Binûn

Nisâ — 5. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والتواصل، وسبب ذلك إما المال وقد تقدم الأمر به في قوله تعالى {وإذا حضر القسمة} [النساء: ٨] ، وإما غيره ومن أعظمه القول، لأنه ترجمان القلب الذي به العطف، ومن أعظم ذلك الشفاعة والتحية، قال ﵊ فيما أخرجه مسلم والأربعة عن أبي هريرة ﵁ «والذي نفسي بيده! لا تدخلوا الجنة حتى تؤمنوا، ولا تؤمنوا حتى تحابوا، أفلا أدلكم على أمر إذا فعلتموه تحاببتم، أفشوا السلام بينكم» فناسب ذكر هاتين الآيتين بعد ذكر آية الجهاد المختتمة بالبأس والتنكيل.

ve iletişime [dayanır]. Bunun sebebi ya maldır -ki Yüce Allah'ın: {وإذا حضر القسمة} “[Miras] taksiminde hazır bulunduğu zaman...” [Nisâ: 8] kavlinde buna dair emir geçmişti- ya da mal dışındaki şeylerdir ve bunların en büyüğü de sözdür; çünkü söz, içinde şefkat barındıran kalbin tercümanıdır. Sözün en büyüklerinden biri de şefaat (aracılık) ve selamlaşmadır. [Peygamber] aleyhisselâm, Müslim ve Dört Sünen sahibinin Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiği hadiste şöyle buyurmuştur: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, iman etmedikçe cennete giremezsiniz; birbirinizi sevmedikçe de [kâmil manada] iman etmiş olmazsınız. Yaptığınız takdirde birbirinizi seveceğiniz bir şeyi size göstereyim mi? Aranızda selamı yayınız.» Dolayısıyla bu iki ayetin, şiddet ve cezalandırma ile son bulan cihat ayetinin ardından zikredilmesi tam bir uyum sağlamıştır.

ولما كانت الشفاعة أعظمها في الإحسان قدمت ولا سيما وموجبها الإعراض، ومقصد السورة التواصل، فشأنها أهم والنظر إليها آكد، ثم رغب في الإحسان في الرد، ورهب من تركه بقوله معللاً: {إن الله} أي الذي له الإحاطة علماً وقدرة {كان} أي أزلاً وأبداً {على كل شيء حسيباً *} أي محصياً لجميع المتعددات دقيقها وجليلها، كافياً لها في أقواتها ومثوباتها، محاسباً بها، مجازياً عليها، وذلك كله شأن المقيت؛ ثم علل ذلك بقوله دالاً على تلازم التوحيد والعدل: {الله} أي الذي لا مثل له {لا إله إلا هو} أي وقد أمركم بالعدل في الشفاعة والسلام، فإن لم تفعلوه - لما لكم من النقائص

Şefaat iyilik konusunda en büyük [paya sahip] olduğu için -özellikle [şefaati terk etmenin] gereği yüz çevirmek iken ve surenin maksadı da kaynaşma/iletişim olduğundan- öne alındı. Zira onun konumu daha mühim ve ona riayet daha vurguludur. Sonra gerekçesini belirterek [selama] mukabelede ihsanda bulunmaya teşvik etti ve bunu terk etmekten sakındırarak şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani ilim ve kudret bakımından [her şeyi] kuşatan [Allah], {كان} “...dır”; yani ezelden ebede, {على كل شيء حسيباً *} “her şeyi hakkıyla hesaplayandır / karşılığını verendir.”; yani incesiyle büyüğüyle sayılabilir bütün varlıkları sayıp döken, onların azıklarına ve mükâfatlarına yeten, onları hesaba çeken ve karşılıklarını verendir. Bütün bunlar ise Mukît olanın şanındandır. Sonra tevhid ve adaletin birbirinden ayrılmazlığına delalet ederek bunu şu buyruğu ile gerekçelendirdi: {الله} “Allah...”; yani dengi ve benzeri olmayan, {لا إله إلا هو} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur.”; yani O, size şefaatte ve selamlaşmada adaleti emretmiştir. Eğer siz -kendinizde bulunan ve

التي منها عدم الوحدانية - فهو فاعله ولا بد فاحذروه لأنه واحد فلا معارض له في شيء من الحساب ولا غيره، ولا يخفى عليه شيء فالحكم على البواطن إنما هو له تعالى، وأما أنتم فلم تكلفوا إلا بالظاهر.

biricik olmamak gibi noksanlıklardan ötürü- bunu yapmazsanız, O mutlaka bunu yapacaktır. O halde O'ndan sakının! Zira O tektir; hesapta veya başka bir hususta O'na karşı duracak kimse yoktur ve hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Gizli haller (bâtın) hakkında hüküm vermek sadece Yüce Allah'a aittir; size gelince, siz ancak zahirle yükümlü kılındınız.

ولما تبين أنه لا معارض له أنتج قوله مبيناَ لوقت الحساب الأعظم: {ليجمعنكم} وأكده باللام والنون دلالة على تقدير القسم لإنكار المنكرين له، ولما كان التدريج بالإماتة شيئاً فشيئاً، عبر بحرف الغاية فقال: {إلى يوم القيامة} والهاء للمبالغة، ثم آكده بقوله: {لا ريب فيه} أي فيفصل بينكم وبين من أخبركم بهم من المنافقين ونقد أحوالهم وبين محالهم، فيجازي كلاً بما يستحق.

O'na karşı çıkacak hiç kimsenin bulunmadığı açıklığa kavuşunca, büyük hesap vaktini beyan eden şu buyruğu netice verdi: {ليجمعنكم} “Sizi mutlaka toplayacaktır”; bunu inkâr edenlerin inkârı sebebiyle takdirî bir yemine delalet etmek üzere [cümleyi] lâm ve nûn ile tekit etti. Öldürme işlemi peyderpey bir tedricilikle gerçekleştiği için gaye (ulaşma) harfiyle ifade ederek: {إلى يوم القيامة} “kıyamet gününe kadar / kıyamet gününde [toplayacaktır]” buyurdu. [Kıyamet kelimesindeki] tâ/hâ harfi mübalağa içindir. Sonra bunu şu buyruğu ile pekiştirdi: {لا ريب فيه} “ki onda hiçbir şüphe yoktur.”; yani sizinle, kendilerinden haber verip hallerini eleştirdiği münafıklar arasında ve [onların] varacakları yerler hususunda hükmünü verip her birine hak ettiği karşılığı verecektir.

ولما كان التقدير: فمن أعظم من الله قدرة! عطف عليه قوله: {ومن أصدق من الله} أي الذي له الكمال كله فلا شوب نقص يلحقه {حديثاً} وهو قد وعد بذلك لأنه عين الحكمة، وأقسم عليه، فلا بد من وقوعه، وإذ قد تحرر بما مضى أن المنافقين كفرة، لا لبس في أمرهم، وكشف ﷾ الحكم في باطن أمرهم بالشفاعة وظاهره بالتحية، وحذر من خالف ذلك بما أوجبته على نفسه حكمته من الجمع ليوم الفصل للحكم بالعدل، وختم بأن الخبر عنهم وعن جميع ذلك صدق؛ كان ذلك سبباً لجزم القول بشقاوتهم والإعراض

Takdirî mana: 'Kudret bakımından Allah'tan daha büyük kim olabilir!' şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti: {ومن أصدق من الله} “Allah'tan daha doğru sözlü kim vardır?”; yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan ve kendisine hiçbir noksanlık bulaşmayan [Allah'tan daha doğru], {حديثاً} “sözce...” O, tam da hikmetin gereği olduğu için bunu vadetmiş ve üzerine yemin etmiştir; dolayısıyla bunun gerçekleşmesi kaçınılmazdır. Geçen açıklamalardan münafıkların kâfir oldukları ve durumlarında hiçbir şüphe bulunmadığı ortaya konulup Allah ﷿ onların iç dünyaları hakkındaki hükmü şefaatle, dış durumları hakkındaki hükmü de selamlaşmayla açığa çıkarınca; hikmetinin kendi üzerine vacip kıldığı adaletle hükmetmek üzere ayırt etme (fasl) gününde toplanma tehdidiyle buna muhalefet edenleri uyarınca ve onlara ve bütün bunlara dair haberin doğru olduğunu bildirerek sözünü tamamlayınca; bu durum onların bedbahtlığına kesin hükmetmenin, onlardan yüz çevirmenin,

عنهم والبعد عن الشفاعة فيهم، والإجماع على ذلك من كل مؤمن وإن كان مبنى السورة على التواصل، لأن ذلك إنما هو حيث لا يؤدي إلى مقاطعة أمر الله، فقال تعالى مبكتاً لمن توقف عن الجزم بإبعادهم: {فما لكم} أيها المؤمنون {في المنافقين} أي أيّ شيء لكم من أمور الدنيا أو الآخرة في افتراقكم فيهم {فئتين} بعضكم يشتد عليهم وبعضكم يرفق بهم.

onlara şefaat etmekten uzak durmanın ve surenin esası kaynaşma ve bağ kurma üzerine kurulu olsa bile -çünkü bu ancak Allah'ın emrine aykırı davranmaya yol açmadığı sürece geçerlidir- her müminin bu hususta ittifak etmesinin bir gerekçesi oldu. Yüce Allah, onları uzaklaştırma hususunda kesin karar vermekten geri duranları azarlayarak şöyle buyurdu: {فما لكم} “Size ne oluyor da”; ey müminler! {في المنافقين} “münafıklar hakkında”; yani onlara dair ayrılığa düşmenizde dünya veya ahiret işlerinden elinize ne geçecek ki, {فئتين} “iki fırka [oluyorsunuz]?”; bir kısmınız onlara sert davranırken bir kısmınız yumuşak davranıyor.

ولما كان هذا ظاهراً في بروز الأمر المطاع بين القول بكفرهم وضحه بقوله؛ {والله} أي والحال أن الملك الذي لا أمر لأحد معه {أركسهم} أي ردهم منكوسين مقلوبين {بما كسبوا} أي بعد إقرارهم بالإيمان من مثل هذه العظائم، فاحذروا ذلك ولا تختلفوا في أمرهم بعد هذا البيان؛ وفي عزوة أحد والتفسير من البخاري عن زيد بن ثابت رضي الله تعالى عنه قال: «لما خرج النبي ﷺ إلى أحد رجع ناس ممن خرج معه، وكان أصحاب النبي ﷺ فرقتين: فرقة تقول: نقاتلهم، وفرقة تقول: لا نقاتلهم، فنزلت: {فما لكم في المنافقين} - الآية، وقال: إنها طيبة تنفي الذنوب وفي رواية: - كما تنفي النار خبث الفضة» انتهى. فالمعنى حينئذ: اتفقوا على أن تسيروا فيها بما ينزل عليكم في هذه الآيات.

Bu durum, onların kâfir olduğunu söyleme hususunda itaat edilmesi gereken emrin açıkça ortaya çıkmasında zahir olunca, bunu şu buyruğu ile açıkladı: {والله} “Oysa Allah”; yani kendisiyle beraber hiç kimsenin hükmü bulunmayan Hükümran, {أركسهم} “onları baş aşağı çevirip eski hallerine döndürmüştür / tersyüz etmiştir”; yani baş aşağı edip tersine çevirmiştir, {بما كسبوا} “kazandıkları [günahlar] yüzünden.”; yani imanı ikrar ettikten sonra işledikleri bu gibi büyük günahlar sebebiyle. O halde bundan sakının ve bu açıklamadan sonra onların durumu hakkında ihtilafa düşmeyin! Buhârî'nin 'Uhud Gazvesi' ve 'Tefsir' bölümlerinde Zeyd b. Sâbit'ten radıyallâhu teâlâ anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'a çıktığında, onunla beraber çıkanlardan bir grup insan geri döndü. Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı iki fırka oldu: Bir fırka: 'Onlarla savaşalım' diyor, diğer fırka ise: 'Onlarla savaşmayalım' diyordu. Bunun üzerine: {فما لكم في المنافقين} -ayet sonuna kadar- indi. Ve [Hz. Peygamber]: 'Burası Taybe'dir (Medine'dir), günahları giderir -bir rivayette: ateşin gümüşün kirini/pasını giderdiği gibi-' buyurdu.» [Hadis] bitti. O halde mana şöyledir: Onlar hakkında bu ayetlerde size indirilen hükümlere göre hareket etme konusunda ittifak ediniz.

ولما كان حال من يرفق بهم حال من يريد هدايتهم، أنكر ﷾ ذلك عليهم صريحاً لبت الأمر في كفرهم فقال {أتريدون} أي أيها المؤمنون {أن تهدوا} أي توجدوا الهداية في قلب {من أضل الله} أي وهو الملك الأعظم الذي لا يرد له أمر، وهو معنى قوله: {ومن} أي والحال أنه من {يضلل الله} أي بمجامع أسمائه وصفاته {فلن تجد} أي أصلاً أيها المخاطب كائناً من كان {له سبيلاً *} أي إلى ما أضله عنه أصلاً، والمعنى: إن كان رفقكم بهم رجاء هدايتهم فذلك أمر ليس إلا الله، وإنما عليكم أنتم الدعاء، فمن أجاب صار أهلاً للمواصلة، ومن أبى صارت مقاطعته ديناً، وقتله قربة، والإغلاظ واجباً.

Onlara yumuşak davrananın hali, onların hidayetini isteyen kimsenin hali gibi olunca, Allah ﷿ onların küfrü hususunda kesin hüküm vermek üzere bunu açıkça inkâr/reddederek şöyle buyurdu: {أتريدون} “İster misiniz”; yani ey müminler! {أن تهدوا} “hidayete erdirmek [mi]”; yani kalbine hidayeti yerleştirmeyi, {من أضل الله} “Allah'ın saptırdığı kimseyi?”; yani emri asla geri çevrilemeyen en yüce Hükümran'ın [saptırdığı kimseyi]. Bu da şu buyruğunun manasıdır: {ومن} “Oysa her kimi”; {يضلل الله} “Allah saptırırsa”; yani bütün isim ve sıfatlarıyla, {فلن تجد} “asla bulamazsın”; yani ey muhatap, her kim olursan ol asla bulamazsın, {له سبيلاً *} “onun için hiçbir yol.”; yani kendisinden saptırdığı şeye ulaşacak hiçbir yol bulamazsın. Mana şudur: Eğer onlara yumuşak davranmanız hidayetlerini ummanız sebebiyle ise, bu iş sadece Allah'a aittir. Size düşen ise sadece davettir; kim icabet ederse bağ kurulmaya layık olur, kim de yüz çevirirse onunla ilişiği kesmek bir din, onu öldürmek bir kurbet (ibadet) ve ona sert davranmak vacip olur.

ولما أخبر بضلالهم وثباتهم عليه، أعلم بأعراقهم فيه فقال: {ودّوا} أي أحبوا وتمنوا تمنياً واسعاً {لو تكفرون} أي توجدون الكفر وتجددونه وتستمرون عليه دائماً {كما كفروا} ولما لم يكن بين ودهم لكفرهم وكونهم مساوين لهم تلازم، عطف على الفعل المودود - ولم يسبب - قوله: {فتكونون} أي وودوا

Onların sapıklığını ve bunda sebat ettiklerini haber verince, onların bunda ne kadar kökleştiklerini bildirip şöyle buyurdu: {ودّوا} “Çok arzu ettiler / istediler ki”; yani çokça sevdiler ve geniş bir temennide bulundular, {لو تكفرون} “keşke siz de inkâr etseniz”; yani küfrü ortaya koysanız, yenileseniz ve onda sürekli kalsanız, {كما كفروا} “kendilerinin inkâr ettiği gibi”. Onların, [müminlerin] küfrünü temenni etmeleri ile kendilerine eşit olmaları arasında [doğrudan] bir ayrılmazlık (telâzüm) bulunmadığı için, temenni edilen fiile atfederek -sebep kılmaksızın- şöyle buyurdu: {فتكونون} “ve böylece olasınız”; yani arzu ettiler

أن يتسبب عن ذلك ويتعقبه أن تكونوا أنتم وهم {سواء} أي في الضلال، أي توجدون الكفر وتجددونه وتستمرون عليه دائماً، فأنتم ترجون في زمان الرفق بهم هدايتهم وهم يودون فيه كفركم وضلالكم، فقد تباعدتم في المذاهب وتباينتم في المقاصد.

ki bundan kaynaklansın ve ardından siz ve onlar: {سواء} “eşit / bir [olasınız].”; yani sapıklıkta [eşit olasınız]; yani küfrü ortaya koyup yenileyerek onda daimi kalasınız. Siz onlara yumuşak davrandığınız sırada onların hidayetini umarken, onlar ise sizin küfrünüzü ve sapıklığınızı istemektedirler. Böylece yollarınız birbirinden uzaklaşmış ve maksatlarınız bütünüyle ayrışmıştır.

ولما أخبر بهذه الودادة، سبب عنه أمرهم بالبراءة منهم حتى يصلحوا، بياناً لأن قولهم في الإيمان لا يقبل ما لم يصدقوه بفعل فقال: {فلا تتخذوا} أي أيها المؤمنون {منهم أولياء} أي أقرباء منكم {حتى يهاجروا} أي يوقعوا المهاجرة {في سبيل الله} أي يهجروا من خالفهم في ذات من لا شبه له، ويتسببوا في هجرانه لهم إن كانوا في دار الحرب فبتركها، وإن كانوا عندكم فبترك موادة الكفرة والموافقة لهم في أقوالهم وأفعالهم وإن كانوا أقرب أقربائهم، وهجرتهم في جميع ذلك بمواصلتكم في جميع أقوالكم وأفعالكم، والهجرة العامة هي ترك ما نهى الله ﷾ ورسوله ﷺ عنه.

Bu arzuyu haber verince, düzelinceye kadar onlardan teberri etmelerini (uzak durmalarını) buna bağladı; bu da iman ettiklerine dair sözlerinin fiille doğrulanmadıkça kabul edilmeyeceğinin bir beyanıdır. Şöyle buyurdu: {فلا تتخذوا} “O halde edinmeyin”; yani ey müminler! {منهم أولياء} “onlardan dostlar”; yani kendinize yakın kimseler [edinmeyin], {حتى يهاجروا} “hicret edinceye kadar”; yani hicreti fiilen gerçekleştirinceye kadar, {في سبيل الله} “Allah yolunda...”; yani benzeri olmayan zat uğrunda kendilerine muhalefet edenleri terk etsinler ve onların da kendilerini terk etmesine sebep olsunlar; şayet dârü'l-harpte iseler orayı terk ederek, şayet sizin yanınızda iseler kâfirlere sevgi beslemeyi ve en yakın akrabaları dahi olsalar söz ve fiillerinde onlara muvafakat etmeyi bırakarak [hicret etsinler]. Bütün bu hususlarda onların hicreti, bütün söz ve fiillerinizde sizinle bağ kurmaları iledir. Genel manadaki hicret ise Allah'ın ﷿ ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem yasakladığı şeyleri terk etmektir.

ولما نهى عن موالاتهم وغيّي النهي بالهجرة، سبب عنه قوله: {فإن تولوا} أي عن الهجرة المذكورة {فخذوهم} أي اقهروهم بالأسر وغيره {واقتلوهم حيث وجدتموهم} أي في حل أو حرم. ولما كانوا في هذه الحالة لا يوالون المؤمنين إلا تكلفاً قال: {ولا تتخذوا} أي تتكلفوا أن تأخذوا {منهم ولياً} أي من تفعلون معه فعل المقارب المصافي {ولا نصيراً} على أحد من أعدائكم، بل جانبوهم مجانبة كلية.

Onları dost edinmeyi yasaklayıp bu yasağa hicreti nihai sınır (gaye) kılınca, buna şu buyruğunu bağladı: {فإن تولوا} “Eğer yüz çevirirlerse”; yani zikredilen hicretten [yüz çevirirlerse], {فخذوهم} “onları yakalayın”; yani esir alarak veya başka yollarla onlara boyun eğdirin, {واقتلوهم حيث وجدتموهم} “ve onları bulduğunuz yerde öldürün”; yani Harem sınırları içinde veya dışında. Onlar bu durumda müminleri ancak yapmacık olarak dost edinecekleri için şöyle buyurdu: {ولا تتخذوا} “ve edinmeyin”; yani edinmeye yeltenmeyin, {منهم ولياً} “onlardan hiçbir dost”; yani samimi bir yakına davranıldığı gibi muamele edeceğiniz kimseyi, {ولا نصيراً} “ve hiçbir yardımcı...”; düşmanlarınızdan herhangi birine karşı [yardımcı edinmeyin]; bilakis onlardan tamamen uzak durun.

ولما كان ﷾ قد أمر فيهم على تقدير توليهم بما أمر، استثنى منه فقال: {إلا الذين يصلون} فراراً منكم، وهم من الكفار عند الجمهور {إلى قوم بينكم وبينهم ميثاق} أي عهد وثيق بأن لا تقاتلوهم ولا تقاتلوا من لجأ إليهم أو دخل فيما دخلوا فيه فكفوا حينئذ عن أخذهم وقتلهم {أو} الذين {جاءوكم} حال كونهم {حصرت} أي ضاقت وهابت وأحجمت {صدورهم أن} أي عن أن {يقاتلوكم} أي لأجل دينهم وقومهم {أو يقاتلوا قومهم} أي لأجلكم فراراً أن يكفوا عن قتالكم وقتال قومهم فلا تأخذوهم ولا تقاتلوهم، لأنهم كالمسالمين بترك القتال، ولعله عبر بالماضي في «جاء»

[Allah] ﷿, yüz çevirmeleri halinde onlar hakkında emrettiği şeyleri emredince, bundan istisna yaparak şöyle buyurdu: {إلا الذين يصلون} “Ancak sığınanlar müstesna”; sizden kaçarak [sığınanlar]; cumhura göre bunlar kâfirlerdendir; {إلى قوم بينكم وبينهم ميثاق} “aralarında sizinle antlaşma bulunan bir kavme...”; yani onlarla savaşmayacağınıza, onlara sığınanlarla ve onların girdikleri antlaşmaya dahil olanlarla da savaşmayacağınıza dair sağlam bir ahit [bulunan bir kavme]; o takdirde onları yakalamaktan ve öldürmekten el çekin. {أو} “Yahut”; o kimseler ki, {جاءوكم} “size gelmişlerdir”; şu halde olarak: {حصرت} “daralmış olarak”; yani sıkışmış, korkmuş ve çekinmiş [olarak], {صدورهم أن} “göğüsleri...”; şundan [daralmış olarak]: {يقاتلوكم} “sizinle savaşmaktan”; yani dinleri ve kavimleri uğruna, {أو يقاتلوا قومهم} “yahut kendi kavimleriyle savaşmaktan...”; yani sizin uğrunuza; [sizinle] ve kendi kavimleriyle savaşmaktan el çekip kaçarak [size geldiklerinde] onları yakalamayın ve onlarla savaşmayın. Çünkü onlar savaşı terk etmekle barış yapmış gibidirler. {جاءوكم} ifadesinde geçmiş zaman kipiyle ifade etmesi muhtemelen

إشارة إلى أن شرط مساواتهم للواصلين إلى المعاهدين عدم التكرر، فإن تكرر ذلك منهم فهم الآخرون الآتي حكمهم.

antlaşmalılara sığınanlarla eşit tutulmalarının şartının [bu durumun] tekrarlanmaması olduğuna bir işarettir. Şayet bu durum onlardan tekrar ederse, onlar hükmü ileride gelecek olan diğer grupturlar.

ولما كان التقدير: فلو شاء الله لجعلهم مع قومهم إلباً واحداً عليكم، عطف عليه قوله: {ولو} أي يكون المعنى: والحال أنه لو {شاء الله} أي وهو المتصف بكل كمال {لسلطهم} أي هؤلاء الواصلين والجائين على تلك الحال من الكفار {عليكم} ينوع من أنواع التسليط، تسليطاًَ جارياً على الأسباب ومقتضى العوائد، لأن بهم قوة على قتالكم {فلقاتلوكم} أي فتسبب عن هذا التسليط أنهم قاتولكم منفردين أو مع غيرهم من أعدائكم، واللام فيه جواب «لو» على التكرير، أو البدل من سلط.

Takdirî mana: 'Şayet Allah dileseydi onları kavimleriyle birlikte size karşı tek bir güç kılardı' şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti: {ولو} “Eğer... olsaydı”; yani mana: Şöyle ki eğer, {شاء الله} “Allah dileseydi”; yani bütün kemal sıfatlarıyla muttasıf olan [Allah], {لسلطهم} “onları musallat ederdi”; yani o kâfirlerden [antlaşmalılara] sığınanları ve bu hal üzere gelenleri, {عليكم} “üzerinize...”; musallat etme çeşitlerinden bir çeşitle, sebeplere ve adetlerin gereğine uygun bir musallat kılmayla -çünkü onlarda sizinle savaşacak güç vardır-, {فلقاتلوكم} “ve onlar da sizinle savaşırlardı.”; yani bu musallat kılmanın neticesinde tek başlarına yahut diğer düşmanlarınızla birlikte sizinle savaşırlardı. Buradaki lâm harfi, tekrar kabilinden “lev”in cevabıdır yahut “sallata” fiilinden bedeldir.

ولما كان المغيّي على النهي عن قتالهم حينئذ، صرح به في قوله: {فإن اعتزلوكم} أي هؤلاء الذين أمرتكم بالكف عنهم من المنافقين، فكفوا عنكم {فلم يقاتلوكم} منفردين ولا مجتمعين مع غيرهم {وألقوا إليكم السلم} أي الانقياد {فما جعل الله} أي الذي

O vakit onlarla savaşma yasağının nihai gayesi tahakkuk edince, bunu açıkça şu buyruğunda ifade etti: {فإن اعتزلوكم} “Eğer sizden uzak dururlar”; yani haklarında [savaştan] el çekmenizi emrettiğim o münafıklar sizden el çekerler, {فلم يقاتلوكم} “ve sizinle savaşmazlarsa”; ne tek başlarına ne de başkalarıyla birleşerek, {وألقوا إليكم السلم} “ve size barış teklif ederlerse / teslimiyet gösterirlerse”; yani boyun eğerlerse, {فما جعل الله} “artık Allah kılmamıştır”; yani hiçbir şekilde

لا أمر لأحد معه بجهة من الجهات {لكم عليهم سبيلاً *} أي إلى شيء من أخذهم ولا قتلهم.

kendisiyle beraber kimsenin hüküm sahibi olamayacağı [Allah], {لكم عليهم سبيلاً *} “sizin için onların aleyhine hiçbir yol.”; yani onları yakalamak ve öldürmek için herhangi bir yol [kılmamıştır].

ولما كان كأنه قيل: هل بقي من أقسام المنافقين شيء؟ قيل: نعم! {ستجدون} أي عن قرب بوعد لا شك فيه {آخرين} أي من المنافقين {يريدون أن يأمنوكم} أي فلا يحصل لكم منهم ضرر {ويأمنوا قومهم} كذلك، لضعفهم عن كل منكم. فهم يظهرون لكم الإيمان إذا لقوكم، ولهم الكفر إذا لقوهم، وهو معنى {كلما ردوا إلى الفتنة} أي الابتلاء بالخوف عند المخالطة {أركسوا} أي قلبوا منكوسين {فيها} .

Sanki 'Münafıkların kısımlarından geriye bir şey kaldı mı?' denilmiş gibi, şöyle buyruldu: Evet! {ستجدون} “Bulacaksınız”; yani şüphesiz bir vaatle pek yakında, {آخرين} “başkalarını da...”; yani münafıklardan başkalarını, {يريدون أن يأمنوكم} “hem sizden emin olmak isterler”; yani sizden kendilerine bir zarar gelmesin, {ويأمنوا قومهم} “hem de kendi kavimlerinden emin olmak [isterler].”; aynı şekilde, her iki tarafa da güç yetiremedikleri için. Onlar sizinle karşılaştıklarında size imanı, onlarla karşılaştıklarında ise onlara küfrü gösterirler. İşte bu: {كلما ردوا إلى الفتنة} “Her ne zaman fitneye döndürülseler / çağrılsalar”; yani [insanlarla] kaynaşma anındaki korku imtihanına [döndürülseler], {أركسوا} “baş aşağı edilirler”; yani tersyüz edilirler, {فيها} “onun içine.” buyruğunun manasıdır.

ولما كان هؤلاء أعرق في النفاق وأردى وأدنى من الذين قبلهم وأعدى، صرح بمفهوم ما صرح به في أولئك، لأنه أغلظ وهم أجدر من الأولين بالإغلاظ، وطوى ما صرح به، ثم قال: {فإن لم يعتزلوكم} ولما كان الاعتزال خضوعاً لا كبراً، صرح به في قوله: {ويلقوا إليكم السلم} أي الانقياد. ولما كان الإلقاء لا بد له من قرائن يعرف بها قال: {ويكفوا أيديهم} أي عن قتالكم وأذاكم {فخذوهم} أي اقهروهم بكل نوع من أنواع القهر تقدرون عليه {واقتلوهم} .

Bunlar münafıklıkta daha kökleşmiş, öncekilerden daha kötü, daha aşağılık ve daha düşman oldukları için, öncekiler hakkında açıkça ifade ettiği şeyin mefhumunu (zıt anlamını) açıkça belirtti; çünkü bu daha serttir ve onlar sert muameleye öncekilerden daha layıktır; açıkça belirttiklerini ise katladı (özetledi). Sonra şöyle buyurdu: {فإن لم يعتزلوكم} “Eğer sizden uzak durmazlarsa”; ayrılıp uzak durmak kibir değil boyun eğme olduğu için bunu şu buyruğunda açıkça belirtti: {ويلقوا إليكم السلم} “ve size barış teklif etmezlerse / teslimiyet göstermezlerse”; yani boyun eğmezlerse. Bu teslimiyetin anlaşılacağı karineler bulunması gerektiğinden şöyle buyurdu: {ويكفوا أيديهم} “ve ellerini [sizden] çekmezlerse”; yani sizinle savaşmaktan ve size eziyet etmekten [çekmezlerse], {فخذوهم} “onları yakalayın”; yani gücünüzün yettiği her türlü galebe çalma yoluyla onlara boyun eğdirin, {واقتلوهم} “ve onları öldürün...”

ولما كان نفاقهم - كما تقدم - في غاية الرداءة، وأخلاقهم في نهاية الدناءة، أشار إلى الوعد بتيسير التمكين منهم فقال: {حيث ثقفتموهم} فإن معناه: صادفتموهم وأدركتموهم وأنتم ظافرون بهم، حاذقون في قتالهم، فطنون به، خفيفون فيه، فإن الثقف: الحاذق الخفيف الفطن، ولذلك أشار إليهم بأداة البعد فقال: {وأولئكم} أي البعداء عن منال الرحمة من النصر والنجاة وكل خير {جعلنا} أي بعظمتنا {لكم عليهم سلطاناً} أي تسلطاً {مبيناًَ *} أي ظاهراً قوته وتسلطه. وهذه الآيات منسوخة بآية براءة، فإنها متأخرة النزول فإنها بعد تبوك.

Onların münafıklığı -daha önce geçtiği üzere- son derece kötü, ahlakları da nihayet derecede aşağılık olunca, onlara karşı güç yetirmenin kolaylaştırılacağına dair vaade işaret ederek şöyle buyurdu: {حيث ثقفتموهم} “onları nerede yakalarsanız”; zira bunun manası: Onlara üstün gelmiş, onlarla savaşmada mahir, uyanık ve çevik bir haldeyken onlarla karşılaştığınız ve onları ele geçirdiğiniz yerdir. Nitekim Sakıf (الثقف); mahir, çevik ve zeki demektir. Bu sebeple onlara uzaklık edatıyla işaret ederek şöyle buyurdu: {وأولئكم} “İşte onlar var ya”; yani zaferden, kurtuluştan ve her türlü hayırdan ibaret olan rahmete ulaşmaktan uzak olanlar, {جعلنا} “kıldık”; yani azametimizle, {لكم عليهم سلطاناً} “sizin için onların aleyhine apaçık bir yetki / hâkimiyet”; yani bir üstünlük, {مبيناًَ *} “apaçık...”; yani gücü ve galebesi açık olan. Bu ayetler Berâe (Tevbe) suresindeki ayetle neshedilmiştir; zira o, nüzul bakımından daha sonradır ve Tebük'ten sonradır.

ولما بين أقسامهم بياناً ظهر منه أن أحوالهم ملبسة، وأمر بقتالهم مع الاجتهاد في تعرف أحوالهم، وختم بالتسلط عليهم، وكان ربما قتل من لا يستحق القتل بسبب الإلباس؛ أتبع ذلك بقوله المراد به التحريم، مخرجاً له في صورة النفي المؤكد بالكون لتغليظ الزجر عنه لما للنفوس عند الحظوظ من الدواعي إلى القتل: {وما كان لمؤمن} أي يحرم عليه {أن يقتل مؤمناً} أي في حال من الحالات {إلا خطأ} أي في حالة الخطأ بأن لا يقصد القتل، أو لا يقصد الشخص، أو يقصده

Onların kısımlarını, durumlarının karmaşık ve şüpheli olduğu anlaşılacak şekilde beyan edip hallerini öğrenmek için gayret göstermekle beraber onlarla savaşmayı emredince ve sözü onların üzerine hâkim kılınmakla tamamlayınca; bu karmaşıklık sebebiyle bazen öldürülmeyi hak etmeyen kimsenin öldürülmesi ihtimali bulunduğundan, nefislerin pay ve menfaat anında öldürmeye sevk edici arzuları sebebiyle bundan caydırmayı şiddetlendirmek üzere 'kevn' ile tekit edilmiş olumsuzluk kalıbında haram kılmayı kastederek ardından şöyle buyurdu: {وما كان لمؤمن} “Bir mümin için söz konusu olamaz / hakkı değildir”; yani ona haramdır, {أن يقتل مؤمناً} “bir mümini öldürmek”; yani hiçbir durumda, {إلا خطأ} “yanlışlıkla / kaza ile olması müstesna.”; yani yanlışlık hali; örneğin öldürmeyi kastetmemesi yahut o şahsı kastetmemesi veya onu

بما لا يقصد به زهوق الروح، أو لا يقصد ما هو ممنوع منه كمن يرمي إلى صف الكفار وفيهم مسلم، أو بأن يكون غير مكلف، فإن القتل على هذا الوجه ليس بحرام، وهذا الذي ذكره في أقسام المنافقين إشارة إلى أنه ينبغي التثبت والتحري في جميع أمر القتل متى احتمل أن يكون القاتل مؤمناً احتمالاً لا تقضي العادة بقربه، فلزم من ذلك بيان حكم الخطأ، ولام الاختصاص قد تطلق على ما لا مانع منه «فإنما هي لك أو لأخيك أو للذئب» وكأنه عبر به ليفيد بإيجاب الكفارة والدية غاية الزجر عن قتل المؤمن، لأنه إذا كان هذا جزاء ما هو له فما الظن بما ليس له! فقال تعالى: {ومن قتل مؤمناً} صغيراً كان أو كبيراً، ذكراً كان أو أنثى، ولعله عبَّر ﷾ بالوصف تنبيهاً على أنه إن لم يكن كذلك في نفس الأمر لم يكن عليه شيء في نفس الأمر وإن ألزم به في الظاهر {خطأ} .

canı çıkarması kastolunmayan bir şeyle hedef alması yahut aralarında Müslüman bulunan kâfir saflarına ok atan kimse gibi yasaklanmış olan bir şeyi kastetmemesi ya da mükellef olmaması suretiyle [olmasıdır]. Zira bu şekildeki öldürme haram değildir. Münafıkların kısımlarında zikrettiği bu husus, âdeten yakın görülmeyen bir ihtimal bile olsa öldürülenin mümin olma ihtimali bulunduğunda, öldürme işinin tamamında iyice araştırıp tahkik etmenin (tesebbüt) gerekliliğine bir işarettir. Dolayısıyla bundan yanlışlıkla öldürmenin hükmünü açıklamak gerekmiştir. İhtisas lâmı (لِـ) bazen kendisinde engel bulunmayan durumlar için de kullanılır; nitekim «O [yitik koyun] ya senindir, ya [din] kardeşinindir ya da kurdundur» buyrulmuştur. Sanki kefaret ve diyeti vacip kılmakla mümini öldürmekten son derece sakındırmayı ifade etmek için bu şekilde tabir etmiştir; zira hakkı olan/mazur görülen durumun cezası bu olunca, hakkı olmayan durum hakkında ne düşünülür! Yüce Allah şöyle buyurdu: {ومن قتل مؤمناً} “Kim bir mümini öldürürse”; ister küçük olsun ister büyük, ister erkek olsun ister kadın. [Allah] ﷿ işin aslında böyle olmadığı takdirde -zahirde yükümlü tutulsa bile- hakikatte üzerine bir şey gerekmeyeceğine dikkat çekmek üzere bu vasıfla ifade etmiştir; {خطأ} “yanlışlıkla...”

ولما كان الخطأ مرفوعاً عن هذه الأمة، فكان لذلك يظن أنه لا شيء على المخطىء؛ بين أن الأمر في القتل ليس كذلك حفظاً للنفوس، لأن الأمر فيها خطر جداً، فقال - مغلظاً عليه حثاً على زيادة النظر والتحري عند فعل ما قد يقتل -: {فتحرير} أي فالواجب عليه تحرير {رقبة} أي نفس، عبر بها عنها لأنها لا تعيش بدونها

Yanılma bu ümmetten kaldırıldığı için, bundan ötürü hata edene hiçbir sorumluluk olmadığı zannedilebilirdi. Canları korumak maksadıyla öldürme meselesinde durumun böyle olmadığını beyan etti; çünkü can konusu son derece mühimdir. Öldürmeye yol açabilecek bir fiil işlendiğinde dikkati ve araştırmayı artırmaya teşvik etmek üzere sorumluluğu ağırlaştırarak şöyle buyurdu: {فتحرير} “azat etmesi gerekir”; yani üzerine vacip olan azattır, {رقبة} “bir köle”; yani bir nefis; onsuz yaşayamayacağı için nefis kelimesi boyun (rakabe) ile ifade edilmiştir,

كاملة الرق {مؤمنة} ولو ببيع الدار أو البساتين، سليمة عما يخل بالعمل، وقدم التحرير هنا حثاً على رتق ما خرق من حجاب العبد، وإيجاب ذلك في الخطأ إيجاب له في العمد بطريق الأولى، وكأنه لم يذكره في العمد لأنه تخفيف في الجملة والسياق للتغليظ {ودية مسلّمة} أي مؤداة بيسر وسهولة {إلى أهله} أي ورثته يقتسمونها كما يقسم الميراث {إلا أن يصدّقوا} أي يجب ذلك عليه في كل حال إلا في حال تصدقهم بالعفو عن القاتل بإبرائه من الدية، فلا شيء عليه حينئذ، وعبر بالصدقة ترغيباً {فإن كان} أي المقتول {من قوم} أي فيهم منعة {عدو لكم} أي محاربين {وهو} أي والحال أنه {مؤمن فتحرير} أي فالواجب على القاتل تحرير {رقبة مؤمنة} وكأنه عبر بذلك إشارة إلى التحري في جودة إسلامها، وقد أسقط هذا حرمة نفسه بغير الكفارة بسكناه في دار الحرب التي هي دار الإباحة أو وقوعه في صفهم، ولعده في عدادهم قال: {من} ومعناه - كما قال الشافعي وغيره تبعاً لابن عباس رضي الله تعالى عنهما -: في {وإن كان} أي المقتول {من قوم} أي كفرة أيضاً عدو لكم {بينكم وبينهم ميثاق} وهو كافر مثلهم {فدية} أي فالواجب فيه كالواجب

köleliği tam, {مؤمنة} “mümin [bir köle]”; evini veya bahçelerini satarak olsa bile, çalışmaya engel bir kusuru bulunmayan [bir köle]. Kulun yırtılan perdesini onarmaya teşvik etmek için burada azadı öne almıştır. Bunun yanlışlıkla öldürmede vacip kılınması, evleviyet yoluyla kasten öldürmede de vacip kılınmasıdır. Kasten öldürmede bunu zikretmemesi ise, bunun bir nevi hafifletme olması ve siyakın ise ağırlaştırma makamında bulunması sebebiyledir. {ودية مسلّمة} “ve teslim edilecek bir diyet [gerekir]”; yani kolaylıkla ve zorluk çıkarılmadan ödenen, {إلى أهله} “onun ailesine...”; yani mirasın paylaştırıldığı gibi aralarında paylaştıkları mirasçılarına, {إلا أن يصدّقوا} “ancak bağışlarlarsa müstesna.”; yani katili diyetten ibra edip affederek sadaka vermeleri hali müstesna, bu ona her halükarda vaciptir; o takdirde ise üzerine bir şey gerekmez. Teşvik etmek için sadaka lafzıyla ifade etmiştir. {فإن كان} “Eğer [öldürülen] ise”; yani öldürülen kimse, {من قوم} “bir kavimden”; yani güçlü/korunaklı, {عدو لكم} “size düşman”; yani sizinle savaş halinde olan [bir kavimden], {وهو} “kendisi de”; yani şu halde ki o, {مؤمن} “mümin...”, {فتحرير} “o takdirde azat etmesi gerekir”; yani katilin üzerine vacip olan azattır, {رقبة مؤمنة} “mümin bir köleyi.”; bu şekilde tabir etmesi sanki onun İslam'ının sağlamlığını araştırmaya bir işarettir. Bu kimse mubahlık yurdu olan dârü'l-harpte ikamet etmekle veya onların saflarında bulunmakla kefaret dışındaki nefis hürmetini düşürmüştür. Onların sayısında kabul edildiği için {من} demiştir; bunun manası -İbn Abbâs'a radıyallâhu teâlâ anhümâ tabi olarak Şâfiî ve diğerlerinin dediği gibi- 'içinde' demektir. {وإن كان} “Şayet [öldürülen] ise”; yani öldürülen kimse, {من قوم} “bir kavimden”; yani yine kâfir ve size düşman olan, {بينكم وبينهم ميثاق} “aralarında sizinle antlaşma bulunan...”; ve kendisi de onlar gibi kâfir ise, {فدية} “o takdirde bir diyet...”; yani bunda vacip olan, daha önce zikredilen müminde vacip olan gibi bir diyettir,

في المؤمن المذكور قبله دية {مسلّمة إلى أهله} على حسب دينه، إن كان كتابياً فثلث دية المسلم، وإن كان مجوسياً فثلثا عشرها {وتحرير رقبة مؤمنة} وكأنه قدم الدية هنا إشارة إلى المبادرة بها حفظاً للعهد، ولتأكيد أمر التحرير بكونه ختاماً كما كان افتتاحاً حثاً على الوفاء به، لأنه أمانة لا طالب له إلا الله؛ وقال الأصبهاني: إن سر ذلك أن إيجابه في المؤمن أولى من الدية، وبالعكس ها هنا - انتهى.

{مسلّمة إلى أهله} “ailesine teslim edilecek”; dinine göre; şayet Ehl-i kitap ise Müslüman diyetinin üçte biri, Mecusî ise yirmide birinin üçte ikisi (onda birinin üçte ikisi) [ödenir], {وتحرير رقبة مؤمنة} “ve mümin bir köle azat etmektir.” Ahdi korumak maksadıyla diyeti ödemede acele etmeye işaret etmek ve azat etme işini başlangıçta olduğu gibi sonda da zikrederek tekit etmek üzere burada diyeti öne almıştır; zira bu, Allah'tan başka talep edeni olmayan bir emanettir. el-Isfehânî şöyle demiştir: 'Bunun sırrı, mümin hakkında azat vacip kılmanın diyetten daha öncelikli olmasıdır; burada ise durum bunun aksinedir.' -İfade sonu-.

وكان سره النظر إلى خير الدين في المؤمن، وإلى حفظ العهد في الكافر {فمن لم يجد} أي الرقبة ولا ما يتوصل به إليها {فصيام} أي فالواجب عليه صيام {شهرين متتابعين} حتى لو أفطر يوماً واحداً بغير حيض أو نفاس وجب الاستئناف، وعلل ذلك بقوله عادا للخطأ - بعد التعبير عنه باللام المقتضية أنه مباح - ذنباً تغليظاً للحث على مزيد الاحتياط: {توبة} أي أوجب ذلك عليكم لأجل قبول التوبة {من الله} أي الملك الأعظم الذي كل شيء في قبضته.

Bunun hikmeti, mümin hakkında dinin hayrına, kâfir hakkında ise ahdin korunmasına bakılmasıdır. {فمن لم يجد} “Kim [bunu] bulamazsa”; yani köleyi ve ona ulaştıracak imkânı [bulamazsa], {فصيام} “oruç tutması gerekir”; yani üzerine vacip olan oruç tutmaktır, {شهرين متتابعين} “peş peşe iki ay...”; öyle ki hayız veya nifas dışında tek bir gün bile iftar etse baştan başlaması vacip olur. Daha fazla ihtiyatlı davranmaya teşvik için cezayı ağırlaştırarak -mubah olduğunu gerektiren lâm ile ifade ettikten sonra- hatayı bir günah sayarak bunu şu buyruğu ile gerekçelendirdi: {توبة} “tövbe olarak...”; yani tövbenin kabul edilmesi için bunu size farz kılmıştır, {من الله} “Allah tarafından bir...”; yani her şey kabzasında olan en yüce Hükümran tarafından.

ولما كان الكفارات من المشقة على النفس بمكان، رغب فيها ﷾ بختم الآية بقوله: {وكان الله} أي المحيط بصفات الكمال

Kefaretler nefse son derece meşakkatli geldiği için, [Allah] ﷿ ayeti şu buyruğu ile bitirerek ona teşvik etti: {وكان الله} “Ve Allah...”; yani kemal sıfatlarını kuşatan [Allah],

{عليماً} أي بما يصلحكم في الدنيا والآخرة، وبما يقع خطأ في نفس الأمر أو عمداً، فلا يغتر أحد بنصب الأحكام بحسب الظاهر {حكيماً *} في نصبه الزواجر بالكفارات وغيرها، فالزموا أوامره وباعدوا زواجره لتفوزوا بالعلم والحكمة.

{عليماً} “her şeyi hakkıyla bilendir”; yani dünyada ve ahirette sizin için iyi olanı, işin aslında neyin hata neyin kasıtlı olarak vuku bulduğunu hakkıyla bilendir. Dolayısıyla hiç kimse zahire göre konulan hükümlere aldanmasın! {حكيماً *} “hüküm ve hikmet sahibidir.”; kefaretler ve diğer cezalarla caydırıcı hükümler koymasında hikmet sahibidir. O halde ilim ve hikmete nail olmak için O'nun emirlerine sarılın ve yasaklarından uzak durun!

ولما ساق تعالى الخطأ مساق ما هو للفاعل منفراً عنه هذا التنفير، ناسب كل المناسبة أن يذكر ما ليس له من ذلك، إذ كان ضبط النفس بعد إرسالها شديداً، فربما سهلت قتل من تحقق إسلامه إحنة، وجرت إليه ضغينة وقوت الشبه فيه شدة شكيمة، ولعمري إن الحمل على الكف بعد الإرسال أصعب من الحمل على الإقدام! وإنما يعرف ذلك من جرب النفوس حال الإشراف على الظفر واللذاذة بالانتقام مع القوى والقدرة فقال: {ومن يقتل مؤمناً} ولعله أشار بصيغة المضارع إلى دوم العزم على ذلك لأجل الإيمان، وهو لا يكون إلا كفراً، وترك الكلام محتملاً زيادة تنفير من قتل المسلم {متعمّداً} أي وأما الخطأ فقد تقدم حكمه في المؤمن وغيره {فجزاؤه} أي على ذلك {جهنم} أي تتلقاه بحالة كريهة جداً كما تجهم المقتول

Yüce Allah, yanlışlıkla öldürmeyi fail için böylesine caydırıcı bir üslupla sevk edince, [hakkı olan durumdan sonra] hakkı olmayan kasten öldürmeyi zikretmesi son derece münasip düştü. Çünkü nefsi serbest bıraktıktan sonra zapt etmek çok zordur; bazen gizli bir kin, İslam'ı kesinleşmiş olan kimseyi öldürmeyi kolaylaştırabilir, bir husumet buna sürükleyebilir ve şiddetli bir inat/öfke onun hakkındaki şüpheleri güçlendirebilir. Ömrüme yemin olsun ki, nefsi serbest bıraktıktan sonra onu durdurmaya sevk etmek, atılmaya sevk etmekten daha zordur! Bunu ancak güç ve kudret varken intikam lezzeti ve zafere ulaşma anında nefisleri tecrübe eden kimse bilir. Şöyle buyurdu: {ومن يقتل مؤمناً} “Kim bir mümini öldürürse”; geniş zaman/muzari kalıbıyla, belki de imanından ötürü buna sürekli azmetmeye işaret etmiştir ki bu ancak küfürdür; Müslümanı öldürmekten daha fazla caydırmak için de sözü ihtimalli bırakmıştır; {متعمّداً} “kasten...”; yanlışlıkla öldürmeye gelince, mümin ve diğerleri hakkındaki hükmü daha önce geçmişti. {فجزاؤه} “onun cezası”; yani bunun karşılığı, {جهنم} “cehennemdir”; yani öldürülen kimseye asık surat gösterdiği gibi [cehennem de] onu son derece çirkin/korkunç bir halde karşılar,

{خالداَ فيها} أي ماكثاً إلى ما لا آخر له {وغضب الله} أي الملك الأعلى الذي لا كفوء له مع ذلك {عليه ولعنه} أي وأبعده من رحمته {وأعد له عذاباً عظيماً *} أي لا تبلغ معرفته عقولكم، وإن عمم القول في هذه الآية كان الذي خصها ما قبلها وما بعدها من قوله تعالى {ويغفر ما دون ذلك لمن يشاء} [النساء: ٤٨ و١١٦] لا آية الفرقان فإنها مكية وهذه مدنية.

{خالداَ فيها} “orada ebedî kalıcı olarak.”; yani sonu olmayan bir şekilde kalarak. {وغضب الله} “Ve Allah gazap etmiştir”; yani bununla beraber hiçbir dengi bulunmayan en yüce Hükümran, {عليه ولعنه} “ona ve onu lanetlemiştir”; yani onu rahmetinden uzaklaştırmıştır, {وأعد له عذاباً عظيماً *} “ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır.”; yani akıllarınızın mahiyetini kavrayamayacağı [bir azap hazırlamıştır]. Eğer bu ayetteki hüküm umumi tutulursa, onu tahsis eden delil; Furkān suresindeki ayet değil -çünkü o Mekkîdir, bu ise Medenîdir-, Yüce Allah'ın: {ويغفر ما دون ذلك لمن يشاء} “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” [Nisâ: 48 ve 116] kavlinden ibaret olan önceki ve sonraki ayetlerdir.

ولما تبين بهذا المنع الشديد من قتل العمد، وما في قتل الخطأ من المؤاخذة الموجبة للتثبت، وكان الأمر قد برز بالقتال والقتل في الجهاد ومؤكداً بأنواع التأكيد، وكان ربما التبس الحال؛ أتبع ذلك التصريح بالأمر بالتثبت جواباً لمن كأنه قال: ماذا نفعل بين أمري الإقدام والإحجام؟ فقال: {يا أيها الذين أمنوا} مشيراً بأداة البعد والتعبير بالماضي الذي هو لأدنى الأسنان إلى أن الراسخين غير محتاجين إلى مزيد التأكيد في التأديب، وما أحسن التفاته إلى قوله تعالى {وحرض المؤمنين} [النساء: ٨٤] إشارة منه تعالى إلى أنهم يتأثرون من تحريضه صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Kasten öldürmeye dair bu şiddetli yasak ve yanlışlıkla öldürmede araştırmayı (tesebbüt) gerektiren sorumluluk bu şekilde açıklığa kavuşunca; cihatta savaşma ve öldürme emri de türlü tekitlerle pekiştirilerek ortaya konmuş olduğundan ve durumun karışması muhtemel bulunduğundan; sanki 'İleri atılma ile geri durma emirleri arasında ne yapalım?' diyen kimseye cevap olarak araştırmayı (iyice tahkik etmeyi) açıkça emrederek şöyle buyurdu: {يا أيها الذين أمنوا} “Ey iman edenler!”; uzaklık edatıyla ve en düşük derecedekilere yönelik olan geçmiş zaman kalıbıyla hitap ederek, ilimde/imanda derinleşmiş olanların tezkir ve terbiyede fazla tekide muhtaç olmadıklarına işaret etmiştir. Yüce Allah'ın onların, [Hz. Peygamber'in] sallallâhu aleyhi ve sellem teşvikinden etkilendiklerine işaret etmek üzere {وحرض المؤمنين} “Müminleri de teşvik et” [Nisâ: 84] kavline iltifatı (yönelişi) ne kadar da güzeldir!

وينقادون لأمره، بما دلت عليه كلمة «إذا» في قوله تعالى: {إذا ضربتم} أي سافرتم وسرتم في الأرض {في سبيل الله} أي الذي له الكمال كله، لأجل وجهه خالصاً {فتبينوا} أي اطلبوا بالتأني والتثبت بيان الأمور والثبات في تلبسها والتوقف الشديد عند منالها، وذلك بتميز بعضها من بعض وانكشاف لبسها غاية الانكشاف؛ ولا تقدموا إلا على ما بان لكم {ولا تقولوا} قولاً فضلاً عما هو أعلى منه {لمن ألقى} أي كائناً من كان {إليكم السلام} أي بادر بأن حياكم بتحية افسلام ملقياً قياده {لست مؤمناً} أي بل متعوذ - لتقتلوه.

Ve Yüce Allah'ın: {إذا ضربتم} “[sefere] çıktığınız zaman”; yani yeryüzünde yolculuk edip yürüdüğünüz zaman, {في سبيل الله} “Allah yolunda...”; yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah'ın], sırf O'nun rızası uğruna [yolunda çıktığınız zaman], buyruğundaki “izâ” (إذا) kelimesinin delalet ettiği üzere O'nun emrine boyun eğerler; {فتبينوا} “iyice araştırıp anlayın / tetkik edin”; yani teenni ve sebatla işlerin açıklığa kavuşmasını, onlara girişirken sebat etmeyi ve onlara ulaşırken iyice durup beklemeyi talep edin; bu da durumların birbirinden ayırt edilmesi ve kapalılığın son derece açığa kavuşması ile olur. Ancak size açıkça belli olan şeye cüret edin! {ولا تقولوا} “ve demeyin”; söz söylemeyin, nerede kaldı ki bundan daha ötesini yapasınız, {لمن ألقى} “veren kimseye”; her kim olursa olsun, {إليكم السلام} “size selam...”; yani teslimiyet gösterip size İslam selamıyla selam vermeye koşan kimseye, {لست مؤمناً} “'Sen mümin değilsin' [demeyin].”; yani -onu öldürmek için- 'bilakis sadece sığınmacısın/korkudan yapıyorsun' [demeyin].

ولما كان اتباع الشهوات عند العرب في غاية الذم قال موبخاً منفراً عن مثل هذا في موضع الحال من فاعل «تقولوا» {تبتغون} أي حال كونكم تطلبون طلباً حثيثاً بقتله {عرض الحياة الدنيا} أي بأخذ ما معه من الحطام الفاني والعرض الزائل، أو بإدراك ثأر كان لكم قبله؛ روى البخاري ي التفسير ومسلم في آخر كتابه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما:

Arzulara uymak Araplar nezdinde son derece yerilmiş olduğundan, “demeyin” (tekūlû) fiilinin failinden hal makamında böylesi bir durumdan azarlayıp caydırarak şöyle buyurdu: {تبتغون} “arzulayarak”; yani onu öldürmekle ısrarla talep ettiğiniz halde, {عرض الحياة الدنيا} “dünya hayatının geçici menfaatini...”; yani yanındaki fani metayı ve zail olan malı almak yahut daha önce ondan kalma bir kan davasını almak [suretiyle]. Buhârî 'Tefsir'de, Müslim de kitabının sonunda İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle rivayet etmiştir:

« {ولا تقولوا لمن ألقى إليكم السلام} قال:

« {ولا تقولوا لمن ألقى إليكم السلام} “Size selam verene demeyin...” [İbn Abbâs] dedi ki:

كان رجل في غنيمة له، فلحقه المسلمون فقال: السلام عليكم: فقتلوه وأخذوا غنيمته، فأنزل الله ﷾ في ذلك إلى قوله {عرض الحياة الدنيا} » ورواه الحارث بن أبي أسامة عن سعيد بن جبير وزاد {كذلك كنتم من قبل} تخفون إيمانكم وأنتم مع المشركين، {فمنَّ الله عليكم} وأظهر الإسلام {فتبينوا} ثم علل النهي عن هذه الحالة بقوله: {فعند الله} أي الذي له الجلال والإكرام {مغانم كثيرة} أي يغنيكم بها عما تطلبون من العرض مع طيبها؛ ثم علل النهي من أصله بقوله: {كذلك} أي مثل هذا الذي قتلتموه بجعلكم إياه بعيداً عن الإسلام {كنتم} وبعّض زمان القتل - كما هو الواقع - بقوله: {من قبل} أي قبل ما نطقتم بكلمة الإسلام {فمنّ الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {عليكم} أي بأن ألقى في قلوب المؤمنين قبول ما أظهرتم امتثالاً لأمره ﷾ بذلك، فقوى أمر الإيمان في قلوبكم قليلاً قليلاً

Bir adam küçük bir koyun sürüsüyle beraberken Müslümanlar ona yetişti; adam: 'es-Selâmu aleyküm' dedi. Onu öldürdüler ve koyun sürüsünü aldılar. Bunun üzerine Allah ﷿ {عرض الحياة الدنيا} “...dünya hayatının geçici menfaatini” kavline kadar olan kısmı indirdi.» Bunu Hâris b. Ebî Üsâme, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etmiş ve şu ilaveyi yapmıştır: « {كذلك كنتم من قبل} “Daha önce siz de öyle idiniz”; müşriklerle beraberken imanınızı gizliyordunuz, {فمنَّ الله عليكم} “Allah size lütufta bulundu”; ve İslam'ı açığa çıkardı, {فتبينوا} “artık iyice araştırıp anlayın”.» Sonra bu durumdan nehyetmeyi şu buyruğu ile gerekçelendirdi: {فعند الله} “Oysa Allah katında vardır”; yani celal ve ikram sahibi olan [Allah'ın katında], {مغانم كثيرة} “pek çok ganimetler...”; yani temiz/helal olmakla beraber talep ettiğiniz geçici menfaatten sizi müstağni kılacak ganimetler. Sonra bu yasağı aslından gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {كذلك} “Nitekim öyle...”; yani İslam'dan uzak sayarak öldürdüğünüz şu kimse gibi, {كنتم} “idiniz”; ve öldürme vaktinin bir kısmını -gerçekte olduğu gibi- şu buyruğu ile belirtti: {من قبل} “daha önce”; yani siz İslam kelimesini telaffuz etmeden önce [siz de öyle idiniz], {فمنّ الله} “derken Allah lütufta bulundu”; yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {عليكم} “size...”; yani Allah'ın ﷿ bu konudaki emrine uyarak açığa vurduğunuz şeyi kabul etmeyi müminlerin kalplerine yerleştirmek suretiyle [lütufta bulundu]. Böylece kalplerinizdeki iman işi peyderpey kuvvetlendi,

حتى صرتم إلى ما أنتم عليه في الرسوخ في الدين والشهرة به والعز، ولو شاء لقسى قلوبكم وسلطهم عليكم فقتلوكم. فإذا كان الأمر كذلك فعليكم أن تفعلوا بالداخلين في الدين من القبول ما فعل بكم، وهو معنى ما سبب عن الوعظ من قوله تأكيداً لما مضى إعلاماً بفظاعة أمر القتل: {فتبينوا} أي الأمور وتثبتوا فيها حتى تنجلي؛ ثم علل هذا الأمر بقوله مرغباً مرهباً: {إن الله} أي المختص بأنه عالم الغيب والشهادة {كان بما تعملون خبيراً *} أي يعلم ما أقدمتم عليه عن تبيين وغيره فاحذروه بحفظ بواطنكم وظواهركم.

nihayet dinde kökleşme, dinle tanınma ve izzet bakımından şu anki halinize ulaştınız. Şayet dileseydi kalplerinizi katılaştırır ve onları üzerinize musallat ederdi de sizi öldürürlerdi. Durum böyle olunca, dine girenlere de kabul hususunda size yapılan muamelenin aynısını yapmanız gerekir. Bu da öldürme meselesinin vehametini bildirmek ve geçmiş hükümleri tekit etmek üzere vaazdan kaynaklanan şu buyruğun manasıdır: {فتتبينوا} -> {فتبينوا} “Artık iyice araştırıp anlayın / tetkik edin”; yani durumları araştırıp netleşinceye kadar sebat gösterin. Sonra bu emri hem teşvik hem de sakındırma amacıyla şu buyruğu ile gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani gaybı ve şehadeti bilme vasfına sahip olan [Allah], {كان بما تعملون خبيراً *} “yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”; yani araştırarak mı yoksa araştırmadan mı cüret ettiğinizi bilir; o halde iç dünyanızı ve dışınızı koruyarak O'ndan sakının!

ولما ناسبت هذه الآية ما قبلها من آية القتل العمد، والتفتت إلى {وحرض المؤمنين} [النساء: ٨٤] وإلى آية التحية، فاشتد اعتناقها لهما، وعلم بها أن في الضرب في سبيل الله هذا الخطر، فكان ربما فتر عنه؛ بين فضله لمن كأنه قال: فحينئذ نقعد عن الجهاد لنسلم، بقوله: {لا يستوي القاعدون} أي عن الجهاد حال كونهم {من المؤمنين} أي الغريقين في الإيمان، ليفيد التصريح بتفضيل المؤمن المجاهد على المؤمن القاعد لئلا يخصه أحد بالكافر الجاحد.

Bu ayet, kendisinden önceki kasten öldürme ayetine uygun düşüp {وحرض المؤمنين} “Müminleri de teşvik et” [Nisâ: 84] ayetine ve selamlaşma ayetine yönelerek onlarla kuvvetli bir bağ kurunca ve bununla Allah yolunda sefere çıkmada bu tehlikenin bulunduğu anlaşılınca, belki [cihattan] bir gevşeme doğabilirdi; sanki 'O halde selamet bulmak için cihattan geri duralım/oturalım' diyen kimseye cihatın faziletini şu buyruğu ile beyan etti: {لا يستوي القاعدون} “Eşit olmaz oturanlar / geri kalanlar”; yani cihattan [geri kalanlar], şu halde olarak: {من المؤمنين} “müminlerden...”; yani imanda derinleşmiş olanlardan. [Böyle buyurdu ki] mücahit müminin, cihattan geri duran mümine üstünlüğünü açıkça ifade etsin ve hiç kimse bunu inkârcı kâfire has kılmasın.

ولما كان من الناس من عذره ﷾ برحمته استثناهم،

İnsanlardan, [Allah'ın] ﷿ rahmetiyle mazeretli saydığı kimseler bulununca, onları istisna etti;

فقال واصفاً للقاعدين أو مستثنياً منهم: {غير أولي الضرر} أي المانع أو العائق عن الجهاد في سبيل الله من عوج أو مرض أو عمى ونحوه، وبهذا بان أن الكلام في المهاجرين؛ وفي البخاري في التفسير عن زيد بن ثابت رضي الله تعالى عنه

oturanları niteleyerek veya onlardan istisna yaparak şöyle buyurdu: {غير أولي الضرر} “özür sahipleri müstesna”; yani topallık, hastalık, körlük ve benzeri gibi Allah yolunda cihattan alıkoyan veya engelleyen bir mazereti olanlar hariç. Bununla hitabın muhacirler hakkında olduğu açıklığa kavuştu. Buhârî'nin 'Tefsir' bölümünde Zeyd b. Sâbit'ten radıyallâhu teâlâ anh rivayet edildiğine göre:

«أن رسول الله ﷺ أملى عليه {لا يستوي القاعدون من المؤمنين والمجاهدون في سبيل الله} فجاءه ابن أم مكتوم وهو يملها عليّ فقال: يا رسول الله! والله لو استطيع الجهاد لجاهدت - وكان أعمى؛ فأنزل الله ع وجل على رسوله وفخذه على فخذي فثقلت عليّ حتى خفت أن ترض فخذي، ثم سرى عنه فأنزل الله {غير أولي الضرر} » وأخرجه في فضائل القرآن عن البراء رضي الله تعالى عنه قال: «لما نزلت {لا يستوي القاعدون} - الآية، قال النبي ﷺ: ادع لي زيداً وليجىء باللوح والدواة والكتف؛ ثم قال: اكتب - فذكره» وحديث زيد أخرجه أيضاً أبو داود والترمذي والنسائي، وفي رواية أبي داود: قال: «كنت إلى جنب رسول الله ﷺ فغشيته السكينة فوقعت فخذ رسول الله ﷺ على فخذي، فما وجدت شيئاً أثقل من فخذ رسول الله ﷺ، ثم سرى عنه فقال لي: اكتب،

«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: {لا يستوي القاعدون من المؤمنين والمجاهدون في سبيل الله} “Müminlerden oturanlar ile Allah yolunda cihat edenler eşit olmaz” ayetini yazdırdı. O bunu bana yazdırırken İbn Ümmü Mektûm geldi ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Vallahi eğer cihada güç yetirebilseydim mutlaka cihat ederdim' dedi -kendisi âmâ idi-. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle Resûlü'ne vahiy indirdi; o sırada onun uyluğu benim uyluğumun üzerindeydi. Bana öyle bir ağırlık çöktü ki uyluğumun ezilip kırılmasından korktum. Sonra üzerinden vahiy hali kalktı ve Allah {غير أولي الضرر} “özür sahipleri müstesna” kısmını indirdi.» Buhârî bunu 'Fedâilü'l-Kur'ân' bölümünde Berâ'dan radıyallâhu teâlâ anh da rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: « {لا يستوي القاعدون} -ayet sonuna kadar- indiğinde, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bana Zeyd'i çağırın, levha, hokka ve kürek kemiğini de getirsin' buyurdu; sonra: 'Yaz' dedi ve hadisi zikretti.» Zeyd'in hadisini Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî de rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd'un rivayetinde şöyle demiştir: «Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanındaydım, derken onu sekinet (vahiy hali) bürüdü. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem uyluğu benim uyluğumun üzerine düştü; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem uyluğundan daha ağır bir şey hissetmedim. Sonra üzerinden vahiy hali kalktı ve bana: 'Yaz' dedi.

فكتبت في كتف {لا يستوي القاعدون} إلى آخرها؛ فقام ابن أم مكتوم - وكان رجلاً أعمى - لما سمع فضيلة المجاهدين فقال: يا رسول الله ﷺ! فكيف بمن لا يستطيع الجهاد من المؤمنين؟ فلما قضى كلامه غشيت رسول الله ﷺ السكينة، فوقعت فخذه على فخذي، ووجدت من ثقلها في المرة الثانية كما وجدت في المرة الأولى، فسرى عن رسول الله ﷺ فقال: اقرأ يا زيد! فقرأت {لا يستوي القاعدون من المؤمنين} فقال رسول الله ﷺ {غير أولي الضرر} - الآية كلها، قال زيد: أنزلها الله وحدها فألحقتها والذي نفسي بيده لكأني أنظر إلى ملحقها عند صدع في كتف» ورواه أبو بكر ابن أبي شيبة وأبو يعلى الموصلي وفيه: «إن النبي ﷺ كان إذا نزل عليه دام بصره مفتوحة عيناه، وفرغ سمعه وقلبه لما يأتيه من الله ﷿» .

Ben de bir kürek kemiğine sonuna kadar {لا يستوي القاعدون} “Oturanlar eşit olmaz...” yazdım. İbn Ümmü Mektûm -ki âmâ bir adamdı- mücahitlerin faziletini işitince ayağa kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem! Peki müminlerden cihada güç yetiremeyenlerin hali ne olacak?' dedi. Sözünü bitirince Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem sekinet bürüdü ve uyluğu benim uyluğumun üzerine düştü. İkinci seferde de birinci seferde hissettiğim ağırlığı hissettim. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem üzerinden vahiy hali kalkınca: 'Oku ey Zeyd!' buyurdu. Ben de: {لا يستوي القاعدون من المؤمنين} “Müminlerden oturanlar eşit olmaz...” kısmını okudum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {غير أولي الضرر} “özür sahipleri müstesna” -bütün ayeti- buyurdu. Zeyd dedi ki: 'Allah onu müstakil olarak indirdi, ben de ekledim. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, sanki onun kürek kemiğindeki bir yarığın yanına eklendiği yere şu an bakıyor gibiyim.' Bunu Ebû Bekir İbn Ebî Şeybe ve Ebû Ya'lâ el-Mevsılî de rivayet etmiş olup rivayette şu ifade yer alır: «Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem vahiy indiğinde gözleri açık kalır, bakışı sabitlenir; kulağını ve kalbini Allah'tan ﷿ kendisine gelene verirdi.»

ولما ذكر القاعد أتبعه قسيمه المجاهد بقوله: {والمجاهدون في سبيل الله} أي دين الملك الأعظم الذي من سلكه وصل إلى رحمته {بأموالهم وأنفسهم} ولما كان نفي المساواة سبباً لترقب كل من الحزبين الأفضليبة، لأن القاعد وإن فاته الجهاد فقد تخلف الغازي في أهله، إذ يحيي الدين بالاشتغال بالعلم ونحوه؛ قال

Oturanı zikredince, onun mukabili olan mücahidi şu buyruğu ile peşinden getirdi: {والمجاهدون في سبيل الله} “ve Allah yolunda cihat edenler”; yani yoluna giren kimsenin rahmetine kavuşacağı en yüce Hükümran'ın dini uğrunda, {بأموالهم وأنفسهم} “mallarıyla ve canlarıyla...”. Eşitliğin nefyedilmesi her iki grubun da üstünlüğü beklemesine sebep olunca -çünkü oturan kimse cihati kaçırsa da gazinin geride kalan ailesine sahip çıkmış, ilim ve benzeriyle meşgul olarak dini ihya etmiştir-;

متسأنفاً: {فضل الله} أي الذي له صفات الكمال {المجاهدين} ولما كان المال في أول الأمر ضيقاً قال مقدماً للمال: {بأموالهم وأنفسهم} أي جهاداً كائناً بالفعل {على القاعدين} أي عن ذلك وهم متمكنون منه بكونهم في دار الهجرة {درجة} أي واحدة كاملة لأنهم لم يفوقوهم بغيرها، وفي البخاري في المغازي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما:

sözü yeniden başlatarak şöyle buyurdu: {فضل الله} “Allah üstün kılmıştır”; yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {المجاهدين} “cihat edenleri”; ilk zamanlarda mal darlığı olduğu için malı öne alarak: {بأموالهم وأنفسهم} “mallarıyla ve canlarıyla...”; yani fiilen gerçekleşen bir cihatla, {على القاعدين} “oturanlara / geri kalanlara...”; yani hicret yurdunda bulunmaları hasebiyle buna güçleri yettiği halde bundan geri duranlara, {درجة} “bir derece...”; yani tam bir derece [üstün kılmıştır]; çünkü diğer hususlarda onlardan üstün olmamışlardır. Buhârî'nin 'Megāzî' bölümünde İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle rivayet edilmiştir:

«لا يستوي القاعدون من المؤمنين عن بدر والخارجون إلى بدر» .

«Müminlerden Bedir'e gitmeyip oturanlar ile Bedir'e çıkanlar eşit olmaz.»

ولما شرك بين المجاهدين والقاعدين بقوله: {وكلاً} أي من الصنفين {وعد الله} أي المحيط بالجلال والإكرام أجراً على إيمانهم {الحسنى} بين أن القاعد المشارك إنما هو الذي يه قوة الجهاد القريبة من الفعل، وهو التمكن من تنفيذ الأمر بسبب هجرته لأرض الحرب وكونه بين أهل الإيمان، وأما القاعد عن الهجرة مع التمكن فليس بمشارك في ذلك، بل هو ظالم لنفسه فإنه ليس متمكناً من تنفيذ الأوامر فلا هو مجاهد بالفعل ولا بالقوة القريبة منه، فقال: {وفضل الله} أي الملك الذي لا كفوء له فلا يجبر عليه {المجاهدين} أي بالفعل مطلقاً بالنفس أو المال {على القاعدين} أي عن الأسباب الممكنة من الجهاد ومن الهجرة {أجراً عظيماً *} ثم بينه بقوله: {درجات}

{وكلاً} “Ve hepsine”; yani her iki sınıfa da, {وعد الله} “Allah vadetmiştir”; yani celal ve ikram sahibi olan [Allah], imanlarına mükâfat olarak, {الحسنى} “en güzel olanı (cenneti)...” buyurarak mücahitlerle oturanları ortak kılınca; [bu mükâfata] ortak olan oturan kimsenin ancak fiile yakın cihat gücüne sahip olan kimse olduğunu beyan etti; bu da dârü'l-harpten hicret etmesi ve iman ehli arasında bulunması sebebiyle emri yerine getirme imkânına sahip olmasıdır. Gücü yettiği halde hicretten geri duran kimseye gelince, o bu hususta ortak değildir; bilakis nefsine zulmetmektedir. Çünkü emirleri yerine getirme imkânına sahip değildir; dolayısıyla ne fiilen ne de fiile yakın bir güçle mücahittir. Şöyle buyurdu: {وفضل الله} “Ve Allah üstün kılmıştır”; yani hiçbir dengi bulunmayan ve hiçbir şeye zorlanamayan Hükümran [üstün kılmıştır], {المجاهدين} “cihat edenleri”; yani canıyla veya malıyla mutlak olarak fiilen cihat edenleri, {على القاعدين} “oturanlara / geri kalanlara...”; yani cihada ve hicrete imkân veren sebeplerden geri duranlara, {أجراً عظيماً *} “büyük bir mükâfatla.” Sonra bunu şu buyruğu ile açıkladı: {درجات} “[Kendi katından] dereceler...”

وعظمها بقوله: {منه} وهي درجة الهجرة، ودرجة التمكن من الجهاد بعد الهجرة ودرجة مباشرة الجهاد بالفعل.

Ve bunu şu buyruğu ile yüceltti: {منه} “Kendi katından...”; bunlar hicret derecesi, hicretten sonra cihada imkân bulma derecesi ve fiilen cihat etme derecesidir.

ولما كان الإنسان لا يخلو عن زلل وإن اجتهد في العمل قال: {ومغفرة} أي محواً لذنوبهم بحيث أنها لا تذكر ولا يجازى عليها {ورحمة} أي كرامة ورفعة {وكان الله} أي المحيط بالأسماء الحسنى والصفات العلى {غفوراً رحيماً *} أزلاً وأبداً، لم يتجدد له ما لم يكن؛ ثم علل ذلك بأبلغ حث على الهجرة فقال: {إن الذين توفاهم الملائكة} أي تقبض أرواحهم كاملة على ما عندهم من نقص بعض المعاني بما تركوا من ركن الهجرة بما أشارة إليه حذف التاء، وفي الحذف إرشاد إلى أنه إذا ترك من يسعى في جبره بصدقة أو حج ونحوه من أفعال البر جُبر، لأن الأساس الذي تبنى عليه الأعمال الصالحة موجود وهو الإيمان {ظالمي أنفسهم} أي بالقعود عن الجهاد بترك الهجرة والإقامة في بلاد الحرب حيث لا يتمكنون من إقامة شعائر الدين كلها {قالوا} أي الملائكة موبخين لهم {فيم كنتم} أي في أي شيء من الأعمال والأحوال كانت إقامتكم في بلاد الحرب.

İnsan amelde ne kadar gayret gösterse de kusurdan uzak olamayacağı için şöyle buyurdu: {ومغفرة} “bir bağışlanma”; yani günahlarının anılmayacak ve cezalandırılmayacak şekilde silinmesi, {ورحمة} “ve bir rahmet [ile]...”; yani ikram ve mertebe yüceliği ile. {وكان الله} “Ve Allah...”; yani esmâ-i hüsnâyı ve yüce sıfatları kuşatan [Allah], {غفوراً رحيماً *} “çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”; ezelden ebede böyledir, O'nda önceden olmayan yeni bir hal ortaya çıkmış değildir. Sonra bunu hicrete en beliğ bir teşvik ile gerekçelendirip şöyle buyurdu: {إن الذين توفاهم الملائكة} “Şüphesiz meleklerin canlarını aldığı kimseler”; yani hicret rüknünü terk etmekle bazı manalardaki noksanlıklarına rağmen ruhlarını tamamen kabzettiği kimseler -ki tâ harfinin hazfedilmesi buna işaret eder; bu hazifte, sadaka, hac ve benzeri iyiliklerle bunu telafi etmeye çalışan birini geride bırakmışsa bunun telafi edileceğine bir irşat vardır; zira salih amellerin üzerine bina edildiği temel, yani iman mevcuttur-, {ظالمي أنفسهم} “kendilerine zulmederlerken...”; yani hicreti terk edip dinin bütün şiarlarını ikame edemedikleri dârü'l-harpte ikamet ederek cihattan geri kalmak suretiyle [kendilerine zulmederlerken]; {قالوا} “[melekler] dediler ki”; yani melekler onları azarlayarak, {فيم كنتم} “Ne işte idiniz?”; yani dârü'l-harpteki ikametiniz hangi ameller ve haller içindeydi?

ولما كان المراد من هذا السؤال التوبيخ لأجل ترك الهجرة

Bu sorudan maksat hicreti terk ettikleri için azarlamak olunca,

{قالوا} معتذرين {كنا مستضعفين في الأرض} أي أرض الكفار، لا نتمكن من إقامة الدين، وكأنهم أطلقوها إشارة إلى أنها عندهم لا تساعها لكثرة الكفار هي الأرض كلها، فكأنه قيل: هل قنع منهم بذك؟ فقيل: لا، لأنهم لم يكونوا ضعفاء عن الهجرة، فكأنه قال: فما قيل لهم؟ فقيل: {قالوا} أي الملائكة بياناً لأنهم لم يكونوا ضعفاء عن الهجرة إلى موضع يأمنون فيه على دينهم {ألم تكن أرض الله} أي المحيط بكل شيء، الذي له كل شيء {واسعة فتهاجروا} أي بسبب اتساعها كل من يعاديكم في الدين ضاربين {فيها} أي إلى حيث يزول عنكم المانع، فالآية من الاحتباك: ذكر الجهاد أولاً في {وفضل الله المجاهدين} [النساء: ٩٥] دليل عى حذفه ثانياً بعد {ظالمي أنفسهم} [النساء: ٩٧] ، وذكر الهجرة ثانياً دليل على حذفها أولاً بالقعود عنها، ولذلك خص الطائفة الأولى بوعد الحسنى.

{قالوا} “[Onlar da] dediler ki”; mazeret beyan ederek: {كنا مستضعفين في الأرض} “Biz yeryüzünde güçsüz/çaresiz kimselerdik.”; yani kâfirlerin yurdunda, dini ikame etmeye güç yetiremiyorduk. Sanki kâfirlerin çokluğu sebebiyle oranın genişliğini tüm yeryüzü gibi gördüklerine işaret etmek üzere mutlak olarak zikretmişlerdir. Sanki 'Onlardan bu mazeret kabul edildi mi?' denilmiş gibi, 'Hayır; çünkü onlar hicretten aciz değillerdi' denildi. Sanki 'Peki onlara ne denildi?' denilmiş gibi şöyle buyruldu: {قالوا} “[Melekler] dediler ki”; yani melekler dinleri hususunda güvende olacakları bir yere hicret etmekten aciz olmadıklarını açıklayarak şöyle dediler: {ألم تكن أرض الله} “Allah'ın arzı değil miydi?”; yani her şeyi kuşatan ve her şey kendisine ait olan [Allah'ın arzı], {واسعة فتهاجروا} “geniş [değil miydi] ki hicret edeydiniz”; yani onun genişliği sebebiyle dinde size düşmanlık eden herkesten yüz çevirip sefere çıkarak, {فيها} “orada...”; yani engelin sizden kalkacağı yere doğru. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide {وفضل الله المجاهدين} “Allah cihat edenleri üstün kılmıştır” [Nisâ: 95] kavlinde cihatın zikredilmesi, ikincide {ظالمي أنفسهم} “kendilerine zulmederlerken” [Nisâ: 97] kavlinden sonra onun hazfedildiğine delildir; ikincide hicretin zikredilmesi de birincide ondan geri durmakla hazfedildiğine delildir. Bu sebeple birinci fırkayı hüsnâ (cennet) vaadiyle tahsis etmiştir.

ولما وبخوا على تركهم الهجرة، سبب عنه جزاؤهم فقيل: {فأولئك} أي البعداء من اجتهادهم لأنفسهم {مأواهم جهنم} أي لتركهم الواجب وتكثيرهم سواد الكفار وانبساطهم في

Hicreti terk ettikleri için azarlandıklarında, cezaları buna bağlanarak şöyle buyruldu: {فأولئك} “İşte onların”; yani kendi nefisleri için çaba göstermekten uzak olanların, {مأواهم جهنم} “varacakları yer cehennemdir”; yani vacibi terk etmeleri, kâfirlerin kalabalığını artırmaları ve [onların arasında] rahatça kalmaları sebebiyle

وجوه أهل الناس {وساءت مصيراً *} روى البخاري في التفسير والفتن عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن ناساً من المسلمين كانوا مع المشركين يكثرون سواد المشركين على عهد رسول الله ﷺ، يأتي السهم يرمي به فيصيب أحدهم فيقتله، أو يضرب فيقتل، فأنزل الله تعالى {إن الذين توافاهم} [النساء: ٩٧] .

insanların yüzleri arasında [kalmaları sebebiyle]. {وساءت مصيراً *} “O ne kötü bir varış yeridir!” Buhârî, Tefsîr ve Fiten bölümlerinde İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Müslümanlardan bazı kimseler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında müşriklerle beraber bulunuyor ve müşriklerin kalabalığını artırıyorlardı. [Savaşta] bir ok atılıyor, onlardan birine isabet edip onu öldürüyor veya kılıç vurulup öldürülüyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ {إن الذين توافاهم} [Nisâ: 97] ayetini indirdi.

ولما توعد على ترك الهجرة، أتبع ذلك بما زاد القاعد عنها تخويفاً بذكر من لم يدخل في المحكوم عليه بالقدرة على صورة الاستثناء تنبيهاً على أنهم جديرون بالتسوية في الحكم لولا فضل الله عليهم، فقال بياناً لأن المستثنى منهم كاذبون في ادعائهم الاستضعاف: {إلا المستضعفين} أي الذين وجد ضعفهم في نفس الأمر وعُدوا ضعفاء وتقوى عليهم غيرهم {من الرجال والنساء والولدان} ثم بين ضعفهم بقوله: {لا يستطيعون حيلة} أي في إيقاع الهجرة {ولا يهتدون سبيلاً *} أي إلى ذلك.

Hicreti terk etmeye karşı tehditte bulununca, ardından -Allah'ın onlara lütfu olmasaydı hükümde eşit tutulmaya layık olduklarına dikkat çekmek üzere- istisna suretinde güç yetirme hükmüne dâhil olmayanları zikrederek hicretten geri kalanların korkusunu artırdı ve istisna edilenlerin dışındakilerin acizlik iddialarında yalancı olduklarını beyan etmek üzere şöyle buyurdu: {إلا المستضعفين} “Güçsüzler müstesna”; yani zayıflıkları fiilen mevcut olan, zayıf sayılan ve başkalarının kendilerine baskı kurduğu kimseler; {من الرجال والنساء والولدان} “erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan...” Sonra onların acizliğini şu buyruğuyla açıkladı: {لا يستطيعون حيلة} “hiçbir çareye güç yetiremeyen”; yani hicreti gerçekleştirmeye [güç yetiremeyen], {ولا يهتدون سبيلاً *} “ve hiçbir yol bulamayanlar.”; yani buna giden bir yol [bulamayanlar].

ولما كانت الهجرة شديدة، وكان ربما تركها بعض الأقوياء واعتل بالضعف، وربما ظن القادر مع المشقة أنه ليس بقادر؛ نفر من ذلك بالإشارة إليهم بأداة البعد فقال: {فأولئك} ولما كان الله ﷾ أن يفعل ما يشاء، لا يجب عليه شيء

Hicret meşakkatli olduğundan, güçlü olan bazılarının onu terk edip zayıflık mazeretine sığınması ve güç yetirebilenin de meşakkatle birlikte güç yetiremediğini zannetmesi muhtemel olduğu için, onlara uzaklık edatıyla işaret ederek bundan sakındırdı ve şöyle buyurdu: {فأولئك} “İşte onlar...” Allah azze ve celle dilediğini yapan olduğu, O'na hiçbir şey vacip olmadığı

ولا يقبح منه شيء، بل له أن يعذب الطائع وينعم العاصي، ويفعل ويقول ما يشاء {لا يسأل عما يفعل} [الأنبياء: ٢٣] أحل هؤلاء المعذورين محل الرجاء إيذاناً بأن ترك الهجرة في غاية الخطر فقال: {عسى الله} أي المرجو والخليق والجدير من الملك المحيط بأوصاف الكمال {أن يعفو عنهم} أي ولو آخذهم لكان له ذلك، وكل ما جاء في القرآن من نحو هذا فهو للإشارة إلى هذا المعنى، وقول ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: إن عسى من الله واجبة، معناه أنه مع أن له أن يفعل ما يشاء لا يفعل إلا ما يقتضيه الحكمة على ما يستصوبه منهاج العقل السليم {وكان الله} أي الملك الذي له كل شيء فلا اعتراض عليه أزلاً وأبداً {عفواً} أي يمحو الذنب إذا أراد فلا يعاقب عليه وقد يعاتب عليه {غفوراً *} أي يزيل أثره أصلاً ورأساً بحيث لا يعاقب عليه ولا يعاتب ولا يكون بحيث يذكر أصلاً، ولعل العفو راجع إلى الرجال، والغفران إلى النساء والولدان.

ve O'ndan hiçbir şey çirkin sayılmayacağı, aksine itaat edene azap edip isyan edene nimet verme ve dilediğini yapıp söyleme yetkisine sahip olduğu, {لا يسأل عما يفعل} “O, yaptığından sorumlu tutulmaz” [Enbiyâ: 23] hükmünce; hicreti terk etmenin son derece tehlikeli olduğunu bildirmek üzere bu mazeretlileri umut makamına yerleştirip şöyle buyurdu: {عسى الله} “Umulur ki Allah...”; yani kemal sıfatlarını kuşatan Hükümran'dan umulan, O'na yaraşan ve layık olan; {أن يعفو عنهم} “onları affeder”; yani onları muaheze etseydi bile buna hakkı vardı. Kur'an'da bu türden gelen her ifade bu manaya işaret etmektedir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın 'Allah'tan gelen her *asâ* (عسى / umulur ki) ifadesi bir kesinlik ifade eder' sözünün manası şudur: O, dilediğini yapma yetkisine sahip olmakla birlikte, akl-ı selimin doğru bulduğu hikmetin gerektirdiğinden başkasını yapmaz. {وكان الله} “Allah...”; yani her şey kendisine ait olan ve ezelde ve ebedde O'na asla itiraz edilemeyen Hükümran, {عفواً} “çok affedicidir”; yani dilediğinde günahı siler, bu yüzden cezalandırmaz, bazen de sitem eder; {غفوراً *} “çok bağışlayıcıdır.”; yani günahın izini kökten siler; öyle ki ne cezalandırır ne sitem eder ne de o günah anılacak bir durumda kalır. Af erkeklere, mağfiret ise kadınlara ve çocuklara raci olabilir.

ولما رهب من ترك الهجرة، رغب فيها بما يسلي عما قد يوسوس به الشيطان من أنه لو فارق رفاهية الوطن وقع في شدة الغربة، وأنه ربما تجشم المشقة فاخترم قبل بلوغ القصد، فقال تعالى: {ومن يهاجر} أي يوقع الهجرة لكل ما أمر الله ﷾ ورسوله ﷺ بهجرته {في سبيل الله} أي الذي لا أعظم من

Hicreti terk etmekten sakındırınca; şeytanın, vatanın refahından ayrıldığı takdirde gurbetin sıkıntısına düşeceği ve meşakkate katlanıp da hedefine ulaşamadan ölüp gidebileceği şeklindeki vesveselerini teselli edecek şeylerle hicrete teşvik etti ve Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ومن يهاجر} “Kim hicret ederse”; yani Allah azze ve celle'nin ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in terk edilmesini emrettiği her şeyi terk ederse; {في سبيل الله} “Allah yolunda...”; yani O'nun

ملكه ولا أوضح من سبيله ولا أوسع {يجد في الأرض} أي في ذات الطول والعرض {مراغماً} أي مهرباً ومذهباً ومضطرباً يكون موضعاً للمراغمة، يغضب الأعداء به ويرغم أنوفهم بسبب ما يحصل له من الرفق وحسن الحال، فيخجل مما جروه من سوء معاملتهم له؛ من الرغم وهو الذل والهوان، وأصله: لصوق الأنف بالرغام وهو التراب، تقول: راغمت فلاناً، أي هجرته وهو يكره مفارقتك لذلة تلحقه بذلك.

mülkünden daha büyüğü, yolundan daha açığı ve daha genişi olmayan [Allah yolunda]; {يجد في الأرض} “yeryüzünde bulur”; yani eni ve boyu olan [yeryüzünde], {مراغماً} “hicret edecek / sığınacak yer”; yani düşmanları öfkelendirecek, elde edeceği kolaylık ve güzel durum sebebiyle onların burunlarını sürtecek ve ona yaptıkları kötü muameleden dolayı onları utandıracak bir kaçış yeri, gidilecek yer ve hareket alanı bulur. Murâğame, zillet ve hakaret anlamına gelen *rağam* (الرغم) kökünden gelir. Aslı, burnun toprağa yapışması demektir; nitekim *rağam* (الرغام) toprak demektir. 'Filana murâğame ettim' denildiğinde, bu yüzden ona zillet dokunacağı için senin ayrılığını istemediği halde onu terk ettiğin kastedilir.

ولما كان ذلك الموضع وإن كان واحداً فإنه لكبره ذو أجزاء عديدة، وصف بما يقتضي العدد فقال {كثيراً} .

O yer, her ne kadar bir olsa da büyüklüğünden ötürü pek çok kısımlara sahip olduğu için çokluk ifade eden bir özellikle nitelenerek {كثيراً} “pek çok...” buyruldu.

ولما كانت المراغمة لذة الروح، فكانت أعز من لذة البدن فقدمها؛ أتبعها قوله: {وسعة} أي في الرزق، كما قال ﷺ «صوموا تصحوا وسافروا تغنموا» أخرجه الطبراني عن أبي هريرة ﵁ ولفظه «واغزوا، وهاجروا تفلحوا» .

Düşmanın burnunu sürtmek ruhani bir lezzet olup bedenin lezzetinden daha değerli olduğu için onu öne geçirdi ve ardından şöyle buyurdu: {وسعة} “ve bir genişlik [bulur].”; yani rızıkta [genişlik bulur]. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Oruç tutun sıhhat bulun, sefere çıkın ganimet elde edin.» Bunu Taberânî, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan şu lafızla rivayet etmiştir: «Gaza edin, hicret edin ki kurtuluşa eresiniz.»

ولما كان ربما مات المهاجر قبل وصوله إلى النبي ﷺ فظن أنه لم يدرك الهجرة مع تجشمه لفراق بلده قال: {ومن يخرج من بيته} أي فضلاً عن بلده {مهاجراً إلى الله} أي رضى الملك

Hicret eden kimsenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşmadan önce vefat etmesi ve memleketinden ayrılma meşakkatine katlanmasına rağmen hicrete nail olamadığının zannedilmesi muhtemel olduğu için şöyle buyurdu: {ومن يخرج من بيته} “Kim evinden çıkarsa”; yani memleketi bir yana, [sırf evinden çıksa]; {مهاجراً إلى الله} “Allah'a hicret ederek...”; yani bütün kemalata sahip olan

الذي له الكمال كله {ورسوله} أي ليكون عنده {ثم يدركه الموت} أي بعد خروجه من بيته ولو قبل الفصول من بلده {فقد وقع أجره} أي في هجرته بحسب الوعد فضلاً، لا بحسب الاستحقاق عدلاً {على الله} أي الذي له تمام الإحاطة فلا ينقصه شيء، وكذا كل من نوى خيراً ولم يدركه «لا حسد إلا في اثنتين» فهو موفيه إياه توفية ما يلتزمه الكريم منكم.

Hükümran'ın rızasına, {ورسوله} “ve Resûlüne...”; yani onun yanında olmak için, {ثم يدركه الموت} “sonra da kendisine ölüm yetişirse”; yani evinden çıktıktan sonra, henüz memleketinden tamamen ayrılmamış olsa bile [ölüm yetişirse]; {فقد وقع أجره} “artık onun mükâfatı kesinleşmiştir”; yani hicretindeki mükâfatı, adaleten hak edişe göre değil, vaad gereğince bir lütuf olarak, {على الله} “Allah'a aittir.”; yani tam bir kuşatıcılığa sahip olan ve hiçbir şeyin O'nu eksiltemeyeceği Allah'a aittir. Aynı şekilde bir hayra niyet edip de ona ulaşamayan herkes için de böyledir; «Yalnızca iki kişiye gıpta edilir...» Hadisi uyarınca O, aranızdaki cömert bir kimsenin üstlendiği şeyi tastamam ödemesi gibi onun mükâfatını tastamam verir.

ولما كان بعضهم ربما قصر به عن البلوغ توانيه في سيره أو عن خروجه من بلده فظن أن هجرته هذه لم تجبُر تقصيره قال: {وكان الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {غفوراً} أي لتقصير إن كان {رحيماً *} يكرم بعد المغفرة بأنواع الكرامات.

Onlardan bazılarının yürüyüşündeki yavaşlık veya memleketinden çıkışındaki gecikme sebebiyle hedefe ulaşamaması ve bu hicretinin kusurunu telafi etmediğini zannetmesi muhtemel olduğu için şöyle buyurdu: {وكان الله} “Allah...”; yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {غفوراً} “çok bağışlayıcıdır”; yani eğer varsa kusurları [bağışlayıcıdır], {رحيماً *} “çok merhamet edicidir.”; mağfiretten sonra çeşit çeşit ikramlarla lütufta bulunur.

ولما أوجب السفر للجهاد والهجرة، وكان مطلق السفر مظنة المشقة فكيف بسفرهما مع ما ينضم إلى المشقة فيهما من خوف الأعداء؛ ذكر تخفيف الصلاة بالقصر بقوله ﷾: {وإذا ضربتم} أي بالسفر {في الأرض} أيّ سفر كان لغير معصية. ولما كان القصر رخصة غير عزيمة، بينه بقوله: {فليس عليكم جناح} أي إثم وميل في {أن تقصروا} ولما كان القصر خاصاً ببعض الصلوات، أتى بالجار لذلك ولإفادة أنه في الكم لا في الكيف فقال: {من الصلاة} أي فاقصروا إن أردتم وأتموا إن أردتم، وبينت السنة أعيان الصلوات المقصورات، وكم يقصر منها من ركعة، وأن القصر من الكمية لا من الكيفية بالإيماء مثلاً في صلاة الخوف بقول عمر رضي الله تعالى عنه ليعلى بن أمية - حين قال له: كيف تقصر وقد أمنا -: عجبت مما عجبت منه فسألت رسول الله ﷺ عن ذلك -، فقال رسول الله ﷺ «صدقة تصدق الله بها عليكم، فاقبلوا صدقته» وهذا هو حقيقة القصر والذي دلت عليه «من» ، وأما الإيماء ونحوه من كيفيات صلاة الخوف فإبدال لا قصر، والسياق كام ترى مشير إلى شدة الاهتمام بشأنها، وأنه لا يسقطها عن المكلف شيء، وقاض بأن المخاطرة بالنفس والمال لا تسقط الجهاد ولا الهجرة إذ الخوف والخطر مبنى أمرهما ومحط قصدهما، فهذا سر قوله: {وإن خفتم أن يفتنكم} أي يخالطم مخالطة مزعجة {الذين كفروا} لا أنه شرط في القصر، كما بينت نفي شرطيته السنة، والحاصل أن هذا الشرط ذكر لهذا المقصد، لا لمخالفة المفهوم للمنطوق بشهادة السنة؛ وقد كانت الصلاة قبل الهجرة ركعتين ركعتين، فأتمت بعد الهجرة إشارة إلى أن المدينة دار الإقامة وما قبلها كان محل سفر ونقلة؛

[Allah Teâlâ], cihad ve hicret için yolculuğu farz kılıp mutlak anlamda yolculuk da meşakkat mahalli olunca —ki düşman korkusunun meşakkate eklenmesiyle bu iki yolculuk [nasıl meşakkatli] olmasın!— namazın kısaltılarak hafifletilmesini şu buyruğu ile zikretti: {وَإِذَا ضَرَبْتُمْ} “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman” yani yolculuk yaptığınızda, {فِي الْأَرْضِ} günah olmayan herhangi bir yolculuk olduğunda. Kısaltma (kasr) azimet değil ruhsat olduğu için bunu şu buyruğuyla açıkladı: {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ} “size bir günah yoktur” yani bir günah ve vebal yoktur, {أَنْ تَقْصُرُوا} “kısaltmanızda”. Kısaltma sadece bazı namazlara mahsus olduğu ve kısaltmanın keyfiyette değil kemiyette (sayıda) olduğunu ifade etmek için harf-i cer getirerek şöyle buyurdu: {مِنَ الصَّلَاةِ} “namazdan” yani dilerseniz kısaltın, dilerseniz tam kılın. Sünnet; kısaltılacak namazların hangileri olduğunu, onlardan kaç rekât kısaltılacağını ve kısaltmanın korku namazındaki ima gibi keyfiyetten değil kemiyetten olduğunu, Ömer radıyallâhu Teâlâ anh'ın —kendisine: "Güvendeyken nasıl kısaltıyorsun?" diyen— Ya'lâ b. Ümeyye'ye şöyle demesiyle açıklamıştır: "Senin hayret ettiğin şeye ben de hayret edip bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu, Allah'ın size verdiği bir sadakadır; O'nun sadakasını kabul edin' buyurdu." Kısaltmanın (kasr) hakikati ve {مِنْ} edatının delalet ettiği mana işte budur. Korku namazının keyfiyetlerinden olan ima ve benzeri durumlar ise kısaltma değil, tebdildir (şekil değişikliğidir). Gördüğün gibi siyak, [namazın] durumuna verilen büyük öneme, hiçbir şeyin onu mükelleften düşürmeyeceğine ve can ile mal tehlikesinin cihadı ve hicreti düşürmeyeceğine hükmetmektedir; zira korku ve tehlike, bu ikisinin temel esası ve asıl maksadıdır. İşte {وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ} “eğer fitneye uğratmalarından korkarsanız” yani size rahatsız edici bir şekilde karışmalarından [korkarsanız], {الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenlerin” buyruğunun sırrı budur; yoksa sünnetin şart olmadığını beyan ettiği üzere, bu kısaltma için bir şart değildir. Özetle bu şart, sünnetin şahitliğiyle mefhumun mantuka muhalif olması için değil, bu maksat için zikredilmiştir. Nitekim namaz hicretten önce ikişer rekâttı; Medine'nin ikamet yurdu olduğuna, öncesinin ise yolculuk ve göç yeri olduğuna işaret etmek üzere hicretten sonra tamamlandı.

روى الشيخان وأحمد - وهذا لفظه - عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت:

İki Şeyh (Buhârî ve Müslim) ve Ahmed -lafız Ahmed'e ait olmak üzere- Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir:

«فرضت الصلاة ركعتين ركعتين، فلما قدم رسول الله ﷺ المدينة أقرت صلاة السفر وزيد في صلاة الحضر» .

«Namaz ikişer ikişer rekât olarak farz kılındı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde sefer namazı olduğu gibi bırakıldı, hazar namazı ise artırıldı.»

ولما ذكر الخوف منهم، علله مشيراً بالإظهار موضع الإضمار، وباسم الفاعل إلى أن من تلبس بالكفر ساعة ما، أعرق فيه، أو إلى أن المجبول على العداوة المشار إليه بلفظ الكون إنما هو الراسخ في الكفر المحكوم بموته عليه فقال: {إن الكافرين} أي الراسخين منهم في الكفر {كانوا} أي جبلة وطبعاً. ولعله اشار إلى أنهم مغلوبون بقوله: {لكم} دون عليكم {عدواً} ولما كان العدو مما يستوي فيه الواحد والجمع قال: {مبيناً} أي ظاهر العداوة، يعدون عليكم لقصد الأذى مهما وجدوا لذلك سبيلاً، فربما وجدوا الفرصة في ذلك عند طول الصلاة فلذلك قصرتها، ولولا أنها لا رخصة فيها بوجه لوضعتها عنكم في مثل هذه الحالة، أو جعلت التخفيف في الوقت فأمرت بالتأخير، ولكنه لا زكاء للنفوس بدون فعلها على ما حددت من الوقت وغيره.

Onlardan korkmayı zikredince, zamir yerine açık isim kullanarak ve ism-i fâil getirerek; bir an bile küfre bulaşan kimsenin onda kökleştiğine veya 'kâne' lafzıyla işaret edilen yaratılıştan düşman olan kişinin ancak küfürde kökleşmiş ve küfür üzere öleceğine hükmedilmiş kimse olduğuna işaretle bunu gerekçelendirip şöyle buyurdu: {إن الكافرين} “Şüphesiz inkârcılar”; yani küfürde kökleşmiş olanlar, {كانوا} “...idiler / oldular”; yani fıtrat ve tabiat olarak. {عليكم} yerine {لكم} buyurmasıyla onların mağlup edileceklerine işaret etmiş olabilir; {عدواً} “düşman...” 'Düşman' kelimesi tekil ve çoğul için eşit olarak kullanıldığı için şöyle buyurdu: {مبيناً} “apaçık [bir düşman].”; yani düşmanlığı açık olan, bir yolunu bulduklarında eziyet etmek kastıyla üzerinize saldıran [bir düşmandırlar]. Namaz uzadığında buna fırsat bulabilirler; işte bu yüzden onu kısalttım. Eğer namazın hiçbir şekilde ruhsatı olmasaydı, böyle bir durumda onu sizden tamamen kaldırırdım veya vakitte hafifletme yapıp geciktirmeyi emrederdim. Fakat belirlenen vakit ve diğer şartlar üzere kılınmadıkça nefisler arınamaz.

ولما أتم ﷾ بيان القصر في الكمية مقروناً بالخوف لما ذكر، وكان حضور النبي ﷺ مظنة الأمن بالتأييد بالملائكة ووعد العصمة من الناس، وما شهر به من الشجاعة ونصر به من الرعب وغير ذلك من الأمور القاضية بأن له العاقبة؛ بيَّن ﷾ حال الصلاة في الكيفية عند الخوف، وأن صلاة الخوف تفعل عند الأنس بحضرته كما تفعل عند الاستيحاش بغيبته ﷺ، فجوازها لقوم ليس هو ﷺ فيهم مفهوم موافقة، فقال ﷾: {وإذا كنت} حال الخوف الذي تقدم فرضه {فيهم} أي في أصحابك سواء كان ذلك في السفر أو في الحضر {فأقمت} أي ابتدأت وأوجدت {لهم الصلاة} أي الكاملة وهي المفروضة {فلتقم طائفة منهم معك} أي في الصلاة ولتقم الطائفة الأخرى وجاه العدو ويطوفون في كل موضع يمكن أن يأتي منه العدو {وليأخذوا} أي المصلون لأنهم المحتاجون إلى هذا الأمر لدخولهم في حالة هي بترك السلاح أجدر {أسلحتهم} كما يأخذها من هو خارج الصلاة، وسبب الأمر بصلاة الخوف - كما في صحيح مسلم وغيره عن جابر رضي الله تعالى عنه «أنهم غزوا مع النبي ﷺ فقاتلوا قوماً من جهينة فقاتلوا قتالاً شديداً، قال جابر رضي الله تعالى عنه: فلما صلينا الظهر قال المشركون: لو ملنا عليهم ميلة لاقتطعناهم،

Allah azze ve celle yukarıda zikredilen sebeple korkuyla birlikte kemiyetteki (rekât sayısındaki) kısaltmayı beyan etmeyi tamamlayınca; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mevcudiyeti meleklerle desteklenme, insanlardan korunma vaadi, bilinen cesareti, düşmanın kalbine korku salınmasıyla yardım görmesi ve akıbetin onun lehine olmasını gerektiren diğer hususlar sebebiyle bir güven vesilesi sayıldığından; korku anında namazın keyfiyet olarak durumunu ve korku namazının onun sallallâhu aleyhi ve sellem huzurundaki ünsiyet anında da yokluğundaki yalnızlık anında da kılınacağını beyan etti. Dolayısıyla onun sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında bulunmadığı bir topluluk için de bu namazın caiz oluşu evleviyet yoluyla (mefhum-ı muvafakat) anlaşılır. Allah azze ve celle şöyle buyurdu: {وإذا كنت} “Bulunduğun zaman”; farz kılınması daha önce geçen korku halinde, {فيهم} “onların aralarında...”; yani ister seferde ister hazarda olsun ashabının arasında [bulunduğun zaman], {فأقمت} “kıldırdığında”; yani başlatıp yerine getirdiğinde, {لهم الصلاة} “onlara namazı...”; yani kâmil olan farz namazı, {فلتقم طائفة منهم معك} “onlardan bir grup seninle beraber dursun”; yani namazda dursun; diğer grup ise düşmanın karşısında dursun ve düşmanın gelebileceği her yerde devriye gezsin. {وليأخذوا} “ve alsınlar”; yani namaz kılanlar, zira silahı bırakmaya daha uygun bir duruma girdikleri için bu emre muhtaç olanlar onlardır; {أسلحتهم} “silahlarını...”; namazın dışındakilerin aldığı gibi. Korku namazının emredilme sebebi -Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet edildiği üzere- şöyledir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazaya çıktılar ve Cüheyne'den bir toplulukla şiddetli bir şekilde savaştılar. Câbir radıyallâhu anh dedi ki: Biz öğle namazını kılınca müşrikler: 'Üzerlerine ani bir baskın yapsaydık onları yok ederdik' dediler.

فأخبر جبرئيل ﵊ رسول الله ﷺ ذلك، فذكر ذلك لنا رسول الله ﷺ، قال: وقالوا: إنه ستأتيهم صلاة هي أحب إليهم من الأولاد فلما حضرت العصر صفنا صفين والمشركون بيننا وبين القبلة» الحديث {فإذا سجدوا} يمكن أن يكون المراد بالسجود ظاهره، فيكون الضمير في {فليكونوا} للجمع الذين منهم هذه الطائفة - المذكورين بطريق الإضمار في قوله {وإذا كنت فيهم} وفي {فلتقم طائفة منهم} أي فإذا سجد الذين قاموا معك في الصلاة فليكن المحدث عنهم وهم الباقون الذين أنت فيهم وهذه الطائفة منهم {من ورائكم} فإذا أتمت هذه الطائفة صلاتها فلتذهب إلى الحراسة {ولتأت طائفة أخرى} أي من الجماعة {لم يصلوا فليصلوا معك} كما صلت الطائفة الأولى، فإن كانت الصلاة ثنائية ولم تصل بكل طائفة جميع الصلاة فلتسلم بالطائفة الثانية، وإن كانت رباعية ولم تصل بكل فرقة جميع الصلاة فلتتم صلاتها، ولتذهب إلى وجاه العدو ولتأت طائفة أخرى - هكذا حتى تتم الصلاة؛ ويمكن أن يكون المراد بالسجود الصلاة - من إطلاق اسم الجزء على الكل، فكأنه قال: فإذا صلوا، أي أتموا صلاتهم - على ما مضت الإشارة إليه، والضمير حينئذ

Bunun üzerine Cebrail aleyhisselâm bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu bize zikretti. Dedi ki: Müşrikler 'Onlara öyle bir namaz gelecek ki, o onlara çocuklarından daha sevimlidir' dediler. İkindi vakti gelince iki saf olduk; müşrikler ise bizimle kıble arasındaydı...» hadis devam eder. {فإذا سجدوا} “Bunlar secdeye vardıklarında...”; secdeden zahiri manasının kastedilmiş olması mümkündür. Bu durumda {فليكونوا} “olsunlar” ifadesindeki zamir, {وإذا كنت فيهم} ve {فلتقم طائفة منهم} buyruklarında zamir yoluyla zikredilen ve bu grubun da kendilerinden olduğu topluluğa raci olur. Yani seninle birlikte namaza duranlar secdeye vardıklarında, kendilerinden bahsedilen diğerleri, yani aralarında bulunduğun ve bu grubun da kendilerinden olduğu geride kalanlar {من ورائكم} “arkanızda [olsunlar].” Bu grup namazını tamamlayınca nöbete gitsin, {ولتأت طائفة أخرى} “ve diğer grup gelsin”; yani cemaatten, {لم يصلوا فليصلوا معك} “henüz namaz kılmamış olan [diğer grup], seninle beraber kılsınlar”; tıpkı birinci grubun kıldığı gibi. Eğer namaz iki rekâtlı ise ve her iki grupla da namazın tamamını kılmamışsan ikinci grupla selam versin; eğer dört rekâtlı ise ve her iki grupla da namazın tamamını kılmamışsan o grup namazını tamamlasın ve düşmanın karşısına gitsin, diğer grup gelsin; namaz tamamlanıncaya kadar böyle devam etsin. Secde ile -cüzün zikredilip küllün kastedilmesi kabilinden- namazın kastedilmiş olması da mümkündür. Sanki daha önce işaret edildiği üzere 'Namazı kıldıklarında, yani namazlarını tamamladıklarında' denilmiş gibidir. Bu durumda zamir

في «فليكونوا» للطائفة الساجدة، وقوله: {وليأخذوا} يمكن أن يكون ضميره للكل، لئلا يتوهم أن الأمر بذلك يختص بالمصلي، لأن غيره لا عائق له عن الأخذ متى شاء، أو ولتأخذ جميع الطوائف الحارسون والمصلون {حذرهم وأسلحتهم} في حال صلاتهم وحراستهم وإتيانهم إلى الصلاة وانصرافهم منها فجعل الحذر الذي هو التيقظ والتحرز بإقبال الفكر على ما يمنع كيد العدو كالآلة المحسوسة، وخص في استعماله في الصلاة في شأن العدو وخص آخر الصلاة بزيادة لاحذر إشارة إلى أن العدو في أول الصلاة قلما يفطنون لكونهم في الصلاة بخلاف الآخر، فلهذا خص بمزيد الحذر، وهذا الكلام على وجازته محتمل - كما ترى - لجميع الكيفيات المذكورة في الفقه لصلاة الخوف إذا لم يكن العدو في وجه القبلة على أنها تحتمل التنزيل على ما إذا كان في وجه القبلة بأن يحمل الواء على ما واراه السجود عنكم وإتيان الطائفة الأخرى على الإقبال على المتابعة للامام في الأفعال {ولم يصلوا} اي بقيد المتابعة له فيها - والله ﷾ الهادي.

«فليكونوا» ifadesinde secde eden gruba raci olur. {وليأخذوا} buyruğuna gelince; emrin sadece namaz kılana mahsus olduğu zannedilmesin diye zamirinin hepsine raci olması mümkündür; zira onun dışındakilerin diledikleri zaman silah alma konusunda bir engeli yoktur. Yahut nöbetçiler ve namaz kılanlar dâhil bütün gruplar alsınlar: {حذرهم وأسلحتهم} “tedbirlerini ve silahlarını...”; namaz kılarken, nöbet tutarken, namaza gelirken ve namazdan ayrılırken. Böylece düşmanın tuzağını engelleyecek şeylere zihni yoğunlaştırmak suretiyle uyanık ve tedbirli olmak demek olan 'hizr' (tedbir), hissedilir bir alet gibi kılınmıştır. Namazda düşman konusunda kullanılmasına ve namazın sonunda tedbirin artırılmasına tahsis edilmiştir; zira düşman namazın başında onların namazda olduğunu pek fark etmez, sonu ise böyle değildir; bu sebeple daha fazla tedbirle tahsis edilmiştir. Bu söz, vecizliğiyle birlikte -gördüğün gibi- düşmanın kıble tarafında olmadığı durumda korku namazı için fıkıhta zikredilen bütün keyfiyetleri ihtiva etmektedir. Ayrıca arkada olmayı secdenin sizden gizlediği şeylere, diğer grubun gelmesini ise fiillerde imama uymaya yönelmeye hamletmek suretiyle düşmanın kıble tarafında olduğu duruma da tatbik edilebilir. {ولم يصلوا} “henüz namaz kılmamış olan”; yani o fiillerde ona uyma kaydıyla [kılmamış olan]. Doğru yola ileten Allah azze ve celle'dir.

وما أحسن اتصال ذلك بأول آيات الجهاد في هذه السورة {يا أيها الذين آمنوا خذوا حذركم} [النساء: ٧١] فهو من رد المقطع على المطلع، ثم علل أمره بهذه الكيفية على هذا الاحتياط والحزم بقوله مقوياً لترغيبهم في ذلك بإقبال الخطاب

Bunun, bu surenin cihatla ilgili ilk ayeti olan {يا أيها الذين آمنوا خذوا حذركم} “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın” [Nisâ: 71] ayetiyle irtibatı ne kadar da güzeldir! Bu, sonun başa bağlanması (reddü'l-makta' ale'l-matla') kabîlindendir. Sonra onlara hitap ile yönelerek buna olan teşviklerini kuvvetlendirip bu şekildeki ihtiyat ve kararlılıkla emredişini şu buyruğuyla gerekçelendirdi:

عليهم: {ودَّ} أي تمنى تمنياً عظيماً {الذين كفروا} أي باشروا الكفر وقتاً ما، فكيف بمن هو غريق فيه {لو تغفلون} أي تقع لكم غفلة في وقت ما {عن أسلحتكم} .

onlara: {ودَّ} “Çok arzu etti / istedi”; yani büyük bir temennide bulundu, {الذين كفروا} “inkâr edenler...”; yani bir an bile küfrü işleyenler; nerede kaldı ki onda boğulmuş olanlar! {لو تغفلون} “bir gafil bulunsanız”; yani herhangi bir vakitte sizde bir gaflet meydana gelse, {عن أسلحتكم} “silahlarınızdan...”

ولما كانت القوة بالآلات مرهبة للعدو ومنكبة قال: {وأمتعتكم} ولما كانت الغفلة ضعفاً ظاهراً، تسبب عنها قوله: {فيميلون} وأشار إلى العلو والغلبة بقوله: {عليكم} وأشار إلى سرعة الأخذن بقوله: {ميلة} وأكده بقوله: {واحدة} .

Mühimmatla güçlü olmak düşmanı korkutup sindirdiği için {وأمتعتكم} “ve eşyalarınızdan [gafil bulunsanız]” buyurdu. Gaflet açık bir zayıflık olduğu için buna bağlı olarak {فيميلون} “baskın yapıverseler” buyurdu; {عليكم} “üzerinize...” ifadesiyle üstünlük ve galibiyete, {ميلة} “bir baskınla...” ifadesiyle çabucak yakalamaya işaret etti ve bunu {واحدة} “tek bir [baskınla]” sözüyle pekiştirdi.

ولما كان الله - وله المنّ - قد رفع عن هذه الأمة الحرج، وكان المطر والمرض شاقين قال: {ولا جناح} أي حرج {عليكم إن كان بكم أذى} أي وإن كان يسيراً {من مطر} أي لأن حمل السلاح حينئذ يكون سبباً لبلّه {أو كنتم مرضى} أي متصفين بالمرض وكأن التعبير بالوصف إشارة إلى أن أدنى شيء منه لا يرخص {أن تضعوا أسلحتكم} أي لأن حملها يزيد المريض وهنا.

Allah -lütuf O'na aittir- bu ümmetten güçlüğü kaldırdığı, yağmur ve hastalık da meşakkatli olduğu için şöyle buyurdu: {ولا جناح} “Bir günah yoktur”; yani bir zorluk yoktur, {عليكم إن كان بكم أذى} “eğer size bir eziyet olursa”; yani az bile olsa, {من مطر} “yağmurdan dolayı...”; yani zira o esnada silah taşımak onun ıslanmasına sebep olur, {أو كنتم مرضى} “yahut hasta iseniz...”; yani hastalıkla nitelenmişseniz. Vasıf ile ifade edilmesi, hastalığın en azının ruhsat vermeyeceğine işaret gibidir; {أن تضعوا أسلحتكم} “silahlarınızı bırakmanızda...”; zira silah taşımak hastanın zafiyetini artırır.

ولما خفف ما أوجبه أولاً من أخذ السلاح برفع الجناح في حال العذر، فكان التقدير: فضعوه إن شئتم؛ عطف عليه بصيغة الأمر إشارة إلى وجوب الحذر منهم في كل حال قوله: {وخذوا حذركم} أي في كل حالة، فإن ذلك نفع لا يتوقع منه ضرر؛ ثم علل ذلك بما بشر فيه بالنصر تشجيعاً للمؤمنين، وإعلاماً بأن الأمر بالحزم إنما هو

Önceden farz kıldığı silah almayı mazeret halinde günahı kaldırmakla hafifletince, takdir 'Dilerseniz bırakın' şeklinde oldu. Her halükarda onlara karşı tedbirli olmanın vacip olduğuna işaret etmek üzere emir kipiyle bunu atfedip şöyle buyurdu: {وخذوا حذركم} “Yine de tedbirinizi alın.”; yani her durumda [tedbirinizi alın]; zira bu, kendisinden zarar beklenmeyen bir faydadır. Sonra müminleri cesaretlendirmek ve kararlılık emrinin ancak

للجري على ما رسمه من الحكمة في قوله - ربط المسببات بالأسباب، فهو من باب «اعقلها وتوكل» فقال: {إن الله} المحيط علماً وقدرة {أعدَّ} أي في الأزل {للكافرين} أي الدائمين على الكفر، لا من اتصف به وقتاً ما وتاب منه {عذاباً مهيناً *} أي يهينهم به، من أعظمه حذركم الذي لا يدع لهم عليكم مقدماً، ولا تمكنهم معه منكم فرصة.

sebepleri müsebbebatlara bağlama şeklindeki hikmet çizgisinde yürümek için olduğunu bildirmek üzere -ki bu 'Deveni bağla ve tevekkül et' kabilindendir- zafer müjdesi verdiği şu gerekçeyle bunu açıkladı: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; ilim ve kudretiyle kuşatan [Allah], {أعدَّ} “hazırlamıştır”; yani ezelde [hazırlamıştır], {للكافرين} “inkârcılar için...”; yani bir vakit inkâr edip sonra tövbe edenler için değil, küfürde devam edenler için, {عذاباً مهيناً *} “alçaltıcı bir azap.”; yani kendilerini onunla rezil edeceği [bir azap]. Bunun en büyüğü, onların üzerinize gelmesine fırsat vermeyen ve sizin aleyhinize bir imkân bulmalarına izin vermeyen tedbirinizdir.

ولما علمهم بما يفعلون في الصلاة حال الخوف، أتبع ذلك ما يفعلون بعدها لئلا يظن أنها تغني عن مجرد الذكر، فقال مشيراً إلى تعقيبه به: {فإذا قضيتم الصلاة} أي فرغتم من فعلها وأديتموها على حالة الخوف أو غيرها {فاذكروا الله} أي بغير الصلاة لأنه لإحاطته بكل شيء يستحق أن يراقب فلا ينسى {قياماً وقعوداً وعلى جنوبكم} أي في كل حالة، فإن ذكره حصنكم في كل حالة من كل عدو ظاهر أو باطن.

Onlara korku anında namazda ne yapacaklarını öğretince, namazın sırf zikrin yerine geçeceği zannedilmesin diye namazdan sonra ne yapacaklarını bunun peşinden getirerek, hemen ardından yapılacağına işaretle şöyle buyurdu: {فإذا قضيتم الصلاة} “Namazı tamamladığınızda”; yani kılmayı bitirip korku halinde veya başka bir halde onu eda ettiğinizde, {فاذكروا الله} “Allah'ı zikredin”; yani namaz dışında [zikredin]; zira O, her şeyi kuşatması sebebiyle gözetilmeyi ve unutulmamayı hak eder; {قياماً وقعوداً وعلى جنوبكم} “ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzerindeyken...”; yani her halükarda. Çünkü O'nu zikretmek, her halükarda açık veya gizli her düşmana karşı sizin kalenizdir.

ولما كان الذكر أعظم حفيظ للعبد، وحارس من شياطين الإنس والجن، ومسكن للقلوب {ألا بذكر الله تطمئن القلوب} [الرعد: ٢٨] ؛ أشار

Zikir kul için en büyük koruyucu, insan ve cin şeytanlarına karşı bir muhafız ve kalpler için bir teskin edici olunca {ألا بذكر الله تطمئن القلوب} “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzura kavuşur” [Ra'd: 28];

إلى ذلك بالأمر بالصلاة حال الطمأنينة، تنبيهاً على عظم قدرها، وبياناً لأنها أوثق عرى الدين وأقوى دعائمه وأفضل مجليات القلوب ومهذبات النفوس، لأنها مشتملة على مجامع الذكر {إن الصلاة تنهى عن الفحشاء والمنكر ولذكر الله أكبر} [العنكبوت: ٤٨] فقال: {فإذا اطمأننتم} أي عما كنتم فيه من الخوف {فأقيموا الصلاة} أي فافعلوها قائمة المعالم كلها على الحالة التي كنتم تفعلونها قبل الخوف؛ ثم علل الأمر بها في الأمن والخوف والسعة والضيق سفراً أو حضراً بقوله: {إن الصلاة} مظهراً لما كان الأصل فيه الإضمار تنيبهاً على عظيم قدرها بما للعبد فيها من الوصلة بمعبوده {كانت على المؤمنين كتاباً} أي هي - مع كونها فرضاً - جامعة على الله جمعاً لا يقارنها فيه غيره {موقوتاً *} أي وهي - مع كونها محدودة - مضبوطة بأوقات مشهورة، فلا يجوز إخراجها عنها في أمن ولا خوف فوت - بما أشارت إليه مادة وقت للأبدان بما تسبب من الأرزاق. وللقلوب بما تجلب من المعارف والأنوار.

kadrinin büyüklüğüne dikkat çekmek ve dinin en sağlam kulpu, en güçlü direği, kalpleri en iyi parlatan ve nefisleri en güzel terbiye eden şey olduğunu beyan etmek üzere güven anında namaz kılmayı emrederek buna işaret etti; zira namaz zikrin bütün unsurlarını ihtiva eder: {إن الصلاة تنهى عن الفحشاء والمنكر ولذكر الله أكبر} “Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Allah'ı zikretmek ise elbette en büyüktür” [Ankebût: 45]. Şöyle buyurdu: {فإذا اطمأننتم} “Güvene kavuştuğunuzda”; yani içinde bulunduğunuz korkudan kurtulduğunuzda, {فأقيموا الصلاة} “namazı dosdoğru kılın”; yani korkudan önce kıldığınız hal üzere bütün rükünlerini ikame ederek kılın. Sonra güven ve korku, genişlik ve darlık, sefer ve hazar hallerinde namaz kılma emrini gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إن الصلاة} “Şüphesiz namaz...”; kulun onda Mabudu ile olan bağı sebebiyle kadrinin yüceliğine dikkat çekmek üzere zamir getirilmesi gereken yerde açık isim kullanarak; {كانت على المؤمنين كتاباً} “müminler üzerine bir farzdır”; yani o, farz olmakla birlikte, başka hiçbir şeyin denk olamayacağı bir şekilde Allah'a bağlayıcıdır; {موقوتاً *} “vakitleri belirlenmiş [bir farzdır].”; yani belirli olmakla birlikte, meşhur vakitlerle sınırlandırılmıştır. Dolayısıyla güven anında da vaktin çıkması korkusunda da vaktinden çıkarılması caiz değildir. Nitekim 'vakt' (وقت) kökü, bedenler için sebep olduğu rızıklara, kalpler için de kazandırdığı marifet ve nurlara işaret etmektedir.

ولما عرف من ذلك أن آيات الجهاد في هذه السورة معلمة للحذر خوف الضرر، مرشدة إلى إتقان المكائد للتخلص من الخطر،

Bundan anlaşıldı ki bu suredeki cihat ayetleri zarardan korkarak tedbirli olmayı öğreten ve tehlikeden kurtulmak için tuzakları ustalıkla kurmaya rehberlik eden ayetlerdir.

وكان ذلك مظنة لمتابعة النفس والمبالغة فيه، وهو مظنة للتواني في أمر الجهاد؛ أتبع ذلك قوله تعالى منبهاً على الجد في أمره، وأنه لم يدع في الصلاة ولا غيرها ما يشغل عنه، عاطفاً على نحو: فافعلوا ما أمرتكم به، أو على {فأقيموا الصلاة} : {ولا تهنوا} أي تضعفوا وتتوانوا بالاشتغال بذكر ولا صلا، فقد يسرت ذلك لكم تيسيراً لا يعوق عن شيء من أمر الجهاد {في ابتغاء القوم} أي طلبهم بالاجتهاد وإن كانوا في غاية القوم والقيام بالأمور؛ ثم علل ذلك بقوله: {إن تكونوا تألمون} أي يحصل لكم ألم ومشقة بالجهاد من القتل وما دونه {فإنهم يألمون كما تألمون} أي لأنهم يحصل لهم من ذلك ما يحصل لكم، فلا يكونن على باطلهم اصبر منكم على حقكم.

Bu durum, nefse uymaya ve bunda aşırıya kaçmaya yol açabileceğinden ve bu da cihat işinde gevşekliğe sebep olabileceğinden; Allah Teâlâ bu işteki ciddiyete dikkat çekerek, namazda veya başka bir şeyde cihattan alıkoyacak bir durum bırakmadığını beyan etmek üzere, 'Size emrettiğim şeyi yapın' veya {فأقيموا الصلاة} buyruğuna atıfla şöyle buyurdu: {ولا تهنوا} “Gevşeklik göstermeyin”; yani zikir veya namazla meşgul olarak zayıflık ve tembellik göstermeyin; zira bunu size cihat işinden hiçbir şeye engel olmayacak şekilde kolaylaştırdım; {في ابتغاء القوم} “o topluluğu takip etmekte...”; yani gayretle onları aramakta [gevşeklik göstermeyin], her ne kadar onlar güç ve işleri üstlenme hususunda son noktada olsalar bile. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن تكونوا تألمون} “Eğer siz acı çekiyorsanız”; yani cihat sebebiyle öldürülme ve benzeri şeylerden dolayı size bir acı ve meşakkat geliyorsa, {فإنهم يألمون كما تألمون} “şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar”; yani sizin başınıza gelenler onların da başına gelmektedir; o halde onlar batılları uğrunda sizin hakkınız uğrundaki sabrınızdan daha sabırlı olmasınlar!

ولما بين ما يكون مانعاً لهم من الوهن دونهم، لأنه مشترك بينهم؛ بيّن ما يحملهم على الإقدام لاختصاصه به فقال: {وترجون} أي أنتم {من الله} أي الذي له جميع الأسماء الحسنى والصفات العلى {ما لا يرجون} أي من النصر والعزم والكرم واللطف، لأنكم تقاتلون فيه وهم يقاتلون في الشيطان، وهذا لكل من يأمر بالمعروف وينهى عن المنكر سواء كان ذلك في جهاد الكفار أو لا.

Onların aksine kendilerini gevşeklikten alıkoyacak hususu -her iki taraf arasında ortak olduğu için- beyan edince; kendilerine has olması sebebiyle onları hücuma sevk edecek hususu açıklayarak şöyle buyurdu: {وترجون} “Ve siz umuyorsunuz”; yani siz, {من الله} “Allah'tan...”; yani bütün güzel isimlere ve yüce sıfatlara sahip olan [Allah'tan], {ما لا يرجون} “onların ummadıkları şeyleri...”; yani zafer, azim, lütuf ve merhamet [umuyorsunuz]. Çünkü siz O'nun uğrunda savaşıyorsunuz, onlar ise şeytan uğrunda savaşıyorlar. Bu durum, ister kâfirlerle cihatta olsun ister olmasın, iyiliği emredip kötülükten sakındıran herkes için geçerlidir.

ولما كان العلم مبنى كل خير، وكانت الحكمة التي هي نهاية العلم وغاية القدرة مجمع الصفات العلى قال تعالى؛ {وكان الله} أي الآمر لكم بهذه الأوامر وهو المحيط بكل شيء {عليماً} أي بالغ العلم فهو لا يأمر إلا بما يكون بالغ الحسن مصلحاً للدين والدنيا {حكيماً} فهو يتقن لمن يأمره الأحوال، ويسدده في المقال والفعال، فمن علم منه خيراً أراده ورقاه في درج السعادة، ومن علم منه شراً كاده فنكس مبدأه ومعاده.

İlim her hayrın temeli ve ilmin nihayeti ile kudretin gayesi olan hikmet yüce sıfatların mecmuu olduğu için Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وكان الله} “Allah...”; yani size bu emirleri veren ve her şeyi kuşatan [Allah], {عليماً} “hakkıyla bilendir”; yani ilmi pek geniştir, dolayısıyla son derece güzel olan ve dini ile dünyayı ıslah eden şeylerden başkasını emretmez; {حكيماً} “hüküm ve hikmet sahibidir.”; O, emrettiği kimsenin hallerini sağlamlaştırır, onu söz ve fiillerinde doğruya muvaffak kılar. Kendisinden hayır bildiği kimseyi murat eder ve onu saadet derecelerine yükseltir; kendisinden şer bildiği kimseye ise tuzak kurar, böylece onun başlangıcını da sonunu da tersyüz eder.

ولما كان أول هذه القصص والتعجيب من حال الذين أوتوا نصيباً من الكتاب في ضلالهم وإضلالهم، ثم التعجيب من إيمانهم بالجبت والطاغوت، ثم التعجيب من حال من ادعى الإيمان بهذا الكتاب مع الكتب السالفة، ثم رضي بحكم غيره، وساق ﷾ أصول ذلك وفروعه، ونصب الأدلة حتى علت على الفرقدين، وانتشر ضياؤها على جميع الخافقين، وختم ذلك بمجاهدة المبطلين بالحجة والسيف، وسوّر ذلك بصفتي العلم والحكمة؛ ناسب أتم مناسبة الإخبار بأنه أنزل هذا الكتاب بالحق وبين فائدته التي عدل عنها المنافقون في استحكام غيره فقال: {إنا أنزلنا} أي بما لنا من العظمة التي تتقاصر دونها كل عظمة {إليك} أي خاصة وأنت أكمل الخلق {الكتاب} أي الكامل الجامع لكل خير {بالحق} أي ملتبساً بما يطابقه الواقع

Bu kıssaların başı; kendilerine kitaptan bir nasip verilenlerin sapıklıklarına ve saptırmalarına şaşılması, ardından cibte ve tâğûta inanmalarına şaşılması, sonra geçmiş kitaplarla birlikte bu Kitab'a iman ettiğini iddia edip de başkasının hükmüne razı olan kimsenin haline şaşılması idi. Allah azze ve celle bunun usul ve furûunu sevk etmiş, delilleri Kutup Yıldızı'ndan daha yükseğe çıkacak ve ışığı bütün ufuklara yayılacak şekilde ikame etmiş, bunu da delille ve kılıçla batıl ehliyle mücadele etmekle mühürlemiş ve bunu ilim ve hikmet sıfatlarıyla çevrelemiştir. Bu Kitab'ı hak ile indirdiğini haber vermek ve münafıkların başkasına muhakeme olmak suretiyle yüz çevirdikleri faydasını beyan etmek son derece uygun düşmüş ve şöyle buyurmuştur: {إنا أنزلنا} “Şüphesiz biz indirdik”; yani karşısında her büyüklüğün küçüldüğü azametimizle, {إليك} “sana...”; yani mahlukatın en kâmili olarak sana mahsus olmak üzere, {الكتاب} “Kitab'ı...”; yani her hayrı toplayan kâmil [Kitab'ı], {بالحق} “hak ile...”; yani gerçeğe uygun olanla iç içe olarak

{لتحكم بين الناس} أي عامة، لأن دعوتك عامة فلا أضل ممن عدل عن حكمك وابتغى خيراً من غير كتابك، وأشار إلى أنه لا ينطق عن الهوى بقوله: {بما أراك الله} أي عرفكه الذي له القدرة الشاملة والعلم الكامل، فإن كان قد بين لك شيئاً غاية البيان فافعله، وإلا فانتظر منه البيان؛ ثم شرع ﷾ في إتمام ما بقي من أخبارهم، وكشف ما بطن من أسرارهم، وبيان علاماتهم ليعرفوا، ويجتنبها المؤمنون لئلا يوسموا بميسمهم.

{لتحكم بين الناس} “insanlar arasında hükmedesin diye...”; yani genel olarak bütün insanlar arasında; çünkü senin davetin umumidir. Dolayısıyla senin hükmünden yüz çevirip senin Kitab'ından başkasından hayır arayandan daha sapık kimse yoktur. {بما أراك الله} “Allah'ın sana gösterdiği şekilde...”; yani kuşatıcı kudrete ve tam ilme sahip olanın sana bildirdiği şekilde [hükmedesin diye]. Böylece kendi hevasından konuşmadığına işaret etti. Eğer sana bir şeyi en açık şekilde beyan etmişse onu yap; aksi takdirde O'ndan beyan bekle. Sonra Allah azze ve celle onların haberlerinden geriye kalanları tamamlamaya, gizli sırlarını açığa çıkarmaya ve tanınmaları, müminlerin de onların damgasıyla damgalanmamak için onlardan kaçınmaları amacıyla alametlerini beyan etmeye başladı.

ولما كان ﷾ قد خفف عليه ﷺ بأن شرع له القناعة في الحكم بالظاهر وعدم التكليف بالنقب عن سرائرهم بالدفع عن طعمة بن أبيرق، لأن أمره كان مشكلاً، فإنه سرق درعاً وأودعها عند يهودي، فوجدت عنده فادعى أن طعمة أودعها عنده، ولم يثبت ذلك على طعمة حتى أنزل الله ﷾ الآية، فأراد تعالى إنزاله في هذه النازلة وغيرها مما يريده ﷾ في المقام الخضري من الحكم بما في نفس الأمر مما لا يعلمه إلا الله ﷾ إذ كان الصحيح الذي عليه الجمهور - كما نقله شيخنا قاضي الشافعية بمصر أبو الفضل أحمد بن علي بن حجر رحمه الله تعالى

Allah azze ve celle, Tu'me b. Übeyrık'ı savunma hususunda zahire göre hükmetmeye kanaat etmeyi meşru kılarak ve onların iç yüzlerini araştırma mükellefiyeti yüklemeyerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yükünü hafifletmişti. Zira onun işi müşküldü; çünkü o bir zırh çalmış ve onu bir Yahudi'ye emanet bırakmıştı. Zırh Yahudi'nin yanında bulununca Yahudi, Tu'me'nin onu kendisine emanet bıraktığını iddia etti; ancak Allah azze ve celle ayeti indirene kadar bu durum Tu'me'nin aleyhine kesinleşmemişti. Allah Teâlâ bu olayda ve Hızır makamında Allah azze ve celle'den başkasının bilemeyeceği işin hakikatiyle hükmetmeyi dilediği diğer hususlarda hükmünü indirmek istedi. Nitekim Mısır Şâfiî kadısı şeyhimiz Ebu'l-Fazl Ahmed b. Ali b. Hacer -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin-

في الإصابة في أسماء الصحابة - أن الخضر ﵊ نبي، وكان نبينا ﷺ قد أعطى مثل جميع معجزات الأنيباء صلوات الله عليهم مع ما اختص به دونهم - على جميعهم أفضل الصلاة وأتم التسليم والبركات، فقال تعالى عاطفاً على ما علم تقديره من نحو: فاحكم بما نريك من بحار العلوم التي أودعناها هذا الكتاب: {ولا تكن للخائنين} أي لأجلهم، من طعمة وغيره {خصيماً *} أي مخاصماً لمن يخاصمهم، وأتبع ذلك قوله: {واستغفر الله} أي الذي له الإحاطة التامة والغنى المطلق {كان} أي أزلاً وأبداً {غفوراً رحيماً *} وهذا الاستغفار لا عن ذنب إذ هو منزه عن ذلك، معصوم منه، ولكن عن مقام عال تام للارتقاء إلى أعلى منه وأتم؛ وقد روى الترمذي سبب نزول هذه الآيات إلى قوله تعالى {فقل ضل ضلالاً بعيداً} من وجه مستقص مبين بياناً شافياً وسمى بني أبيرق بشراً وبشيراً ومبشراً، ولم يذكر طعمة - والله

*el-İsâbe fî Temyîzi's-Sahâbe* adlı eserinde cumhurun benimsediği sahih görüşün Hızır aleyhisselâm'ın bir peygamber olduğu yönünde olduğunu nakletmiştir. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise diğer peygamberlerin -Allah'ın salâtı üzerlerine olsun- bütün mucizelerinin benzeri verilmiş, ayrıca onlardan ayrı olarak kendisine has özellikler de bahşedilmiştir -hepsinin üzerine en faziletli salât, en kâmil selam ve bereketler olsun-. Allah Teâlâ, 'Bu Kitab'a yerleştirdiğimiz ilim denizlerinden sana gösterdiğimizle hükmet' şeklindeki takdiri bilinen söze atıfla şöyle buyurdu: {ولا تكن للخائنين} “Hainlerin savunucusu olma!”; yani Tu'me ve başkaları gibi hainler uğruna, {خصيماً *} “bir davacı / hasım...”; yani onlarla davalaşan kimselere karşı hasım olma. Bunun peşinden şöyle buyurdu: {واستغفر الله} “Ve Allah'tan bağışlanma dile.”; yani tam bir kuşatıcılığa ve mutlak zenginliğe sahip olan [Allah'tan]. {كان} “Şüphesiz O, ezelde ve ebedde...”, {غفوراً رحيماً *} “çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” Bu istiğfar bir günahtan ötürü değildir; zira o bundan münezzehtir ve masumdur; bilakis yüce ve kâmil bir makamdan daha yüce ve daha kâmil bir makama yükselmek içindir. Tirmizî, bu ayetlerin {فقد ضل ضلالاً بعيداً} buyruğuna kadar iniş sebebini etraflı ve son derece açıklayıcı bir şekilde rivayet etmiş; Übeyrık oğullarını Bişr, Beşîr ve Mübeşşir olarak isimlendirmiş, Tu'me'yi ise zikretmemiştir -en doğrusunu Allah

سبحانه وتعالى أعلم، قال: عن قتادة بن النعمان قال: «كان أهل بيت منا يقال لهم بنو أبيرق: بشر وبشير ومبشر، فكان بشير رجلاً منافقاً يقول الشعر يهجو به أصحاب رسول الله ﷺ، ثم ينحله بعض العرب، ثم يقول: قال فلان كذا وكذا، فإذا سمع أصحاب رسول الله ﷺ ذلك الشعر قالوا: والله ما يقول هذا الشعر إلا هذا الخبيث! قال: وكانوا أهل بيت حاجة وفاقة في الجاهلية والإسلام، فقدمت ضافطة من الشام، فابتاع عمي رفاعة بن زيد حملاً من الدرمك فجعله في مشربة له، وفي المشربة سلاح درع وسيف، فعدى عليه من تحت البيت فنقبت المشربة، وأخذ الطعام والسلاح، فلما أصبح أتاني عمي رفاعة فقال: يا ابن أخي! إنه قد عدى علينا في ليلتنا هذه فنقبت مشربتنا وذهب بطعامنا وسلاحنا، قال: فتحسسنا في الدار، فقيل لنا: قد رأينا بني أبيرق

Sübhânehu ve Teâlâ bilir-. [Tirmizî] dedi ki: Katâde b. en-Nu'mân'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Bizden kendilerine Benî Übeyrık denilen bir ev halkı vardı: Bişr, Beşîr ve Mübeşşir. Beşîr; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbını hicveden şiirler söyleyen, sonra da onu Araplardan birine mal eden, ardından da 'Filanca şöyle şöyle dedi' diyen münafık bir adamdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbı o şiiri işittiklerinde: 'Vallahi bu şiiri ancak şu habis söyler!' derlerdi. Dedi ki: Câhiliye'de de İslâm'da da ihtiyaç ve yoksulluk içinde olan bir ev halkıydılar. Şam'dan bir ticaret kervanı geldi; amcam Rifâa b. Zeyd ince undan bir yük satın alıp onu kendine ait bir kiler odasına koydu. Kiler odasında zırh ve kılıçtan oluşan silah da vardı. Evin altından girilerek kiler odası delindi; yiyecek ve silah alındı. Sabah olunca amcam Rifâa bana gelip: 'Ey kardeşimin oğlu! Bu gece bize hırsız girdi; kiler odamız delindi, yiyeceğimiz ve silahımız alınıp götürüldü!' dedi. [Katâde] dedi ki: Mahallede araştırma yaptık; bize: 'Übeyrık oğullarını gördük,

استوقدوا في هذه الليلة، ولا نرى فيما نرى إلا على بعض طعامكم، قال: وكان بنو أبيرق قالوا - ونحن نسأل في الدار -؛ والله ما نرى صابحكم إلا لبيد بن سهل - رجل منا له صلاح وإسلام، فلما سمع لبيد اخترط سيفه وقال: أنا أسرق! فوالله ليخالطنكم هذا السيف أو لتبينن هذه السرقةَ! قالوا: إليك عنا أيها الرجل! فما أنت بصاحبها، فسألنا في الدار حتى لم نشك أنهم أصحابها، فقال لي عمي: يا ابن أخي! لو أتيت رسول الله ﷺ فذكرت ذلك له! قال قتادة: فأتيته، فقال النبي ﷺ: سآمر في ذلك، فلما سمع بنو أبيرق أتوا رجلاً منهم يقال له أسير بن عروة، فكلموه في ذلك، فاجتمع في ذلك أناس من أهل الدار فقالوا: يا رسول الله! إن قتادة بن النعمان وعمه عمدا إلى أهل بيت منا أهل إسلام وصلاح، يرمونهم بالسرقة من غير بينة ولا ثبت! قال

bu gece ateş yakmışlardı ve gördüğümüz kadarıyla ancak sizin yiyeceklerinizin bir kısmı üzerinde [ateş yaktıklarını] sanıyoruz' denildi. Dedi ki: Biz mahallede soruştururken Übeyrık oğulları şöyle demişti: 'Vallahi hırsızınızın ancak Lebîd b. Sehl olduğunu sanıyoruz.' -Lebîd bizden sâlih ve Müslüman bir adamdı-. Lebîd bunu işitince kılıcını sıyırdı ve: 'Ben mi hırsızlık yapacakmışım! Vallahi ya bu kılıç size dokunacak ya da bu hırsızlığı açıklığa kavuşturacaksınız!' dedi. Onlar da: 'Bizden uzak dur ey adam! Sen onun faili değilsin' dediler. Mahallede soruşturmaya devam ettik, nihayet onların [hırsızlığın] failleri olduklarından şüphe etmez olduk. Bunun üzerine amcam bana: 'Ey kardeşimin oğlu! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip bu durumu ona anlatsan ya!' dedi. Katâde dedi ki: Ona gittim. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu hususta gerekeni yapacağım' buyurdu. Übeyrık oğulları bunu işitince, kendilerinden Üseyr b. Urve denilen bir adama gidip bu meseleyi onunla konuştular. Bunun üzerine mahalle halkından birtakım kimseler toplanıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Katâde b. en-Nu'mân ile amcası, bizden Müslüman ve sâlih bir ev halkını hedef alıp hiçbir delil ve kesin bilgi olmaksızın onları hırsızlıkla suçluyorlar!' dediler. [Katâde] dedi:»

قتادة: فأتيت رسول الله ﷺ فكلمته، فقال: عمدت إلى أهل بيت ذكر منهم إسلام وصلاح! ترميهم بالسرقة على غير ثبت وبينة! قال: فقال لي عمي: يا ابن أخي! ما صنعت؟ فأخبرته بام قال لي رسول الله ﷺ فقال: الله المستعان! فلم يلبث أن نزل القرآن {إنا أنزلنا إليك الكتاب بالحق} إلى {خصيماً} بني أبيرق، {واستغفر الله} مما قلت لقتادة، {إن الله كان غفوراً رحيماًْ} إلى قوله: {فسوق نؤتيه أجراً عظيماً} ؛ فلا نزل القرآن أتى رسول الله ﷺ بالسلاح فرده إلى رفاعة، فلما نزل القرآن لحق بشير بالمشركين، فنزل على سلافة بنت سعد بن سمية، فأنزل الله ﷾ {ومن يشاقق الرسول} إلى قوله: {ضلالاً بعيداً} » وروى الحديث ابن إسحاق في السيرة وزاد: إن حساناً قال في نزوله عندها أبياتاً فطردته، فلحق بالطائف فدخل بيتاً ليسرق منه، فوقع عليه فمات، فقالت قريش: والله ما يفارق محمداً من أصحابه أحد فيه خير.

Katâde: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip onunla konuştum. Şöyle buyurdu: «Kendilerinde İslam ve salah zikredilen bir ev halkına yönelip hiçbir kesin bilgi ve delil olmadan onları hırsızlıkla mı suçluyorsun!» Dedi ki: Amcam bana: 'Ey kardeşimin oğlu, ne yaptın?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bana söylediklerini ona haber verdim. 'Allah yardımcımız olsun!' dedi. Çok geçmeden Kur'an indi: {إنا أنزلنا إليك الكتاب بالحق} ayetinden Übeyrık oğulları hakkında {خصيماً} kavline kadar indi; {واستغفر الله} “Allah'tan mağfiret dile” yani Katâde'ye söylediklerinden ötürü; {إن الله كان غفوراً رحيماًْ} ayetinden {فسوف نؤتيه أجراً عظيماً} kavline kadar indi. Kur'an inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem silahı getirip onu Rifâa'ya iade etti. Kur'an inince Beşîr müşriklere katıldı ve Sülafe bint Sa'd b. Sümeyye'nin yanına indi. Bunun üzerine Allah azze ve celle {ومن يشاقق الرسول} ayetinden {ضلالاً بعيداً} kavline kadar indirdi.» Hadisi İbn İshâk es-Sîre'de rivayet etmiş ve şu ziyadeyi yapmıştır: Hassân, onun Sülafe'nin yanına inmesi hakkında bazı beyitler söyleyince kadın onu kovdu. O da Tâif'e gitti, hırsızlık yapmak için bir eve girdi; duvar üzerine yıkıldı ve öldü. Bunun üzerine Kureyş: 'Vallahi Muhammed'in ashabından içinde hayır bulunan hiç kimse ondan ayrılmaz' dedi.

ولما نهاه عن الخصام لمطلق الخائن، وهو من وقعت منه خيانة ما؛ أتبعه النهي عن المجادلة عمن تعمد الخيانة فقال ﷾: {ولا تجادل} أي في وقت ما {عن الذين يختانون} أي يتجدد منهم تعمد أن يخونوا {أنفسهم} بأن يوقعوها في الهلكة بالعصيان فيما اؤتمنوا عليه من الأمور الخفية، والتعبير بالجمع - مع أن الذي نزلت فيه الآية واحد - للتعميم وتهديد من أعانه من قومه، ويجوز أن يكون أشار بصيغة الافتعال إلى أن الخيانة لا تقع إلا مكررة، فإنه يعزم عليها أولاً ثم يفعلها، فأدنى لذلك أن يكون قد خان من نفسه مرتين، قال الإمام ما معناه أن التهديد في هذه الآية عظيم جداً، وذلك أنه ﷾ عاتب خير الخلق عنده وأكرمهم لديه هذه المعاتبة وما فعل إلا الحق في الظاهر، فكيف بمن يعلم الباطن ويساعد أهل الباطل؟ فكيف إن كان بغيرهم؟ ثم أشار ﷾ إلى أن من خان غيره كان مبالغاً في الخيانة بالعزم وخيانة الغير المستلزمة لخيانة النفس فلذا ختمت بالتعليل بقوله: {إن الله} أي الجليل العظيم ذا الجلال والإكرام {لا يحب} أي لا يكرم {من كان خواناً أثيماً} بصيغتي المبالغة - على أن مراتب المبالغين في الخيانة متفاوتة، وفيه مع هذا استعطاف لمن وقعت منه الخيانة مرة واحدة وقدم ﷾ ذلك، لأن فيه دفعاً للضر عن البريء وجلباً للنفع إليه؛ ثم أتبعه بعيب هذا الخائن وقلة تأمله والإعلام بأن المجادلة عنه قليلة الجدوى، فقال ﷾ معجباً منهم بما هو كالتعليل لما قبله: {يستخفون} أي هؤلاء الخونة: طعمة ومن مالأه وهو يعلم باطن أمره {من الناس} حياء منهم وخوفاً من أن يضروهم لمشاهدتهم لهم وقوفاً مع الوهم كالبهائم {ولا يستخفون} أي يطلبون ويوجدون الخفية بعدم الخيانة {من الله} أي الذي لا شيء أظهر منه لما له من صفات الكمال {وهو} أي والحال أنه {معهم} لا يغيب عنه شيء من أحوالهم، ولا يعجزه شيء من نكالهم، فالاستخفاء منه لا يكون إلا بترك الخيانة ومحض الإخلاص، فواسوأتاه من أغلب الأفعال والأقوال والأحوال! {إذ} أي حين {يبيتون} أي يرتبون ليلاً على طريق الإمعان في الفكر والإتقان للرأي {ما لا يرضى من القول} أي من البهت والحلف عليه، فلا يستحيون منه ولا يخافون، لاستيلاء الجهل والغفلة على قلوبهم وعدم إيمانهم بالغيب.

[Allah], kendisinden herhangi bir hıyanet sadır olan mutlak hain lehine hasım olmayı (savunmayı) nehyedince, bunun hemen ardından hıyaneti kasten yapan kimseyi savunmayı yasaklamayı eklemiş ve celle celâluhû şöyle buyurmuştur: {ولا تجادل} “Mücadele etme / savunma” yani hiçbir vakitte, {عن الذين يختانون} “hıyanet edenleri” yani hıyanet etmeyi kasten yenileyenleri, {أنفسهم} “kendi nefislerine” [hıyanet edenleri;] kendilerine gizlice emanet edilen hususlarda isyan ederek nefislerini helake sürüklemek suretiyle. Ayetin hakkında indiği kişi tek bir kimse olmasına rağmen çoğul kipiyle ifade edilmesi, hükmü genel kılmak ve onun kavminden kendisine yardım edenleri tehdit etmek içindir. İftiâl (اِفْتِعَال) kalıbıyla, hıyanetin ancak tekrarlanarak vuku bulacağına işaret edilmiş olması da caizdir; zira [kişi] ona önce azmeder, sonra da onu yapar. Dolayısıyla bunun en azı, nefsi hususunda iki defa hıyanet etmiş olmasıdır. İmam [Râzî] anlam olarak şöyle demiştir: Bu ayetteki tehdit pek büyüktür. Şöyle ki; O celle celâluhû, katındaki mahlukatın en hayırlısı ve en keremlisi olan zâtı bu şekilde azarlamıştır ki o zahirde haktan başkasını yapmamıştı. O halde bâtını bilip bâtıl ehline yardım edenin durumu nasıl olur? Hele bu başkaları için olursa nasıl olur? Sonra [Allah] celle celâluhû, başkasına hıyanet edenin, azmetmekle ve nefse hıyaneti gerektiren başkasına hıyanetle bu hıyanette aşırıya kaçtığına işaret etmiş, bu sebeple [ayet] şu gerekçelendirmeyle son bulmuştur: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani celâl ve ikram sahibi pek yüce ve ulu olan [Allah], {لا يحب} “sevmez” yani ikram etmez, {من كان خواناً أثيماً} “hainlikte aşırı giden ve günaha batan kimseyi” -her iki kelime de mübalağa (abartı) kalıbındadır- hıyanette aşırı gidenlerin mertebeleri farklı farklı olmakla birlikte. Bununla beraber bunda, kendisinden bir defa hıyanet sadır olan kimseye bir merhamet celbi vardır. O celle celâluhû bunu öne almıştır; zira bunda suçsuz olandan zararın defedilmesi ve ona menfaatin celbedilmesi vardır. Ardından [Allah], bu hainin ayıbını, az düşünmesini ve onu savunmanın faydasının az olduğunu bildirmeyi buna eklemiş ve önceki için bir gerekçe kabilinden, onların durumunu şaşkınlıkla karşılayarak celle celâluhû şöyle buyurmuştur: {يستخفون} “Gizlenirler” yani bu hainler: Tu'me ve onun iç yüzünü bildiği halde ona arka çıkan kimse, {من الناس} “insanlardan” onlardan utandıkları ve hayvanlar gibi vehme kapılarak kendilerini görmelerinden ötürü onlara zarar vermelerinden korktukları için, {ولا يستخفون} “gizlenmezler” yani hıyaneti terk etmek suretiyle gizliliği talep edip var etmezler, {من الله} “Allah’tan” yani kemal sıfatlarına sahip olması sebebiyle kendisinden daha zahir hiçbir şey bulunmayan [Allah'tan], {وهو} “halbuki O” yani durum şu ki O, {معهم} “onlarla beraberdir” onların hiçbir hâli O'na gizli kalmaz ve onları cezalandırmaktan hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz. Dolayısıyla O'ndan gizlenmek ancak hıyaneti terk etmek ve sırf ihlasla mümkündür; amellerin, sözlerin ve hallerin çoğunun vay haline! {إذ} “O vakit ki” yani şu vakitte, {يبيتون} “geceleyin kurarlar” yani derinlemesine düşünüp görüşü sağlamlaştırarak geceleyin tertip ederler, {ما لا يرضى من القول} “[Allah’ın] razı olmayacağı sözü” yani iftirayı ve bunun üzerine yemin etmeyi. Kalplerini cehalet ve gaflet kapladığı ve gayba inanmadıkları için O'ndan ne utanırlar ne de korkarlar.

ولما أثبت علمه ﷾ بهذا من حالهم عمم فقال: {وكان الله} أي الذي كل شيء في قبضته لأنه الواحد الذي لا كفوء له {بما يعملون} أي من هذا وغيره {محيطاً *} أي علماً وقدرة.

Allah azze ve celle onların bu halini bildiğini tespit edince genelleyerek şöyle buyurdu: {وكان الله} “Allah...”; yani dengi olmayan Tek olduğu için her şey kudretinde bulunan [Allah], {بما يعملون} “onların yaptıklarını...”; yani bundan ve diğer şeylerden [yaptıklarını], {محيطاً *} “hakkıyla kuşatıcıdır.”; yani ilim ve kudret bakımından.

ولما وبخهم ﷾ على جهلهم، حذر من مناصرتهم فقال مبنياً أنها لا تجديهم شيئاً، مخوفاً لهم جداً بالمواجهة بمثل هذا التنبيه والخطاب ثم الإشارة بعد: {هاأنتم هؤلاء} وزاد في الترهيب للتعيين بما هو من الجدل الذي هو أشد الخصومة - من جدل الحبل الذي هو شدة فتله - وإظهاره في صيغة المفاعلة، فقال مبيناً لأن المراد من الجملة السابقة التهديد: {جادلتم عنهم} في هذه الواقعة أو غيرها {في الحياة الدنيا} أي بما جعل لكم من الأسباب.

Allah azze ve celle onları cehaletlerinden ötürü azarlayınca, onlara arka çıkmaktan sakındırdı ve bunun kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğini beyan ederek, böyle bir uyarı, hitap ve ardından işaret ile onları yüz yüze getirip son derece korkutarak şöyle buyurdu: {هاأنتم هؤلاء} “İşte siz böylesiniz!”; husumetin en şiddetlisi olan 'cedel'den (tartışma) -ki ipin sıkıca bükülmesini ifade eden *cedlü'l-habl* kökündendir- olan bir fiille tayin ederek ve onu 'mufâale' kalıbında açıkça getirerek korkutmayı artırdı ve önceki cümlenin gayesinin tehdit olduğunu açıklamak üzere şöyle buyurdu: {جادلتم عنهم} “onları savundunuz”; bu olayda veya başka olaylarda, {في الحياة الدنيا} “dünya hayatında...”; yani size verilen sebeplerle.

ولما حذرهم وبخهم على قلة فطنتهم وزيادة في التحذير بأن مجادلتهم هذه سبب لوقوع الحكومة بين يديه ﷾ فقال: {فمن يجادل الله} أي الذي له الجلال كله {عنهم} أي حين تنقطع الأسباب {يوم القيامة} ولا يفترق الحال في هذا بين أن تكون «ها» من {هأنتم} للتنبيه أو بدلاً عن همزة استفهام - على ما تقدم، فإن معنى الإنكار هنا واضح على كلا الأمرين.

Onları sakındırınca, anlayışlarının azlığından ötürü onları azarladı ve bu savunmalarının Allah azze ve celle'nin huzurunda muhakeme olunmaya bir sebep olduğunu belirterek sakındırmayı artırdı ve şöyle buyurdu: {فمن يجادل الله} “Peki Allah'a karşı kim savunacak”; yani bütün celale sahip olan [Allah'a karşı], {عنهم} “onları...”; yani sebeplerin tükendiği anda, {يوم القيامة} “kıyamet gününde?” {هأنتم} ifadesindeki 'hâ' (ها) harfinin yukarıda geçtiği üzere tenbih için olması ile istifham hemzesinden bedel olması arasında bu hususta bir fark yoktur; zira inkâr manası her iki durumda da açıktır.

ولما كان من أعظم المحاسن كف الإنسان عما لا علم له به، عطف على الجملة من أولها من غير تقييد بيوم القيامة منبهاً على قبح المجادلة عنهم بقصور علم الخلائق قوله: {أم من يكون} أي فيما يأتي من الزمان {عليهم وكيلاً *} أي يعلم منهم ما يعلم الله ﷾ بأن يحصي أعمالهم فلا يغيب عنه منها شيء ليجادل الله عنهم، فيثبت لهم ما فارقوه، وينفي عنهم ما لم يلابسوه ويرعاهم ويحفظهم مما يأتيهم به القدر من الضرر والكدر.

İnsanın bilmediği şeyden el çekmesi en büyük güzelliklerden olduğu için, kıyamet günü ile kayıtlamaksızın cümlenin başına atıfla ve yaratılmışların ilminin noksanlığı sebebiyle onları savunmanın çirkinliğine dikkat çekerek şöyle buyurdu: {أم من يكون} “Yoksa kim olacak”; yani gelecek zamanda, {عليهم وكيلاً *} “onlara vekil?”; yani Allah'a karşı onları savunmak, terk ettikleri şeyi lehlerine ispatlamak, bulaşmadıkları şeyi onlardan nefyetmek ve kaderin kendilerine getireceği zarar ve sıkıntıdan onları gözetip korumak için, amellerini sayıp hiçbir şey kendisine gizli kalmayacak şekilde Allah azze ve celle'nin onlar hakkında bildiğini bilecek [kim olacak?]

ولما نهى عن نصرة الخائن وحذر منها، ندب إلى التوبة من كل سوء فقال - عاطفاً على ما تقديره: فمن يصر على مثل هذه المجادلة يجد الله عليماً حكيماً -: {من يعمل سوءاً} أي قبيحاً متعدياً يسوء غيره شرعاً، عمداً - كما فعل طعمة - أو غير عمد {أو يظلم نفسه} بما لا يتعداه إلى غيره شركاً كان أو غيره، أو بالرضى لها بما غيره أعلى منه، ولم يسمه بالسوء لأنه لا يقصد نفسه بما يضرها في الحاضر {ثم يستغفر الله} أي يطلب من الملك الأعظم غفرانه بالتوبة بشروطها {يجد الله} أي الجامع لكل كمال {غفوراً} أي ممحيّاً للزلات

Haine yardım etmeyi yasaklayıp bundan sakındırınca, her türlü kötülükten tövbe etmeye teşvik etti ve -takdiri 'Kim böyle bir savunmada ısrar ederse Allah'ı Alîm ve Hakîm olarak bulur' şeklinde olan ifadeye atıfla- şöyle buyurdu: {من يعمل سوءاً} “Kim bir kötülük işler”; yani şer'an başkasına fenalık veren, kasten -Tu'me'nin yaptığı gibi- veya kasıtsız olarak başkasına sirayet eden çirkin bir iş [işler], {أو يظلم نفسه} “yahut nefsine zulmederse”; şirk veya başka bir şeyle başkasına geçmeyen bir şekilde [zulmederse] yahut kendisinden daha üstünü varken nefsini daha aşağısına razı kılarsa -ki hazırda nefsine zarar veren bir şeyi kastetmediği için bunu 'kötülük' olarak isimlendirmedi-; {ثم يستغفر الله} “sonra da Allah'tan bağışlanma dilerse”; yani şartlarına uygun tövbe ile En Büyük Hükümran'dan bağışlanmasını dilerse, {يجد الله} “Allah'ı bulur”; yani bütün kemalatı kendinde toplayan [Allah'ı], {غفوراً} “çok bağışlayıcı...”; yani sürçmeleri silici,

{رحيماً *} أي مبالغاً في إكرام من يقبل إليه «من تقرب مني شبراً تقربت منه ذراعاً، ومن تقرب مني ذراعاً تقربت منه باعاً، ومن أتاني يمشي أتيته هرولة» روى إسحاق بن راهويه عن عمر رضي الله تعالى عنه وأبو يعلى الموصلي عن أبي الدرداء رضي الله تعالى عنه أن هذه الآية نسخت {من يعمل سوءاً يجز به} [النساء: ١٢٣] وأنها نزلت بعدها.

{رحيماً *} “çok merhamet edici [olarak bulur].”; yani kendisine yönelene son derece ikram edici [olarak bulur]. «Bana bir karış yaklaşana Ben bir arşın yaklaşırım; Bana bir arşın yaklaşana Ben bir kulaç yaklaşırım; Bana yürüyerek gelene Ben koşarak gelirim.» İshâk b. Râhûye Ömer radıyallâhu anh'tan, Ebû Ya'lâ el-Mevsılî de Ebû'd-Derdâ radıyallâhu anh'tan bu ayetin {من يعمل سوءاً يجز به} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [Nisâ: 123] ayetini neshettiğini ve ondan sonra indiğini rivayet etmiştir.

ولما ندب إلى التوبة ورغب فيها، بين أن ضرر إثمه لا يتعدى نفسه، حثاً على التوبة وتهييجاً إليها لما جبل عليه كل أحد من محبة نفع نفسه ودفع الضر عنها فقال: {ومن يكسب إثماً} أي إثم كان {فإنما يكسبه على نفسه} لأن وباله راجع عليه إذ الله له بالمرصاد، فهو مجازيه على ذلك لا محالة غير حامل لشيء من إثمه على غيره كما أنه غير حامل لشيء من إثم غيره عليه، والكسب: فعل ما يجر نفعاً أو يدفع ضراً.

Tövbeye teşvik edip ona yönlendirince; herkesin fıtratında bulunan nefsine fayda sağlama ve ondan zararı defetme sevgisi sebebiyle tövbeye kışkırtmak ve onu harekete geçirmek üzere günahının zararının kendi nefsinden başkasına geçmeyeceğini beyan ederek şöyle buyurdu: {ومن يكسب إثماً} “Kim bir günah kazanırsa”; yani hangi günah olursa olsun, {فإنما يكسبه على نفسه} “onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur.”; çünkü onun vebali kendisine döner. Zira Allah onu gözetlemektedir; başkasının günahından hiçbir şeyi onun üzerine yüklemeyeceği gibi, onun günahından hiçbir şeyi de başkasına yüklemeksizin onu bununla mutlaka cezalandıracaktır. Kesb (kazanmak); fayda sağlayan veya zararı savuşturan bir şeyi yapmaktır.

ولما كان هذا لا يكون إلا مع العلم والحكمة قال تعالى: {وكان الله} أي الذي له كمال الإحاطة أزلاً وأبداً {عليماً} أي بالغ العلم بدقيق ذلك وجليله، فلا يترك شيئاً منه {حكيماً *} فلا يجازيه إلا بمقدار ذنبه، وإذا أراد شيئاً وضعه في أحكم مواضعه فلا يمكن غيره شيء من نقضه.

Bu da ancak ilim ve hikmetle mümkün olacağı için Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وكان الله} “Allah...”; yani ezelde ve ebedde tam bir kuşatıcılığa sahip olan [Allah], {عليماً} “hakkıyla bilendir”; yani onun incesini de büyüğünü de hakkıyla bilir, dolayısıyla ondan hiçbir şeyi bırakmaz; {حكيماً *} “hüküm ve hikmet sahibidir.”; onu ancak günahı miktarında cezalandırır. Bir şey dilediğinde onu en muhkem yerine koyar; O'nun dışındakiler O'nun hükmünden hiçbir şeyi bozamaz.

ولما ذكر ما يخص الإنسان من إثمه أتبعه ما يعديه إلى غيره فقال: {ومن يكسب خطيئة} أي ذنباً غير متعمد له {أو إثماً} أي ذنباً تعمده. ولما كان البهتان شديداً جداً قلَّ من يجترىء عليه، أشار إليه بأداة التراخي فقال: {ثم يرم به بريئاً} أي ينسبه إلى من لم يعمله - كما فعل طعمة باليهودي، وابن أبي بالصديقة رضي الله تعالى عنها. وعظم جرم فاعل ذلك بصيغة الافتعال في قوله: {فقد احتمل} وبقوله: {بهتاناً} أي خطر كذب يبهت المرمى به لعظمه، وكأنه إشارة إلى ما يلحق الرامي في الدنيا من الذم {وإثماًَ} أي ذنباً كبيراً {مبيناً} يعاقب به في الآخرة، وإنما كان مبيناً لمعرفته بخيانة نفسه وبراءة المرمى به، ولأن الله ﷾ أجرى عادته الجميلة أن يظهر براءة المقذوف به يوماً ما بطريق من الطرق ولو لبعض الناس.

İnsanın günahından kendisine has olanı zikredince, peşinden başkasına sirayet edenini getirerek şöyle buyurdu: {ومن يكسب خطيئة} “Kim kasıtsız bir hata kazanırsa”; yani kasten olmayan bir günah [kazanırsa], {أو إثماً} “yahut bir günah [kazanırsa]”; yani kasten işlediği bir günah. İftira son derece ağır olduğundan ve pek az kimse buna cüret edebileceğinden, terâhî (gecikme) edatıyla buna işaret ederek şöyle buyurdu: {ثم يرم به بريئاً} “sonra da onu bir suçsuzun üzerine atarsa”; yani onu yapmamış olan birine nispet ederse -Tu'me'nin Yahudi'ye, İbn Übey'in Sıddîka'ya (Âişe) radıyallâhu anhâ yaptığı gibi-. Bunu yapanın cürmünün büyüklüğünü {فقد احتمل} “muhakkak yüklenmiştir” buyruğundaki iftiâl kipiyle ve {بهتاناً} “bir iftira...” buyruğuyla yüceltti; yani büyüklüğünden ötürü üzerine atılan kimseyi şaşkına çeviren büyük bir yalanı [yüklenmiştir]. Bu, iftira atana dünyada dokunacak kınamaya bir işaret gibidir; {وإثماًَ} “ve bir günah...”; yani büyük bir günah, {مبيناً} “apaçık [bir günah].”; ahirette kendisiyle cezalandırılacağı [apaçık bir günah]. Bunun apaçık olması; kendi nefsinin hıyanetini ve üzerine atılanın suçsuzluğunu bilmesinden ve Allah azze ve celle'nin iftiraya uğrayanın suçsuzluğunu bir şekilde, bazı insanlara da olsa, bir gün mutlaka açığa çıkarma şeklindeki güzel âdetinden ötürüdür.

ولما وعظ ﷾ في هذه النازلة وحذر ونهى وأمر، بين نعمته على نبيه ﷺ في عصمته عما أرادوه من مجادلته عن الخائن بقوله تعالى: {ولولا فضل الله} أي الملك الأعلى

Allah azze ve celle bu olay hakkında öğüt verip uyardıktan, yasaklayıp emrettikten sonra, haini savunması yönündeki onların isteklerine karşı onu korumasındaki Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem olan nimetini Yüce Allah şöyle buyurarak beyan etti: {ولولا فضل الله} “Eğer Allah'ın lütfu olmasaydı”; yani en yüce Hükümranın [lütfu],

{عليك} أي بإنزال الكتاب {ورحمته} أي بإعلاء أمرك وعصمتك من كل ذي كيد وحفظك في أصحابك الذين أتوا يجادلون عن ابن عمهم سارق الدرع في التمسك بالظاهر وعدم قصد العناد {لهمت طائفة منهم} أي فرقة فيها أهلية الاستدارة والتخلق، لا تزال تتخلق فتفيل الآراء وتقلب الأمور وتدير الأفكار في ترتيب ما تريد {أن يضلوك} أي يوقعوك في ذلك بالحكم ببراءة طعمة، ولكن الله حفظك في أصحابك فما هموا بذلك، وإنما قصدوا المدافعة عن صاحبهم بما لم يتحققوه، ولو هموا لما أضلوك {وما يضلون} أي على حالة من حالات هذا الهم {إلا أنفسهم} إذ وبال ذلك عليهم {وما يضرونك} أي يجددون في ضرك حالاً ولا مالاً بإضلال ولا غيره {من شيء} وهو وعد بدوام العصمة في الظاهر والباطن كآية المائدة أيضاً وإن كانت هذه بسياقها ظاهرة في الباطن وتلك ظاهرة في الظاهر {وأنزل الله} أي الذي له جميع العظمة {عليك} وأنت أعظم الخلق عصمة لأمتك {الكتاب} أي الذي تقدم أول القصة الإشارة إلى كماله وجمعه لخيري الدارين {والحكمة}

{عليك} “senin üzerinde”; yani Kitab'ı indirmekle, {ورحمته} “ve O'nun merhameti [olmasaydı]”; yani senin şanını yüceltmekle, seni her tuzak kurandan korumakla ve zırhı çalan amcalarının oğlunu savunmak üzere gelen ashâbın hususunda -zahirî olana tutunmaları ve inat kastı gütmemeleri sebebiyle- seni muhafaza etmekle [merhameti olmasaydı], {لهمت طائفة منهم} “onlardan bir grup kesinlikle kastetmişti”; yani hileye ve yapmacıklığa kabiliyeti olan, görüşleri çürütmek, işleri tersyüz etmek ve istediklerini düzenlemek için fikirler döndürüp duran bir topluluk, {أن يضلوك} “seni saptırmayı”; yani Tu'me'nin beraatine hükmettirerek seni bu işe düşürmeyi [kastetmişlerdi]. Fakat Allah, ashâbın hususunda seni korudu da onlar bunu kastetmediler; onlar sadece iç yüzünü kesin olarak bilmedikleri bir hususta arkadaşlarını savunmayı amaçladılar. Eğer [seni saptırmayı] kastetselerdi bile seni saptıramazlardı. {وما يضلون} “Onlar saptıramazlar”; yani bu kastetme hallerinden hiçbir hal üzere, {إلا أنفسهم} “ancak kendilerini [saptırırlar].”; çünkü bunun vebali kendilerinedir. {وما يضرونك} “Sana zarar da veremezler”; yani saptırmayla veya başka bir yolla sana hiçbir hal veya durumda asla yeni bir zarar veremezler, {من شيء} “hiçbir şeyle.” Bu, -Maide suresindeki ayet gibi- zahiren ve bâtınen korunmanın devam edeceğine dair bir vaaddir; gerçi bu ayet bağlamı itibarıyla bâtında, o ise zahirde açıktır. {وأنزل الله} “Ve Allah indirdi”; yani bütün azamet sahibi olan [Allah], {عليك} “sana”; sen ki ümmetin için mahlukatın ismet (korunmuşluk) bakımından en büyüğüsün, {الكتاب} “Kitab'ı”; yani kıssanın başında kemaline ve iki cihanın hayrını bir araya getirdiğine işaret olunan [Kitab'ı], {والحكمة} “ve hikmeti.”