söyle”; yani nefisleri sebebiyle, onların hallerini açıklayan, değersiz taraflarını değerli olanlarından ayıran şeyi söyle; yahut onlarla baş başa kalarak [söyle], zira bu, kalplerini yumuşatmaya daha yakındır, {قولاً بليغاً *} “etkili bir söz”; yani kendi içinde son derece beliğ olan [bir söz söyle].
ولما أمر بطاعة الرسول ﷺ، وذم من حاكم إلى غيره وهدده، وختم تهديده بأمر النبي ﷺ بالإعراض عنه والوعظ له، فكان التقدير: فما أرسلناك وغيرك من الرسل إلا الرفق بالأمة والصفح عنهم والدعاء لهم على غاية الجهد والنصيحة، عطف عليه قوله: {وما أرسلنا} أي بما لنا من العظمة، ودل على الإعراق في الاستغراق بقوله: {من رسول} ولما كان ما يؤتيهم
Resul sallallâhu aleyhi ve sellem’e itaati emredip başkasına muhakeme olanı yerip tehdit edince ve bu tehdidini Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’e onlardan yüz çevirmeyi ve onlara vaaz etmeyi emrederek bitirince takdir şöyle oldu: 'Biz seni ve diğer peygamberleri, ancak ümmete yumuşak davranmak, onları bağışlamak, son derece gayret ve nasihatle onlar için dua etmek üzere gönderdik'; buna şu buyruğunu atfetti: {وما أرسلنا} “Biz göndermedik”; yani Kendi azametimizle [göndermedik], {من رسول} “hiçbir peygamber” buyruğuyla da kuşatıcı genellemede en ileri dereceye delalet etti. Kendilerine verdikleri
سبحانه وتعالى من الآيات ويمنحهم به من المعجزات حاملاً في ذاته على الطاعة شبهه بالحامل على إرساله فقال: {إلا ليطاع} أي لأن منصبه الشريف مقتض لذلك آمر به داعٍ إليه {بإذن الله} أي بعلم الملك الأعظم الذي له الإحاطة بكل شيء في تمكينه من أن يطاع، لما جعلنا له من المزية بالصفات العظيمة والمناصب الجليلة والأخلاق الشريفة كما قال ﷺ «ما من الأنبياء نبي إلا وقد أوتي من الآيات ما مثله آمن عليه البشر» أخرجه الشيخان عن أبي هريرة ﵁.
ayetler ve Yüce [Allah]'ın onlara lütfettiği mucizeler bizzat itaate sevk edici olunca, bunu gönderiliş gayesine benzeterek şöyle buyurdu: {إلا ليطاع} “ancak itaat edilsin diye [gönderdik]”; yani onun şerefli makamı bunu gerektirdiği, bunu emrettiği ve buna çağırdığı için, {بإذن الله} “Allah’ın izniyle”; yani her şeyi kuşatan en büyük Hükümran'ın bilgisiyle; kendisine büyük sıfatlar, yüce makamlar ve şerefli ahlak ile üstünlük verdiğimiz için ona itaat edilmesini mümkün kılmasıyla [gönderdik]. Nitekim [Nebi] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Peygamberlerden hiçbir peygamber yoktur ki kendisine insanların benzerine iman edeceği ayetler (mucizeler) verilmiş olmasın.» İki Şeyh (Buhârî ve Müslim) bunu Ebû Hüreyre radıyallâhu anh’tan rivayet etmiştir.
ولما كان التقدير: فلو أطاعوك لكان خيراً لهم، عطف عليه قوله: {ولو أنهم إذ} أي حين {ظلموا أنفسهم} أي بالتحاكم إلى الطاغوت أو غيره {جاءوك} أي مبادرين {فاستغفروا الله} أي عقبوا مجيئهم بطلب المغفرة من الملك الأكرم لما استحضروه له من الجلال {واستغفر لهم الرسول} أي ما فرطوا بعصيانه فيما استحقه عليهم من الطاعة {لوجدوا الله} أي الملك الأعظم {تواباً رحيماً *} أي بليغ التوبة على عبيده والرحمة، لإحاطته بجميع صفات الكمال، فقبل توتبهم ومحا ذنوبهم وأكرمهم.
Takdir: 'Eğer sana itaat etselerdi kendileri için hayırlı olurdu' şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti: {ولو أنهم إذ} “Ve eğer onlar... zaman”; yani o vakit, {ظلموا أنفسهم} “kendilerine zulmettikleri [zaman]”; yani tâğûta veya başkasına muhakeme olmak suretiyle [zulmettiklerinde], {جاءوك} “sana gelselerdi”; yani aceleyle gelip, {فاستغفروا الله} “ve Allah’tan bağışlanma dileselerdi”; yani gelişlerinin hemen ardından, O'nun celalini hatırda tutarak en kerim Hükümran'dan bağışlanma dileselerdi, {واستغفر لهم الرسول} “Peygamber de onlar için bağışlanma dileseydi”; yani onun kendileri üzerindeki itaat hakkına karşı gelerek kusur işledikleri şey için [bağışlanma dileseydi], {لوجدوا الله} “elbette Allah’ı bulurlardı”; yani en büyük Hükümran'ı, {تواباً رحيماً *} “tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet eden olarak”; yani bütün kemal sıfatlarını kuşatmasından ötürü kullarının tövbesini son derece kabul edici ve son derece merhamet edici [olarak bulurlardı]; böylece O, tövbelerini kabul eder, günahlarını siler ve kendilerine ikramda bulunurdu.
ولما أفهم ذلك أن إباءهم لقبول حكمه والاعتراف بالذنب لديه سبب مانع لهم من الإيمان، قال - مؤكداً للكلام غاية التأكيد بالقسم المؤكد لإثبات مضمونه و «لا» النافية لنقيضه: {فلا وربك} أي المحسن إليك {لا يؤمنون} أي يوجدون هذا الوصف ويجددونه {حتى يحكموك} أي يجعلوك حكماً {فيما شجر} أي اختلط واختلف {بينهم} من كلام بعضهم لبعض للتنازع حتى كانوا كأغصان الشجر في التداخل والتضايق.
Bu durum, onların Peygamber'in hükmünü kabul etmekten kaçınmalarının ve onun huzurunda günahı itiraf etmemelerinin imanlarına engel bir sebep olduğunu hissettirince; içeriğini ispatlamak için tekitli yeminle ve zıddını nefyeden 'lâ' ile sözü son derece pekiştirerek şöyle buyurdu: {فلا وربك} “Hayır, Rabbine andolsun ki”; yani sana ihsanda bulunan [Rabbine andolsun], {لا يؤمنون} “iman etmiş olmazlar”; yani bu vasfı meydana getirip yenilemiş olmazlar, {حتى يحكموك} “seni hakem kılmadıkça”; yani seni hakem yapmadıkça, {فيما شجر} “aralarında çıkan [anlaşmazlıklarda]”; yani karışıp ihtilafa düştükleri, {بينهم} “aralarında”; çekişme sebebiyle birbirlerine söyledikleri sözlerde, öyle ki birbirine girme ve darlık hususunda ağaç dalları gibi oldukları şeylerde [seni hakem kılmadıkça iman etmiş olmazlar].
ولما كان الإذعان للحكم بما يخالف الهوى في غاية الشدة على النفس أشار إليه بأداة التراخي فقال: {ثم لا يجدوا في نفسهم حرجاً} أي نوعاً من الضيق {مما قضيت} أي عليهم به، وأكد إسلامهم لأنفسهم بصيغة التفعيل فقال: {ويسلموا} أي يوقعوا التسليم البليغ لكل ما هو لهم من أنفسهم وغيرها لله ورسوله ﷺ خالصاً عن شوب كره؛ ثم زاده تأكيداً بقوله: {تسليماً *} وفي الصحيح أن الآية نزلت في الزبير وخصم له من الأنصار، فلا التفات إلى من قال: إنه حاطب ﵁.
Hevaya aykırı olan hükme boyun eğmek nefse son derece ağır geldiğinden, terâhî edatıyla buna işaret ederek şöyle buyurdu: {ثم لا يجدوا في نفسهم حرجاً} “Sonra içlerinde hiçbir sıkıntı bulmasınlar”; yani bir tür darlık [bulmasınlar], {مما قضيت} “verdiğin hükümden dolayı”; yani aleyhlerine verdiğin hükümden dolayı; ve tef'îl kalıbıyla nefislerini teslim etmelerini tekit ederek şöyle buyurdu: {ويسلموا} “ve teslim olsunlar”; yani kendilerine ve başkalarına ait olan her şeyi hiçbir hoşnutsuzluk şüphesi bulunmaksızın samimiyetle Allah'a ve Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem’e tam bir teslimiyetle teslim etsinler; sonra şu buyruğuyla bunu daha da pekiştirdi: {تسليماً *} “tam bir teslimiyetle”. Sahih'te [sabit olduğuna göre] bu âyet Zübeyr ile onun Ensâr'dan olan hasmı hakkında inmiştir; dolayısıyla onun Hâtıb radıyallâhu anh olduğunu söyleyen kimseye itibar edilmez.
ولما كان التقدير: فقد كتبنا عليهم طاعتك والتسيم لك في هذه الحنيفية السمحة التي دعوتهم إليها وحملتهم عليها، عطف عليه قوله: {ولو أنا كتبنا عليهم} أي هذا المخاصم للزبير رضي الله تعالى عنه
Takdir: 'Onları davet ettiğin ve teşvik ettiğin bu müsamahakâr haniflikte sana itaati ve teslimiyeti onlara farz kıldık' şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti: {ولو أنا كتبنا عليهم} “Ve eğer biz onlara yazmış (farz kılmış) olsaydık”; yani Zübeyr radıyallâhu teâlâ anh ile davalaşan bu kimseye
وأشباه هذا المخاصم ممن ضعف إيمانه كتابة مفروضة {إن اقتلوا أنفسكم} أي كما كان في التوراة في كفارة بعض الذنوب مباشرة حقيقة، وكما فعل المهاجرون بتعريض أنفسهم لذلك ثلاث عشرة سنة، هم فيها عند أعداء الله مضغة لحم بين يدي نسور يتخاطفونها {أو اخرجوا} كما فعل المهاجرون - رضي الله تعالى عنهم - الذين الزبير من رؤوسهم {من دياركم} أي التي هي لأشباحكم كأشباحكم لأرواحكم - توبة لربكم {ما فعلوه} أي لقصور إيمانهم وضعف إيقانهم، ولو كتبناه عليهم ولم يرضوا به كفروا، فاستحقوا القتل.
ve imanı zayıf olan bu hasmın benzerlerine farz bir yazışla yazmış olsaydık: {إن اقتلوا أنفسكم} “'Nefislerinizi öldürün' diye”; yani Tevrat'ta bazı günahların kefaretinde bizzat fiilen olduğu gibi ve Muhacirlerin on üç yıl boyunca kendilerini buna maruz bırakarak yaptıkları gibi -ki onlar bu sürede Allah'ın düşmanları nezdinde kapışan akbabaların önündeki bir lokma et gibiydiler-, {أو اخرجوا} “'Yahut çıkın' [diye]”; Zübeyr'in de önde gelenlerinden olduğu Muhacirlerin -radıyallâhu teâlâ anhüm- yaptığı gibi, {من دياركم} “yurtlarınızdan”; yani bedenleriniz için bedenlerinizin ruhlarınız için olduğu gibi olan [yurtlarınızdan], Rabbinize tövbe olarak [çıkın deseydik], {ما فعلوه} “bunu yapmazlardı”; yani imanlarının noksanlığından ve yakînlerinin zayıflığından ötürü [yapmazlardı]. Eğer bunu onlara yazsaydık ve onlar buna razı olmasalardı kâfir olur ve öldürülmeyi hak ederlerdi.
ولما كان كل كدر لا يخلو عن خلاصه، قال: {إلا قليل منهم} أي وهم العالمون بأن الله ﷾ خير لهم من أنفسهم، وأن حياتهم إنما هي في طاعته؛ روي أن من هؤلاء ثابت بن قيس بن شماس رضي الله تعالى عنه، قال: أما والله! إن الله ليعلم مني الصدق، لو أمرني محمد أن أقتل نفسي لقتلها! وكذا قال ابن مسعود وعمار ابن ياسر ﵄، وروي عن عمر ﵁ أنه قال: والله لو أمرنا ربنا لفعلنا! والحمد الله الذي لم يفعل بنا ذلك. ولا ريب في أن التقدير: ولكنا لم نكتب عليهم فليشكروا لنا ويستمسكوا
Her bulanıklık arı duru olanından hâli olmadığından şöyle buyurdu: {إلا قليل منهم} “Onlardan pek azı müstesna”; yani Allah azze ve celle’nin kendileri için nefislerinden daha hayırlı olduğunu ve hayatlarının ancak O'na itaatte bulunduğunu bilenler [müstesna]. Rivayet edildiğine göre bunlardan biri Sâbit b. Kays b. Şemmâs radıyallâhu teâlâ anh idi; o şöyle demiştir: 'Vallahi, Allah bendeki doğruluğu elbette bilmektedir; eğer Muhammed bana kendimi öldürmemi emretseydi onu mutlaka öldürürdüm!' İbn Mes‘ûd ve Ammâr b. Yâsir radıyallâhu anhümâ da böyle demiştir. Ömer radıyallâhu anh’tan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Vallahi, eğer Rabbimiz bize emretseydi mutlaka yapardık! Bize bunu yapmayan Allah'a hamdolsun.' Şüphe yok ki takdir şöyledir: 'Fakat Biz bunu onlara yazmadık; öyleyse Bize şükretsinler ve sımsıkı sarılsınlar
بهذه الحنيفية السمحة.
bu müsamahakâr hanif dine.'
ولما كان مبنى السورة على الائتلاف وكان السياق للاستعطاف، قال مرغباً: {ولو أنهم} أي هؤلاء المنافقين {فعلوا ما يوعظون} أي يجدد لهم الوعظ في كل حين {به لكان} أي فعلهم ذلك {خيراً لهم} أي مما اختاروه لأنفسهم {وأشد تثبيتاً *} أي مما ثبتوا به أنفسهم بالأيمان الحانثة {وإذاً لآتيناهم} أي وإذا فعلوا ما يوعظون به آتيناهم بما لنا من العظمة إيتاء مؤكداً لا مرية فيه. وأشار بقوله: {من لدنا} إلى أنه من غرائب ما عنده من خوارق خوارق العادات ونواقض نواقض المطردات {أجراً عظيماً * ولهديناهم} أي بما لنا من العظمة {صراطاً مستقيماً *} أي يوصلهم إلى مرادهم، وقد عظم ﷾ هذا الأجر ترغيباً في الطاعة أنواعاً من العظمة منها التنبيه ب «إذا» ، والإتيان بصيغة العظمة و «لدن» مع العظمة والوصف بالعظيم.
Surenin esası kaynaşma ve üslubu da gönül alma üzerine kurulduğundan, teşvik ederek şöyle buyurdu: {ولو أنهم} “Ve eğer onlar”; yani bu münafıklar, {فعلوا ما يوعظون} “kendilerine verilen öğüdü yapsalardı”; yani her an kendilerine yenilenen öğüdü, {به لكان} “onunla [verilen öğüdü yapsalardı], elbette olurdu”; yani bunu yapmaları [olurdu], {خيراً لهم} “kendileri için daha hayırlı”; yani kendi nefisleri için seçtiklerinden [daha hayırlı], {وأشد تثبيتاً *} “ve daha sağlam bir sebat [olurdu]”; yani yalan yere yeminlerle kendilerini sabitleştirdikleri şeyden [daha sağlam olurdu]. {وإذاً لآتيناهم} “O takdirde elbette onlara verirdik”; yani kendilerine verilen öğüdü yaptıkları takdirde Kendi azametimizle şüphe götürmez kesin bir verişle onlara verirdik. {من لدنا} “tarafımızdan” buyruğuyla katındaki harikulade adetleri aşan ve süregelen kanunları bozan şeylerin şaşırtıcı lütuflarından olduğuna işaret etti; {أجراً عظيماً * ولهديناهم} “büyük bir mükâfat. Ve elbette onları eriştirirdik”; yani Kendi azametimizle [eriştirirdik], {صراطاً مستقيماً *} “dosdoğru bir yola”; yani kendilerini maksatlarına ulaştıracak [bir yola]. [Allah] azze ve celle, itaate teşvik etmek amacıyla bu mükâfatı çeşitli azamet türleriyle yüceltmiştir; bunlardan bazıları 'izen' ile dikkat çekmek, azamet kalıbını getirmek, azametle birlikte 'ledün' lafzını kullanmak ve 'azîm' sıfatıyla nitelemektir.
ولما رغب في العمل بمواعظه، وكان الوعد قد يكون لغلظ في الموعوظ، وكان ما قدمه في وعظه أمراً مجملاً؛ رغب بعد ترقيقه بالوعظ في مطلق الطاعة التي المقام كله لها، مفصلاً إجمال ما وعد
Öğütleriyle amel etmeye teşvik edince, vaat de bazen öğüt verilen kimsedeki katılıktan kaynaklanabileceğinden ve öğüdünde daha önce sunduğu şey de mücmel bir emir olduğundan; öğütle yumuşattıktan sonra, bütün bu makamın kendisi için var olduğu mutlak itaate teşvik etti ve vaat ettiği şeyi tafsilatlandırarak
عليها فقال: {ومن يطع الله} أي في امتثال أوامره والوقوف عند زواجره مستحضراً عظمته - طاعة هي على سبيل التجدد والاستمرار {والرسول} أي في كل ما أراده، فإن منصب الرسالة يقتضي ذلك، لا سيما من بلغ نهايتها {فأولئك} أي العالو الرتبة العظيمو الشرف {مع الذين أنعم} أي بما له من صفات الجلال والجمال {عليهم} أي معدود من حزبهم، فهو بحيث إذا أراد زيارتهم أو رؤيتهم وصل إليها بسهولة، لا أنه يلزم أن يكون في درجاتهم وإن كانت اعماله قاصرة. ثم بينهم بقوله: {من النبيين} أي الذين أنبأهم الله بدقائق الحكم، وأنبؤوا الناس بحلائل الكلم، بما لهم من طهارة الشيم والعلو والعظم {والصديقين} أي الذين صدقوا أول الناس ما أتاهم عن الله وصدقوا هم في أقوالهم وأفعالهم، فكانوا قدوة لمن بعدهم {والشهداء} أي الذين لم يغيبوا أصلاً عن حضرات القدس ومواطن الأنس طرفة عين، بل هم مع الناس بجسومهم ومع الله ﷾ بحلومهم وعلومهم سواء شهدوا لدين الله بالحق، ولسواه بالبطلان بالحجة أو بالسيف، ثم قتلوا في سبيل الله {والصالحين} أي الذين لا يعتريهم في ظاهر ولا باطن بحول الله فساد أصلاً، وإلى
şöyle buyurdu: {ومن يطع الله} “Kim Allah’a itaat ederse”; yani O'nun azametini hatırda tutarak emirlerini yerine getirme ve yasaklarından kaçınma hususunda -sürekli ve yenilenen bir itaatle [itaat ederse]-, {والرسول} “ve Peygamber’e”; yani dilediği her şeyde [itaat ederse], zira risalet makamı bunu gerektirir, bilhassa onun zirvesine ulaşmış olan [Peygamber'e itaat ederse], {فأولئك} “işte onlar”; yani mertebesi yüce, şerefi büyük olanlar, {مع الذين أنعم} “nimet verdiği kimselerle beraberdirler”; yani celal ve cemal sıfatlarıyla [nimet verdiği], {عليهم} “kendilerine [nimet verdiği kimselerle]”; yani onların grubundan sayılır; öyle ki onları ziyaret etmek veya görmek istediğinde amelleri yetersiz olsa bile derecelerinde bulunması gerekmeksizin onlara kolayca ulaşır. Sonra onları şu buyruğuyla beyan etti: {من النبيين} “peygamberlerden”; yani Allah'ın kendilerine hikmetin inceliklerini bildirdiği, kendileri de sahip oldukları ahlak temizliği, yücelik ve azametle insanlara sözlerin en güzellerini haber veren [peygamberlerden], {والصديقين} “ve dosdoğru olanlardan (sıddîklardan)”; yani Allah'tan kendilerine geleni insanların ilki olarak tasdik eden, söz ve fiillerinde de dürüst olup kendilerinden sonrakilere önderlik edenlerden, {والشهداء} “ve şehitlerden”; yani kudsiyet huzurlarından ve ünsiyet mahallerinden göz açıp kapayıncaya kadar bile asla ayrılmayan, bilakis bedenleriyle insanların arasında, akıl ve ilimleriyle Allah azze ve celle ile beraber olanlardan; ister Allah'ın dinine hak ile diğerine bâtıl ile hüccetle veya kılıçla şahitlik edip sonra Allah yolunda öldürülenler olsun [onlardan], {والصالحين} “ve salihlerden”; yani Allah'ın kudretiyle zahirlerinde ve bâtınlarında asla hiçbir bozulma arız olmayan [salihlerden]; ve
هذا يشير كلام العارف الشيخ رسلان حيث قال: ما صلحت ما دامت فيك بقية لسواه، وقد تجتمع الصفات الأربع في شخص وقد لا تجتمع، وأبو بكر رضي الله تعالى عنه أحق الأمة بالصديقية وإن قلنا: إن علياً وزيداً رضي الله تعالى عنهما أسلما قبله، لأنه - لكبره وكونه لم يكن قبل الإسلام تابعاً للنبي ﷺ كان قدوة لغيره، ولذلك كان سبباً لإسلام ناس كثير وأولئك كانوا سبباً لإسلام غيرهم، فكان له مثل أجر الكل، وكان فيه حين إسلامه قوة الجهاد في الله ﷾ بالمدافعة عن النبي ﷺ وغير ذلك من الأفعال الدالة على صدقه، ولملاحظة هذه الأمور كانت رتبتها تلي رتبة النبوة، ولرفع الواسطة بينهما وفق الله ﷾ هذه الأمة التي اختارها بتولية الصديق رضي الله تعالى عنه بعد نبيهم ﷺ ودفنه إلى جانبه، ومن عظيم رتبتهم تنويه النبي ﷺ في آخر عمره بهم فقال: «مع الرفيق الأعلى» روى البخاري في التفسير عن عائشة ﵄ قالت: سمعت النبي ﷺ يقول «ما من نبي يمرض إلا خير بين الدنيا
ârif Şeyh Ruslân'ın şu sözü buna işaret eder: 'Sende O'ndan başkasına ait bir kalıntı olduğu sürece salih olamazsın.' Bu dört sıfat bazen bir şahısta toplanır, bazen toplanmaz. Ali ve Zeyd radıyallâhu anhümâ’nın ondan önce müslüman olduğunu söylesek bile Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh sıddîklığa ümmetin en layığıdır; zira o -yaşının büyüklüğü ve İslam'dan önce Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’e tâbi olmamış bulunması sebebiyle- başkalarına önder idi; bu yüzden pek çok insanın müslüman olmasına sebep oldu, onlar da başkalarının müslüman olmasına sebep oldular; böylece hepsinin sevabı kadar ona da sevap oldu. Müslüman olduğu sırada Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’i savunmak ve doğruluğuna delalet eden diğer fiillerle Allah azze ve celle yolunda cihad gücü onda mevcuttu. Bu hususların gözetilmesi sebebiyle onun mertebesi nübüvvet mertebesinin hemen ardından gelmiştir. İkisi arasındaki vasıtayı kaldırmak için Allah azze ve celle, seçtiği bu ümmeti peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem’den sonra es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh’ı başa geçirmeye ve onun yanına defnetmeye muvaffak kılmıştır. Onların mertebesinin büyüklüğündendir ki Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ömrünün sonunda onları anarak: «Refîk-i A'lâ ile beraber» buyurmuştur. Buhârî Tefsir'de Âişe radıyallâhu anhâ’dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu işittim: «Hastalanan hiçbir peygamber yoktur ki dünya ile
والآخرة»
ahiret arasında muhayyer bırakılmasın.»
، وكان في شكواه الذي قبض فيه أخذته بحّة شديدة، فسمعته يقول: {مع الذين أنعم الله عليهم من النبيين والصديقين والشهداء والصالحين} فعلمت أنه خيّر.
Vefat ettiği hastalığında kendisini şiddetli bir ses kısıklığı tutmuştu; onun şöyle dediğini işittim: {مع الذين أنعم الله عليهم من النبيين والصديقين والشهداء والصالحين} “Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraber”. Böylece anladım ki o muhayyer bırakılmıştı.
ولما أخبر أن المطيع مع هؤلاء، لم يكتف بما أفهم ذكرهم من جلالهم وجلال من معهم، بل زاد في بيان علو مقامهم ومقام كل من معهم بقوله: {وحسن} أي وما أحسن {أولئك} أي العالو الأخلاق السابقون يوم السباق {رفيقاً *} من الرفق، وهو لغة: لين الجانب ولطافة الفعل وهو مما يستوي واحده وجمعه. ثم أشار إلى تعظيم ما منحهم به مرغباً في العمل بما يؤدي إليه بأداة البعد فقال: {ذلك الفضل} وزاد في الترغيب فيه بالإخبار عن هذا الابتداء بالاسم الأعظم فقال: {من الله} .
İtaat edenin bunlarla beraber olduğunu haber verince, onları zikretmenin hissettirdiği kendi celalleri ve beraberlerindekilerin celali ile yetinmeyip, aksine onların makamının ve onlarla beraber olan herkesin makamının yüceliğini beyan etmeyi şu buyruğuyla artırdı: {وحسن} “Ve ne güzeldir!”; yani ne kadar da güzeldir, {أولئك} “onlar”; yani ahlakları yüce, yarış gününde öne geçenler, {رفيقاً *} “arkadaş olarak”. [Refîk], rıfk kökünden gelir; lügatte yumuşak huyluluk ve nazik davranmak demektir; tekili de çoğulu da eşit olan kelimelerdendir. Sonra uzaklık edatıyla kendilerine bahşettiği şeyin büyüklüğüne işaret ederek buna ulaştıracak amele teşvik edip şöyle buyurdu: {ذلك الفضل} “İşte bu lütuf”; ve bu mübtedayı İsm-i Âzam ile haber vererek ona olan teşviki artırıp şöyle buyurdu: {من الله} “Allah’tandır”.
ولما كان مدار التفضيل على العلم، قال - بانياً على تقديره: لما يعلم من صحة بواطنهم اللازم منها شرف ظواهرهم -: {وكفى بالله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {عليماً *} يعلم من الظواهر والضمائر ما يستحق به التفضيل من فضله على غيره.
Üstün kılmanın dayanağı ilim olunca, şu takdire binaen: 'Bâtınlarının doğruluğu ve bunun zorunlu sonucu olarak zahirlerinin şerefi bilindiği için', şöyle buyurdu: {وكفى بالله} “Allah yeter”; yani tam bir kuşatıcılığa sahip olan [Allah], {عليماً *} “hakkıyla bilen olarak”; O, başkalarına üstün kıldığı lütfuyla üstün tutulmayı hak ettiren zahirleri ve gizli halleri bilendir.
ولما دل على درجة الشهادة بعد ما ذكر من ثواب من قبل موعظته
Öğüdünü kabul edenin mükâfatını zikrettikten sonra şehadet derecesine delalet edince,
ولو في قتل نفسه، وذم من أبى ذلك بعد ما حذر من الأعداء من أهل الكتاب والمشركين والمنافقين المخادعين، فتوفرت دواعي الراغبين في المكارم على ارتقابها؛ التفت إلى المؤمنين ملذذاً لهم بحسن خطابه نادباً إلى الجهاد مع الإرشاد إلى الاستعداد له مما يروع الأضداد، فقال ﷾ منبهاً بأداة البعد وصيغة المضي إلى أن الراسخ لا ينبغي له أن يحتاج إلى تنبيه على مثل هذا -: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بالإيمان.
bu kendini öldürmek şeklinde olsa bile [bunu zikredip], bundan kaçınanı yerince ve Ehl-i Kitap'tan, müşriklerden ve hilekâr münafıklardan olan düşmanlara karşı uyardıktan sonra, yüce meziyetleri arzulayanların bunları gözetleme arzuları kuvvetlenince; güzel hitabıyla onları lezzetlendirerek, düşmanları yıldıracak hazırlıklara yol gösterip cihada teşvik ederek müminlere yöneldi. [Allah] azze ve celle, kökleşmiş bir müminin böyle bir şeye uyarılmaya ihtiyaç duymaması gerektiğine uzaklık edatı ve geçmiş zaman kipiyle dikkat çekerek şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”; yani imanı ikrar edenler!
ولما كان ﷾ قد خلق للإنسان عقلاً يحمله على التيقظ والتحرز من الخوف، فكان كالآلة له، وكان - لما عنده من السهو والنسيان في غالب الأوقات - مهملاً له، فكان كأنه قد ترك آلة كانت منه؛ قال ﷾: {خذوا حذركم} أي من الأعداء الذين ذكرتهم لكم وحذرتكم منهم: المشاققين منهم والمنافقين {فانفروا} أي اخرجوا تصديقاً لما ادعيتم إلى جهادهم مسرعين {ثبات} أي جماعات متفرقين سرية في إثر سرية. لا تملوا ذلك أصلاً {أو انفروا جميعاً *} أي عسكراً واحداً، ولا تخاذلوا تهلكوا، فكأنه قال: خففت
[Allah] azze ve celle, insana kendisini uyanık olmaya ve korkudan sakınmaya sevk edecek bir akıl yaratmış ve bu akıl onun için bir alet gibi olmuşken; çoğu zaman kendisinde bulunan gaflet ve unutkanlık sebebiyle onu ihmal edip sanki kendisinden olan bir aleti terk etmiş gibi olunca, [Allah] azze ve celle şöyle buyurdu: {خذوا حذركم} “Tedbirinizi alın”; yani size zikrettiğim ve kendilerinden sakındırdığım düşmanlara karşı: Onlardan olan muhaliflere ve münafıklara karşı [tedbirinizi alın]; {فانفروا} “ve savaşa çıkın”; yani iddia ettiğiniz şeyi doğrulamak üzere onlarla cihada süratle çıkın, {ثبات} “bölük bölük”; yani müfreze müfreze, ayrı gruplar halinde [çıkın]. Bundan asla usanmayın; {أو انفروا جميعاً *} “yahut hep birlikte savaşa çıkın”; yani tek bir ordu halinde [çıkın]; birbirinizi yardımsız bırakmayın ki helak olmayasınız. Sanki şöyle buyurmuştur: 'Sizden öncekilere
عنكم قتل الأنفس على الصفة التي كتبتها على من قبلكم، ولم آمركم إلا بما تألفونه وتتمادحون به فيما بينكم وتذمون تاركه، من موارد القتال الذي هو مناهج الأبطال، ومشارع فحول الرجال، وجعلت للباقي منكم المحبوبين من الظفر وحل المغنم، وللماضي أحب المحبوب، وهو الدرجة التي ما بعدها إلا درجة النبوة، مع أنه لم ينقص من أجله شيء، ولو لم يقتل في ذلك السبيل المرضى لقتل في غيره في ذلك الوقت.
yazdığım şekilde nefislerinizi öldürme yükünü sizden hafiflettim; size ancak alıştığınız, aranızda birbirinizi övdüğünüz ve terk edeni kınadığınız savaş meydanlarını emrettim; ki bu kahramanların yolları ve yiğit adamların yöntemleridir. Sizden geride kalanlar için zafer ve ganimetin helal kılınması gibi iki sevimli şeyi, ölüp giden için ise sevimli olanların en sevimlisi olan ve ardından ancak nübüvvet derecesi gelen mertebeyi kıldım; bununla birlikte onun ecelinden hiçbir şey eksilmemiştir; eğer o razı olunan yolda öldürülmeseydi bile o vakitte başka bir şekilde öldürülecekti.'
ولما كان التقدير: فإن منكم الخارج إلى الجهاد عن غير حزم ولا حذر، عطف عليه قوله - مبيناً لما هو من أجلّ مقاصد هذه الآيات من تبكيت المنافقين للتحذير منهم، ووصفهم ببعض ما يخفون، مؤكداً لأن كل ما ادعى الإيمان ينكر أن يكون كذلك -: {وإن منكم} أي يا أيها الذين آمنوا وعزتنا {لمن ليبطئن} أي يتثاقل في نفسه عن الجهاد لضعفه في الإيمان أو نفاقه، ويأمر غيره بذلك أمراً مؤكداً إظهاراً للشفقة عليكم وهو عين الغش فإنه يثمر الضعف المؤدي إلى جرأة العدو المفضي إلى التلاشي.
Takdir: 'İçinizden cihada azimsiz ve tedbirsiz çıkanlar vardır' şeklinde olunca; bu âyetlerin en yüce maksatlarından olan, münafıklardan sakındırmak için onları susturmayı ve gizledikleri bazı şeylerle onları nitelemeyi beyan ederek ve iman iddia eden herkesin böyle olduğunu inkâr etmesi sebebiyle tekitli olarak buyurduğu şu sözü buna atfetti: {وإن منكم} “Şüphesiz içinizden”; yani ey iman edenler, izzetimize andolsun ki içinizden, {لمن ليبطئن} “öyleleri vardır ki mutlaka ağırdan alır”; yani imanındaki zayıflık veya nifakı sebebiyle bizzat kendisi cihaddan geri durur ve size şefkat gösteriyormuş gibi yaparak başkasına da bunu kesin bir dille emreder; oysa bu tam bir aldatmadır, zira düşmanın cesaret bulmasına ve dağılıp yok olmaya yol açan zaafı doğurur.
ولما كان لمن يتثاقل عنهم حالتا نصر وكسر، وسبب عن تثاقله
Kendilerinden geri duran kimse için zafer ve hezimet olmak üzere iki durum bulunup, onun ağırdan alması da
مقسماً لقوله فيهما: {فإن أصابتكم مصيبة} أي في وجهكم الذي قعدوا عنه {قال} ذلك القاعد جهلاً منه وغلظة {قد أنعم الله} أي الملك الأعظم، ذاكراً لهذا الاسم غير عارف بمعناه {عليّ إذ} أي حين، أو لأني {لم أكن معهم شهيداً *} أي حاضراً، ويجوز أن يريد الشهيد الشرعي، ويكون إطلاقه من باب التنزل، فكأنه يقول: هذا الذي هو أعلى ما عندهم أعدُّ فواته مني نعمة عظيمة {ولئن أصابكم فضل} أي فتح وظفر وغنيمة {من الله} أي الملك الأعلى الذي كل شيء بيده.
bu iki durum hakkındaki sözünü neticelendirince şöyle buyurdu: {فإن أصابتكم مصيبة} “Eğer başınıza bir musibet gelirse”; yani onların gitmeyip oturdukları seferinizde [bir musibet gelirse], {قال} “der ki”; o oturan kimse cehaletinden ve kabalığından ötürü [şöyle der]: {قد أنعم الله} “Allah lütfetti”; yani bu ismi anarak fakat anlamını bilmeyerek en büyük Hükümran'ın [lütfettiğini söyler], {عليّ إذ} “bana, çünkü...”; yani o vakit yahut [şöyle dediği için]: {لم أكن معهم شهيداً *} “onlarla beraber hazır bulunmadım”; şer'î şehidin kastedilmiş olması ve bunun tenzül yoluyla söylenmiş olması da caizdir; sanki şöyle demektedir: 'Onların yanındaki en yüce derece olan bu şeyin benden kaçmasını büyük bir nimet sayarım.' {ولئن أصابكم فضل} “Ve eğer size bir lütuf erişirse”; yani bir fetih, zafer ve ganimet [erişirse], {من الله} “Allah’tan”; yani her şey elinde olan en yüce Hükümran'dan,
ولما كان تحسره إنما هو على فوات الأغراض الدنيوية أكد قوله: {ليقولن} أي في غيبتكم، واعترض بين القول ومقوله تأكيداً لذمهم بقوله: {كأن} أي كأنه {لم} أي مشبهاً حاله حال من لم {يكن بينكم وبينه مودة} أي بسبب قوله: {يا ليتني كنت معهم فأفوز} أي بمشاركتهم في ذلك {فوزاً عظيماً *} وذلك لأنه لو كان ذا مودة لقال حال المصيبة: يا ليتها لم تصبهم! ولو كنت معهم لدافعت عنهم! وحال الظفر: لقد سرني عزهم، ولكنه لم يجعل
onun hayıflanması ancak dünyalık hedeflerin kaçırılmasına yönelik olduğundan şu buyruğunu pekiştirdi: {ليقولن} “mutlaka diyecektir”; yani sizin gıyabınızda [diyecektir]. Söz ile söylenen söz arasına, onları kınamayı pekiştirmek amacıyla şu buyruğuyla itiraz cümlesi koydu: {كأن} “sanki”; yani hali şu kimsenin haline benzeyerek: {لم} “olmamış gibi”; {يكن بينكم وبينه مودة} “sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi”; şu sözü sebebiyle: {يا ليتني كنت معهم فأفوز} “'Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da kazansaydım' [diyecektir]”; yani bunda onlara ortak olarak, {فوزاً عظيماً *} “büyük bir kazançla”. Zira eğer bir sevgi sahibi olsaydı, musibet anında: 'Keşke başlarına bu gelmeseydi! Onlarla beraber olsaydım da onları savunsaydım!' derdi; zafer anında ise: 'Onların izzeti beni sevindirdi' derdi. Fakat o,
محط همه في كلتا الحالتين غير المطلوب الدنيوي، ولعله خص الحالة الثانية بالتشبيه لأن ما نسب إليه فيها لا يقتصر عليه محب، وأما الحالة الأولى فربما اقتصر المحب فيها على ذلك قصداً للبقاء لأخذ الثأر ونكال الكفار، وذكر المودة لأن المنافقين كانوا يبالغون في إظهار الود والشفقة والنصيحة للمؤمنين.
her iki durumda da gayesinin merkezini dünyalık talepten başkası kılmadı. İkinci durumu benzetmeye tahsis etmesi belki de ondandır; çünkü onda kendisine nispet edilen şeyle hiçbir seven yetinmez; birinci duruma gelince, seven kimse intikam almak ve kâfirlere ceza vermek üzere hayatta kalmayı hedefleyerek bazen bununla yetinebilir. Sevginin zikredilmesi ise, münafıkların müminlere karşı sevgi, şefkat ve samimiyet göstermede aşırıya kaçmalarından dolayıdır.
ولما بين أن محط حال القاعد عن الجهاد الدنيا، علم أن قصد المجاهد الآخرة، فسبب عن ذلك قوله: {فليقاتل في سبيل الله} أي بسبب تسهيل طريق الملك الذي له الأمر كله وحفظ الناس عليه {الذين يشرون} أي يبيعون برغبة ولجاجة وهم المؤمنون، أو يأخذون وهم المنافقون - استعمالاً للمشترك في مدلوليه {الحياة الدنيا} فيتركونها {بالآخرة} ولما كان التقدير: فإنه من قعد عن الجهاد فقد رضي في الآخرة بالدنيا، عطف عليه قوله: {ومن يقاتل في سبيل الله} أي فيريد إعلاء كلمة الملك المحيط بصفات الجمال والجلال {فيقتل} أي في ذلك الوجه وهو على تلك النية بعد أن يغلب القضاء والقدر على نفسه {أو يغلب} أي الكفار فيسلم {فسوف نؤتيه} أي بوعد لا خلف فيه بما لنا من العظمة المحيطة بالخير والشر، والآية من الاحتباك:
Cihaddan geri duranın durumunun gayesinin dünya olduğu beyan edilince, mücahidin gayesinin ahiret olduğu anlaşıldı; bu sebeple şu buyruğunu buna bağladı: {فليقاتل في سبيل الله} “O halde Allah yolunda savaşsın”; yani bütün emir elinde olan Hükümran'ın yolunu kolaylaştırmak ve insanları bu yol üzerinde korumak uğruna [savaşsın], {الذين يشرون} “satanlar”; yani arzu ve ısrarla satanlar -ki onlar müminlerdir- yahut müşterek lafzın iki anlamında birden kullanılmasıyla satın alanlar -ki onlar münafıklardır-, {الحياة الدنيا} “dünya hayatını”; onu terk ederek, {بالآخرة} “ahiret karşılığında”. Takdir: 'Zira kim cihaddan geri durursa ahirete karşılık dünyaya razı olmuştur' şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti: {ومن يقاتل في سبيل الله} “Kim Allah yolunda savaşırsa”; yani cemal ve celal sıfatlarını kuşatan Hükümran'ın kelimesini yüceltmeyi dilerse, {فيقتل} “sonra öldürülürse”; yani kaza ve kaderi nefsine galip kıldıktan sonra bu niyet üzere o seferde [öldürülürse], {أو يغلب} “yahut galip gelirse”; yani kâfirlere [galip gelip] sağ salim kalırsa, {فسوف نؤتيه} “Biz ona vereceğiz”; yani hayrı ve şerri kuşatan azametimizle cayılması mümkün olmayan bir vaatle [vereceğiz]. Âyette ihtibâk sanatı vardır:
ذكرُ القتل أولاً دليل على السلامة ثانياً، وذكر الغالبية ثانياً دليل على المغلوبية أولاً؛ وربما دل التعبير بسوف على طول عمر المجاهد غالباً خلافاً لما يتوهمه كثير من الناس - إعلاماً بأن المدار على فعل الفاعل المختار، لا على الأسباب {أجراً عظيماً *} أي في الدارين على اجتهاده في إعزاز دين الله ﷾، واقتصاره على هذين القسمين حث على الثبات ولو كان العدو أكثر من الضعف {فكم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة} [البقرة: ٢٤٩] {والله يؤيد بنصره من يشاء} [آل عمران: ١٣] والله مع الصابرين.
İlk olarak öldürülmenin zikredilmesi, ikinci olarak selamette kalmanın delilidir; ikinci olarak galip gelmenin zikredilmesi de ilk olarak mağlup olmanın delilidir. Çoğu insanın zannettiğinin aksine, 'sevfe' ile ifade edilmesi mücahidin ömrünün çoğunlukla uzun olacağına delalet edebilir; bu da asıl dayanağın sebeplere değil, Muhtâr olan Fâil'in fiiline bağlı olduğunu bildirmek içindir: {أجراً عظيماً *} “büyük bir mükâfat [vereceğiz]”; yani Allah azze ve celle’nin dinini yüceltme gayreti karşılığında her iki yurtta da [büyük bir mükâfat vereceğiz]. Bu iki kısımla yetinilmesi, düşman iki kattan fazla olsa bile sebat etmeye teşviktir: {فكم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة} “Nice az topluluklar çok topluluklara galip gelmiştir” [el-Bakara: 249], {والله يؤيد بنصره من يشاء} “Allah dilediğini yardımıyla destekler” [Âl-i İmrân: 13]. Allah sabredenlerle beraberdir.
ولما كان التقدير: فما لكم لا تقاتلون في سبيل الله لهذا الأجر الكثير ممن لا يخلف الميعاد، وكانوا يقولون: إنا لا نعطي الميراث إلا لمن يحمي الذمار، ويذب عن الجار، ويمنع الحوزة؛ قال عاطفاً على هذا المقدر ملهباً لهم ومهيجاً، ومبكتاً للقاعدين وموبخاً: {وما} أي وأي شيء {لكم} من دنيا آو آخره حال كونكم {لا تقاتلون} أي تجددون القتال في كل وقت، لا تملونه {في سبيل الله} أي بسبب تسهيل طريق الملك الذي له العظمة الكاملة والغنى المطلق وبسبب خلاص {والمستضعفين} أي المطلوب من الكفار ضعفهم حتى صار موجوداً، ويجوز - وهو أقعد - أي يكون منصوباً
Takdir: 'Vaadinden dönmeyen Zât'tan gelen bu bol mükâfat için Allah yolunda savaşmayacak size ne oluyor?' şeklinde olunca ve onlar: 'Biz mirası ancak himaye edilecek şeyleri koruyan, komşuyu savunan ve yurdu muhafaza eden kimseye veririz' dediklerinden; onları coşturup harekete geçirerek, oturanları susturup azarlayarak bu mukadder söze atıfla şöyle buyurdu: {وما} “Ne oluyor?”; yani dünyadan veya ahiretten neyiniz var ki, {لكم} “size”; şu haldeyken: {لا تقاتلون} “savaşmıyorsunuz”; yani her vakit savaşı yenilemiyor, ondan usanmıyorsunuz, {في سبيل الله} “Allah yolunda”; yani tam azamet ve mutlak zenginlik sahibi olan Hükümran'ın yolunu kolaylaştırmak uğruna ve kurtuluşu uğruna [savaşmıyorsunuz], {والمستضعفين} “ve o zayıf bırakılmış kimseler [uğruna]”; yani kâfirlerin zayıf düşürmek istediği ve neticede zayıf düşen kimseler [uğruna]. -Daha kuvvetli görüşe göre- bunun, Allah yolundaki şeylerin en yücesi olduğuna dikkat çekmek üzere ihtisas sebebiyle mansub olması da caizdir.
على الاختصاص تنبيهاً على أنه من أجل ما في سبيل الله.
[Bunun], Allah yolundaki şeylerin en yücesi olduğuna dikkat çekmek üzere ihtisas (özelleştirme) sebebiyle [mansub olması da caizdir].
ولما كان الإنكاء من هذا ما لمن كان رجاء نفعه أعظم، ثم ما لمن يكون العار به أقوى وأحكم؛ رتبهم هذا الترتيب فقال: {من الرجال والنساء والولدان} أي المسلمين الذين حبسهم الكفار عن الهجرة، وكانوا يعذبونهم ويفتنونهم عن دينهم، وكل منهما كافٍ في بعث ذوي الهمم العالية والمكارم على القتال، ثم وصفهم بما يهيج إلى نصرهم ويحث على غياثهم فقال: {الذين يقولون} أي لا يفترون {ربنا} أي أيها المحسن إلينا بإخراجنا من الظلمات إلى النور {أخرجنا من هذه القرية} ثم وصفوها بالحامل على هذا الدعاء فقالوا: {الظالم أهلها} أي بما تيسره لنا من الأسباب {واجعل لنا من لدنك} أي من أمورك العجيبة في الأمور الخارقة للعادات {ولياً} يتولى مصالحنا.
Bundan doğan acı, faydası umulan kimse için daha büyük, ardından ayıbı daha kuvvetli ve kesin olan kimse için olunca; onları şu tertip üzere sıralayarak şöyle buyurdu: {من الرجال والنساء والولدان} “erkekler, kadınlar ve çocuklardan”; yani kâfirlerin hicret etmekten alıkoyduğu, işkence ettiği ve dinlerinden döndürmeye çalıştığı müslümanlardan [zayıf bırakılanlar uğruna]. Bu iki durumun her biri, yüksek himmet ve şeref sahiplerini savaşa sevk etmek için yeterlidir. Sonra kendilerine yardıma sevk eden ve imdada koşmayı teşvik eden şeyle onları niteleyip şöyle buyurdu: {الذين يقولون} “şöyle diyen [kimseler]”; yani hiç ara vermeksizin [diyenler]: {ربنا} “'Rabbimiz!'”; yani ey bizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmakla bize ihsanda bulunan! {أخرجنا من هذه القرية} “'Bizi bu şehirden çıkar'”; sonra bu duaya sevk eden sebeple orayı niteleyerek şöyle dediler: {الظالم أهلها} “'halkı zalim olan [bu şehirden]'”; yani bize kolaylaştıracağın sebeplerle [çıkar], {واجعل لنا من لدنك} “'ve bize katından kıl'”; yani harikulade işlerdeki şaşırtıcı tasarruflarından [kıl], {ولياً} “'bir sahip (veli)'”; işlerimizi üstlenecek [bir sahip].
ولما كان الولي قد لا يكون فيه قوة النصر قالوا: {واجعل لنا} ولما كانوا يريدون أن يأتيهم خوارق كرروا قولهم: {من لدنك نصيراً *} أي بليغ النصر إلى حد تعجب منه المعتادون للخوارق، فكان بهذا الكلام كأنه ﷾ قال: قد جعلت لكم
Sahip olan kimsede bazen yardım etme gücü bulunmayabileceğinden şöyle dediler: {واجعل لنا} “'ve bize kıl'”; kendilerine harikulade yardımların gelmesini istedikleri için şu sözlerini tekrarladılar: {من لدنك نصيراً *} “'katından bir yardımcı'”; yani harikalara alışkın olanların bile hayret edeceği derecede güçlü bir yardımcı [kıl]. Bu sözle sanki [Allah] azze ve celle şöyle buyurmuştur: 'Size
الحظ الأوفر من الميراث، فما لكم لا تقاتلون في سبيلي شكراً لنعمتي وأين ما تدّعون من الحمية والحماية! ما لكم لا تقاتلون في نصر هؤلاء الضعفاء لتحقق حمايتكم للذمار ومنعكم للحوزة وذبكم عن الجار! .
mirastan en bol payı verdim; öyleyse nimetime şükür olarak Benim yolumda savaşmayacak size ne oluyor! İddia ettiğiniz o gayret ve koruma nerede! Himaye edilecek şeyleri korumanızı, yurdu muhafaza etmenizi ve komşuyu savunmanızı gerçekleştirmek üzere bu zayıflara yardım için savaşmayacak size ne oluyor!'
ولما أخبر عن افتقارهم إلى الأنصار وتظلمهم من الكفار، استأنف الإخبار عن الفريقين فقال مؤكداً للترغيب في الجهاد: {الذين آمنوا} أي صدقوا في دعواهم الإيمان {يقاتلون} أي تصديقاً لدعواهم من غير فترة أصلاً {في سبيل الله} أي الذي له الإحاطة بجميع صفات الكمال قاصدين وجهه بحماية الذمار وغيره، وأما من لم يصدق دعواه بهذا فما آمن {والذين كفروا يقاتلون} أي كذلك {في سبيل الطاغوت} فلا ولي لهم ولا ناصر.
Onların yardımcılara olan ihtiyacını ve kâfirlerden gördükleri zulmü haber verince, cihada teşviki pekiştirerek iki fırkayı haber vermeye yeniden başlayıp şöyle buyurdu: {الذين آمنوا} “İman edenler”; yani iman iddialarında doğru olanlar, {يقاتلون} “savaşırlar”; yani iddialarını doğrulamak üzere hiçbir gevşeklik göstermeksizin, {في سبيل الله} “Allah yolunda”; yani himaye edilecek şeyleri korumak ve benzeri hususlarla O'nun rızasını gözeterek, bütün kemal sıfatlarını kuşatan [Allah yolunda savaşırlar]. Bu iddiayı bununla doğrulamayan kimse ise iman etmiş değildir. {والذين كفروا يقاتلون} “İnkâr edenler ise savaşırlar”; yani aynı şekilde, {في سبيل الطاغوت} “tâğût yolunda”; artık onların ne bir dostu ne de bir yardımcısı vardır.
ولما كان الطاغوت الشيطان أو من زينه الشيطان، وكان كل من عصى الله منه وممن أغواه حقيراً؛ سبب عن ذلك قوله: {فقاتلوا أولياء الشيطان} ثم علل الجرأة عليهم بقوله: {إن كيد الشيطان} أي الذي هو رأس العصاة {كان} جبلة وطبعاً {ضعيفاً *} .
Tâğût, şeytan veya şeytanın aldattığı kimse olup, Allah'a isyan eden onun cinsinden ve onun saptırdığı kimselerden her biri de hakir olduğundan; buna binaen şöyle buyurdu: {فقاتلوا أولياء الشيطان} “O halde şeytanın dostlarıyla savaşın”; sonra onlara karşı cesur olmayı şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن كيد الشيطان} “Şüphesiz şeytanın hilesi”; yani isyankârların başı olan [şeytanın hilesi], {كان} “idi / olagelmiştir”; yaratılışı ve tabiatı gereği, {ضعيفاً *} “zayıf”.
ولما عرفهم هذه المفاوز الأخروية والمفاخر الدنيوية، وختم بما
Onlara ahirete ait bu kurtuluşları ve dünyaya ait bu övünçleri bildirip,
ينهض الجبان، ويقوي الجنان، ورغبهم بما شوق إليه من نعيم الجنان؛ عجب من حال من توانى بعد ذلك واستكان، فقال تعالى مقبلاً بالخطاب على أعبد خلقه وأطوعهم لأمره: {ألم تر} وأشار إلى أنهم بمحل بعد عن حضرته تنهيضاً لهم بقوله: {إلى الذين قيل لهم} أي جواباً لقولهم: إنا نريد أن نبسط ايدينا إلى الكفار بالقتال لأن امتحاننا بهم قد طال {كفوا أيديكم} أي ولا تبسطوها إليهم فإنا لم نأمر بهذا {وأقيموا الصلاة} أي صلة بالخالق واستنصاراً على المشاقق {وأتوا الزكاة} منماة للمال وطهرة للأخلاق وصلة للخلائق {فلما كتب عليهم القتال} أي الذي طلبوه وهم يؤمرون بالصفح، كتابة لا تنفك إلى آخر الدهر {إذا فريق منهم} أي ناس تلزم عن فعلهم الفرقة، فأحبوا هذه الكتب بأنهم {يخشون الناس} أي الذين هم مثلهم، أن يضروهم، والحال أنه يقبح عليهم أن يكونوا أجراً منهم وهم ناس مثلهم {كخشية الله} أي مثل ما يخشون الله الذي هو القادر لا غيره.
korkağı harekete geçirecek ve kalbi güçlendirecek şeyle [sözü] bitirince ve onları özlettiği cennet nimetleriyle teşvik edince; bundan sonra gevşeklik gösterip boyun eğenin haline hayret ederek, mahlukatının en çok ibadet edeni ve emrine en çok itaat edenine hitap ile yönelip şöyle buyurdu: {ألم تر} “Görmedin mi?”; onları harekete geçirmek üzere Yüce Huzur'dan uzak bir mevkide olduklarına şu buyruğuyla işaret etti: {إلى الذين قيل لهم} “Kendilerine denilen kimseleri”; yani: 'Biz kâfirlere karşı savaş açmak istiyoruz, zira onlarla olan imtihanımız uzadı' sözlerine cevap olarak [şöyle denilenleri]: {كفوا أيديكم} “'Ellerinizi çekin'”; yani onlara karşı el uzatmayın, zira Biz bunu emretmedik; {وأقيموا الصلاة} “'ve namazı dosdoğru kılın'”; yani Yaratıcı ile bir bağ ve muhaliflere karşı bir yardım talebi olarak; {وأتوا الزكاة} “'ve zekâtı verin'”; malı artırıcı, ahlakı temizleyici ve mahlukata bir bağ olarak [zekâtı verin denilenleri görmedin mi?] {فلما كتب عليهم القتال} “Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca”; yani kendilerine affetmeleri emredilirken bizzat istedikleri savaş, zamanın sonuna kadar ayrılmayacak bir farz kılınışla farz kılınınca; {إذا فريق منهم} “bir de bakarsın onlardan bir grup”; yani fiillerinden ayrılık doğan birtakım insanlar, bu farziyeti şu halleriyle karşıladılar: {يخشون الناس} “insanlardan korkuyorlar”; yani kendilerine zarar vermelerinden ötürü kendileri gibi insanlardan [korkuyorlar]; halbuki onlar gibi birer insan oldukları halde onlardan daha cüretkâr olmaları kendilerine yakışmazdı; {كخشية الله} “Allah’tan korkar gibi”; yani yegâne kâdir olan Allah'tan korktukları gibi [korkuyorlar].
ولما كان كفهم عن القتال شديداً يوجب لمن يراه منهم أن يظن بهم من الجبن ما يتردد به في الموازنة بين خوفهم من الناس وخوفهم من الله، عبر بأداة الشك فقال: {أو أشد خشية} أي أو كانت خشيتهم لهم عند الناظر لهم أشد من خشيتهم من الله، فقد أفاد هذا أن خوفهم من الناس ليس بأقل من خوفهم من الله جزماً بل إما مثله أو أشد منه؛ وقد يكون الإبهام لتفاوت بالنسبة إلى وقتين، فيكون خوفهم منه في وقت متساوياً، وفي آخر أزيد، فهو متردد بين هذين الحالين؛ ويجوز أن يكون ذلك كناية عن كراهتهم القتال في ذلك الوقت وتمنيهم لتأخيره إلى وقت ما.
Onların savaştan geri durmaları, içlerinden bunu gören bir kimsenin onlarda, insanlardan korkmaları ile Allah'tan korkmalarını birbiriyle kıyaslamakta tereddüt edeceği derecede bir korkaklık zannetmesini gerektirecek kadar şiddetli olunca, şüphe edatı ile ifade ederek şöyle buyurdu: {أو أشد خشية} “yahut daha şiddetli bir korkuyla”; yani onları gören kimsenin nazarında insanlardan duydukları korku, Allah'tan duydukları korkudan daha şiddetli idi. Bu da göstermektedir ki, onların insanlardan korkması kesinlikle Allah'tan korkmalarından daha az değildir; bilakis ya onun gibidir yahut ondan daha şiddetlidir. Buradaki belirsizlik, iki farklı vakte göre değişmesinden de kaynaklanabilir; böylece onların korkusu bir vakitte eşit, diğer bir vakitte ise daha fazla olur ve bu iki hal arasında gidip gelir. Bunun, o esnada savaştan hoşlanmadıklarına ve onun bir vakte kadar ertelenmesini temenni ettiklerine dair bir kinaye olması da caizdir.
وأيد ما تقدم من الظن بقوله ما هو كالتعليل للكراهة: {وقالوا} جزعاً من الموت أو المتاعب - إن كانوا مؤمنين، أو اعتراضاً - إن كانوا منافقين، على تقدير صحة ما يقول الرسول ﷺ {ربنا} أي أيها المحسن إلينا القريب منا {لم كتبت علينا القتال} أي ونحن الضعفاء {لولا} أي هلا {أخرتنا} أي عن الأمر بالقتال {إلى أجل قريب} أي لنأخذ راحة مما كنا فيه من الجهد من الكفار بمكة، «وسبب نزولها أن عبد الرحمن بن عوف والمقداد بن الأسود الكندي وقدامة بن مظعون وسعد بن
Bu hoşnutsuzluğun gerekçesi mesabesinde olan şu sözleriyle, geçen zannı teyit ettiler: {وقالوا} “Dediler ki”; -şayet mümin iseler- ölümden yahut sıkıntılardan feryat ederek, yahut -münafık iseler- Resul'ün ﷺ söylediğinin doğru olduğu varsayımı üzerinden itiraz ederek: {ربنا} “'Ey Rabbimiz!'”; yani ey bize ihsanda bulunan, bize yakın olan [Rabbimiz]! {لم كتبت علينا القتال} “'Niçin üzerimize savaşı farz kıldın?'”; yani bizler zayıf kimseler iken; {لولا} “'Bari...'”; yani keşke, {أخرتنا} “'bizi erteleseydin'”; yani savaş emrini bizden geciktirseydin, {إلى أجل قريب} “'yakın bir süreye kadar'”; yani Mekke'de kâfirlerden gördüğümüz meşakkatten sonra biraz rahatlayalım diye. «Bunun nüzul sebebi şudur: Abdurrahman b. Avf, Mikdâd b. el-Esved el-Kindî, Kudâme b. Maz'ûn, Sa'd b.
أبي وقاص وجماعة ﵃ كانوا يلقون من المشركين بمكة أذى كثيراً قبل أن يهاجروا، ويقولون: يا رسول الله! إئذن لنا في قتالهم فإنهم قد آذونا، فيقول لهم رسول الله ﷺ: كفوا أيديكم، فإني لم أومر بقتالهم، وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة، فلما هاجروا إلى المدينة وأمرهم الله ﷾ بقتال المشركين شق ذلك على بعضهم» حكاه البغوي عن الكلبي، وحكاه الواحدي عنه بنحوه، وروي بسنده عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «أن عبد الرحمن ابن عوف وأصحابه رضي الله تعالى عنهم أتوا النبي ﷺ بمكة فقالوا: يا رسول الله! كنا في عز ونحن مشركون، فلما آمنا صرنا أذلة، فقال:» إني أمرت بالعفو، فلا تقاتلوا القوم «فلما حوله الله تعالى إلى المدينة أمره بالقتال فكفوا، فأنزل الله ﷿ {ألم إلى الذين قيل لهم كفوا أيديكم} » الآية. وهذا يفهم أن نسبة القول إليهم إنما هي حالهم في التأخر عن المبادرة إلى القتال حال من يقول ذلك، فالمراد من الآية إلهابهم إلى القتال وتهييجهم، ليس غير.
Ebî Vakkâs ve bir grup [sahâbî] ﵃, hicret etmeden önce Mekke'de müşriklerden çok eziyet görüyor ve: 'Ey Allah'ın Resulü! Onlarla savaşmamıza izin ver, zira bize çok eziyet ettiler' diyorlardı. Resulullah ﷺ de onlara: 'Ellerinizi [savaştan] çekin, çünkü ben onlarla savaşmakla emrolunmadım; namazı dosdoğru kılın ve zekâtı verin' buyuruyordu. Medine'ye hicret ettiklerinde ve Allah ﷾ onlara müşriklerle savaşmayı emrettiğinde, bu durum bazısına ağır geldi.» Bunu Beğavî, Kelbî'den nakletmiş; Vâhidî de ondan benzer şekilde rivayet etmiştir. Kendi senediyle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Abdurrahman b. Avf ve arkadaşları radıyallâhu anhüm Mekke'de Peygamber'e ﷺ gelip: 'Ey Allah'ın Resulü! Biz müşrik iken izzet içindeydik, iman edince zelil olduk' dediler. O da: 'Ben affetmekle emrolundum, bu kavimle savaşmayın' buyurdu. Allah Teâlâ onu Medine'ye nakledince ona savaşı emretti, fakat onlar geri durdular. Bunun üzerine Allah ﷿ {ألم إلى الذين قيل لهم كفوا أيديكم} [النساء: ٧٧] ayetini indirdi.» Buradan anlaşılmaktadır ki, sözün onlara nispet edilmesi; savaşa koşmaktaki gecikmelerinden kaynaklanan hallerinin, bunu söyleyen kimsenin haline benzemesindendir. Ayetten maksat ise sadece onları savaşa teşvik etmek ve gayrete getirmektir, başka bir şey değildir.
ولما عجب ﵊ منهم إنكاراً عليهم كان كأنه قال: فما أقول لهم؟ أمره بوعظهم وتضليل عقولهم وتقييل أرائهم
[Peygamber] ﵊ onları kınamak üzere hallerine hayret edince, sanki 'Onlara ne diyeyim?' demiş gibi oldu. [Bunun üzerine Allah Teâlâ] onlara vaaz etmesini, akıllarının yanılgısını ve görüşlerinin tutarsızlığını ortaya koymasını
بقوله: {قل متاع الدنيا قليل} أي ولو فرض أنه مدّ في آجالكم إلى أن تملوا الحياة، فإن كل منقطع قليل، مع أن نعيمها غير محقق الحصول، وإن حصل كان منغصاً بالكدورات {والآخرة خير لمن اتقى} أي لأنها لا يفنى نعيمها مع أنه محقق ولا كدر فيه، وهي شر من الدنيا لمن لم يتق، لأن عذابها طويل لا يزول {ولا تظلمون فتيلاً *} أي لا في دنياكم بأن تنقص آجالكم بقتالكم، ولا أرزاقكم باشتغالكم، ولا في آخرتكم بأن يضيع شيء من ثوابكم على ما تنالونه من المشقة، لأنه ﷾ حكيم لا يضع شيئاً في غير موضعه، ولا يفعل شيئاً إلا على قانون الحكمة، فما لكم تقولون قول المتهم: لم فعلت؟ أتخشون الظلم في إيجاب ما لم يجب عليكم وفي نقص الرزق والعمر؟ أتخشون الظلم في إيجاب العدل وله أن يفعل ما شاء،
şu buyruğuyla emretti: {قل متاع الدنيا قليل} “De ki: 'Dünya menfaati azdır'”; yani faraza ömürleriniz hayattan bıkıncaya kadar uzatılsa bile, sonu gelen her şey azdır; üstelik dünyadaki nimetin elde edilmesi kesin olmadığı gibi, elde edilse dahi kederlerle bulanıktır. {والآخرة خير لمن اتقى} “Ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır”; çünkü onun nimeti yok olmaz, üstelik kesindir ve onda hiçbir keder yoktur. Sakınmayan kimse için ise dünyadan daha kötüdür, zira onun azabı uzundur ve zeval bulmaz. {ولا تظلمون فتيلاً *} “Ve bir kıl payı (hurma çekirdeğinin lifi kadar) bile haksızlığa uğratılmazsınız”; yani ne dünyanızda savaşmanız sebebiyle ecellerinizin kısalmasıyla ne [savaşla] meşgul olmanız sebebiyle rızıklarınızın eksilmesiyle ne de ahiretinizde çektiğiniz meşakkate karşılık sevabınızdan bir şeyin zayi edilmesiyle [haksızlığa uğratılırsınız]. Çünkü O ﷿ Hakîm'dir, hiçbir şeyi yerli yerinden başka bir yere koymaz ve hiçbir şeyi hikmet kanunu dışında yapmaz. O halde ne oluyor size de itham eden kimsenin 'Niçin yaptın?' demesi gibi konuşuyorsunuz? Üzerinize vacip olmayan bir şeyin vacip kılınmasında, rızkın ve ömrün eksilmesinde bir zulümden mi korkuyorsunuz? Dilediğini yapma hakkına sahip olan Zât'ın adaleti vacip kılmasında zulümden mi korkuyorsunuz?
{لا يسئل عما يفعل} [الأنبياء: ٢٣] يحسن ويعطي من تقبل إحسانه أتم الفضل.
{لا يسئل عما يفعل} “O, yaptığından sorumlu tutulmaz” [Enbiyâ: 23]. O ihsanda bulunur ve ihsanını kabul edene en eksiksiz lütfu verir.
ولما زهدهم في دار المتاعب والأكدار على تقدير طول البقاء،
Hayatın uzun sürdüğü varsayılsa bile onları sıkıntılar ve kederler yurdundan soğutunca,
وكانوا كأنهم يرجون بترك القتال الخلود، أو تأخير موت يسببه القتال؛ نبههم على ما يتحققون من أن المنية منهل لا بد من وروده في الوقت الذي قدر له وإن امتنع الإنسان منه في الحصون، أو رمى نفسه في المتألف فقال تعالى - مبكتاً من قال ذلك، مؤكداً بما النافية لنقيض ما تضمنه الكلام لأن حالهم حال من ينكر الموت بغير القتال، مجيباً بحاق الجواب بعد ما أورد الجواب الأول على سبيل التنزل -: {أينما تكونوا} أيها الناس كلكم مطيعكم وعاصيكم {يدرككم الموت} أي فإنه طالب، لا يفوته هارب {ولو كنتم في بروج} أي حصون برج داخل برج، أو كل واحد منكم في برج.
ve onlar da sanki savaşı terk etmekle ebedî kalmayı yahut savaşın sebep olacağı bir ölümü geciktirmeyi umuyor gibi olunca; insan kalelerde korunsa veya kendini tehlikelere atsa bile, ecelin takdir edilen vakitte mutlaka uğranacak bir uğrak yeri olduğu gerçeğini onlara hatırlattı. Allah Teâlâ -bunu söyleyen kimseyi susturarak, halleri savaş dışındaki bir ölümü inkâr eden kimsenin hali olduğu için sözün içerdiği anlamın zıddını nefyeden 'mâ' edatıyla pekiştirerek ve birinci cevabı bir tenezzül yoluyla serdettikten sonra asıl kesin cevapla karşılık vererek- şöyle buyurdu: {أينما تكونوا} “Nerede olursanız olun”; ey insanlar, itaatkârınız ve isyankârınız hepiniz, {يدرككم الموت} “ölüm size ulaşır”; zira o bir taliptir, kaçan kimse onun elinden kurtulamaz; {ولو كنتم في بروج} “velev ki tahkim edilmiş kalelerde bulunun”; yani kale içinde kale olan hisarlarda yahut her biriniz bir burçta [bulunsanız bile].
ولما كان ذلك جمعاً ناسب التشديد المراد به الكثرة في {مشيّدة} أي مطولة، كل واحد منها شاهق في الهواء منيع، وهو مع ذلك مطلي بالشيد أي بالجص، فلا خلل فيه أصلاً، ويجوز أن يراد بالتشيد مجرد الإتقان، يعني أنها مبالغ في تحصينها - لأن السياق أيضاً يقتضيه، فإذا كان لا بد من الموت فلأن يكون في الجهاد الذي يستعقب السعادة الأبدية أولى من أن يكون في غيره.
Bu bir çoğul olduğu için, {مشيّدة} “yüksek / sağlam” kelimesindeki çokluk ifade eden şeddeli kullanım buna uygun düşmüştür; yani uzatılmış, her biri havada yükselen ve muhkem kılınmış; bununla birlikte şîd ile yani kireçle sıvanmış, dolayısıyla içinde asla bir gedik bulunmayan [burçlar]. Teşyîd ile sadece sağlamlaştırmanın kastedilmiş olması da caizdir, yani tahkiminde mübalağa edilmiş burçlar demektir; zira bağlam da bunu gerektirmektedir. Mademki ölümden kaçış yoktur, o halde ebedî saadeti netice veren cihatta olması, başka bir halde olmasından elbette daha evladır.
ثم عطف ما بقي من أقوالهم على ما سلف منها في قوله: {ربنا لم كتبت} [النساء: ٧٧] إلى آخره وإن كان هذا الناس منهم غير الأولين، ويجوز أن يقال: إنه لما أخبر أن الحذر لا يغني من القدر أتبع ذلك حالاً لهم مبكتاً به لمن توانى في أمره، مؤذناً بالالتفات إلى الغيبة إعراضاً عن خطابهم ببعض غضب، لأنهم جمعوا إلى الإخلال بتعظيمهم لله تعالى الإخلال بالأدب مع الرسول ﷺ الذي أرسله ليطاع بإذن الله فقال: {وإن} أي قالوا ذلك والحال أنه إن {تصبهم} أي بعض المدعوّين من الأمة، وهم من كان في قلبه مرض {حسنة} أي شيء يعجبهم، ويحسن وقعه عندهم من أي شيء كان {يقولوا هذه من عند الله} أي الذي له الأمر كله، لا دخل لك فيها {وإن تصبهم سيئة} أي حالة تسوءهم من أي جهة كانت {يقولوا هذه من عندك} أي من جهة حلولك في هذا البلد تطيراً بك.
Sonra onların kalan sözlerini, -bu kimseler öncekilerden farklı kişiler olsalar bile- {ربنا لم كتبت} [النساء: ٧٧] buyruğunda geçen önceki sözlerine atfetti. Şöyle de denilebilir: Sakınmanın kader karşısında bir fayda vermeyeceğini bildirince, emrinde gevşeklik gösteren kimseyi susturmak üzere bunun peşinden onların bir halini zikretti; Allah Teâlâ'ya olan tazimlerindeki kusura, Allah'ın izniyle itaat edilsin diye gönderdiği Resul'e ﷺ karşı edepteki kusuru da ekledikleri için, biraz da öfkeyle onlara hitap etmekten yüz çevirip gaip sîgasına geçildiğini bildirerek şöyle buyurdu: {وإن} “Ve eğer”; yani onlar böyle dediler, şu halde ki şayet {تصبهم} “onlara isabet etse”; yani ümmetten davet edilenlerin bir kısmına, ki onlar kalbinde hastalık bulunan kimselerdir, {حسنة} “bir iyilik / güzellik”; yani her ne olursa olsun hoşlarına giden ve kendilerince güzel karşılanan bir şey, {يقولوا هذه من عند الله} “'Bu Allah katındandır' derler”; yani bütün işler elinde olan [Allah'tandır], senin bunda hiçbir payın yoktur; {وإن تصبهم سيئة} “ve eğer onlara bir fenalık / musibet isabet ederse”; yani hangi yönden olursa olsun kendilerini üzen bir durum, {يقولوا هذه من عندك} “'Bu senin yüzündendir' derler”; yani senin bu şehre gelişinden ötürüdür [diyerek] seninle uğursuzluk duyarlar.
ولما كان هذا أمراً فادحاً، وللفؤاد محرقاً وقادحاً، سهل عليه بقوله: {قل كل} أي من السيئة والحسنة في الحقيقة دنيوية كانت أو أخروية {من عند الله} أي الذي له كل شيء، ولا شيء لغيره، وذلك كما قالوا لما مات أبو أمامة أسعد بن زرارة نقيب بني النجار رضي الله تعالى عنه عندما هاجر النبي ﷺ،
Bu durum [Peygamber için] pek ağır, yüreği yakıcı ve incitici olunca, şu buyruğuyla onun [yükünü] hafifletti: {قل كل} “De ki: 'Hepsi'”; yani hakikatte ister dünyevî ister uhrevî olsun hem fenalık hem de iyilik, {من عند الله} “Allah katındandır'”; yani her şey Kendisinin olan ve Kendisinden başkasına hiçbir şey ait olmayan [Allah katındandır]. Nitekim Peygamber ﷺ hicret ettiğinde Neccâroğulları'nın nakîbi Ebû Ümâme Es'ad b. Zürâre radıyallâhu anh vefat ettiğinde de böyle söylemişlerdi.
فقال النبي ﷺ كما في السيرة -:
Siyerde geçtiği üzere Peygamber ﷺ şöyle buyurdu:
«بئس الميت أبو أمامة ليهود ومنافقي العرب! يقولون: لو كان نبياً لم يمت صاحبه، ولا أملك لنفسي ولا لصاحبي من الله شيئاً» . ولما تسبب عن هذا معرفة أنهم أخطؤوا في ذلك، فاستحقوا الإنكار قال منكراً عليهم: {فما} وحقرهم بقوله: {لهؤلاء} وكأنه قال: {القوم} الذي هو دال على القيام والكفاية، إما تهكماً بهم، وإما نسبة لهم إلى قوة الأبدان وضعف المكان {لا يكادون يفقهون} لا يقربون من أن يفهموا {حديثاً *} أي يلقي إليهم أصلاً فهما جيداً.
«Ebû Ümâme'nin ölümü Yahudiler ve Arap münafıkları için ne kötü bir [fitne vesilesi] oldu! 'Eğer o bir peygamber olsaydı, arkadaşı ölmezdi' diyorlar. Oysa ben Allah'a karşı ne kendim ne de arkadaşım için hiçbir şeye mâlik değilim.» Bundan, onların bu hususta hata ettikleri ve kınanmayı hak ettikleri neticesi çıkınca, onları kınayarak şöyle buyurdu: {فما} “Ne oluyor da...”; {لهؤلاء} “bunlara” buyruğuyla onları küçümsedi; sanki ayakta durmayı ve liyakati gösteren {القوم} “bu kavme / topluluğa” ifadesini ya onlarla alay etmek için yahut bedenlerinin kuvvetine karşılık mevkilerinin zayıflığına nispet etmek üzere zikretti: {لا يكادون يفقهون} “neredeyse anlamıyorlar”; anlamaya yaklaşmıyorlar bile, {حديثاً *} “hiçbir sözü”; yani kendilerine tebliğ edilen hiçbir sözü gereği gibi [anlamıyorlar].
ولما أجابهم بما هو الحق إيجاداً علمهم ما هو الأدب لماحظة السبب فقال مستأنفاً: {ما أصابك من حسنة} اي نعمة دنيوية أو أخروية {فمن الله} أي إيجاداً وفضلاً، والإيمان أحسن الحسنات، قال الإمام: إنهم يقولون: إنهم اتفقوا على أن قوله {ومن أحسن قولاً ممن دعا إلى الله} [فصلت: ٣٣] المراد به كلمة الشهادة {وما أصابك} وأنت خير الخلق {من سيئة} أي بلاء {فمن نفسك} أي بسببها فغيرك بطريق الأولى.
Yaratma bakımından hak olanı onlara cevap olarak verince, sebebe riayet etme açısından edebin ne olduğunu onlara öğretmek üzere yeni bir söze başlayarak şöyle buyurdu: {ما أصابك من حسنة} “Sana isabet eden her iyilik”; yani dünyevî veya uhrevî her nimet, {فمن الله} “Allah’tandır”; yani yaratma ve lütuf olarak [O'ndandır]. İman ise iyiliklerin en güzelidir. İmam [Râzî] der ki: Onlar, {ومن أحسن قولاً ممن دعا إلى الله} “Allah'a çağırandan daha güzel sözlü kim vardır?” [Fussilet: 33] ayetinden maksadın kelime-i şehadet olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. {وما أصابك} “Sana isabet eden”; -sen mahlukatın en hayırlısı olduğun halde- {من سيئة} “her kötülük / fenalık ise”; yani bela, {فمن نفسك} “kendi nefsindendir”; yani onun sebebiyle [sana gelmiştir]; dolayısıyla senin dışındakiler için bu durum öncelikle geçerlidir.
ولما اقتضى قولهم إنكار رسالته ﷺ إلا أن فعل كل خارق، وأخبر ﷾ بأنه مستو مع الخلق في القدرة قال ﷾ مخبراً بما اختصه به عنهم: {وأرسلناك} أي مختصين لك بعظمتنا {للناس} أي كافة {رسولاً} أي تفعل ما على الرسل من البلاغ ونحوه، وقد اجتهدت في البلاغ والنصيحة، ولم نجعلك إلهاً تأتي بما يطلب منك من خير وشر، فإن أنكروا رسالتك فالله يشهد بنصب المعجزات والآيات البينات {وكفى بالله} المحيط علماً وقدرة {شهيداً *} لك بالرسالة والبلاغ. ولما نفى عللهم في التخلف عن طاعته إلى أن ختم بالشهادة برسالته؛ قال مرغباً مرهباً على وجه عام يسكن قلبه، ويخفف من دوام عصيانهم له، دالاً على عصمته في جميع حركاته وسكناته: {من يطع الرسول} أي كما هو مقتضى حاله {فقد أطاع الله} الملك الأعظم الذي لا كفوء له، لأنه داع إليه، وهو لا ينطق عن الهوى، إنما يخبر بما يوحيه إليه {ومن تولى} أي عن طاعته.
Onların sözü, olağanüstü her fiili gerçekleştirmedikçe onun ﷺ peygamberliğini inkâr etmeyi gerektirince ve O ﷾ da kudret bakımından onun mahlukatla eşit olduğunu bildirince; O ﷾, onu diğerlerinden ayırt ettiği hususu haber vererek şöyle buyurdu: {وأرسلناك} “Ve Biz seni gönderdik”; yani azametimizle seni tahsis ederek, {للناس} “insanlara”; yani onların tamamına, {رسولاً} “bir elçi olarak”; yani elçilerin üzerine düşen tebliğ ve benzeri vazifeleri yapasın diye. Sen tebliğ ve nasihat hususunda gayret gösterdin; Biz seni kendisinden hayır ve şer talep edilen bir ilah kılmadık. Eğer onlar senin peygamberliğini inkâr ederlerse, Allah apaçık mucizeleri ve delilleri koyarak buna şahitlik eder: {وكفى بالله} “Allah yeter”; ilmi ve kudreti her şeyi kuşatan [Allah], {شهيداً *} “şahit olarak”; senin peygamberliğine ve tebliğine. O'na itaatten geri durma konusundaki mazeretlerini çürütüp sözü peygamberliğine şahitlikle bitirince; onun kalbini teskin edecek, onların kendisine sürekli isyan etmelerinin ağırlığını hafifletecek ve bütün hareket ve sükûnunda masum olduğuna delalet edecek genel bir üslupla, hem teşvik hem de sakındırma sadedinde şöyle buyurdu: {من يطع الرسول} “Kim Resul’e itaat ederse”; yani durumunun gerektirdiği üzere, {فقد أطاع الله} “muhakkak Allah’a itaat etmiş olur”; hiçbir dengi olmayan en yüce Hükümran'a [itaat etmiş olur]. Zira o, O'na çağırmaktadır ve kendi hevasından konuşmaz, ancak O'nun kendisine vahyettiğini haber verir. {ومن تولى} “Kim de yüz çevirirse”; yani onun itaatinden [yüz çevirirse].
ولما كان التقدير: فإنما عصى الله. والله ﷾ عالم به وقادر عليه، فلو راد لرده ولو شاء لأهلكه بطغيانه، فاتركه وذاك!
Takdirî anlam şöyle olunca: 'O sadece Allah'a isyan etmiştir. Allah ﷿ onu hakkıyla bilir ve ona güç yetirir; şayet dileseydi onu geri çevirir, dileseydi taşkınlığı sebebiyle onu helak ederdi; artık onu kendi haline bırak!'
عبر عن ذلك كله بقوله: {فما أرسلناك} أي بعظمتنا {عليهم حفيظاً} إنما أرسلناك داعياً.
Bütün bunları şu buyruğuyla ifade etti: {فما أرسلناك} “Biz seni göndermedik”; yani azametimizle [göndermedik], {عليهم حفيظاً} “onların üzerine bir bekçi olarak”; Biz seni sadece bir davetçi olarak gönderdik.
ولما كان من شأن الرسول ﷺ أن يحفظ من أطاعه ومن عصاه ليبلغ ذلك من أرسله، وكان ﷾ قد أشار له إلى الإعراض عن ذلك، لكونه لا يحيط بذلك علماً وإن اجتهد؛ شرع يخبره ببعض ما يخفونه فقال حاكياً لبعض أقوالهم مبيناً لنفاقهم فيه وخداعهم {ويقولون} أي إذا أمرتهم بشيء من أمرنا وهم بحضرتك {طاعة} أي كل طاعة منا لك دائماً، نحن ثابتون على ذلك، والتنكير للتعظيم بالتعميم {فإذا برزوا} أي خرجوا {من عندك بيَّت طائفة} هم في غاية التمرد {منهم} أي قدرت وزورت على غاية من التقدير والتحرير مع الاستدارة والتقابل كفعل من يدبر الأمور ويحكمها ويتقنها ليلاً {غير الذي تقول} أي تجدد قوله لك في كل حين من الطاعة التي أظهروها أو غير قولك الذي بلغته لهم، وأدغم أبو عمرو وحمزة التاء بعد تسكينها استثقالاً لتوالي الحركات في الطاء لقرب المخرجين، والطاء تزيد بالإطباق، فحسن إدغام الأنقص في الأزيد؛ وأظهر الباقون، والإدغام أوفق لحالهم، والإظهار أوفق لما
Resul'ün ﷺ şanından olan şey, kendisine gönderen Zât'a tebliğ etmek üzere kendisine itaat edeni ve isyan edeni gözetlemek olduğu, Allah ﷿ da ne kadar gayret etse de bunu ilmen kuşatamayacağı için bundan yüz çevirmesine işaret ettiği cihetle; gizledikleri şeylerin bir kısmını ona haber vermeye başlayarak, bazılarının sözlerini nakletmek suretiyle onların buradaki nifaklarını ve hilelerini açıklayarak şöyle buyurdu: {ويقولون} “Ve derler ki”; yani senin huzurunda bulundukları sırada onlara emrimizden bir şey emrettiğinde: {طاعة} “'İtaat [baş üstüne]!'”; yani bizden sana daima tam bir itaat vardır, biz bu hal üzere sabitiz [derler]; kelimenin belirsiz (nekre) gelişi genelleme yoluyla tazim içindir. {فإذا برزوا} “Fakat ayrıldıkları zaman”; yani çıktıkları vakit, {من عندك بيَّت طائفة} “senin yanından, bir grup geceleyin kurar”; son derece isyankâr olan bir grup, {منهم} “onlardan”; yani işleri geceleyin planlayıp sağlamlaştıran ve kusursuz hale getiren kimsenin yaptığı gibi, karşılıklı ve etraflıca en üst düzeyde ölçüp biçer ve uydururlar: {غير الذي تقول} “senin söylediğinden başkasını”; yani senin her an kendilerine yenilediğin ve onların da zahiren gösterdikleri itaate dair sözden yahut senin onlara tebliğ ettiğin sözden başkasını. Ebû Amr ve Hamza, mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle Tâ harfinde peş peşe gelen harekelerin ağırlığından kaçınarak Tâ harfini sükûn yaptıktan sonra [Tâ harfini Tâ'ya] idgam etmişlerdir; Tâ harfi ise ıtbâk sıfatıyla daha üstündür, dolayısıyla eksik olanın fazla olana idgam edilmesi güzel görülmüştür; diğerleri ise izhâr ile okumuştur. İdgam onların [gizli] hallerine daha uygun, izhâr ise
فصح من محالهم.
açığa vurdukları durumlarına daha uygundur.
ولما كان الإنسان من عادته إثبات الأمور التي يريد تخليدها بالكتابة أجرى الأمر على ذلك فقال: {والله} أي والحال أن الملك المستجمع لصفات الكمال {يكتب ما يبيتون} أي يجددون تبييته كلما فعلوه، وهو غني عنه ولكن ذلك ليقربهم إياه يوم يقوم الأشهاد، ويقيم به الحجة عليهم على ما جرت به عاداتهم، أو يوحى به إليك فيفضحهم بكتابته وتلاوته مدى الدهر، فلا يظنوا أن تبييتهم يغنيهم شيئاً.
İnsanın âdeti, kalıcı kılmak istediği şeyleri yazı ile kaydetmek olduğundan, işi buna göre yürüterek şöyle buyurdu: {والله} “Allah ise”; yani kemal sıfatlarını kendinde toplayan Hükümran, {يكتب ما يبيتون} “onların geceleyin kurduklarını yazar”; yani her yaptıklarında geceleyin kurdukları planları yenileyerek kaydeder. O bundan müstağnidir; fakat bu, şahitlerin dikileceği günde onları buna ikrar ettirmek, âdetleri üzere aleyhlerine hüccet ikame etmek yahut sana vahyedilerek zaman boyunca yazılması ve okunması suretiyle onları rezil etmek içindir; böylece geceleyin kurdukları planların kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğini anlasınlar.
ولما تسبب عن ذلك كفايته ﷺ هذا المهم قال: {فأعرض عنهم} أي فإنهم بذلك لا يضرون إلا أنفسهم {وتوكل} أي في شأنهم وغيره {على الله} أي الذي لا يخرج شيء عن مراده {وكفى بالله} أي المحيط علماً وقدرة {وكيلاً *} فستنظر كيف تكون العاقبة في أمرك وأمرهم.
Bunun bir neticesi olarak o Hazret'e ﷺ bu mühim meselede [Allah'ın yardımı] yettiği için şöyle buyurdu: {فأعرض عنهم} “Artık onlardan yüz çevir”; zira onlar bununla ancak kendilerine zarar verirler; {وتوكل} “ve tevekkül et”; yani onların durumunda ve diğer hususlarda, {على الله} “Allah’a”; iradesinin dışına hiçbir şeyin çıkamadığı [Allah'a]; {وكفى بالله} “Allah yeter”; ilmi ve kudreti her şeyi kuşatan [Allah], {وكيلاً *} “bir vekil olarak”; senin işinde ve onların işinde akıbetin nasıl olacağını yakında göreceksin.
ولما كان سبب إبطانهم خلاف ما يظهرونه اعتقاد أنه ﷺ رئيس، لا يعلم إلا ما أظهروه، لا رسول من الله الذي يعلم السر وأخفى؛ سبب عن ذلك على وجه الإنكار إرشادهم
Açığa vurduklarının aksini gizlemelerinin sebebi; onun ﷺ sırrı ve en gizliyi bilen Allah'ın bir elçisi değil, sadece kendilerinin açığa vurduğu şeyleri bilen bir önder olduğuna inanmaları olunca, bunu kınama yoluyla onları yönlendirdi;
إلى الاستدلال على رسالته بما يزيح الشك ويوضح الأمر، وهو تدبر هذا القرآن المتناسب المعاني المعجز المباني، الفائت لقوى المخاليق، المظهر لخفاياهم على اجتهادهم في إخفائها، فقال ﷾ دالاً على وجوب النظر في القرآن والاستخراج للمعاني منه: {أفلا يتدبرون} أي يتأملون، يقال: تدبرت الشيء - إذا تفكرت في عاقبته وآخر أمره {القرآن} أي الجامع لكل ما يراد علمه من تمييز الحق من الباطل على نظام لا يختل ونهج لا يمل؛ قال المهدوي: وهذا دليل على وجوب تعلم معاني القرآن وفساد قول من قال: لا يجوز أن يؤخذ منه إلا ما ثبت عن النبي ﷺ، ومنع أن يتأول على ما يسوغه لسان العرب، وفيه دليل على النظر والاستدلال.
şüpheyi gideren ve hakikati açıklığa kavuşturan bir delille onun peygamberliğini ispat etmeye [yönlendirdi]; bu delil de manaları birbiriyle uyumlu, lafız örgüleri mucizevi, yaratılmışların güçlerini aşan ve gizlemek için ne kadar gayret gösterseler de onların gizlediklerini açığa çıkaran bu Kur'an'ı etraflıca düşünmektir. Allah ﷿ Kur'an üzerinde düşünmenin ve ondan manalar çıkarmanın vacip olduğuna delalet ederek şöyle buyurdu: {أفلا يتدبرون} “Hâlâ iyice düşünmüyorlar mı?”; yani teemmül etmiyorlar mı? Denilir ki: 'تدبرت الشيء' bir şeyin akıbetini ve sonunu düşündüğümde kullanılır; {القرآن} “Kur'an'ı”; yani bozulmayan bir intizam ve bıkkınlık vermeyen bir yöntemle hakkı batıldan ayırt etmek için bilinmesi gereken her şeyi kendisinde toplayan [Kur'an'ı]. Mehdevî der ki: 'Bu, Kur'an'ın manalarını öğrenmenin vacip olduğuna ve 'Ondan ancak Peygamber'den ﷺ sabit olan şey alınabilir' deyip Arap dilinin elverdiği şekilde tevil edilmesini yasaklayan kimsenin sözünün batıl olduğuna delildir; ayrıca bunda tefekkür ve delil getirmenin gerekliliğine de delil vardır.'
ولما كان التقدير: فلو كان من عند غير الله لم يخبر بأسرارهم، عطف عليه قوله: {ولو كان من عند غير الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة - كما زعم الكفار {لوجدوا فيه اختلافاً كثيراً *} أي في المعنى بالتناقض والتخلف عن الصدق في الإخبار بالمغيبات أو بعضها، وفي النظم بالتفاوت في الإعجاز؛ فإذا علموا أنه من عند الله بهذا الدليل القطعي حفظوا سرائرهم كما يحفظون علانياتهم، لأن الأمر بالطاعة مستوٍ عند السر والعلن؛ والتقيد بالكثير يفيد أن المخلوق عاجز عن
Takdirî anlam: 'Eğer Allah'tan başkasının katından olsaydı onların sırlarını haber veremezdi' şeklinde olunca, şu buyruğunu ona atfetti: {ولو كان من عند غير الله} “Eğer o, Allah’tan başkasının katından olsaydı”; -kâfirlerin iddia ettiği gibi- tam bir kuşatıcılığa sahip olan [Allah'tan başkasından olsaydı], {لوجدوا فيه اختلافاً كثيراً *} “muhakkak onda pek çok çelişki bulurlardı”; yani mana bakımından tenakuz ve gayb haberlerinin tamamında yahut bir kısmında doğruluktan sapma; nazım bakımından ise icaz derecesinde farklılıklar bulurlardı. Bu kesin delille onun Allah katından olduğunu bildiklerinde, açık hallerini korudukları gibi gizli hallerini de korurlar; zira itaat emri gizlide de açıkta da birdir. 'Pek çok' kaydı, yaratılmışın kendi başına
التحرز من النقص العظيم بنفسه، وإفهامه - عند استثناء نقيض التالي - وجود الاختلاف اليسير فيه تدفعه الصرائح.
büyük bir noksanlıktan sakınmaktan aciz olduğunu ifade eder; şartın mukabilinin istisnası durumunda onda az bir ihtilafın bulunabileceği vehmi ise kesin delillerle bertaraf edilmiştir.
ولما أمر ﷾ بالنفر إلى الجهاد على الحزم والحذر، وأولاه الإخبار بأن من الناس المغرر والمخذل تصريحاً بالثاني وتلويحاً إلى الأول، وحذر منهما ومن غيرهما إلى أن ختم بأمر الماكرين، وبأن القرآن قيم لا عوج فيه؛ ذكر أيضاً المخذلين والمغررين على وجه أصرح من الأول مبيناً ما ان عليهم فقال: {وإذا جاءهم} أي هؤلاء المزلزلين {أمر من الأمن} من غير ثبت {أو الخوف} كذلك {أذاعوا} أي أوقعوا الإذاعة لما يقدرون عليه من المفاسد {به} أي بسببه نم غير علم منهم بصدقه من كذبه، وحقه من باطله، ومتفقه من مختلفه، فيحصل الضرر البالغ لأهل الإسلام، أقله قلب الحقائق؛ قال في القاموس: أذاعه وبه: أفشاه ونادى به في الناس. وذلك كما قالوا في أمر الأمن حين انهزم أهل الشرك بأحد، فتركوا المركز الذي وضعهم به رسول الله ﷺ، وخالفوا أمره وأمر أميرهم، فكان سبب كرة المشركين وهزيمة المؤمنين، وفي أمر الخوف حين صاح الشيطان: إن محمداً قد قتل، فصدقوه وأذاعه بعضهم لبعض، وانهزموا وأرادوا الاستجارة بالكفار من أبي سفيان
Allah ﷿ azim ve tedbirle cihada çıkmayı emredip, bunun hemen peşinden ikincisini açıkça, birincisini ise ima yoluyla belirterek insanlardan aldatan ve yıldıran kimselerin bulunduğunu haber verince ve tuzak kuranların durumuna ve Kur'an'ın dosdoğru olup onda hiçbir eğrilik bulunmadığına dair hususla sözü bitirinceye kadar bu ikisinden ve diğerlerinden sakındırınca; bu defa yıldıran ve aldatan kimseleri ilkinden daha açık bir tarzda zikredip üzerlerine düşen sorumluluğu beyan ederek şöyle buyurdu: {وإذا جاءهم} “Onlara geldiği zaman”; yani bu sarsıntıya uğramış kimselere, {أمر من الأمن} “güvene dair bir haber”; kesin bir bilgiye dayanmaksızın, {أو الخوف} “yahut korkuya dair”; aynı şekilde, {أذاعوا} “yayarlar”; yani yol açabilecekleri fesatları etrafa yayarlar, {به} “onu”; yani doğruluğunu yalanından, hakkını batılından, uyumlusunu çelişkilisinden bilmeksizin onun yüzünden [yaygarayı koparırlar]; böylece İslam ehline en azı hakikatlerin tersyüz edilmesi olan pek büyük bir zarar ulaşır. el-Kâmûs'ta şöyle denilmiştir: 'أذاعه وبه' onu ifşa etti ve insanlar arasında ilan etti demektir. Nitekim Uhud'da müşrikler hezimete uğradığında güven meselesinde böyle dediler; Resulullah'ın ﷺ kendilerini yerleştirdiği mevziyi terk ettiler, onun ve emirlerinin buyruğuna muhalefet ettiler; bu da müşriklerin geri dönmesine ve müminlerin hezimete uğramasına sebep oldu. Korku meselesinde ise şeytan: 'Muhammed öldürüldü!' diye bağırdığında ona inandılar, bunu birbirlerine yaydılar, hezimete uğradılar ve Ebû Süfyân
وأبي عامر، وكذا ما أشاعوه عند الخروج إلى بدر الموعد من أن أبا سفيان قد جمع لهم ما لا يحصى كثرة، وأنهم إن لقوة لم يبق منهم أحد - إلى غير ذلك من الإرجاف إلى أن صارت المدينة تفور بالشر فوران المرجل، حتى أحجموا كلهم - أو إلا أقلهم - حتى قال النبي ﷺ:
ile Ebû Âmir gibi kâfirlerden eman dilemek istediler. Aynı şekilde Bedrü'l-Mev'id'e çıkış esnasında, Ebû Süfyân'ın kendilerine sayılamayacak kadar çok adam topladığını, şayet onunla karşılaşırlarsa içlerinden hiçbirinin sağ kalmayacağını yaydılar -ve daha başka asılsız haberler yaydılar-; öyle ki Medine kazan gibi şerle kaynamaya başladı, hatta -pek azı müstesna- hepsi geri adım attı; nihayet Peygamber ﷺ şöyle buyurdu:
«والله لأخرجن ولو لم يخرج معي أحد» فاستجابوا حينئذ، وأكسبهم هذا القول شجاعة وأنالهم طمأنينة، فرجعوا بنعمة من الله وفضل لم يمسسهم سوء كما وعدهم الله ﷾ ورسوله ﷺ إن صبروا واتقوا، فكذب ظنهم وصدق الله ورسوله، وفي هذا إرشاد إلى الاستدلال على كون القرآن من عنده ﷾ بما يكذب من أخبارهم هذه التي يشيعونها ويختلف، وأن ما كان من غيره تعالى فمختلف - وإن تحرى فيه متشبه - وإن دل عقله وتناهي نبله إلا أن استند عقله إلى ما ورد عن العالم بالعواقب، المحيط بالكوائن على لسان الرسل عليهم الصلاة والسلام والتحية والإكرام، وإلى أن القياس حجة. وأن تقليد القاصر للعالم واجب، وأن الاستنباط واجب على العلماء، والنبي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
«Allah'a yemin olsun ki, benimle birlikte hiç kimse çıkmasa bile ben mutlaka çıkacağım!» Bunun üzerine icabet ettiler; bu söz onlara cesaret kazandırdı ve güven verdi; böylece Allah ﷿ ve Resulü ﷺ sabredip sakındıkları takdirde vadettiği üzere, kendilerine hiçbir fenalık dokunmaksızın Allah'tan bir nimet ve lütufla geri döndüler. Onların zannı boşa çıktı, Allah ve Resulü ise doğru söyledi. Bunda, Kur'an'ın O'nun ﷿ katından olduğuna dair, yaydıkları bu yalan ve tutarsız haberler üzerinden delil getirmeye bir yönlendirme vardır; zira O'nun dışından olan her şey -birbirine benzeyenler titizlikle incelense bile- çelişkilidir; aklı ne kadar yol gösterse ve asaleti ne kadar ileri olsa da, ancak aklı akıbetleri bilen, varlıkları kuşatan Zât'tan elçilerin -üzerlerine salât, selam, tahiyyet ve ikram olsun- diliyle gelen şeylere dayandığı takdirde [çelişkiden kurtulur]. Ayrıca bunda kıyasın bir hüccet olduğuna, yetersiz kimsenin âlimi taklit etmesinin vacip olduğuna, âlimler üzerine istinbatın (hüküm çıkarmanın) vacip olduğuna ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem
رأس العلماء، وإلى ذلك يومي قوله تعالى: {ولو ردوه} أي ذلك الأمر الذي لا نص فيه من قبل أن يتكلموا به {إلى الرسول} أي نفسه إن كان موجوداً، وأخباره إن كان مفقوداً {وإلى أولي الأمر منهم} أي المتأهلين لأن يأمروا وينهوا من الأمراء بالفعل أو بالقوة من العلماء وغيرهم {لعلمه} أي ذلك الأمر على حقيقته وهل هو مما يذاع أو لا {الذين يستنبطونه} أي يستخرجونه بفطنتهم وتجربتهم كما يستخرج الإنباط المياه ومنافع الأرض {منهم} أي من الرسول وأولي الأمر.
âlimlerin başı olduğuna bir işaret vardır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna işaret etmektedir: {ولو ردوه} “Eğer onu götürselerdi”; yani hakkında açık bir nas bulunmayan o meseleyi, konuşmadan önce, {إلى الرسول} “Resul’e”; yani hayatta ise bizzat kendisine, vefat etmişse onun haberlerine [sünnetine], {وإلى أولي الأمر منهم} “ve kendilerinden olan emir sahiplerine”; yani fiilen veya potansiyel olarak emretmeye ve nehyetmeye ehil olan yöneticilere, âlimlere ve diğerlerine [götürselerdi], {لعلمه} “elbette onu bilirlerdi”; yani o meselenin hakikatini ve yayılması gereken bir şey olup olmadığını, {الذين يستنبطونه} “ondan hüküm çıkaranlar”; yani tıpkı su çıkaranların yerin sularını ve menfaatlerini çıkarması gibi basiret ve tecrübeleriyle onu çıkaranlar, {منهم} “onlardan”; yani Resul'den ve emir sahiplerinden [hüküm çıkaranlar elbette bilirlerdi].
ولما كان التقدير: فلولا فضل الله عليكم ورحمته بالرسول وورّاث علمه لاستبيحت بإشاعاتهم هذه بيضة الدين واضمحلت أمور المسلمين؛ عطف عليه قوله: {ولولا فضل الله عليكم} أي أيها المتسمون بالإسلام بإنزال الكتاب وتقويم العقول {ورحمته} بإرسال الرسول {لاتبعتم الشيطان} أي المطرود المحترق {إلا قليلاً *} أي منكم فإنهم لا يتبعونه حفظاً من الله ﷾ بما وهبهم من صحيح العقل من غير واسطة رسول؛ وهذه الآية من المواضع المستصعبة على الأفهام بدون توقيف على المراد بالفضل إلا عند من آتاه الله ﷾ علماً بالمناسبات، وفهماً ثاقباً بالمراد بالسياقات، وفطنة بالأحوال والمقامات
Takdirî anlam: 'Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve Resul ile onun ilminin vârisleri vesilesiyle olan merhameti bulunmasaydı, onların bu yaygaraları sebebiyle dinin esası çiğnenir ve Müslümanların işleri dağılıp giderdi' şeklinde olunca, şu buyruğunu ona atfetti: {ولولا فضل الله عليكم} “Eğer Allah’ın sizin üzerinizdeki lütfu olmasaydı”; yani ey İslam'a mensup olanlar, Kitap indirmesi ve akılları doğrultmasıyla [olan lütfu olmasaydı], {ورحمته} “ve merhameti”; Resul göndermesiyle [olan merhameti], {لاتبعتم الشيطان} “muhakkak şeytana uyardınız”; o kovulmuş ve yanmış [şeytana], {إلا قليلاً *} “pek azınız müstesna”; yani içinizden pek azı hariç; çünkü onlar, bir resul vasıtası olmaksızın kendilerine bahşettiği sahih akıl sebebiyle Allah'ın ﷿ korumasıyla ona uymazlardı. Bu ayet, Allah'ın ﷿ münasebetler ilmini, bağlamların maksadını kavrayacak keskin bir anlayışı, durumlara ve makamlara dair
تقرب من الكشف، وذلك أن من المقرر أنه لا بد من مخالفة حكم المستثنى لحكم المستثنى منه وهو هنا من وجد عليهم الفضل والرحمة فاهتدوا ومخالفة المستثنى لهم تكون بأحد أمور ثلاثة كل منها فاسد، إما بأن يعدموا الفضل فيتبعوه، ويلزم عليه أن يكون الضال أقل من المهتدي، وهو خلاف المشاهد؛ أو بأن يعدموه فلا يتبعوه، فيكونوا مهتدين من غير فضل؛ أو بأن يوجد عليهم الفضل فيتبعوه، فيكونوا ضالين مع الفضل والرحمة اللذين كانا سبباً في امتناع الضلال عن المخاطبين.
keşfe yakın bir basireti bahşettiği kimseler müstesna, lütuftan maksadın ne olduğu bildirilmedikçe zihinlere anlaşılması zor gelen yerlerdendir. Şöyle ki: Müstesnanın hükmünün, müstesna minh'in (kendisinden istisna yapılanın) hükmüne muhalif olması gerektiği yerleşmiş bir kuraldır; buradaki müstesna minh ise üzerlerinde lütuf ve merhamet bulunup hidayete erenlerdir. Müstesnanın bunlara muhalefeti ise her biri batıl olan üç durumdan biriyle olabilir: Ya lütuftan mahrum kalıp ona uyarlar; bu durumda sapanların hidayete erenlerden daha az olması gerekir ki bu da müşahede edilen vakıaya aykırıdır; ya lütuftan mahrum kalıp ona uymazlar; bu takdirde bir lütuf olmaksızın hidayete ermiş olurlar; yahut üzerlerinde lütuf bulunduğu halde ona uyarlar; bu takdirde muhatapların sapmasına engel olan lütuf ve merhamete rağmen sapmış olurlar.
فيكونان تارة مانعين، وتارة غير مانعين، فلم يفيدا إذن مع أن أيضاً يلزم عليه أن يكون الضال أقل من المهتدي؛ فإذا حمل الكلام على أن المراد بالفضل الإرسال وضح المعنى ويكون التقدير: ولولا إرسال الرسول لاتبعتم الشيطان إلا قليلاً منكم، فإنهم لا يتبعونه من غير إرشاد الرسول، بل بهداية من الله ﷾ وفضل بلا واسطة كقس بن ساعدة وزيد بن عمرو بن نفيل وورقة بن نوفل؛ والدليل على هذا المقدر أن السياق لرد الأشياء كلها إلى الرسول ﷺ، والمنع من الاستقلال بشيء دونه.
Böylece lütuf ve merhamet kimi zaman engelleyici, kimi zaman engelleyici olmayan bir duruma düşer; dolayısıyla bir fayda sağlamamış olurlar; üstelik bundan da sapanların hidayete erenlerden daha az olması lazımı çıkar. Şayet söz, lütuftan maksadın elçi göndermek olduğuna hamledilirse mana açıklığa kavuşur ve takdiri şöyle olur: 'Eğer peygamber gönderilmesi olmasaydı, içinizden pek azı müstesna şeytana uyardınız; zira onlar peygamberin irşadı olmadan da peygambersiz bir vasıta ile Allah'ın ﷿ hidayeti ve lütfuyla -tıpkı Kuss b. Sâide, Zeyd b. Amr b. Nüfeyl ve Varaka b. Nevfel gibi- ona uymazlardı.' Bu takdirin delili ise, bağlamın bütün işleri Resul'e ﷺ havale etmek ve onsuz bağımsız hareket etmeyi menetmek üzere kurulmuş olmasıdır.
ولما بين ﷾ نفاقهم المقتضي لتقاعدهم عن الجهاد بأنفسهم
Allah ﷿ bizzat cihattan geri durmalarını gerektiren nifaklarını
وتنشيطهم لغيرهم، كان ذلك سبباً لأن يمضي ﷺ لأمره ﷾ من غير التفات إليهم وافقوا أو نافقوا، فقال ﷾ بعد الأمر بالنفر ثبات وجميعاً، وبيان أن منهم المبطىء، مشيراً إلى أن الأمر باق وإن بطّأ الكل: {فقاتل في سبيل الله} أي الذي له الأمر كله ولو كنت وحدك.
ve başkalarını [fitneye] teşvik etmelerini açıklayınca; bu durum, ister muvafakat etsinler ister nifak çıkarsınlar onlara aldırmaksızın onun ﷺ Allah'ın ﷿ emrine yönelmesine bir sebep teşkil etti. Allah ﷿ bölük bölük veya hep birlikte savaşa çıkmayı emrettikten ve içlerinden ağırdan alan kimselerin bulunduğunu beyan ettikten sonra, herkes ağırdan alsa bile bu emrin baki olduğuna işaret ederek şöyle buyurdu: {فقاتل في سبيل الله} “O halde Allah yolunda savaş”; yani tek başına kalsan bile bütün işler Kendisine ait olan [Allah yolunda savaş].
ولما كان كأنه قيل: فما أفعل فيمن أرسلت إليهم إن لم يخرجوا؟ قال - معلماً بأنه قد جعله أشجع الناس وأعلمهم بالحروب وتدبيرها، وهو مع تأييده بذلك قد تكفل بنصرته ولم يكله إلى أحد -: {لا تكلف إلا نفسك} أي ليس عليك إثم أتباعك لو تخلفوا عنك، وقد أعاذهم الله ﷾ من ذلك، ولا ضرر عليك في الدنيا أيضاً من تخليهم، فإن الله ﷾ ناصرك وحده، وليس النصر إلا بيده ﷾، وما كان ﷾ ليأمره بشيء إلا وهو كفوء له، فهو ملىء بمقاتلة الكفار كلهم وحده وإن كانوا أهل الأرض كلهم، ولقد عزم في غزوة بدر الموعد - التي قيل: إنها سبب نزول هذه الآية - على الخروج إلى الكفار ولو لم يخرج معه أحد؛ وقد اقتدى به صاحبه الصديق رضي الله تعالى عنه في قتال أهل الردة فقال للصحابة رضي الله تعالى عنهم: والله لو لم أجد إلا هاتين - يعني ابنتيه:
Sanki 'Kendilerine gönderildiğim kimseler savaşa çıkmazlarsa ben ne yapayım?' denilmiş gibi olunca; Allah'ın onu insanların en cesuru, savaşları ve onların sevk ve idaresini en iyi bileni kıldığını bildirmekle birlikte, bununla desteklemesine ilaveten yardımını bizzat üstlendiğini ve onu kimseye havale etmediğini belirterek şöyle buyurdu: {لا تكلف إلا نفسك} “Sen ancak kendinden sorumlusun”; yani senden geri kalsalar bile tâbilerinin günahı senin üzerine değildir -ki Allah ﷿ onları bundan muhafaza buyurmuştur-; onların seni yalnız bırakmasından ötürü dünyada da sana bir zarar gelmez; zira Allah ﷿ tek başına senin yardımcındır ve zafer ancak O'nun ﷿ elindedir. O ﷿ ona ancak liyakati yettiği bir şeyi emreder; dolayısıyla yeryüzündeki bütün insanlar olsalar dahi tek başına bütün kâfirlerle savaşmaya muktedirdir. Nitekim bu ayetin iniş sebebi olduğu söylenen Bedrü'l-Mev'id gazvesinde, yanında kimse çıkmasa bile kâfirlere karşı tek başına çıkmaya azmetmişti. Arkadaşı es-Sıddîk radıyallâhu anh da irtidat edenlerle savaşırken ona iktida etmiş ve sahâbeye radıyallâhu anhüm şöyle demişti: 'Allah'a yemin olsun ki, şu ikisinden -yani iki kızını kastederek:
عائشة وأسماء رضي الله تعالى عنهما - لقاتلتهم بهما.
Âişe ve Esmâ radıyallâhu anhümâ'dan- başkasını bulamasam bile, mutlaka o ikisiyle onlara karşı savaşırdım.'
ولما كان ذلك قد يفتر عن الدعاء قال: {وحرض المؤمنين} أي مرهم بالجهاد وانههم عن تركه وعن مواصلة كل من يثبطهم عنه وعظمهم واجتهد في أمرهم حتى يكونوا مستعدين للنفر متى ندبوا حتى كأنهم لشدة استعدادهم حاضرون في الصف دائماً. ثم استأنف الذكر لثمرة ذلك فقال: {عسى الله} أي الذي استجمع صفات الكمال {أن يكف} بما له من العظمة {بأس الذين كفروا} أي عن أن يمنعوك من إظهار الدين بقتالك وقتال من تحرضه، ولقد فعل ﷾ ذلك، فصدق وعده، ونصر عبده وهزم الأحزاب وحده، حتى ظهر الدين، ولا يزال ظاهراً حتى يكون آخر ذلك على يد عيسى ﵊.
Bu durum davette bir gevşekliğe yol açabileceğinden şöyle buyurdu: {وحرض المؤمنين} “Ve müminleri teşvik et”; yani onlara cihadı emret, onu terk etmekten ve onları bundan alıkoyan herkesle ilişki kurmaktan nehyet, onları yücelt ve işlerinde gayret göster; öyle ki ne zaman çağrılsalar savaşa çıkmaya hazır olsunlar, hatta bu hazır bulunuşlarının şiddetinden ötürü sanki daima safta bulunuyor gibi olsunlar. Sonra bunun semeresini zikretmeye başlayarak şöyle buyurdu: {عسى الله} “Umulur ki Allah”; yani kemal sıfatlarını kendinde toplayan [Allah], {أن يكف} “defeder / engeller”; sahip olduğu azametle, {بأس الذين كفروا} “inkâr edenlerin şiddetini / baskısını”; yani senin savaşman ve teşvik ettiğin kimselerin savaşmasıyla dinin açığa çıkmasına engel olmalarını [defeder]. Nitekim O ﷿ bunu yapmış, vaadini doğrulamış, kuluna yardım etmiş ve tek başına hizipleri hezimete uğratmıştır; nihayet din üstün gelmiştir ve bu durumun sonuncusu İsa'nın ﵊ eliyle gerçekleşinceye kadar üstün kalmaya devam edecektir.
ولما كان السامع ربما فهم أنه لا يتأتى كفهم إلا بذلك، قال ترغيباً وترهيباً واحتراساً: {والله} أي الذي لا مثل له {أشد بأساً} أي عذاباً وشدة من المقاتِلين والمقاتَلين {وأشد تنكيلاً *} أي تعذيباً بأعظم العذاب، ليكون ذلك مهلكاً للمعذب ومانعاً لغيره عن مثل فعله؛ قال الإمام أبو عبد الله القزاز: يقال: نكلته تنكيلاً - إذا عملت به عملاً يكون نكالاً لغيره، أي عبرة فيرجع عن المراد من
Dinleyen kimse onların engellenmesinin ancak bununla mümkün olacağını zannedebileceği için, hem teşvik hem sakındırma hem de bir ihtiyat olarak şöyle buyurdu: {والله} “Allah ise”; yani benzeri olmayan [Allah], {أشد بأساً} “kuvvet ve kudretçe daha çetindir”; yani savaşan ve savaşılan herkesten azap ve şiddet bakımından daha güçlüdür, {وأشد تنكيلاً *} “cezalandırması da daha şiddetlidir”; yani azap gören kimseyi helak edecek ve başkalarını da onun yaptığı gibi yapmaktan alıkoyacak en büyük azapla cezalandırma bakımından [daha şiddetlidir]. İmam Ebû Abdillâh el-Kazzâz der ki: 'نكلته تنكيلاً' ifadesi, bir kimseye başkalarına ibret olacak şekilde muamele ettiğinde kullanılır; yani ibret olsun da maksadından
أجله، وهو أن الناظر إليه والذي يبلغه ذلك يخاف أن يحل به مثله، أي فيكون له ذلك قيداً عن الإقدام؛ والنكل - بالكسر: القيد.
vazgeçsin diyedir. Bu da onu gören ve bunu duyan kimsenin başına benzerinin gelmesinden korkması, böylece bu durumun onun için harekete geçmeyi engelleyen bir bağ olması demektir. 'en-Nikl' (النكل) kesre ile pranga/bağ demektir.
ولما كان ذلك موجباً للرغبة في طاعة النبي صلى الله عليه وسم لا سيما في الجهاد، وللرغبة فيمن كان بصفة المؤمنين من الإقبال على الطاعة، والإعراض عن كل من كان بصفة المنافقين، والإدامة لطردهم وإبعادهم والغلظة عليهم والحذر من مجالستهم حتى يتبين إخلاصهم، وكان بين كثير من خلص الصحابة رضي الله تعالى عنهم وبينهم قرابات توجب العطف المقتضي للشفقة عليهم، الحاملة للشفاعة فيهم، إما بالإذن في التخلف عن الجهاد لما يزخرفون القول من الأعذار الكاذبة، أو في العفو عنهم عند العثور على نقائصهم، أو في إعانتهم أو إعانة غيرهم بالمال والنفس في أمر الجهاد عند ادعاء أن المانع له عنه العجز - وفي غير ذلك، وكانت التوبة معروضة لهم ولغيرهم، وكان البر ما سكن إليه القلب، والإثم ما حاك في الصدر، والإنسان على نفسه بصيرة، وكانت البواطن لا يعلمها إلا الله ﷾، وكان الإنسان ربما أظهر شراً في صورة خير؛ رغب ﷾ في البر، وحذر من الإثم بقوله - معمماً مستأنفاً في جواب من كأنه قال:
Bu durum, başta cihat olmak üzere Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem itaate rağbet etmeyi; mümin sıfatını taşıyanların itaate yönelmesine rağbet edip münafık sıfatını taşıyan herkesten yüz çevirmeyi, onları sürekli kovup uzaklaştırmayı, kendilerine sert davranmayı ve ihlasları açığa çıkıncaya kadar onlarla oturup kalkmaktan sakınmayı gerektirince; hâlis sahâbîlerden radıyallâhu anhüm birçoğu ile onlar arasında kendilerine şefkat göstermeyi gerektiren akrabalık bağları bulunup bu da süslü yalan mazeretler ileri sürdüklerinde cihattan geri kalmalarına izin verilmesi yahut kusurları görüldüğünde affedilmeleri veya cihattan alıkoyan şeyin acziyet olduğu iddiasında bulunulduğunda cihat hususunda kendilerine ya da başkalarına mal ve canla yardım edilmesi gibi konularda onlar lehine şefaatte bulunmaya sevk edince; tövbe kapısı onlar ve başkaları için açık olup, iyilik kalbin kendisine ısındığı, günah ise göğüste tereddüt uyandıran şey olduğundan, insan da kendi nefsi üzerinde basiret sahibi olup gizli halleri Allah'tan ﷿ başkası bilemeyeceğinden ve insan bazen şerri hayır suretinde gösterebileceğinden; Allah ﷿ sanki 'Onlar hakkında hiçbir şefaat kabul edilmez mi?' diyen kimseye cevap olarak genel ve yeni bir sözle iyiliğe teşvik edip günahtan sakındırarak şöyle buyurdu:
أما تقبل فيهم شفاعة -: {من يشفع} أي يوجد ويجدد، كائناً من كان، في أي وقت كان {شفاعة حسنة} أي يقيم بها عذر المسلم في كل ما يجوز في الدين ليوصل إليه خيراً، أو يدفع عنه ضيراً {يكن له نصيب منها} بأجر تسببه في الخير {ومن يشفع} كائناً من كان، في أي زمان كان {شفاعة سيئة} أي بالذب عن مجرم في أمر لا يجوز، والتسبب في إعلائه وجبر دائه؛ وعظّم الشفاعة السيئة لأن درء المفاسد أولى من جلب المصلح، فقال - معبراً بما يفهم النصيب ويفهم أكثر مه تغليظاً في الزجر -: {يكن له كفل منها} وهذا بيان لأن الشفاعة فيهم سيئة إن تحقق إجرامهم، حسنة إن علمت توبتهم وإسلامهم.
{من يشفع} “Kim aracılık ederse”; yani kim olursa olsun, hangi zamanda olursa olsun [bir aracılık] ortaya koyar ve yenilerse, {شفاعة حسنة} “güzel bir aracılıkla”; yani dine uygun her hususta Müslümanın mazeretini ikame ederek ona bir hayır ulaştırmak yahut ondan bir zararı defetmek suretiyle [aracılık ederse], {يكن له نصيب منها} “ondan kendisine bir pay vardır”; hayra sebep olmasının mükâfatı olarak; {ومن يشفع} “ve kim de aracılık ederse”; kim olursa olsun, hangi zamanda olursa olsun, {شفاعة سيئة} “kötü bir aracılıkla”; yani caiz olmayan bir hususta bir suçluyu savunarak, onun üstün gelmesine ve yarasını sarmasına sebep olarak; kötülükleri defetmek maslahatları celbetmekten evla olduğu için kötü şefaatin ağırlığını vurgulayarak ve sakındırmayı şiddetlendirmek üzere hem payı hem de daha fazlasını ifade eden bir lafızla şöyle buyurdu: {يكن له كفل منها} “ondan kendisine bir pay / sorumluluk hissesi vardır”. Bu da suçları kesinleştiğinde onlar hakkında şefaatin kötü, tövbeleri ve İslamları bilindiğinde ise güzel olduğuna bir açıklamadır.
ولما كان كل من تحريض المؤمنين على الجهاد والشفاعة الحسنة من وادي «من سنَّ سنة حسنة كان له أجرها وأجر من عمل بها إلى يوم القيامة» حَسُنَ اقترانهما جداً، والنصيب قدر متميز من الشيء يخص من هو له، وكذا الكفل إلا أن الاستعمال يدل على أنه أعظم من النصيب، ويؤيده ما قالوا من أنه قد يراد به الضعف، فكأنه نصيب متكفل بما هو له
Müminleri cihada teşvik etmenin ve güzel şefaatin her biri «Kim güzel bir çığır açarsa, onun ecri ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin ecri kendisine aittir» hadisinin kapsamına girdiğinden, bu ikisinin birbirine bağlanması son derece güzel olmuştur. Nasip, bir şeyden sahibine mahsus kılınan belirgin bir miktardır. Kifl de böyledir; ancak kullanım, onun nasipten daha büyük olduğunu göstermektedir. Nitekim kat kat anlamına gelebileceğini söylemeleri de bunu destekler; dolayısıyla o, sahibine ait olan
من إسعاد وإبعاد؛ قال أهل اللغة: النصيب: الحظ، والكفر - بالكسر: الضعف والنصيب والحظ، ومادة «نصب» يدور على العلم المنصوب، ويلزمه الرفع والوضع والتمييز والأصل والمرجع والتعب، فيلزمه الوجع، ومن لوازمه أيضاً الحد والغاية والجد الوقوف؛ ومادة «كفل» تدور على الكفل - بالتحريك وهو العجز أو ردفه، ويلزمه الصحابة واللين والرفق والتأخر؛ وقال الإمام: الكفل هو النصيب الذي عليه يعتمد الإنسان في تحصيل المصالح لنفسه ودفع المفاسد عن نفسه، والمقصود هنا حصول ضد ذلك كقوله
mutluluk ve mahrumiyeti üstlenen bir pay gibidir. Dil âlimleri şöyle demiştir: 'Nasîb: Paydır. Kifl -kesre ile-: İki kat, nasip ve paydır.' 'N-s-b' (نصب) kökü dikilen alamet etrafında döner; yükseltme, koyma, ayırt etme, asıl, merci ve yorulma anlamlarını gerektirir, dolayısıyla acıyı da tazammun eder; ayrıca sınır, gaye, gayret ve durma anlamlarını da gerektirir. 'K-f-l' (كفل) kökü ise hareke ile 'el-kefel' (الكفل) etrafında döner ki o da kalça veya arka kısımdır; beraberlik, yumuşaklık, rıfk ve geride kalma anlamlarını tazammun eder. İmam [Râzî] der ki: 'Kifl, insanın kendi lehine olan menfaatleri elde etmede ve kendisinden zararları defetmede dayandığı paydır; burada kastedilen ise bunun zıddının hasıl olmasıdır; tıpkı şu buyrukta olduğu gibi:
{فبشرهم بعذاب أليم} [آل عمران: ٢١ والتوبة: ٣٤ والانشقاق: ٢٤] والغرض منه التنبيه على أن الشفاعة المؤدية إلى سيقوط الحق وقوة الباطل تكون عظيمة العقاب عند الله ﷾ انتهى. وما غلظ هذا الزجر إلا للعلم بأن أكثر النفوس ميالة بأصحابها للشفاعة بالباطل.
{فبشرهم بعذاب أليم} “Onları acı bir azapla müjdele” [Âl-i İmrân: 21, Tevbe: 34, İnşikâk: 24]. Bundan maksat, hakkın düşmesine ve batılın güçlenmesine yol açan şefaatin Allah ﷿ katında büyük bir cezası olacağına dikkat çekmektir' (alıntı bitti). Bu sakındırmanın bu denli şiddetli kılınması, nefislerin çoğunun sahiplerini batıl şefaate meylettirdiğinin bilinmesindendir.
ولما كان الأليق بالرغبة أن لا يقطع في موجبها وإن عظم بالحقية، ليكون ذلك زاجراً عن مقارفة شيء منها وإن صغر؛ عبر في الحسنة بالنصيب، وفي السيئة بالكفل؛ ويؤيد إرادة هذا أنه
Rağbete en uygun olan, ne kadar büyük olursa olsun hak edişi kesinleştirmemek; böylece ne kadar küçük olursa olsun kötülükten sakındırıcı olmasını sağlamak olduğu için, iyilikte 'nasip', kötülükte ise 'kifl' lafzıyla ifade buyurdu. Bunun kastedildiğini şu da desteklemektedir:
تعالى لما ذكر ما يوجب الجنة من الإيمان والتقوى، وكان في سياق الوعظ لأهل الكتاب الذين هم على شرع أصله حق بتشريع رسول من عند الله، فتركهم لذلك بعيد يحتاج إلى زيادة ترغيب؛ عبر بالكفل فقال تعالى: {يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله وآمنوا برسوله يؤتكم كفلين من رحمته} [الحديد: ٢٨] إلى آخرها.
Allah Teâlâ cenneti gerektiren iman ve takvayı zikrettiğinde ve Allah katından bir peygamberin şeriatıyla aslı hak olan bir din üzere bulunan ve bu sebeple bunu terk etmeleri uzak bir ihtimal olup daha fazla teşvike ihtiyaç duyan Ehl-i Kitap'a vaaz bağlamında iken 'kifl' lafzıyla ifade ederek şöyle buyurmuştur: {يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله وآمنوا برسوله يؤتكم كفلين من رحمته} “Ey iman edenler! Allah’tan sakının ve O’nun Resulü’ne iman edin ki, size rahmetinden iki pay (iki kat mükâfat) versin” [Hadîd: 28] ayetin sonuna kadar.
ولما كان النصيب مبهماً بالنسبة إلى علمنا لتفاوته بالنسبة إلى قصور الشافعين، وإقدامهم على الشفاعة على علم أو جهل وغير ذلك مما لا يمكن الإحاطة به إلا الله ﷾ علماً وقدرة؛ قال تعالى مرغباً ومرهباً: {وكان الله} أي ذو الجلال والإكرام {على كل شيء} من الشافعين وغيرهم وجزاء الشفاعة {مقيتاً *} أي حفيظاً وشهيداً وقديراً على إعطاء ما يقوت من أخلاق النفوس وأحوال القلوب وأرزاق الأبدان وجميع ما به القوام جزاء وابتداء من جميع الجهات، وعلى تقدير ما يستحق كل أحد من الجزاء على الشفاعة وكل خير وشر.
Şefaat edenlerin yetersizliklerine, bilerek veya bilmeyerek şefaate kalkışmalarına ve Allah'tan ﷿ başka kimsenin ilim ve kudretle kuşatamayacağı diğer hususlara göre farklılık göstermesi sebebiyle nasip bizim ilmimize göre belirsiz olunca; Allah Teâlâ teşvik ve sakındırma sadedinde şöyle buyurdu: {وكان الله} “Ve Allah her zaman...”; yani Celâl ve İkrâm sahibi olan [Allah], {على كل شيء} “her şey üzerinde”; şefaat edenler, diğerleri ve şefaatin karşılığı üzerinde, {مقيتاً *} “her şeye gücü yetendir / gözetip rızkını verendir”; yani koruyandır, şahittir ve nefislerin ahlakını, kalplerin hallerini, bedenlerin rızıklarını ve her bakımdan ayakta durmayı sağlayan bütün şeyleri hem bir ceza/mükâfat hem de bir başlangıç olarak vermeye; ayrıca şefaat ve her türlü hayır ve şer karşılığında herkesin hak ettiği cezayı/mükâfatı takdir etmeye kadirdir.
ولما كان ذلك موجباً للإعراض عنهم رأساً ومنابذتهم قولاً وفعلاً، وبين ﷾ أن التحية ليست من وادي الشفاعة، وأن الشفاعة تابعة للعمل، والتحية تابعة للظاهر، فقال ﷾ عاطفاً
Bu durum onlardan tamamen yüz çevirmeyi, sözlü ve fiilî olarak onları terk etmeyi gerektirince ve O ﷿ selamlaşmanın şefaat kabilinden olmadığını, şefaatin amele, selamlaşmanın ise zahire tabi olduğunu beyan edince; O ﷿,
على ما تقديره: فلا تشفعوا فيهم وأنتم تعلمون سوء مقاصدهم، فقال معبراً بأداة التحقق بشارة لهم بأنهم يصيرون - بعد ما هم فيه الآن من النكد - ملوكاً، وفي حكم الملوك، يحبون ويشفع عندهم، وحثاً على التواضع: {وإذا حييتم بتحية} أي أي تحية كانت إذا كانت مشروعة، وأصل التحية الملك، واشتقاقها من الحياة، فكأن حياة الملك هي الحياة وما عداها عدم ثم أطلقت على كل دعاء يبدأ به عند اللقاء؛ وقال الأصبهاني: لفظ التحية صار كناية عن الإكرام، فجميع أنواع الإكرام تدخل تحت لفظ التحية {فحيوا بأحسن منها} كأن تزيدوا عليها {أو ردوها} أي من غير زيادة ولا نقص، وذلك دال على وجوب رد السلام - من الأمر، وعلى الفور - من الفاء والإجماع موافق لذلك، وترك الجواب إهانة، والإهانة ضرر، والضرر حرام؛ قال الأصبهاني: والمبتدىء يقول: السلام عليكم، والمجيب يقول: وعليكم السلام، ليكون الافتتاح والاختتام بذكر الله ﷾.
'Kötü niyetlerini bildiğiniz halde onlar lehine şefaat etmeyin' takdirindeki söze atıfla, şu an içinde bulundukları sıkıntıdan sonra -kendilerine sevgi gösterilen ve yanlarında şefaat dilenilen- melikler ve melik hükmünde olacaklarına dair bir müjde ve tevazuya bir teşvik olarak tahakkuk edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {وإذا حييتم بتحية} “Bir selam ile selamlandığınız zaman”; meşru olduğu takdirde hangi selam olursa olsun. 'et-Tahiyye'nin aslı mülk/hükümranlıktır ve 'el-hayât' (hayat) kelimesinden türemiştir; sanki melikin hayatı asıl hayattır, onun dışındakiler ise yokluk gibidir; sonra karşılaşma anında başlanan her duaya bu isim verilmiştir. el-Isfehânî der ki: 'Tahiyye lafzı ikramdan kinaye olmuştur; dolayısıyla her türlü ikram tahiyye lafzının altına girer.' {فحيوا بأحسن منها} “Siz ondan daha güzeliyle selam verin”; örneğin üzerine ekleme yaparak; {أو ردوها} “yahut onu aynısıyla iade edin”; yani fazlalık ve noksanlık olmaksızın. Bu da selamı almanın vacip olduğuna -emir kipi sebebiyle- ve derhal yerine getirilmesi gerektiğine -fâ harfi sebebiyle- delalet eder; icma da buna uygundur. Selamı cevapsız bırakmak bir hakarettir, hakaret zarardır ve zarar haramdır. el-Isfehânî der ki: 'Başlayan kimse: es-Selâmu aleyküm, cevap veren ise: Ve aleykümü's-selâm der; ta ki başlangıç da bitiş de Allah'ın ﷿ zikriyle olsun.'
وما أحسن جعلها تالية لآية الجهاد إشارة إلى أن من بذل السلام وجب الكف عنه ولو كان في الحرب، على أن من مقتضيات هاتين الآيتين أن مبني هذه السورة على الندب إلى الإحسان والتعاطف
Bu ayetin cihat ayetinin peşinden getirilmesi ne kadar da güzeldir! Bu, savaşta bile olsa selam veren kimseden el çekmenin vacip olduğuna bir işarettir; bununla birlikte bu iki ayetin gerektirdiği hususlardan biri de, bu surenin iyiliğe ve karşılıklı şefkate teşvik esası üzerine kurulmuş olmasıdır.