أي الفهم لجميع مقاصد الكتاب فتكون أفعالك وأفعال من تابعك فيه على أتم الأحوال، فتظفروا بتحقيق العلم وإتقان العمل، وعمم بقوله: {وعلمك ما لم تكن تعلم} أي من المشكلات وغيرها غيباً وشهادة من أحوال الدين والدنيا {وكان فضل الله} أي المتوحد بكل كمال {عليك عظيماَ *} أي بغير ذلك من أمور لا تدخل تحت الحصر، وهذا من أعظم الأدلة على أن العلم أشرف الفضائل.
Yani Kitab'ın bütün maksatlarını anlamayı [indirdi] ki, senin fiillerin ve onda sana tabi olanların fiilleri en mükemmel haller üzere olsun; böylece ilmi tahkik etme ve ameli sağlam yapma bahtiyarlığına erişesiniz. Şöyle buyurarak genel kıldı: {وعلمك ما لم تكن تعلم} “ve sana bilmediğin şeyleri öğretti.”; yani din ve dünya hallerinden gayb ve şahadet alemine dair müşkilleri ve diğer şeyleri [öğretti]. {وكان فضل الله} “Allah'ın lütfu olmuştur”; yani her türlü kemalde tek olanın [lütfu], {عليك عظيماَ *} “senin üzerinde pek büyük!”; yani sayıya gelmeyen diğer hususlarla [büyük olmuştur]. Bu, ilmin en şerefli fazilet olduğuna dair en büyük delillerdendir.
ولما كان قوم طعمة قد ناجوا النبي ﷺ في الدفع عنه، نبههم سبحانه وغيرهم على ما ينبغي أن يقع به التناجي، ويحسن فيه التفاؤل والتجاذب على وجه ناه عن غيره أشد نهي بقوله ﷾: {لا خير في كثير من نجواهم} أي نجوى جميع المناجين {إلا من} أي نحوى من {أمر بصدقة} ولما خص الصدقة لعزة المال في ذلك الحال، عمم بقوله: {أو معروف} أيّ معروف كان مما يبيحه الشرع من صدقة وغيرها.
Tu'me'nin kavmi onu savunmak için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile gizlice fısıldaşınca, Sübhânehu onları ve başkalarını, gizli konuşmanın (fısıldaşmanın) ne şekilde olması gerektiğine, onda hayır ummanın ve yardımlaşmanın nasıl güzel olacağına, başkasından en şiddetli şekilde nehyeden bir üslupla dikkat çekerek azze ve celle şöyle buyurdu: {لا خير في كثير من نجواهم} “Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur”; yani gizlice fısıldaşanların tamamının fısıltılarında, {إلا من} “ancak ... müstesna”; yani şu kimsenin fısıldaşması müstesna: {أمر بصدقة} “bir sadakayı emreden”. O andaki mal darlığı sebebiyle sadakayı özel olarak belirttikten sonra genel kılarak şöyle buyurdu: {أو معروف} “yahut bir iyiliği”; yani sadaka veya başka şeylerden şeriatın mubah kıldığı hangi iyilik olursa olsun.
ولما كان إصلاح ذات البين أمراً جليلاً، نبه على عظمه بتخصيصه بقوله: {أو إصلاح بين الناس} أي عامة، فقد بين سحانه وتعالى أن غير المستثنى من التناجي لا خير فيه، وكل ما انتقى عنه الخير كان مجتنباً - كما روى أحمد والطبراني في الكبير بسند لا بأس به وهذا لفظه
İnsanların arasını düzeltmek pek yüce bir iş olduğundan, {أو إصلاح بين الناس} “yahut insanların arasını düzeltmeyi [emreden kimse müstesna].” buyurarak onu özel olarak zikretmek suretiyle büyüklüğüne dikkat çekti; yani genel olarak [insanların arasını]. Böylece Sübhânehu ve Teâlâ istisna edilenler dışındaki fısıldaşmalarda hayır olmadığını beyan etmiştir; kendisinden hayır nefyedilen her şeyden ise kaçınılmalıdır. Nitekim Ahmed ve Taberânî el-Kebîr'de bir beis olmayan bir senetle rivayet etmişlerdir ki lafzı şöyledir:
عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما عن النبي ﷺ «أن عيسى ﵊ قال: إنما الأمور ثلاثة: أمر تبين لك رشده فاتبعه، وأمر تبين لك غيّه فاجتنبه، وأمر اختلف فيه فرده إلى عالمه» .
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayetle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İsa aleyhisselâm şöyle dedi: İşler ancak üçtür: Doğruluğu sana apaçık olan iş, ona uy; sapıklığı sana apaçık olan iş, ondan sakın; hakkında ihtilaf edilen iş, onu bilene havale et.»
ولما كان التقدير: فمن أمر بشي من ذلك فنجواه خير، وله عليها أجر؛ عطف عليه قوله: {من يفعل ذلك} أي الأمر العظيم الذي أمر به من هذه الأشياء {ابتغاء مرضاة الله} الذي له صفات الكمال، لأن العمل لا يكون له روح إلا بالنية {فسوف نؤتيه} أي في الآخرة بوعد لا خلف فيه {أجراًَ عظيماً *} وهذه الآية من أعظم الدلائل على أن المطلوب من أعمال الظاهر رعاية أحوال القلب في إخلاص النية، وتصفية الداعية عن الالتفات إلى غرض دنيوي، فإن كان رياء انقلبت فصارت من أعظم المفاسد.
Takdirî anlam: “Kim bunlardan bir şeyi emrederse onun fısıldaşması hayırdır ve onun için buna karşılık bir ecir vardır” şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {من يفعل ذلك} “Kim bunu yaparsa”; yani bu şeylerden emrolunduğu o büyük işi [yaparsa], {ابتغاء مرضاة الله} “Allah'ın rızasını kazanmak amacıyla”; ki O, kemal sıfatlarına sahiptir; zira amelin ruhu ancak niyetle olur, {فسوف نؤتيه} “Biz ona vereceğiz”; yani ahirette, cayılması mümkün olmayan bir vaatle, {أجراًَ عظيماً *} “pek büyük bir mükâfat.” Bu ayet; zahirî amellerden istenen şeyin, niyetin ihlaslı kılınmasında kalbin hallerine riayet etmek ve yönelişi herhangi bir dünyevî maksada meyletmekten arındırmak olduğuna dair en büyük delillerdendir. Şayet riya olursa ameller tersine döner ve en büyük fesatlardan biri haline gelir.
ولما رتب ﷾ الثواب العظيم على الموافقة، رتب العقاب الشديد على المخالفة والمشاققة، ووكل المخالف إلى نفسه بقوله تعالى: {ومن يشاقق الرسول} أي الكامل في الرسلية، فيكون بقلبه أو شيء من فعله في جهة غير جهته على وجه المقاهرة، وعبر بالمضارع رحمة منه سبحانه بتقييد الوعيد بالاستمرار، وأظهر القاف إشارة إلى تعليقه بالمجاهرة، ولأن السياق لأهل الأوثان وهم مجاهرون، وقد جاهر سارق الدرعين الذي كان سبباً لنزول الآية في آخر قصته - كما مضى.
Allah azze ve celle uyum sağlamaya büyük bir sevap bağlayınca, muhalefet etmeye ve ayrılık çıkarmaya da şiddetli bir ceza bağladı ve Yüce Allah şöyle buyurarak muhalif olanı kendi haline bıraktı: {ومن يشاقق الرسول} “Kim Resul'e karşı gelirse”; yani risalette tam ve kâmil olana; böylece kalbiyle veya fiilinden bir şeyle, üstün gelme gayretiyle onun tarafı dışındaki bir tarafta olursa. Tehdidi süreklilikle kayıtlamak sûretiyle Sübhânehu bir rahmet olarak muzâri fiil kipiyle ifade etti. [İdgam yapmayıp] Kaf harfini aşikâr kılması, bunun açığa vurmaya bağlanmış olduğuna işarettir; zira bağlam putperestler hakkındadır ve onlar [düşmanlıklarını] açığa vuranlardır. Nitekim -geçtiği üzere- ayetin iniş sebebi olan iki zırhın hırsızı da kıssasının sonunda [küfrünü] açığa vurmuştu.
ولما كان في سياق تعليم الشريعة التي لم تكن معلومة قبل الإيحاء بها، لا في سياق الملة المعلومة بالعقل، أتى ب «من» تقييداً للتهديد بما بعد الإعلام بذلك فقال: {من بعد ما} ولو حذفت لفهم اختصاص الوعيد بمن استغرق زمان البعد بالمشاققة. ولما كان ما جاء به النبي ﷺ في غاية الظهور قال: {تبين له الهدى} أي الدليل الذي هو سببه.
Vahyedilmeden önce bilinmeyen şeriatı öğretme bağlamında olup akılla bilinen din bağlamında olmadığı için, tehdidi bunun bildirilmesinden sonrasıyla kayıtlamak üzere "min" edatını getirerek {من بعد ما} “...den sonra” buyurdu. Şayet bu hazfedilseydi, tehdidin ayrılık çıkarmakla bu sürenin tamamını dolduran kimseye has olduğu anlaşılırdı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği şey son derece apaçık olduğu için {تبين له الهدى} “kendisine hidayet apaçık belli olduktan [sonra]”; yani onun sebebi olan delil [apaçık belli olduktan sonra] buyurdu.
ولما كان المخالف للإجماع لا يكفر إلا بمنابذة المعلوم بالضرورة، عبر بعد التبين بالاتباع فقالك {ويتبع غير سبيل} أي طريق {المؤمنين} أي الذين صار الإيمان لهم صفة راسخة، والمراد الطريق المعنوي، وجه الشبه الحركة البدنية الموصلة إلى المطلوب في الحسي، والنفسانية في مقدمات الدليل الموصل إلى المطلوب في المعنوي {نوله} أي بعظمتنا في الدنيا والآخرة {ما تولى} أي نكله إلى ما اختار لنفسه وعالج فيه فطرته الأولى خذلاناً منا له {ونصله} أي في الآخرة {جهنم} أي تلقاه بالكراهة والغلظة والعبوسة كما تجهم أولياءنا وشاققهم.
İcmaya muhalefet eden kimse ancak zarurât-ı diniyyeden olanı reddetmekle kâfir olacağından, açıklanmadan sonra tâbi olmayı ifade ederek şöyle buyurdu: {ويتبع غير سبيل} “ve ... yolundan başkasına uyarsa”; yani yolundan, {المؤمنين} “müminlerin”; yani imanın kendileri için kökleşmiş bir sıfat haline geldiği kimselerin. Kastedilen manevî yoldur. Benzerlik yönü; hissî alanda maksada ulaştıran bedenî hareket, manevî alanda ise maksada ulaştıran delil öncüllerindeki nefsânî harekettir. {نوله} “onu yöneltiriz”; yani dünyada ve ahirette azametimizle, {ما تولى} “yöneldiği şeye”; yani onu kendi seçtiği ve bizden bir hüsran olarak ilk fıtratını bozduğu şeye havale ederiz, {ونصله} “ve onu sokarız”; yani ahirette, {جهنم} “cehenneme;”; yani o bizim dostlarımıza asık surat gösterip onlara karşı geldiği gibi, [cehennem de] onu hoşnutsuzluk, kabalık ve asık suratla karşılar.
ولما كان التقدير: فهو صائر إليها لا محالة، بين حالها في ذلك فقال: {وساءت مصيراً *} وهذه الآية دالة على أن الإجماع حجة لأنه لا يتوعد إلا على مخالفة الحق، وكذا حديث «لا تزال طائفة من أمتي
Takdirî anlam: “O oraya mutlaka varacaktır” şeklinde olunca, oradaki halini beyan ederek şöyle buyurdu: {وساءت مصيراً *} “ne kötü bir varış yeridir orası!” Bu ayet icmanın hüccet olduğuna delalet eder; çünkü ancak hakka muhalefet üzerine tehditte bulunulur. Nitekim «Ümmetimden bir taife devamlı bulunacaktır...» hadisi de böyledir:
قائمة بأمر الله - وفي رواية: ظاهرين على الحق - حتى يأتي أمر الله» رواه عن النبي ﷺ من الصحابة رضي الله تعالى عنهم ثوبان والمغيرة وجابر بن سمرة وجابر بن عبد الله ومعاوية وأنس وأبو هريرة، بعض أحاديثهم في الصحيحين، وبعضها في السنن، وبعضها في المسانيد، وبعضها في المعاجيم وغير ذلك؛ ووجه الدلالة أن الطائفة التي شهد لها النبي ﷺ بالحق في جملة أهل الإجماع والله ﷾ الموفق.
«Allah'ın emrini ayakta tutan -bir rivayette: hak üzere galip gelen- olarak Allah'ın emri gelinceye kadar [devam edecektir].» Bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahabe radıyallâhu anhüm'den Sevbân, el-Muğîre, Câbir b. Semure, Câbir b. Abdillâh, Muâviye, Enes ve Ebû Hüreyre rivayet etmiştir; hadislerinin bir kısmı Sahîhayn'da, bir kısmı Sünen'lerde, bir kısmı Müsned'lerde, bir kısmı Mu'cem'lerde ve diğerlerindedir. Delalet yönü şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hak üzere olduğuna şahitlik ettiği taife icma ehlinin içindedir; muvaffak kılan Allah azze ve celle'dir.
ولما كان فاعل ذلك بعد بيان الهدى هم أهل الكتاب ومن أضلوه من المنافقين بما ألقوه إليهم من الشبه، فردوهم إلى ظلام الشرك والشك بعد أن بهرت أبصارهم أشعة التوحيد؛ حسن إيلاؤه قوله ﷾ معللاً تعظيماً لأهل الإسلام، وحثاً على لزوم هديهم، وذما لمن نابذهم وتوعداً له، إشارة إلى أن من خرق إجماع المسلمين صار حكمه حكم المشركين، فكيف بمن نابذ المرسلين: {إن الله} أي الأحد المطلق فلا كفوء له {لا يغفر أن يشرك به} أي وقوع الشرك به، من أي شخص كان، وبأي شيء كان، لأن من قدح في الملك استحق البوار والهلك، وسارق الدرع أحق الناس بذلك {ويغفر ما} أي كل شيء هو {دون ذلك} أي الأمر الذي لم يدع للشناعة
Hidayetin açıklanmasından sonra bunu yapanlar; Ehl-i Kitap ve tevhidin ışıkları gözlerini kamaştırdıktan sonra onların attıkları şüphelerle saptırıp şirkin ve şüphenin karanlığına geri döndürdükleri münafıklar olunca, İslam ehlini yüceltmek, onların hidayetine sarılmaya teşvik etmek, onlara karşı çıkanları yermek ve onları tehdit etmek maksadıyla gerekçelendirerek Allah azze ve celle'nin şu buyruğunu peşine getirmesi pek güzel düşmüştür. Bu, Müslümanların icmasını bozan kimsenin hükmünün müşriklerin hükmü gibi olduğuna bir işarettir; nerede kaldı peygamberlere karşı çıkan kimse: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani mutlak Tek olan ve dengi bulunmayan [Allah], {لا يغفر أن يشرك به} “kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz”; yani her kimden olursa olsun ve her ne ile olursa olsun O'na şirk koşulmasını [bağışlamaz]; çünkü Hükümranın şanına leke süren kimse helakı ve yok oluşu hak eder; zırh hırsızı da buna insanların en layığıdır. {ويغفر ما} “ve bağışlar”; yani her şeyi, {دون ذلك} “bunun dışındakini”; yani bu çirkinliğe yer bırakmayan şeyin [altındakini],
موضعاً - كما هو شأن من ألقى السلم ودخل في ربقة العبودية، ثم غلبته الشهوة فقصر في بعض أنواع الخدمة. ثم دل على نفوذ أمره بقوله: {لمن يشاء} .
Nitekim teslimiyet gösterip kulluk bağına giren, sonra şehvetine yenik düşüp bazı kulluk vazifelerinde kusur eden kimsenin durumu böyledir. Sonra {لمن يشاء} “dilediği kimse için.” buyurarak emrinin geçerliliğine delalet etti.
ولما كان التقدير: فإن من أشرك به فقد افترى إثماً مبيناً، عطف عليه قوله: {ومن يشرك} أي يوقع هذا الفعل القذر جداً في أي وقت كان من ماض أو حال أو استقبال مداوماً على تجديده {بالله} أي الملك الذي لا نزاع في تفرده بالعظمه لأنه لا خفاء في ذلك عند أحد {فقد ضل} أي ذهب عن السنن الموصل {ضلالاً بعيداً *} لا تمكن سلامة مرتكبه، وطوزى مقدمة الافتراء الذي هو تعمد الكذب، وذكر مقدمة الضلال، لأن معظم السياق للعرب أهل الأوثان والجهل فيهم فاش، بخلاف ما مضى لأهل الكتاب فإن كفرهم عن علم فهو تعمد للكذب.
Takdirî anlam: “Kim O'na şirk koşarsa apaçık bir günah iftira etmiş olur” şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {ومن يشرك} “Kim şirk koşarsa”; yani geçmişte, şimdide veya gelecekte herhangi bir zamanda bu son derece çirkin fiili devamlı yenileyerek işlerse, {بالله} “Allah'a”; yani azamette tekliği hususunda hiçbir çekişme olmayan Hükümrana; çünkü bu hiç kimse nezdinde gizli değildir, {فقد ضل} “muhakkak sapmıştır”; yani [hedefe] ulaştıran yoldan çıkmıştır, {ضلالاً بعيداً *} “derin bir sapıklıkla.”; bunu işleyenin kurtuluşu mümkün olmaz. Kasten yalan söylemek olan iftiranın mukaddimesini gizledi ve sapıklığın mukaddimesini zikretti; çünkü bağlamın çoğu, aralarında cehalet yaygın olan putperest Araplar hakkındadır. Ehl-i Kitap hakkında geçenlerin aksine; zira onların küfrü bilerek idi, dolayısıyla kasten bir yalandı.
ولما كان المنافقون هم المقصودين بالذات بهذه الآيات، وكان أكثرهم أهل أوثان؛ ناسب كل المناسبة قوله معللاً لأن الشرك ضلال: {إن} أي ما {يدعون} وما أنسب التعبير لعباد الأوثان عن العبادة بالدعاء إشارة إلى أن كل معبود لا يدعي في الضرورات فيسمع، فعابده أجهل الجهلة. ولما كان كل شيء دونه سبحانه
Bu ayetlerle bizzat kastedilenler münafıklar olduğu ve onların da çoğu putperest kimseler olduğu için, şirkin bir sapıklık olduğunu gerekçelendirerek şöyle buyurması tam yerinde olmuştur: {إن} “onlar ... başkasına”; yani [yalnızca], {يدعون} “dua etmezler (tapmazlar)”. Putperestlerin ibadetinin dua kelimesiyle ifade edilmesi ne kadar da uygundur; bu, darlık anlarında dua edildiğinde işitmeyen her mabuda tapanın, cahillerin en cahili olduğuna bir işarettir. Sübhânehu ve Teâlâ'nın dışındaki her şey,
وتعالى، لأنه تحت قهره؛ قال محتقراً لما عبدوه: {من دونه} أي وهو الرحمن.
O'nun kahredici gücü altında olduğu için, onların taptıklarını hakir görerek şöyle buyurdu: {من دونه} “O'ndan başka;”; O ki Rahmân'dır.
ولما كانت معبوداتهم أوثاناً متكثرة، وكل كثرة تلزمها الفرقة والحاجة والضعف مع أنهم كانوا يسمون بعضها بأسماء الإناث من اللات والعزى، ويقولون في الكل: إنها بنات الله، ويقولون عن كل صنم: أنثى بني فلان؛ قال: {إلا إناثاً} أي فجعلوا أنفسهم للإناث عباداً وهم يأنفون من أن يكون لهم لهم أولاداً، وفي التفسير من البخاري: إناثاً يعني الموات حجراً أو مدراً - أو ما أشبه ذلك؛ هذا مع أن مادة «أنث» و «وثن» يلزمها في نفسها الكثرة والرخاوة والفرقة، وكل ذلك في غاية البعد عن رتبة الإلهية، وسيأتي إن شاء الله تعالى بسط ذلك في سورة العنكبوت وأن هذا القصر قلب قصر لاعتقادهم أنها آلهة، ومعنى الحصر: ما هي إلا غير آلهة لما لها من النقص {وإن يدعون} أي يعبدون في الحقيقة {إلا شيطاناً} أي لأنه هو الآمر لهم بذلك، المزين لهم {مريداً} أي عاتياً صلباً عاصياً ملازماً للعصيان، مجرداً من كل خير، محترقاً بأفعال الشر، بعيداً من كل أمن، من: شاط وشطن؛ ومرد - بفتح عينه وضمها، وعبر بصيغة فعيل التي هي للمبالغة في سياق ذمهم تنبيهاً على أنهم تعبدوا لما لا إلباس في شرارته، لأنه شر كله، بخلاف ما في سورة الصافات، فإن سياقه يقتضي
Onların taptıkları putlar çok sayıdaydı; her çokluk ise ayrılığı, muhtaçlığı ve zayıflığı gerektirir. Bununla birlikte onlar bunların bir kısmını Lât ve Uzzâ gibi dişi isimleriyle isimlendiriyor, hepsi hakkında “Onlar Allah'ın kızlarıdır” diyor ve her bir put hakkında “falan oğullarının dişisi” diyorlardı. Şöyle buyurdu: {إلا إناثاً} “ancak dişilere [taparlar].”; yani kendilerinin çocukları olmasından arlandıkları dişilerin kulu haline geldiler. Buhârî'deki tefsirde: “Dişilerden kasıt taş, çamur veya benzeri cansız varlıklardır.” denilmiştir. Bununla beraber «üns» (dişilik) ve «vesen» (put) kökü kendi içinde çokluğu, gevşekliği ve ayrılığı gerektirir; bütün bunlar ise ilahlık mertebesinden son derece uzaktır. İnşâallahu Teâlâ Ankebût suresinde bunun açıklaması gelecektir. Bu kasr (sınırlama), onların bunları ilah zannetmelerine karşılık bir kalb-i kasrdır; hasrın manası ise: Taşıdıkları noksanlıktan ötürü bunlar ilah olmayan şeylerden başkası değildir. {وإن يدعون} “ve onlar ... başkasına tapmazlar”; yani hakikatte ibadet etmezler, {إلا شيطاناً} “ancak bir şeytana [taparlar];”; çünkü onlara bunu emreden ve süslü gösteren odur, {مريداً} “inatçı ve azgın.”; yani zorba, katı, isyankâr, isyanda devamlı, her türlü hayırdan soyutlanmış, şer fiilleriyle yanmış, her türlü güvenden uzak. Bu kelime “şâte” ve “şatana”dan; “merada” (ayn harfinin fethası ve dammesiyle) fiilindendir. Onları yerme bağlamında mübalağa ifade eden “faîl” kalıbıyla getirilmesi; kötülüğünde hiçbir şüphe bulunmayan şeye taptıklarına dikkat çekmek içindir; zira o bütünüyle şerdir. Sâffât suresindekinin aksine; zira onun bağlamı,
عدم المبالغة - كما سيأتي إن شاء الله تعالى؛ ثم بين ذلك بقوله: {لعنه الله} أي أبعده الملك الأعلى منكل خير فبعد فاحترق.
inşâallahu Teâlâ geleceği üzere mübalağa yapılmamasını gerektirir. Sonra bunu şu buyruğuyla beyan etti: {لعنه الله} “Allah onu lanetlemiştir;”; yani en yüce Hükümran onu her türlü hayırdan uzaklaştırmış, o da uzaklaşarak yanıp kül olmuştur.
ولما كان التقدير: فقال إصراراً على العداوة بالحسد: وعزتك لأجتهدن في إبعاد غيري كما أبعدتني! عطف عليه قوله: {وقال لأتخذنَّ} أي والله لأجتهدن في أن آخذ {من عبادك} الذين هم تحت قهرك، ولا يخرجون عن مرادك {نصيباً مفروضاً *} أي جزءاً أنت قدرته لي {ولأضلنهم} أي عن طريقك السوي بما سلطتني به من الوساوس وتزيين الأباطيل {ولأمنينّهم} أي كل ما أقدر عليه من الباطل من عدم البعث وغيره من طول الأعمال وبلوغ الآمال من الدنيا والآخرة بالرحمة والعفو والإحسان ونحوه مما هو سبب للتسويف بالتوبة {ولآمرنهم} .
Takdirî anlam: “Hasedinden ötürü düşmanlıkta ısrar ederek dedi ki: İzzetine yemin olsun ki beni uzaklaştırdığın gibi ben de başkalarını uzaklaştırmaya elbette çalışacağım!” şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وقال لأتخذنَّ} “Ve [şeytan] dedi ki: 'Elbette edineceğim'”; yani Allah'a yemin olsun ki elbette almaya çalışacağım, {من عبادك} “senin kullarından”; senin kahredici kudretin altında olan ve senin iradenden dışarı çıkamayan [kullarından], {نصيباً مفروضاً *} “belirlenmiş bir pay.'”; yani benim için takdir ettiğin bir cüzü [alacağım]. {ولأضلنهم} “'Ve onları mutlaka saptıracağım'”; yani vesveseler ve batılları süslemek üzere bana verdiğin güçle senin dosdoğru yolundan [saptıracağım], {ولأمنينّهم} “'onları mutlaka kuruntulara düşüreceğim'”; yani yeniden dirilmenin olmaması ve diğer batıllardan gücümün yettiği her şeyle, uzun emellerle, dünyada ve ahirette rahmet, af, ihsan ve tevbeyi ertelemeye sebep olan benzeri şeylerle arzulara kavuşma [kuruntularına düşüreceğim], {ولآمرنهم} “'ve onlara mutlaka emredeceğim...”.
ولما كان قد علم مما طبعوا عليه من الشهوات والحظوظ التي هيأتهم لطاعته، وكانت طاعته في الفساد عند كل عاقل في غاية الاستبعاد؛ أكد قوله: {فليبتكن} أي يقطعن تقطيعاً كثيراً {آذان الأنعام} ويشققونها علامة على ما حرموه على أنفسهم {ولآمرنهم فليغيرن خلق الله} أي الذي له الحكمة الكاملة فلا كفوء له، بأنواع التغيير من تغيير الفطرة الأولى السليمة إلى ما دون ذلك من فقء عين الحامي
Onların fıtratlarına yerleştirilen ve kendilerini şeytana itaate hazırlayan şehvet ve menfaatleri bildiğinden -ki fesatta ona itaat etmek her akıl sahibi nezdinde son derece uzak bir ihtimaldir- şu buyruğunu pekiştirdi: {فليبتكن} “onlar da mutlaka kesecekler”; yani çokça parçalayacaklar, {آذان الأنعام} “hayvanların kulaklarını”; kendilerine haram kıldıkları şeylerin bir işareti olarak onları yaracaklar. {ولآمرنهم فليغيرن خلق الله} “Ve onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yaratışını kesinlikle değiştirecekler.'”; yani tam bir hikmete sahip olan ve dengi bulunmayan [Allah'ın yaratışını], ilk temiz fıtratı değiştirmekten başlayıp hâmî denen devenin gözünü oymaya kadar
ونحو ذلك، وهو إشارة إلى ما حرم أهل الجاهلية على أنفسهم بالتقريب للأصنام من السائبة وما معها، المشار إلى إبطاله في أول المائدة بقوله
ve benzeri şeylere varıncaya kadar türlü değişikliklerle [değiştirecekler]. Bu, Cahiliye ehlinin putlara yakınlaşmak gayesiyle sâibe ve benzeri hayvanlar üzerinden kendilerine haram kıldıkları şeylere bir işarettir ki Mâide'nin başında şu buyrukla iptal edildiğine işaret edilmiştir:
{أحلت لكم بهيمة الأنعام إلا ما يتلى عليكم} [المائدة: ١] المصرح به في آخرها بقوله: {ما جعل الله من بحيرة} [المائدة: ١٠٣] ويكون التغيير بالوشم والوشر، ويدخل فيه كل ما خالف الدين، فإن الفطرة الأولى داعية إلى خلاف ذلك حتى أدخلوا فيه تشبيه الرجال بالنساء في التخنث وما يتفرع عنه في تشبيه النساء بالرجال في السحق ومانحاً فيه نحوه.
{أحلت لكم بهيمة الأنعام إلا ما يتلى عليكم} “Size bildirilecek olanlar dışındaki hayvanlar helal kılındı” [el-Mâide: 1]; surenin sonunda da açıkça şöyle buyrulmuştur: {ما جعل الله من بحيرة} “Allah bahîre ... diye bir şey kılmamıştır” [el-Mâide: 103]. Bu değişiklik dövme yapmak ve dişleri inceltip seyreltmekle de olur; dine aykırı olan her şey buna dahildir. Zira ilk fıtrat bunun aksine çağırır; hatta erkeklerin kadınlaşarak kadınlara benzemesini ve bundan türeyen kadınların sürtünme yoluyla erkeklere benzemesini ve bu yoldaki benzeri şeyleri de buna dahil etmişlerdir.
ولما كان التقدير: فقد خسر من تابعه في ذلك، لأنه صار للشيطان ولياً؛ عطف عليه معمماً قوله: {ومن يتخذ} أي يتكلف منهم ومن غيرهم تغيير الفطرة الأولى فيأخذ {الشيطان ولياً} ولما كان ذلك ملزوماً لمحادة الله ﷾، وكان ما هو أدنى من رتبته في غاية الكثرة؛ بعّض ليفهم الاستغراق من باب الأولى فقال: {من دون الله} أي المستجمع لكل وصف جميل {فقد خسر} باتخاذه ذلك ولو على أدنى وجوه الشرك {خسراناً مبيناً *} أي في غاية الظهور والرداءة بما تعطيه صيغة الفعلان، لأنه تولى من لا خير عنده؛ ثم علل ذلك بقوله: {يعدهم} أي بأن يخيل إليهم بما يصل إلى قلوبهم بالوسوسة في شيء من الأباطيل أنه قريب الحصول، وأنه
Takdirî anlam: “Bu hususta ona uyan kimse hüsrana uğramıştır; çünkü şeytanı dost edinmiştir” şeklinde olunca, bunun üzerine genel kılarak şu buyruğunu atfetti: {ومن يتخذ} “Kim edinirse”; yani onlardan ve başkalarından kim ilk fıtratı değiştirmeye yeltenip edinirse, {الشيطان ولياً} “şeytanı dost [edinirse]”. Bu durum Allah azze ve celle'ye düşman olmayı gerektirdiğinden ve O'nun mertebesinden aşağıda olanlar son derece çok olduğundan, öncelikle kapsayıcılığın anlaşılması için teb'îd (kısmîleştirme) yaparak şöyle buyurdu: {من دون الله} “Allah'ı bırakıp da”; yani her güzel sıfatı kendisinde toplayan [Allah'ı bırakıp], {فقد خسر} “kesinlikle hüsrana uğramıştır”; şirkin en alt derecelerinde dahi olsa onu edinmekle, {خسراناً مبيناً *} “apaçık bir hüsranla.”; yani “fa'lân” vezninin ifade ettiği üzere son derece açık ve kötü bir hüsranla; zira o yanında hiçbir hayır bulunmayan kimseyi dost edinmiştir. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {يعدهم} “[Şeytan] onlara vaat eder”; yani bâtıl şeylerden kalplerine vesveseyle ulaşan şeylerle, onun elde edilmesinin yakın olduğunu,
لا درك في تحصيله، وأنه إن لم يحصل كان في فواته ضرر، فيسعون في تحصيله، فيضيع عليهم في ذلك الزمانُ، ويرتكبون فيه ما لا يحل من الأهوال والهوان {ويمنيهم} أي يزين لهم تعليق الآمال بما لا يتأتى حصوله، ثم بين ذلك بقوله: {وما} أي والحالة أنه ما {يعدهم} وأظهر في موضع الإضمار تنبيهاً على مزيد النفرة فقال: {الشيطان} أي المحترق البعيد عن الخير {إلا غروراًَ *} أي تزييناً بالباطل خداعاً ومكراً وتلبيساً، إظهاراً - لما لا حقيقة له أو له حقيقة سيئة - في أبهى الحقائق وأشرفها وألذها إلى النفس وأشهاها إلى الطبع، فإن مادة «غر» و «رغ» تدول على الشرف والحسن ورفاهة العيش، فالغرور إزالة ذلك.
onu elde etmede hiçbir tehlike bulunmadığını ve şayet elde edilmezse kaçırılmasında zarar olacağını hayal ettirir; onlar da onu elde etmeye çalışırlar, böylece o uğurda vakitleri zayi olur ve helal olmayan korkunç hallere ve zillete katlanırlar. {ويمنيهم} “ve onları kuruntulara düşürür;”; yani gerçekleşmesi mümkün olmayan şeylere ümit bağlamayı onlara süslü gösterir. Sonra bunu şu buyruğuyla beyan etti: {وما} “oysa ... başka bir şey değildir”; yani hal şu ki, {يعدهم} “onlara vaat ettiği”; zamir makamında açık isim zikrederek nefretin artmasına dikkat çekmek üzere şöyle buyurdu: {الشيطان} “şeytanın”; yani hayırdan uzaklaşmış ve yanmış olanın, {إلا غروراًَ *} “ancak bir aldatmacadan [ibarettir].”; yani hakikati olmayan veya kötü bir hakikati olan şeyi en parlak, en şerefli, nefse en lezzetli ve tabiata en çekici surette göstererek bâtılı süslemek, kandırmak, hile ve yanıltmaktan [ibarettir]. Zira “ğarra” ve “rağa” kökleri şerefe, güzelliğe ve refah içinde yaşamaya delalet eder; gurur ise bunu gidermektir.
ولما أثبت لهم ذلك أنتج بلا شك قوله: {أولئك} أي البعداء من كل خير {مأواهم جهنم} أي تتجهمهم وتتقد عليهم بما اتخذوا من خلق منها ولياً {ولا يجدون عنها محيصاً *} أي موضعاً ما يميلون إليه شيئاً من الميل.
Bunu onlar için sabit kılınca, şüphesiz şu buyruğu netice vermiştir: {أولئك} “İşte onların”; yani her türlü hayırdan uzak olanların, {مأواهم جهنم} “barınakları cehennemdir;”; yani ondan yaratılmış olanı dost edindikleri için cehennem onları asık suratla karşılar ve üzerlerine alevlenir, {ولا يجدون عنها محيصاً *} “ve ondan kaçacak hiçbir yer bulamazlar.”; yani oradan en ufak bir meyledecekleri hiçbir sığınak [bulamazlar].
ولما ذكر ما للكافرين ترهيباً أتبعه ما لغيرهم ترغيباً فقال: {والذين آمنوا} أي بوعد لا خلف فيه {جنات تجري}
Korkutmak amacıyla kâfirler için olanı zikredince, rağbet ettirmek amacıyla başkaları için olanı onun peşinden getirerek şöyle buyurdu: {والذين آمنوا} “İman edenler ise...”; yani asla cayılmayacak bir vaatle, {جنات تجري} “...akan cennetler...”
وقرب وبعض بقوله: {من تحتها الأنهار} أي لرّي أرضها، فحيث ما أجرى منها نهر جرى.
Şu buyruğuyla yakınlaştırıp kısımlara ayırdı: {من تحتها الأنهار} “altından ırmaklar [akan];”; yani toprağını sulamak için; dolayısıyla oradan nereden bir ırmak akıtsa akar.
ولما كان الانزعاج عن مطلق الوطن - ولو لحاجة تعرض - شديداً، فكيف بهذا! قال: {خالدين فيها} ولما كان الخلود يطلق على مجرد المكث الطويل، دل على أنه لا بإلى آخر بقوله: {أبداً} ثم أكد ذلك بأن الواقع يطابقه، وهويطابق الواقع فقال: {وعد الله حقاً} أي يطابقه الواقع، لأنه الملك الأعظم وقد برز وعده بذلك، ومن أحق من الله وعداً، وأخبر به خبراً صاداقً يطابق الواقع {ومن أصدق من الله} أي المختص بصفات الكمال {قيلاً *} وأكثر من التأكيد هنا لأنه في مقابلة وعد الشيطان، ووعد الشيطان موافق للهوى الذي طبعت عليه النفوس فلا تنصرف عنه إلا بعسر شديد.
Ortaya çıkan bir ihtiyaç sebebiyle bile olsa mutlak vatandan ayrılmak son derece zorken, nerede kaldı bu yurttan ayrılmak! Şöyle buyurdu: {خالدين فيها} “orada ebedî kalacaklardır,”. Huld (ebedîlik) sadece uzun süre kalmak için de kullanıldığından, bir sonunun bulunmadığına {أبداً} “sonsuza dek.” buyruğuyla delalet etti. Sonra vakıanın buna mutabık olduğunu ve bunun da vakıaya mutabık olduğunu tekit ederek şöyle buyurdu: {وعد الله حقاً} “Bu, Allah'ın hak bir vaadidir;”; yani vakıa buna mutabıktır; çünkü O en büyük Hükümrandır ve buna dair vaadi sadır olmuştur; Allah'tan daha doğru vaatli kim olabilir! Ve bunu vakıaya mutabık dosdoğru bir haber olarak bildirdi: {ومن أصدق من الله} “Allah'tan daha doğru kim olabilir”; yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah'tan], {قيلاً *} “sözce?” Burada teyidi çokça getirdi; çünkü bu, şeytanın vaadinin karşılığındadır. Şeytanın vaadi ise nefislerin üzerine yaratıldığı heva ve hevese uygundur; nefisler ondan ancak büyük bir güçlükle vazgeçerler.
ولما أخبر تعالى عما أعد لهم ولمن أضلهم من العقاب وعما أعد للمؤمنين من الثواب، وكانوا يمنون أنفسهم الأماني الفارغة من أنه لا تبعة عليهم في التلاعب بالدين، لا في الدنيا ولا في الآخرة، ويشجعهم على ذلك أهل الكتاب ويدعون أنهم أبناء الله وأحباؤه، لا يؤاخذهم بشيء، ولا يدخل الجنة إلا من كان هوداً أو نصارى أو من شفعوا فيه، ونحو هذه التكاذيب مما يطمعون به من والاهم بأنهم ينجونه، وكان
Allah Teâlâ onlara ve onları saptıranlara hazırladığı cezayı ve müminlere hazırladığı mükâfatı haber verince -onlar ise din ile oynamakta dünyada da ahirette de üzerlerine hiçbir sorumluluk bulunmadığına dair boş kuruntularla nefislerini avutuyorlardı; Ehl-i Kitap da onları buna teşvik ediyor, kendilerinin Allah'ın oğulları ve sevgilileri olduğunu, Allah'ın kendilerini hiçbir şeyle muaheze etmeyeceğini, Yahudi veya Hristiyan olanlar yahut şefaat ettikleri kimseler dışında hiç kimsenin cennete girmeyeceğini ve kendilerini dost edinen kimseleri kurtaracaklarına dair onları heveslendirdikleri bu tür yalanları iddia ediyorlardı; ve
المشركون يقولون: {نحن أكثر أموالاً وأولاداً وما نحن بمعذبين} [سبأ: ٣٥] ، ونحو ذلك - كنا قال العاصي بن وائل لخباب بن الأرت وقد تقاضاه ديناً كان له عليه: دعني إلى تلك الدار فأقضيك مما لي فيها، فوالله لا تكون أنت وصاحبك فيها آثر عند الله مني ولا أعظم حظاً، فأنزل الله في ذلك: {أفرأيت الذي كفر بآياتنا} [مريم: ٧٧] الآيات من آخر مريم، ويقول لهم أهل الكتاب: أنتم أهدى سبيلاً، لما كان ذلك قال تعالى راداً على الفريقين: {ليس} أي ما وعده الله وأوعده {بأمانيكم} أي أيها العرب {ولا أماني أهل الكتاب} أي التي يمنيكم جميعاً بها الشيطان.
Müşrikler: {نحن أكثر أموالاً وأولاداً وما نحن بمعذبين} “Biz mallar ve evlatlarca daha çoğuz ve biz azap görecek de değiliz” [Sebe: 35] ve benzeri sözler söylüyorlardı; nitekim Âs b. Vâil, kendisinde olan alacağını talep eden Habbâb b. Eret'e: “Beni o yurda bırak da oradaki malımdan sana ödeyeyim; Allah'a yemin olsun ki orada sen ve arkadaşın Allah katında benden daha seçkin ve daha büyük nasip sahibi olmayacaksınız!” demişti ve Allah bu hususta Meryem suresinin sonundaki ayetlerden {أفرأيت الذي كفر بآياتنا} “Ayetlerimizi inkâr edeni gördün mü?” [Meryem: 77] ayetini indirmişti; Ehl-i Kitap da onlara: “Siz daha doğru yoldasınız” diyordu-; durum böyle olunca Allah Teâlâ her iki fırkaya da reddiye olarak şöyle buyurdu: {ليس} “[İş] değildir”; yani Allah'ın vaat ettiği ve tehdit ettiği şeyler, {بأمانيكم} “sizin kuruntularınızla”; yani ey Araplar, {ولا أماني أهل الكتاب} “ne de Kitap ehlinin kuruntularıyla;”; yani şeytanın hepinizi kendisiyle avuttuğu kuruntularla.
ولما اكنت أمانيهم أنهم لا يجازون بأعمالهم الخبيثة، أنتج ذلك لا محالة قوله: {ومن يعمل سوءاً يجز به} أي بالمصائب من الأمراض وغيرها، عاجلاً إن أريد به الخير، وآجلاًَ إن أريد به الشر، وما أحسن إيلاؤها لتمنيه الشيطان المذكورة في قوله {يعدهم ويمنيهم}
Onların kuruntuları kötü amelleriyle cezalandırılmayacakları yönünde olunca, bu durum kaçınılmaz olarak şu buyruğu netice verdi: {ومن يعمل سوءاً يجز به} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır;”; yani hastalıklar ve diğer musibetlerle; şayet hakkında hayır murat edilmişse peşin olarak, şayet hakkında şer murat edilmişse tehir edilerek [cezalandırılır]. Bunun, {يعدهم ويمنيهم} “Onlara vaat eder ve onları kuruntulara düşürür”
[النساء: ١٢٠] فيكون الكلام وافياً بكشف عوار شياطين الجن ثم الإنس في غرورهم لمن خف معهم مؤيساً لمن قبل منهم، وما أبدع ختامها بقوله: {ولا يجد له} ولما كان كل أحد قاصراً عن مولاه، عبر بقوله: {من دون الله} أي الذي حاز جميع العظمة {ولياً} أي قريباً يفعل معه ما يفعل القريب {ولا نصيراً *} أي ينصره في وقت ما! وما أشد التئامها بختام أول الآيات المحذرة منهم {ألم تر إلى الذين أوتوا نصيباً من الكتاب يشترون الضلالة} [النساء: ٤٤] إلى قوله {وكفى بالله ولياً وكفى بالله نصيراً} [النساء: ٤٥] إشارة إلى أن مقصود المنافقين من مشايعة أهل الكتاب ومتابعتهم إنما هو الولاية والنصرة، وأنهم قد ضيعوا منيتهم فاستنصروا بمن لا نصرة له، وتركوا من ليست النصرة إلا له.
[Nisâ: 120] Böylece bu söz; cin, ardından da insan şeytanlarının kendilerine uyanları aldatmadaki rezilliklerini bütünüyle ortaya koyucu ve onları kabul edenleri ümitsizliğe düşürücü olmaktadır. [Ayetin] sonunun şu buyrukla bitmesi ne kadar da bediidir: {ولا يجد له} “ve kendisi için bulamaz”. Herkes Mevlâ'sının [kudretinin] gerisinde kaldığı için şöyle ifade buyurmuştur: {من دون الله} “Allah’tan başka” yani bütün azameti kendinde toplayan [Allah’tan gayrı], {ولياً} “ne bir dost” yani bir yakının yapacağını onunla birlikte yapacak bir yakın, {ولا نصيراً *} “ne de bir yardımcı [bulamaz]!” yani herhangi bir vakitte kendisine yardım edecek [bir yardımcı]! Onlara karşı uyaran ilk ayetlerin sonuyla {ألم تر إلى الذين أوتوا نصيباً من الكتاب يشترون الضلالة} [Nisâ: 44] “Kendilerine Kitap’tan bir nasip verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar” buyruğundan {وكفى بالله ولياً وكفى بالله نصيراً} [Nisâ: 45] “Dost olarak da Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter” buyruğuna kadar olan kısımla bu [sonun] uyumu ne kadar da güçlüdür! [Bu], münafıkların Ehl-i Kitap'a taraftar olup onlara tâbi olmaktaki maksatlarının yalnızca dostluk ve yardım elde etmek olduğuna, onların kendi arzularını boşa çıkarıp yardımı olmayan kimseden yardım istediklerine ve yardımın yalnızca Kendisine ait olduğu Zat'ı terk ettiklerine bir işarettir.
ولما أبدى جزاء المسيء تحذيراً، أولاه أجر المحسن تبشيراً فقال: {ومن يعمل} وخفف تعالى عن عباده بقوله: {من الصالحات} ولما عمم بذكر (من) صرح بما اقتضته في قوله: {من ذكر وأنثى} وقيد ذلك بقوله: {وهو} أي والحال أنه {مؤمن} ليكون بناؤه الأعمال على أساس الإيمان {فأولئك} أي العالو الرتبة، وبنى فعل الدخول للمفعول في قراءة ابن كثير وأبي عمروا وأبي جعفر وأبي بكر عن عاصم وروح عن يعقوب، وللفاعل في قراءة غيرهم، لأن المقصود نفس الفعل، لا كونه من فاعل معين؛ وإن كانت قراءة الأولين أكثر فائدة {يدخلون} أي يدخلهم الله {الجنة} أي الموصوفة {ولا يظلمون} وبنى الفعل للمجهول، لأن المقصود الخلاص
Kötülük yapanın cezasını korkutmak amacıyla ortaya koyunca, müjdelemek amacıyla iyilik yapanın mükâfatını onun peşine getirerek şöyle buyurdu: {ومن يعمل} “Kim işlerse”; Allah Teâlâ kullarından hafifleterek {من الصالحات} “salih amellerden” buyurdu. "Min" edatını zikrederek genelledikten sonra, onun gerektirdiği hususu {من ذكر وأنثى} “erkek veya kadından” buyruğunda açıkça belirtti ve amellerini iman temeli üzerine bina etmesi için {وهو} “kendisi ... iken”; yani hal şu ki, {مؤمن} “mümin [iken]” buyruğuyla bunu kayıtladı. {فأولئك} “işte onlar”; yani mertebesi yüce olanlar. İbn Kesîr, Ebû Amr, Ebû Ca'fer, Âsım'dan Ebû Bekir ve Ya'kûb'dan Ravh kıraatinde girmek fiili meçhul (edilgen), diğerlerinin kıraatinde ise malum (etken) olarak okunmuştur; çünkü maksat fiilin bizzat kendisidir, belirli bir failden sadır olması değil; gerçi ilk kıraat daha fazla fayda içermektedir: {يدخلون} “girerler / girdirilirler”; yani Allah onları girdirir, {الجنة} “cennete”; yani nitelenen [cennete], {ولا يظلمون} “ve haksızlığa uğratılmazlar”. Fiil meçhul olarak kuruldu; çünkü maksat belirli bir fail kaydı olmaksızın zulümden kurtulmaktır,
منه لا بقيد فاعل معين {نقيراً *} أي لا يظلم الله المطيع منهم بنقص شيء ما، ولا العاصي بزيادة شيء ما، والنقير: ما في ظهر النواة من تلك الوقبة الصغيرة جداً، كني بها عن العدم، وهذا على ما يتعارفه الناس وإلا فالله تعالى له أن يفعل ما يشاء، فإن مِلكه ومُلكه عام، لا يتصور منه ظلم كيف ما فعل.
{نقيراً *} “zerre kadar.”; yani Allah onlardan itaat edene bir şeyi eksiltmekle, günahkâr olana da bir şeyi artırmakla asla zulmetmez. Nakîr: Hurma çekirdeğinin sırtında bulunan o küçücük çukurdur; onunla yokluktan kinaye yapılmıştır. Bu, insanların örfüne göredir; yoksa Allah Teâlâ dilediğini yapar; zira O'nun mülkü ve hâkimiyeti umumidir, ne yaparsa yapsın O'ndan bir zulüm tasavvur edilemez.
ولما كشف سبحانه زورهم وبيَّن فجورهم، أنكر أن يكون أحد أحسن ديناً ممن اتبع ملة إبراهيم الذي يزعمون أنه كان على دينهم زعماًَ تقدم كشف عواره وهتك أستاره في آل عمران، فقال عاطفاً على ما تقديره: فمن أحسن دائناً ومجازياً وحاكماً منه ﷾: {ومن أحسن ديناً} أو يكون التقدير: لأنهم أحسنوا في دينهم ومن أحسن ديناً منهم! لكنه أظهر الوصف تعميماً وتعليقاً للحكم به وتعليماً لما يفعل يفعل المؤمن وحثاً عليه فقال: {ممن أسلم} أي أعطى.
Sübhânehu onların yalanını açığa çıkarıp fücurlarını beyan edince, kendi dinleri üzere olduğunu iddia ettikleri -ki bu iddialarının çürüklüğü ve örtülerinin yırtılması Âl-i İmrân'da geçmişti- İbrahim'in dinine uyan kimseden daha güzel dinli birinin varlığını inkâr etti. Takdiri: “O halde azze ve celle'den daha güzel din koyan, karşılık veren ve hükmeden kim vardır?” şeklinde olan ifadenin üzerine atıfla şöyle buyurdu: {ومن أحسن ديناً} “Din bakımından daha güzel kim vardır”; yahut takdir: “Çünkü onlar dinlerinde ihsan üzere oldular; onlardan daha güzel dinli kim vardır!” şeklinde olur. Fakat hükmü genele yaymak, hükmü ona bağlamak, müminin ne yapacağını öğretmek ve buna teşvik etmek için vasfı aşikâr kılarak şöyle buyurdu: {ممن أسلم} “teslim eden kimseden”; yani veren [kimseden].
ولما كان المراد الإخلاص الذي هو أشرف الأشياء، عبر عنه بالوجه الذي هو أشرف الأعضاء فقال: {وجهه} أي قياده، أي الجهة التي يتوجه إليها بوجهه أي قصده كله الملازم للإسلام نفسه كلها {لله} فلا حركة له سكنة إلا فيما يرضاه، لكونه الواحد الذي لا مثل له، فهو حصر بغير صيغة الحصر، فأفاد فساد طريق من
Kastedilen, şeylerin en şereflisi olan ihlas olunca, bunu organların en şereflisi olan yüz ile ifade ederek şöyle buyurdu: {وجهه} “özünü (yüzünü)”; yani boyun eğişini; yani yüzüyle yöneldiği tarafı, yani bütünüyle nefsin teslimiyetini gerektiren bütün kastını, {لله} “Allah'a”; dolayısıyla onun hiçbir hareketi ve sükûnu O'nun rızası dışındaki bir şeyde olmaz; çünkü O benzeri olmayan Tek'tir. Bu, hasr sîgası olmaksızın bir hasrdır; dolayısıyla yardım dileme veya başka bir yolla
لفت وجهه نحو سواه باستعانة أو غيرها ولا سيما المعتزلة الذين يرون الطاعة من أنفسهم، ويرون أنها موجبة لثوابهم، والمعصية كذلك وأنها موجبة لعقابهم، في الحقيقة لا يرجون إلا أنفسهم، ولا يخافون غيرها؛ وأهل السنة فوّضوا التدبير والتكوين والخلق إلى الحق، فهم المسلمون.
yüzünü O'ndan başkasına çeviren kimsenin yolunun bozukluğunu ifade etmiştir; bilhassa itaati kendilerinden gören ve onun sevaplarını gerektirdiğini, isyanın da aynı şekilde cezalarını gerektirdiğini savunan Mutezile'nin [yolunun bozukluğunu]; zira onlar hakikatte ancak kendilerinden ümit besler ve kendilerinden başkasından korkmazlar. Ehl-i Sünnet ise tedbiri, var etmeyi ve yaratmayı Hakk'a havale etmişlerdir; işte asıl Müslümanlar onlardır.
ولما عبر تعالى عن كمال الاعتقاد بالماضي، شرط فيه الدوام والأعمال الظاهرة بقوله: {وهو} أي والحال أنه {محسن} أي مؤمن مراقب، لا غفلة عنده أصلاً، بل الإحسان صفة له راسخة، لأنه يعبد الله كأنه يراه، فقد اشتملت هذه الكلمات العشر على الدين كله أصلاً وفرعاً مع الترغيب بالمدح الكامل لمتبعه وإفهام الذم الكامل لغيره.
Allah Teâlâ inancın kemalini geçmiş zamanla ifade edince, onda devamlılığı ve zahirî amelleri şu buyruğuyla şart koştu: {وهو} “kendisi ... iken”; yani hal şu ki, {محسن} “iyilik yapan biri [iken]”; yani mümin, murakabe ehli, kendisinde asla gaflet bulunmayan, bilakis Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet ettiği için ihsan kendisinde kökleşmiş bir sıfat olan [biri iken]. Bu on kelime, ona uyana tam bir övgü ile rağbet ettirmeyi ve başkasına tam bir yermeyi hissettirmeyi içermekle birlikte, usul ve füruuyla dinin tamamını kapsamıştır.
ولما كان هذا ينتظم مَنَ كان على دين أي نبي كان قبل نسخه، قيده بقوله: {واتبع} أي بجهد منه {ملة إبراهيم} الذي اشتهر عند جميع الطوائف أنه ما دعا إلا إلى الله ﷾ وحده، وتبرأ مما سواه من فلك وكوكب وصنم وطبيعة وغيرها حال كون ذلك المتبع {حنيفاً} أي ليناً سهلاً ميّالاً مع الدليل، والملة: ما دعت إليه الفطرة الأولى بمساعدة العقل السليم من كمال الإسلام بالتوحيد.
Bu durum, nesh edilmeden önce hangi peygamber olursa olsun onun dini üzere bulunan kimseyi de kapsadığından, bunu şu buyruğuyla kayıtladı: {واتبع} “ve uyan [kimseden]”; yani gayret göstererek, {ملة إبراهيم} “İbrahim'in dinine”; ki bütün fırkalar nezdinde onun ancak tek olan Allah azze ve celle'ye çağırdığı ve felek, yıldız, put, tabiat ve diğerleri gibi O'nun dışındaki her şeyden teberri ettiği meşhur olmuştur; o uyan kimsenin şu halinde bulunmasıyla: {حنيفاً} “dosdoğru olarak (hanîf olarak);”; yani yumuşak, uysal, delille birlikte meyleden biri olarak. Millet: İlk fıtratın, selim aklın yardımıyla tevhid ile kâmil İslam'a çağırdığı şeydir.
ولما كان التقدير ترغيباً في هذا الاتباع: فقد جعل الله ﷾ ملة إبراهيم أحسن الملل، وخلقه يوم خلقه حنيفاً، عطف عليه قوله: {واتخذ الله} أي الملك الأعظم أخذ من معين بذلك مجتهد فيه {إبراهيم خليلاً *} لكونه كان حنيفاً، وذلك عبارة عن اختصاصه بكرامة تشبه كرامة الخليل عند خليله من ترديد الرسل بالوحي بينه وبينه، وإجابة الدعوة، وإظهار الخوارق عليه وعلى آله، والنصرة على الأعداء وغير ذلك من الألطاف، وأظهر اسمه في موضع الإضمار تصريحاً بالمقصود احتراساً من الإبهام وإعلاءً لقدره تنويهاً بذكره.
Bu uymaya teşvik sadedinde takdirî anlam: “Allah azze ve celle İbrahim'in dinini dinlerin en güzeli kılmış, onu yarattığı gün de hanîf olarak yaratmıştır” şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {واتخذ الله} “Ve Allah edindi”; yani en yüce Hükümran, bu hususta özen gösteren ve gayret eden bir kimsenin tutuşuyla tuttu, {إبراهيم خليلاً *} “İbrahim'i dost (halîl).”; onun hanîf olması sebebiyle. Bu, kendisiyle Rabbi arasında vahiy getiren elçilerin gidip gelmesi, duanın kabul edilmesi, kendisi ve ailesi üzerinde harikaların zahir kılınması, düşmanlara karşı zafer kazanılması ve diğer lütuflar gibi bir dostun dostu nezdindeki ikramına benzeyen özel bir ikramla seçkin kılınmasından ibarettir. Zamir makamında onun ismini aşikâr kılması; kapalılıktan sakınmak için maksadı açıkça belirtmek ve zikrini yücelterek kadrini artırmak içindir.
ولما أخبر بمن يحبه ومن يبغضه وبما يرضيه وما يغضبه، وكان ربما توهم عدم القدرة على أخذه لغير ما أخذ، وجعله لغير ما جعل، أو تعنت بذلك متعنت فظن أن في الكلام دخلاً بنوع احتياج إلى المحالة أو غيرها قال: {ولله} أي والحال أن للمختص بالوحدانية - فلا كفوء له {ما في السماوات} .
Kimi sevdiğini ve kime buğzettiğini, neden razı olduğunu ve neye gazaplandığını haber verince; tuttuğundan başkasını tutmaya ve kıldığından başkasını kılmaya gücünün yetmediği vehmedilebilir veya inatçı bir kimse inat ederek sözde hileye veya başka bir şeye muhtaç olma türünden bir kusur olduğunu zannedebilir diye şöyle buyurdu: {ولله} “Allah'ındır”; yani hal şu ki, vahdaniyetle seçkin olan ve dengi bulunmayan [Allah'ındır], {ما في السماوات} “göklerde olanlar...”.
ولما كان السياق للمنافقين والمشركين أكد فقال: {وما في الأرض} من إبراهيم ﵊ ومن غيره إشارة إلى أنه التام المُلك العظيم المِلك، فلا يعطي إلا من تابع أولياءه وجانب أعداءه، ولا يختار إلا من علمه خياراً
Bağlam münafıklar ve müşrikler hakkında olduğu için tekit ederek şöyle buyurdu: {وما في الأرض} “ve yerde olanlar.”; İbrahim aleyhisselâm'dan ve başkalarından [olanlar]; bu, O'nun hâkimiyetinin tam ve mülkünün pek büyük olduğuna bir işarettir; dolayısıyla O ancak dostlarına uyan ve düşmanlarından sakınan kimseye verir ve ancak hayırlı olduğunu bildiği kimseyi seçer.
وهو مع ذلك قادر على ما يريد من إقرار وتبديل، ولذلك قال: {وكان الله} أي الملك الذي له الكمال كله {بكل شيء} أي منهما ومن غيرهما {محيطاً *} علماً وقدرة، فمهما راد كان في وعده ووعيده للمطيع والعاصي، لا يخفى عليه أحد منهم، ولا يعجزه شيء.
Bununla birlikte O, sabit tutma ve değiştirme hususunda dilediğine kâdirdir. Bundan dolayı şöyle buyurdu: {وكان الله} “Allah ... olandır”; yani bütün kemale sahip olan Hükümran, {بكل شيء} “her şeyi”; yani bu ikisinden ve bunların dışındakilerden [her şeyi], {محيطاً *} “hakkıyla kuşatmış [olandır].”; ilim ve kudret olarak. Dolayısıyla itaat eden ve isyan eden için vaadinde ve tehdidinde ne dilerse o olur; onlardan hiçbiri O'na gizli kalmaz ve hiçbir şey O'nu âciz bırakamaz.
ولما كان ﷾ قد رتب هذا الكتاب على أنه يذكر أحكاماً من الأصول والفروع، ثم يفصلها بوعد ووعيد وترغيب وترهيب، وينظمها بدلائل كبريائه وجلاله وعظيم بره وكماله، ثم يعود إلى بيان الأحكام على أبدع نظام لأن إلقاء المراد في ذلك القالب أقرب إلى القبول، والنظم كذلك أجدر بالتأثير في القلوب، لأن التكليف بالأعمال الشاقة لا تنقاد له النفوس إلا إذا كان مقروناً ببشارة ونذارة، وذلك لا يؤثر إلا عند القطع بغاية الكمال لمن صدر عنه ذلك المقال، ولا ينتقل مع ذلك من أسلوب إلى آخر إلا على غاية ما يكون من المناسبة بين آخر كل نوع وأول ما بعده بكمال التعلق لفظاً ومعنى، وفعل ﷾ في هذه السورة في أحكام العدل الذي بدأ السورة به في المواصلة التي مبناها النكاح والإرث وغير ذلك مما اتصل به - كما بين - إلى أن ختم هنا بالإسلام المثمر لقبول ذلك
Allah azze ve celle bu Kitab'ı, usul ve fürua dair hükümleri zikredip sonra bunları vaat, tehdit, teşvik ve korkutma ile tafsil edecek; büyüklüğünün, celalinin, yüce ihsanının ve kemalinin delilleriyle tanzim edecek; sonra hükümleri beyan etmeye en bedî bir nizam üzere dönecek şekilde tertip etmiştir. Çünkü muradın o kalıba dökülmesi kabule daha yakındır; bu şekildeki nizam da kalplerde tesir bırakmaya daha layıktır. Zira meşakkatli amellerle mükellef tutulmaya nefisler ancak müjde ve uyarıyla birlikte olursa boyun eğer; bu da ancak bu sözün sadır olduğu Zât'ın mutlak kemaline kesin olarak inanıldığında tesir eder. Bununla birlikte bir üsluptan diğerine ancak lafız ve mana yönünden tam bir irtibatla her türün sonu ile ardından gelenin ilki arasındaki azamî münasebet üzere geçilir. Allah azze ve celle'nin bu surede, evlilik ve miras ile buna bağlı diğer hususlara dayanan ilişkilerde surenin başında başladığı adalet hükümlerinde -açıklandığı üzere- yaptığı da budur; ta ki burada bütün bunların kabulünü netice veren İslam ile
كله وعظمة الملك الموجبة لتمام الإسلام، وقامت البراهين وسطعت الحجج، وكان من أعظم مقاصد السورة العدل في الضعفاء من الأيتام وغيرهم في الميراث وغيره، وكان توريث النساء والأطفال - ذكوراً كانوا أو إناثاً - مما أبته نفوسهم، وأشربت بغضه قلوبهم، وكان التفريق في إثبات ما هذا سبيله أنجع، وإلقاؤه شيئاً فشيئاً في قوالب البلاغة أنفع؛ وصل بذلك قوله تعالى: {ويستفتونك} في جملة حالية من اسم الجلالة التي قبلها، أي له ما ذكر فلا مساغ للاعتراض عليه والحال أنهم يسألونك طلباً لأن تتفتى عليهم بالجواب في بعض ما أعطى من ملكه لبعض مخلوقاته {في النساء} طمعاً في الاستئثار عليهم بالمال وغيره محتجين بأنه لا ينبغي أن يكون المال إلا لمن يحمي الذمار والحال أنهم قد عبدوا من دونه إناثاً، وجعلوا لهم مما خولهم فيه من الرزق الذي ملكهم له بضعف من الحرث والأنعام نصيباً، فلا تعجب من حال من كرر الاستفتاء - الذي لا يكون في العرف غالباً إلا فيما فيه اعتراض - في إناث أحياء وأطفال ذكور وأعطاهم المِلك التام المُلك العظيم المِلك بعض ما يريد، ولم يعترض على نفسه حيث أعطى إناثاً
ve tam bir teslimiyeti gerektiren Hükümranın azameti ile hitama erdirinceye kadar. Deliller ikame edilip bürhanlar parıldadı. Surenin en büyük maksatlarından biri de miras ve diğer hususlarda yetimler ve başkaları gibi zayıflar hakkında adaletli davranmaktı. Erkek olsun kız olsun kadınların ve çocukların mirasa vâris kılınması ise nefislerinin kabul etmediği ve kalplerinin nefretle dolduğu bir şeydi. Bu nitelikteki bir şeyi ispatta kısımlara ayırmak daha etkili, onu parça parça belagat kalıplarına dökmek daha faydalı olduğu için; Allah Teâlâ bununla şu buyruğunu irtibatlandırdı: {ويستفتونك} “Senden fetva istiyorlar”; önceki lafza-i celâlden hâl cümlesi olarak; yani zikredilenler O'nundur, dolayısıyla O'na itiraz etmeye hiçbir yol yoktur; hal şu ki onlar mülkünden bazı yarattıklarına verdiği şeyler hakkında onlara bir cevapla fetva vermeni talep ederek senden fetva istiyorlar, {في النساء} “kadınlar hakkında;”; malı ve diğer şeyleri onların aleyhine kendi tekellerine alma hırsıyla ve malın ancak himaye edip savunan kimseye ait olması gerektiğini öne sürerek. Oysa onlar Allah'ı bırakıp dişilere tapmışlar ve O'nun kendilerine bahşettiği ve ekin ile hayvanlardan zayıf olanlara mülk kıldığı rızıktan onlara bir pay ayırmışlardı. Öyleyse -örfte çoğunlukla ancak itiraz içeren hususlarda olan- fetva sormayı canlı dişiler ve erkek çocuklar hakkında tekrarlayan; tam hâkimiyet ve büyük mülk sahibi olan Zât'ın dilediği şeylerin bir kısmını onlara vermesine karşılık, kendi elinde bulunan ve hakikatte mülkiyeti başkasına ait olan şeyden hiçbir hayatı ve faydası olmayan dişilere verirken
لا حياة لها ولا منفعة مما في يده، وملكه في الحقيقة لغيره، ولم يأذن فيه المالك ما لا ينتفع به المعطي.
kendi nefsine itiraz etmeyen ve veren kimsenin faydalanamayacağı şeyde gerçek mülk sahibinin izin vermediği kimsenin haline şaşma!
ولما كان المقام بكثرة الاستفتاء محتاجاً إلى زيادة الاعتناء قال: {قل الله} آمراً معبراً بالاسم الأعظم منبهاً على استحضار ما ذكر أول السورة {يفتيكم} أي يبين لكم حكمه {فيهن} أي الآن لأن تقوموا لهن بالقسط {وما} أي مع ما {يتلى عليكم} أي تجدد فيكم تلاوته إلى آخر الدهر سيفاً قاطعاً وحكماً ماضياً جامعاً {في الكتاب} أي فيما سبق أول السورة في قوله: {وإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى فانكحوا ما طاب لكم من النساء} ، وغير ذلك {في يتامى النساء} أي في شأن التيامى من هذا الصنف {اللاّتي لا تؤتونهن} أي بسبب التوقف في ذلك وتكرير الاستفتاء عنه {ما كتب لهن} أي ما فرض من الميراث وسائر الحقوق فرضاً وهو في غاية اللزوم {وترغبون أن} أي في أن أو عن أن {تنكحوهن} لجمالهن أو لدمامتهن {و} يفتيكم في {المستضعفين} أي الموجود ضعفهم والمطلوب إضعافهم، يمنعهم حقوقهم {من الولدان} .
Makam, fetva istemenin çokluğu sebebiyle daha fazla ihtimama muhtaç olunca; surenin başında zikredilenleri hatırlatmaya dikkat çekerek İsm-i A'zam ile emrederek şöyle buyurdu: {قل الله} “De ki: Allah”, {يفتيكم} “size fetva veriyor (hükmünü açıklıyor)”; yani hükmünü size beyan ediyor, {فيهن} “onlar hakkında;”; yani şimdi, onlara adaleti ayakta tutmanız için; {وما} “ve ... olanı da;”; yani şununla beraber: {يتلى عليكم} “size okunmakta”; yani keskin bir kılıç, yürürlükte ve toplayıcı bir hüküm olarak kıyamete kadar aranızda tilaveti yenilenen, {في الكتاب} “Kitap'ta”; yani surenin başında geçen {وإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى فانكحوا ما طاب لكم من النساء} “Eğer yetimler hakkında adaleti yerine getiremeyeceğinizden korkarsanız, size helal olan kadınlardan nikâhlayın...” buyruğunda ve diğerlerinde [okunanı da bildiriyor], {في يتامى النساء} “yetim kadınlar hakkında”; yani bu sınıftan olan yetimler hususunda, {اللاّتي لا تؤتونهن} “kendilerine vermediğiniz”; yani bu hususta duraksamanız ve hakkında tekrar tekrar fetva sormanız sebebiyle, {ما كتب لهن} “onlara yazılanı (farz kılınanı)”; yani miras ve diğer haklardan kesin bir farz olarak farz kılınan şeyleri, {وترغبون أن} “ve ... istediğiniz”; yani arzuladığınız yahut kaçındığınız, {تنكحوهن} “onları nikâhlamayı”; güzelliklerinden ötürü veya çirkinliklerinden ötürü, {و} “ve”; size fetva veriyor: {المستضعفين} “zayıf bırakılmışlar hakkında”; yani zayıflıkları mevcut olan ve hakları engellenerek zayıf düşürülmek istenenler hakkında, {من الولدان} “çocuklardan”.
ولما كان التقدير؛ في أن تقوموا لهم بالقسط، أي في ميراثهم وسائر حقوقهم ولا تحقروهم لصغرهم؛ عطف عليه قوله: {وأن تقوموا} أي تفعلوا فيه من القوة والمبادرة فعل القائم المنشط {لليتامى}
Takdirî anlam: “Onlar hakkında adaleti ayakta tutmanız, yani miraslarında ve diğer haklarında adil davranmanız ve küçüklüklerinden ötürü onları hakir görmemeniz hususunda [fetva veriyor]” şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وأن تقوموا} “ve ayakta tutmanızı [emrediyor]”; yani gayretli ve canlı bir şekilde kalkan kimsenin davranışı gibi güçle ve atılımla davranmanızı, {لليتامى} “yetimler için”
من الذكور والإناث {بالقسط} أي بالعدل من الميراث وغيره.
erkek ve dişilerden [yetimler için]; {بالقسط} “adaletle”; yani miras ve diğer haklarda adaletle [ayakta tutmanızı emrediyor].
ولما كان التقدير: فما تفعلوا في ذلك من شر فإن الله كان به عليماً وعليكم قديراً؛ عطف عليه قوله ترغيباً: {وما تفعلوا من خير} أي في ذلك أو في غيره {فإن الله} أي الذي له الكمال كله {كان به عليماً *} أي فهو جدير - وهو أكرم الأكرمين وأحكم الحاكمين - بأن يعطي فاعله على حسب كرمه وعلو قدره، فطيبوا نفساً وتقروا عيناً؛ روى البخاري في الشركة والنكاح ومسلم في آخر الكتاب وأبو داود والنسائي في النكاح «عن عروة أنه سأل عائشة رضي الله تعالى عنها عن قول الله ﷿: {فإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى} إلى {رباع} قالت: يا ابن أختي! هي اليتيمة تكون في حجر وليها تشاركه في ماله، فيعجبه مالها وجمالها، فيريد وليها أن يتزوجها بغير أن يقسط في صداقها فيعطيها مثل ما يعطيها غيره، فنهوا أن ينكحوهن إلا أن يقسطوا لهن ويبلغوا بهن أعلى سنتهن من الصداق وأمروا أن ينكحوا ما طاب لهم من النساء سواهن؛ قال عروة: قالت عائشة ﵂: ثم إن الناس استفتوا رسول الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Takdirî anlam: “Bu hususta yapacağınız kötülüğü şüphesiz Allah hakkıyla bilir ve O size kadirdir” şeklinde olunca, teşvik amacıyla bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وما تفعلوا من خير} “Ve hayır olarak ne yaparsanız”; yani bu hususta veya başka bir konuda, {فإن الله} “şüphesiz ki Allah”; yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Zât, {كان به عليماً} “onu hakkıyla bilendir.”; yani O —ki kerem sahiplerinin en cömerdi ve hüküm verenlerin en adilidir— bunu yapana Kendi keremi ve yüce kadrine yaraşır şekilde karşılık vermeye pek layıktır; bu sebeple içinizi ferah, gönlünüzü hoş tutun. Buhârî “Şirket” ve “Nikâh” bölümlerinde, Müslim kitabın sonunda, Ebû Dâvûd ve Nesâî “Nikâh” bölümünde rivayet etmişlerdir: «Urve'den [rivayet edildiğine göre], o Âişe radıyallâhu anhâ'ya Allah Azze ve Celle'nin: {فإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى} [ayetinden] {رباع} [kavline kadar olan kısmını] sormuş, o da şöyle demiştir: “Ey kız kardeşimin oğlu! Bu, velisinin himayesinde bulunan ve malına ortak olan yetim kızdır; velisi onun malını ve güzelliğini beğenir de mehirinde adaleti gözetmeksizin, başkasının ona vereceği kadarını vermeden onunla evlenmek ister. Bunun üzerine onlara adaletli davranmadıkça ve mehir konusunda emsallerinin en yüksek derecesine ulaştırmadıkça onları nikâhlamaktan nehyolundular ve onlardan başka kendilerine helal olan kadınlardan nikâhlamaları emredildi.” Urve dedi ki: Âişe radıyallâhu anhâ dedi ki: “Sonra insanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e
بعد هذه الآية فيهن فأنزل الله ﷿ (ويستفتونك - إلى - وترغبون أن تنكحوهن) »
bu ayetten sonra kadınlar hakkında fetva sordular; bunun üzerine Allah Azze ve Celle (Senden fetva isterler... -kısmından- nikâhlamayı istediğiniz... -kavline kadar olan ayeti) indirdi.»
والذي ذكر الله أنه يتلى عليكم في الكتاب: الآية الأولى التي قال فيها: {وإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى فانكحوا ما طاب لكم من النساء} قالت عائشة ﵂: وقول الله تعالى في الآية الأخرى: {وترغبون أن تنكحوهن} هي رغبة أحدكم يتيمته - وقال مسلم: عن يتيمته - التي تكون في حجره حين تكون قليلة المال والجمال، فنهوا أن ينكحوا ما رغبوا في مالها وجمالها من يتامى النساء إلا بالقسط من أجل رغبتهم عنهن، زاد مسلم: إذا كن قليلات المال والجمال، وقال البخاري في النكاح: فكما يتركونها حين يرغبون عنها فليس لهم أن ينكحوها إذا رغبوا فيها إلا أن يقسطوا لها ويعطوها حقها الأوفى في الصداق؛ وفي البخاري
Allah'ın, Kitap'ta size okunmakta olduğunu zikrettiği şey: {وإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى فانكحوا ما طاب لكم من النساء} “Eğer yetimler hakkında adaleti yerine getiremeyeceğinizden korkarsanız, size helal olan kadınlardan nikâhlayın...” buyurduğu ilk ayettir. Âişe radıyallâhu anhâ dedi ki: “Allah Teâlâ'nın diğer ayetteki: {وترغبون أن تنكحوهن} “onları nikâhlamayı istediğiniz [yahut kaçındığınız]” buyruğu ise, sizden birinin himayesinde bulunan ve malı ile güzelliği az olduğu zaman yetim kızını istemesi —Müslim: 'yetim kızından yüz çevirmesi' demiştir— gibidir. Onlardan yüz çevirmeleri sebebiyle, kadınların yetimlerinden malını ve güzelliğini arzuladıklarını da adaletle olmadıkça nikâhlamaktan nehyolundular.” Müslim şunu eklemiştir: “Malı ve güzelliği az oldukları zaman.” Buhârî “Nikâh” bölümünde demiştir ki: “Onlardan yüz çevirdikleri vakit onları terk ettikleri gibi, onları arzuladıkları vakit de mehirlerinde adaleti gözetmedikçe ve onlara mehir hususundaki tam haklarını vermedikçe onları nikâhlayamazlar.” Buhârî'de
ومسلم في التفسير عن عروة أيضاً {يستفتونك في النساء} الآية قالت: «هو الرجل تكون عنده اليتيمة هو وليها ووارثها فأشركته - وقال مسلم: لعلها أن تكون قد شركته، في ماله حتى في العذق فيرغب أن ينكحها ويكره أن يزوجها رجلاً فيشركه في ماله بما شركته فيعضلها فنزلت هذه الآية؛ وفي رواية مسلم: نزلت في الرجل تكون له اليتيمة وهو وليها ووارثها ولها مال وليس لها أحد يخاصم دونها فلا ينحكها لمالها فيضر بها ويسيء صحبتها فقال: {وإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى فانكحوا ما طاب لكم من النساء} يقول: ما حللت لكم، ودع هذه التي تضر بها» وفي رواية له وللبخاري في النكاح «فيرغب عنها أن يتزوجها ويكره أن يزوجها غيره فيشركه في ماله - وقال البخاري: فيدخل عليه في ماله - فيعضلها ولا يتزوجها ولا يزوجها، زاد البخاري: فنهاهم الله ﷾» عن ذلك، وحاصل ذلك ما نقله الأصبهاني أنه كان الرجل في الجاهلية
ve Müslim'de “Tefsir” bölümünde yine Urve'den gelen rivayette, {يستفتونك في النساء} “Kadınlar hakkında senden fetva isterler” ayeti hakkında [Âişe] demiştir ki: «Bu, yanında bir yetim kız bulunan adamdır; adam onun hem velisi hem de vârisidir. Kız onun malına, hatta bir hurma dalına dahi ortak olmuştur —Müslim: 'Belki de onun malına ortak olmuştur' demiştir—. Adam onunla evlenmek ister, ancak kıza ait ortaklık payı yüzünden kendi malına ortak olur korkusuyla kızı başka bir erkekle evlendirmekten hoşlanmaz ve ona engel olur (adl eder). Bunun üzerine bu ayet inmiştir.» Müslim'in bir rivayetinde ise: «Bu ayet, yanında yetim bir kız bulunan, kendisi onun velisi ve vârisi olan, kızın malı bulunup onu savunacak kimsesi olmayan; adamın da sırf malı için onunla evlenmeyip ona zarar verdiği ve beraberliğini kötüleştirdiği kimse hakkında inmiştir. Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurdu: {وإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى فانكحوا ما طاب لكم من النساء} “Eğer yetimler hakkında adaleti yerine getiremeyeceğinizden korkarsanız, size helal olan kadınlardan nikâhlayın...”; yani 'size helal kıldıklarımı [nikâhlayın], kendisine zarar verdiğiniz şu kadını ise bırakın' buyurmaktadır.» Müslim ve Buhârî'nin “Nikâh” bölümündeki bir rivayetinde ise: «Adam onunla evlenmek istemez, fakat kendi malına ortak olur —Buhârî: 'malına dâhil olur' demiştir— diye onu başkasıyla evlendirmekten de hoşlanmaz; böylece ona engel olur, ne kendisi evlenir ne de evlendirir. Buhârî şunu eklemiştir: 'Bunun üzerine Allah Azze ve Celle onları bundan nehyetti.'» Bunun özeti, el-İsbehânî'nin naklettiği şu husustur: Cahiliye döneminde bir adamın
تكون عنده اليتيمة فيلقي عليها ثوبه، فإذا فعل بها ذلك لم يقدر أحد أن يتزوجها أبداً، فإن كانت جميلة وهواها تزوجها وأكل مالها، وإن كانت دميمة منعها الرجال حتى تموت، فإذا ماتت ورثها.
yanında bir yetim kız bulunur, adam elbisesini onun üzerine atardı. Bunu yaptığı zaman artık hiç kimse o kızla asla evlenemezdi. Eğer kız güzel olup adamın hoşuna giderse onunla evlenir ve malını yerdi; şayet çirkin olursa ölünceye kadar erkekleri ona yaklaştırmazdı; kız ölünce de ona vâris olurdu.
وما أنسب ذكر هذا الحكم الذي كثرت فيه المراجع على وجه يؤذن بعدم إذعان بعض النفوس له عقب آية الإسلام الذي معناه الانقياد والخضوع والإحسان الذي صار في العرف أكثر استعماله للاعطاء والتألف والعطف لا سيما للضعيف، وذكر إبراهيم ﵊ الذي تقدم أنه أتم ما ابتلاه الله تعالى به من الكلمات ووفي بها من غير مراجعة ولا تلعثم، وأنه كان حنيفاً ميالاً مع الدليل، تعنيفاً لمن قام عليه دليل العقل وأتاه صريح النقل وهو يراجع! وإذا تأملت قوله تعالى: {من يعمل سوءاً يجز به} [النساء: ١٢٣] مع قوله فيما قبل {وليخش الذين لو تركوا من خلفهم ذرية ضعافاً خافوا عليهم} [النساء: ٩] لاحت لك أيضاً مناسبة بديعة.
Bazı nefislerin boyun eğmemesine işaret eden bir tarzda hakkında çokça müracaat ve itirazın vuku bulduğu bu hükmün; anlamı boyun eğmek ve teslim olmak olan İslam ayetinin ve örfte özellikle zayıfa vermek, gönül almak ve şefkat göstermek manasında daha çok kullanılan ihsanın hemen ardından zikredilmesi ve yine Allah Teâlâ'nın kendisini sınadığı kelimeleri hiçbir müracaat ve tereddüt göstermeksizin tastamam yerine getirdiği daha önce geçen, delille birlikte hareket eden bir hanîf olan İbrahim aleyhisselâm'ın zikredilmesinin peşinden gelmesi; akıl delili aleyhine kurulmuş ve kendisine açık nakil gelmişken hâlâ itiraz edip duran kimseyi paylamak bakımından ne kadar da uygundur! Allah Teâlâ'nın: {من يعمل سوءاً يجز به} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [Nisâ: 123] buyruğu ile daha önce geçen {وليخش الذين لو تركوا من خلفهم ذرية ضعافاً خافوا عليهم} “Arkalarında zayıf çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için korkup endişe duyacak olanlar ürpersinler...” [Nisâ: 9] buyruğu üzerinde düşündüğün zaman, aralarındaki eşsiz münasebet de sana ayan beyan görünür.
ولما صاروا يعطفون اليتامى أموالهم، وصاروا يتزوجون ذوات الأموال منهن ويضاجرون بعضهن؛ عقب ذلك تعالى بالإفتاء في أحوال المشاققة بين الأزواج فقال: {وإن امرأة} أي واحدة أو على ضرائر.
İnsanlar yetimlerin mallarına meyledip onlardan mal sahibi olanlarla evlenmeye ve bazılarından da usanmaya başlayınca; Allah Teâlâ bunun peşinden eşler arasındaki geçimsizlik halleri hakkında fetva vererek şöyle buyurdu: {وإن امرأة} “Eğer bir kadın”; yani tek bir kadın yahut kumalar üzerine olan [bir kadın],
ولما كان ظن المكروه مخوفاً قال: {خافت} أي توقعت
Hoşa gitmeyen şeyin zannı korku verici olduğu için şöyle buyurdu: {خافت} “endişe ederse”; yani beklerse
وظنت بما يظهر لها من القرائن {من بعلها نشوزاً} أي ترفعاً بما ترى من استهانته لها بمنع حقوقها أو إساءة صحبتها {أو إعراضاً} عنها بقلبه بأن لا ترى من محادثته ومؤانسته ومجامعته ما كانت ترى قبل ذلك، تخشى أن يجر إلى الفراق وإن كان متكلفاً لملاطفتها بقوله وفعله {فلا جناح} أي حرج وميل {عليهما أن يصلحا} أي يوقع الزوجان {بينهما} تصالحاً ومصالحة، هذا على قراءة الجماعة، وعلى قراءة الكوفيين بضم الياء وإسكان الصاد وكسر اللام التقدير: إصلاحاً، لكنه لما كان المأمور به يحصل بأقل ما يقع عليه اسم الصلح بنى المصدر على غير هذين الفعلين فقال مجرداً له: {صلحاً} بأن تلين هي بترك بعض المهر أو بعض القسم أو نحو ذلك، وأن يلين لها هو بإحسان العشرة في مقابلة ذلك.
ve kendisine beliren karineler sebebiyle zannederse: {من بعلها نشوزاً} “kocasının serkeşliğinden (kendisine üstten bakıp hor görmesinden)”; yani haklarını vermeyerek veya beraberliğini kötüleştirerek kendisini küçümsediğini görmesiyle [kocasının] büyüklük taslamasından, {أو إعراضاً} “yahut yüz çevirmesinden”; söz ve fiiliyle ona iltifat etmeye zoraki çalışsa bile, daha önce gördüğü sohbet, ünsiyet ve beraberliği göremeyerek kocasının kalben kendisinden yüz çevirmesinden ve bunun ayrılığa sürüklemesinden endişe ederse, {فلا جناح} “artık hiçbir günah yoktur”; yani bir sakınca ve vebal yoktur, {عليهما أن يصلحا} “aralarını düzeltmelerinde”; yani iki eşin aralarında anlaşma ve uzlaşma sağlamalarında. Bu, cumhurun kıraatine göredir; Kûfelilerin ye'nin zammesi, sâd'ın sükûnu ve lâm'ın kesresi ile olan kıraatine göre takdir: “bir ıslah yapmalarında” şeklindedir. Fakat emredilen şey, sulh adının verildiği en küçük şeyle bile hasıl olacağı için masdarı bu iki fiilin dışından kurarak mücerred olarak şöyle buyurmuştur: {صلحاً} “bir barışla”; [şöyle ki] kadın mehirin veya sıra nöbetinin bir kısmından yahut benzeri şeylerden feragat ederek yumuşak davranır, koca da buna karşılık güzel geçinerek ona yumuşak davranır.
ولما كان التقدير: ولا حناح عليهما أن يتفارقا على وجه العدل، عطف عليه قوله: {والصلح} أي بترك كل منهما حقه أو بعض حقه {خير} أي المفارقة التي أشارت إليها الجملة المطوية لأن الصلح مبناه الإحسان الكامل بالرضى من الجانبين، والمفارقة مبناها العدل الذي يلزمه في الأغلب غيظ أحدهما وإن كانت مشاركة للصلح في الخير، لكنها مفضولة، وتخصيصُ المفارقة بالطي لأن مبنى السورة على المواصلة.
Takdirî anlam: “Adalet çerçevesinde birbirlerinden ayrılmalarında da onlara bir günah yoktur” şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {والصلح} “Barış ise”; yani her birinin hakkından veya hakkının bir kısmından vazgeçmesi, {خير} “daha hayırlıdır”; yani gizli tutulan cümlenin işaret ettiği ayrılıktan [daha hayırlıdır]. Çünkü barışın temeli, her iki tarafın rızasıyla tam bir ihsandır; ayrılığın temeli ise çoğu zaman taraflardan birinin öfkesini gerektiren adalettir. Ayrılık da her ne kadar barışla hayırda ortak olsa da, derece bakımından daha aşağıdadır. Ayrılığın gizli tutulması ise surenin temelinin kaynaşma ve kavuşma üzerine kurulmuş olmasındandır.
ولما كان منشأ التشاجر المانع من الصلح شكاسة في الطباع، صوَّر ﷾ ذلك تنفيراً عنه، فقال اعتراضاً بين هذه الجمل للحث على الجود بانياً الفعل للمجهول إشارة إلى أن هذا المُحِضر لا يرضى أحد نسبته إليه: {وأحضرت الأنفس} أي الناظرة إلى نفاستها عجباً {الشح} أي الحرص وسوء الخلق وقلة الخير والنكد والبخل بالموجود، وكله يرجع إلى سوء الخلق والطبع الرديء واعوجاج الفطرة الأولى الذي كني عنه بالإحضار الملازم الذي لا انفكاك له إلا بجهاد كبير يناله به الأجر الكثير.
Barışa engel olan çekişmenin kaynağı tabiatlardaki huysuzluk olunca, Azze ve Celle bundan nefret ettirmek üzere bu durumu tasvir etti; cömertliğe teşvik etmek için bu cümleler arasına bir itiraz cümlesi olarak, bu hazır edicinin (failin) kendisine nispet edilmesine kimsenin razı olmayacağına işaretle fiili meçhul kılarak şöyle buyurdu: {وأحضرت الأنفس} “Nefisler hazır kılınmıştır”; yani kendi kıymetine hayranlıkla bakan nefisler, {الشح} “hırsa (ve cimriliğe)”; yani açgözlülüğe, kötü ahlaka, hayrın azlığına, huysuzluğa ve elde bulunanda cimrilik etmeye [hazır kılınmıştır]. Bunların tamamı kötü ahlaka, fena tabiata ve ilk fıtratın eğriliğine dayanır ki bu durum, ancak büyük bir cihadla ayrılabilen ve onunla büyük bir sevaba ulaşılan ayrılmaz bir “hazır bulundurma” ile kinaye edilmiştir.
ولما كان هذا خلقاً رديئاً لم يذكر فاعله، والمعنى: أحضرها إياه مُحضر. فصار ملازماً لها، لا تنفك عنه إلا بتوفيق من الله ﷾ في قهرها عليه بتذكير ما عنده ﷾ من حسن الجزاء، ولما كان التقدير: فإن شححتم فإنه أعلم بها في الشح من موجبات الذم، عطف عليه قوله: {وإن تحسنوا} أي توقعوا الإحسان بالإقامة على نكاحكم وما ندبتم إليه من حسن العشرة وإن كنتم كارهين {وتتقوا} أي توقعوا التقوى بمجانبة كل ما يؤذي نوع أذى إشارة إلى أن الشحيح لا محسن ولا متق {فإن الله} أي وهو الجامع لصفات الكمال
Bu kötü bir huy olduğu için faili zikredilmemiştir. Anlam şudur: Onu bir hazırlayıcı nefse hazır kılmıştır. Böylece o nefsin ayrılmaz bir parçası olmuştur; nefis ondan ancak Allah Azze ve Celle'nin onun nefsini yenmede vereceği muvaffakiyetle ve O'nun katındaki güzel mükafatı hatırlatmasıyla kurtulabilir. Takdirî anlam: “Eğer cimrilik ederseniz, şüphesiz O, cimrilikteki kınanacak hususları gayet iyi bilir” şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وإن تحسنوا} “Eğer iyilik eder”; yani hoşlanmasanız bile nikâhınızı sürdürmek ve teşvik edildiğiniz güzel geçimle ihsanda bulunur, {وتتقوا} “ve sakınırsanız”; yani cimri kimsenin ne ihsan sahibi ne de takva sahibi olmadığına işaretle, her türlü eziyet verici şeyden kaçınarak takvayı yerine getirirseniz, {فإن الله} “şüphesiz ki Allah”; yani bütün kemal sıfatlarını Kendisinde toplayan Zât,
{كان} أزلاً وأبداً {بما تعملون} أي في كل شح وإحسان {خبيراً *} أي بالغ العلم به وأنتم تعلمون أنه أكرم الأكرمين، فهو مجازيكم عليه أحسن جزاء.
{كان} “olandır”; ezelde ve ebedde, {بما تعملون} “yaptıklarınızdan”; yani her türlü cimrilik ve ihsandan, {خبيراً} “hakkıyla haberdar.”; yani onu en ince ayrıntısıyla bilendir; siz de bilirsiniz ki O, kerem sahiplerinin en cömerdidir, dolayısıyla size bunun karşılığını en güzel mükâfatla verecektir.
ولما ذكر ﷾ أن الوقوف على الحق فضلاً عن الإحسان - وإن كانت المرأة واحدة - متعسر، أتبعه أن ذلك عند الجمع أعسر، فقال تعالى معبراً بأداة التأكيد: {ولن تستطيعوا} أي توجدوا من أنفسكم طواعية بالغة دائمة {أن تعدلوا} أي من غير حيف أصلاً {بين النساء} في جميع ما يجب لكل واحدة منهن عليكم من الحقوق {ولو حرصتم} أي على فعل ذلك، وهذا مع قوله تعالى: {فإن خفتم ألا تعدلوا فواحدة} [النساء: ٣] كالمختم للاختصار على واحدة.
Azze ve Celle —kadın tek bile olsa— ihsanda bulunmak şöyle dursun hakka riayet etmenin bile güç olduğunu zikredince, birden fazla kadın olduğunda bunun daha da güç olduğunu peşinden getirdi ve tekit edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {ولن تستطيعوا} “Asla güç yetiremezsiniz”; yani nefislerinizden sürekli ve tam bir itaat ortaya koyamazsınız, {أن تعدلوا} “adaletli davranmaya”; yani hiçbir haksızlık yapmaksızın, {بين النساء} “kadınlar arasında”; üzerinizdeki haklarından her birine gereken şeylerin tamamında, {ولو حرصتم} “ne kadar hırs gösterseniz (üzerine düşseniz) de.”; yani bunu yapmaya ne kadar gayret etseniz de. Bu, Allah Teâlâ'nın: {فإن خفتم ألا تعدلوا فواحدة} “Eğer adaleti sağlayamayacağınızdan korkarsanız, o zaman bir tane...” [Nisâ: 3] buyruğu ile birlikte tek kadınla yetinmenin adeta bir teyidi ve mührü gibidir.
ولما أخبر ﷾ بأن لا يخلو نكاح العدد عن ميل، سبب عنه قوله: {فلا} أي فإن كان لا بد لكم من العدد، أو فإن وقع الميل والزوجة واحدة فلا {تميلوا} ولما كان مطلق الميل غير مقدور على تركه فلم يكلف به، بين المراد بقوله: {كل الميل} ثم سبب عنه قوله: {فتذروها} أي المرأة {كالمعلقة} أي بين النكاح والعزوبة والزواج والانفراد.
Azze ve Celle birden fazla evlilikte meyletmenin kaçınılmaz olduğunu haber verince, bundan şu buyruğunu sebep kıldı: {فلا} “artık ... yapmayın”; yani şayet birden fazla evlilikten vazgeçemiyorsanız yahut eş tek olduğu halde bir meyil vuku bulmuşsa sakın, {تميلوا} “meyletmeyin”; mutlak meyli terk etmeye güç yetirilemeyeceği için kişi bununla mükellef tutulmamış ve kastedilen mana şu buyrukla beyan edilmiştir: {كل الميل} “bütünüyle”; sonra bundan şu buyruğunu netice kıldı: {فتذروها} “böylece onu bırakırsınız”; yani o kadını, {كالمعلقة} “askıda kalmış gibi;”; yani evlilik ile bekarlık, zevcelik ile yalnızlık arasında.
ولما كان الميل الكثير مقدوراً على تركه، فكان التقدير: فإن
Aşırı meyletmeyi terk etmeye güç yetirilebildiği için takdirî anlam: “Eğer
ملتم كل الميل مع إبقاء العصمة فإن الله كان منتقماً حسيباً، عطف عليه قوله: {وإن تصلحوا وتتقوا} أي بأن توجدوا الإصلاح بالعدل في القسم والتقوى في ترك الجور على تجدد الأوقات {فإن الله} أي الذي له الكمال كله {كان غفوراً رحيماً *} أي محّاء للذنوب بليغ الإكرام فهو جدير بأن يغفر لكم مطلق الميل، ويسبغ عليكم ملابس الإنعام.
nikâh bağını korumakla birlikte bütünüyle meylederseniz, şüphesiz Allah intikam alan ve hesaba çekendir” şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وإن تصلحوا وتتقوا} “Eğer arayı düzeltir ve sakınırsanız”; yani sıra nöbetinde adaleti sağlayarak ıslahı gerçekleştirir ve zaman ilerledikçe haksızlığı terk ederek takvayı yerine getirirseniz, {فإن الله} “şüphesiz ki Allah”; yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Zât, {كان غفوراً رحيماً} “Gafûr'dur, Rahîm'dir.”; yani günahları silendir, ikramı pek bol olandır; O, mutlak meyli sizin için bağışlamaya ve üzerinize nimet elbiselerini giydirmeye pek layıktır.
ولما كان من الإصلاح المعاشرة بالمعروف، ذكر قسيمه فقال: {وإن يتفرقا} أي يفترق كل من الزوجين من صاحبه {يغن الله} أي الذي له صفات الكمال {كلاًّ} أي منهما، أي يجعله غنياً هذه برجل وهذا بامرأة أو بغير ذلك من لطفه، وبين منشأ هذا الغني فقال: {من سعته} أي من شمول قدرته وغير ذلك من كل صفة كمال، ولمزيد الاعتناء بتقرير هذه المعاني في النفوس لإحضارها الشح، كرر اسمه الأعظم الجامع فقال: {وكان الله} أي ذو الجلال والإكرام أزلاً وأبداً {واسعاً} أي محيطاً بكل شيء {حكيماً *} أي يضع الأشياء في أقوم محالها.
Islahın bir yönü de güzellikle geçinmek olduğundan, bunun mukabilini zikrederek şöyle buyurdu: {وإن يتفرقا} “Eğer ayrılırlarsa”; yani iki eşten her biri arkadaşından ayrılırsa, {يغن الله} “Allah zengin kılar (ihtiyaçsız eder)”; yani kemal sıfatlarına sahip olan Zât, {كلاًّ} “her birini”; yani ikisinden her birini, kadını başka bir erkekle, erkeği de başka bir kadınla yahut lütfundan başka bir şeyle zenginleştirir. Bu zenginliğin kaynağını açıklayarak şöyle buyurdu: {من سعته} “Kendi genişliğinden (lütfundan)”; yani kudretinin kuşatıcılığından ve diğer bütün kemal sıfatlarından. Nefislerde cimrilik hazır bulunduğu için bu manaları nefislerde pekiştirmeye daha fazla ihtimam göstermek adına O'nun toplayıcı İsm-i A'zam'ını tekrarlayarak şöyle buyurdu: {وكان الله} “Ve Allah”; yani Celâl ve İkrâm sahibi olan Zât ezelde ve ebedde, {واسعاً} “Vâsi'dir”; yani her şeyi kuşatandır, {حكيماً} “Hakîm'dir.”; yani her şeyi en sağlam ve yerli yerince koyandır.
ولما كان مبنى هذه السورة على التعاطف والتراحم والتواصل،
Bu surenin esası karşılıklı şefkat, merhamet ve kaynaşma üzerine kurulu olduğundan,
لم يذكر فيها الطلاق إلا على وجه الإيماء في هذه الآية على وجه البيان لرأفته وسعة رحمته وعموم تربيته، وفي ذلك معنى الوصلة والعطف، قال ابن الزبير: ولكثرة ما يعرض من رعى حظوظ النفوس عند الزوجية ومع القرابة - ويدق ذلك ويغمض - لذلك ما تكرر كثيراً في هذه السورة الأمرُ بالاتقاء، وبه افتتحت {اتقوا ربكم} [النساء: ١] ، {واتقوا الله الذي تساءلون به والأرحام} [النساء: ١] ، {ولقد وصينا الذين أوتوا الكتاب من قبلكم} [النساء: ١٣١] .
bu surede talak ancak O'nun şefkatini, rahmetinin genişliğini ve umumî terbiyesini beyan etmek üzere bu ayette ima yoluyla zikredilmiştir; bunda da bir kavuşma ve şefkat manası vardır. İbnu'z-Zübeyr demiştir ki: “Evlilikte ve akrabalıkla birlikte nefislerin paylarını gözetme durumunun çokça başa gelmesi ve bunun gayet ince ve kapalı olması sebebiyle, bu surede sakınma (takva) emri pek çok kez tekrarlanmıştır; sure de bununla açılmıştır: {اتقوا ربكم} “Rabbinizden sakının” [Nisâ: 1], {واتقوا الله الذي تساءلون به والأرحام} “Adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'tan ve akrabalık bağlarını koparmaktan sakının” [Nisâ: 1], {ولقد وصينا الذين أوتوا الكتاب من قبلكم} “Sizden önce kendilerine kitap verilenlere... tavsiye ettik” [Nisâ: 131].”
ولما ذكر تعالى آية التفرق وختمها بصفتي السعة والحكمة دل على الأول ترغيباً في سؤاله: {ولله} أي الذي له العظمة كلها {ما في السماوات} ولما كان في السياق بيان ضعف النفوس وجبلها على النقائص، فكانت محتاجة إلى تقوية الكلام المخرج لها عما ألفت من الباطل قال: {وما في الأرض} وعلى الثانية بالوصية بالتقوى لأنه كرر الحث على التقوى في هذه الجمل في سياق الشرط بقوله: {وإن تحسنوا وتتقوا} [النساء: ١٢٨] {وإن تصلحو وتتقوا} [النساء: ١٢٩] فأخبر تعالى بعد اللطف بذلك السياق أن وصيته بها مؤكدة، لم تزل قديماً وحديثاً، لأن العلم بالمشاركة في الأمر يكون أدعى للقبول، وأهون على النفس، فقال تعالى: {ولقد وصينا} أي على ما لنا من العظمة.
Allah Teâlâ ayrılık ayetini zikredip onu genişlik (vus'at) ve hikmet sıfatlarıyla mühürleyince, O'ndan istemeye teşvik etmek üzere birinci sıfata delil getirerek: {ولله} “Allah'ındır”; yani bütün azamet Kendisine ait olan Zât'ındır, {ما في السماوات} “göklerde olanlar” [buyurdu]. Sözün akışında nefislerin zayıflığı ve eksiklikler üzerine yaratılmış olduğu beyan edildiğinden ve nefisler alıştıkları batıldan kendilerini çıkaracak sözün kuvvetlendirilmesine muhtaç olduklarından şöyle buyurdu: {وما في الأرض} “ve yerde olanlar da.” İkinci sıfata ise takvayı vasiyet ederek [delil getirdi]; zira O, bu cümlelerde şart bağlamında: {وإن تحسنوا وتتقوا} “Eğer iyilik eder ve sakınırsanız” [Nisâ: 128], {وإن تصلحو وتتقوا} “Eğer arayı düzeltir ve sakınırsanız” [Nisâ: 129] buyurarak takvaya teşviki tekrarlamıştı. Allah Teâlâ bu bağlamdaki lütuftan sonra, emirde ortak olunduğunu bilmenin kabul etmeye daha çok sevk edeceği ve nefse daha kolay geleceği gerekçesiyle, takvayı tavsiye etmesinin kadimden ve yeniden beri tekitli olduğunu haber vererek şöyle buyurdu: {ولقد وصينا} “Andolsun biz tavsiye ettik”; yani azametimize yaraşır şekilde.
ولما كان الاشتراك في الأحكام موجباً للرغبة فيها والتخفيف لثقلها، وكانت الوصية للعالم أجدر بالقبول قال: {الذين أوتوا الكتاب} أي التوراة والإنجيل وغيرهما وبنى الفعل للمجهول لأن القصد بيان كونهم أهل علم ليرغب فيما أوصوا به، ودلالة على أن العلم في نفسه مهيىء للقبول، ولإفادة أن وصيتهم أعم من أن تكون في الكتاب، أو على لسان الرسول من غير كتاب، ولما كان إيتاؤهم الكتاب غير مستغرق للماضي وكذا الإيصاء قال: {من قبلكم} أي من بني إسرائيل وغيرهم {وإياكم} أي ووصيانكم مثل ما وصيناهم؛ ولما كانت التوصية بمعنى القول فسرها بقوله: {أن اتقوا الله} أي الذي لا يطاق انتقامه لأنه لا كفوء له.
Hükümlerde ortak olmak onlara rağbet etmeyi ve ağırlıklarını hafifletmeyi gerektirdiğinden ve âlime yapılan vasiyet kabule daha layık olduğundan şöyle buyurdu: {الذين أوتوا الكتاب} “kendilerine kitap verilenlere”; yani Tevrat, İncil ve diğerlerini; fiili meçhul kıldı çünkü amaç onların ilim ehli olduğunu açıklayarak kendilerine tavsiye edilen şeye rağbet edilmesini sağlamak, ilmin bizzat kendisinin kabule hazırlayıcı olduğuna dikkat çekmek ve onlara yapılan vasiyetin gerek kitapta gerekse kitapsız olarak peygamberin diliyle olmasından daha genel olduğunu bildirmektir. Onlara kitabın verilmesi geçmiş zamanın tamamını kapsamadığı ve vasiyet de böyle olduğu için şöyle buyurdu: {من قبلكم} “sizden önce”; yani İsrailoğulları ve diğerlerine, {وإياكم} “ve size de”; yani onlara tavsiye ettiğimiz gibi size de tavsiye ettik. Tavsiye etmek söz manasında olduğu için onu şu buyruğu ile açıkladı: {أن اتقوا الله} “Allah'a karşı takvalı olun diye”; yani dengi bulunmadığından ötürü intikamına güç yetirilemeyen Zât'tan.
ولما كان التقدير: فإن تتقوا فهو حظكم وسعادتكم في الدارين، عطف عليه قوله: {وإن تكفروا} أي بترك التقوى {فإن الله} أي الذي له الكمال المطلق {ما في السماوات} ولما كان السياق لفرض الكفر حسن التأكيد في قوله: {وما في الأرض} منكم ومن غيركم من حيوان وجماد أجساداً وأروحاً وأحوالاً.
Takdirî anlam: “Eğer sakınırsanız, bu sizin her iki cihandaki nasibiniz ve saadetinizdir” şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وإن تكفروا} “Eğer inkâr ederseniz”; yani takvayı terk ederek [inkâr ederseniz], {فإن الله} “şüphesiz ki Allah”; yani mutlak kemal sıfatlarına sahip olan Zât'ındır: [göklerde olanlar]. Bağlam küfür ihtimalini ortaya koyduğu için şu buyruğundaki tekit gayet güzel düşmüştür: {وما في الأرض} “ve yerde olanlar da O'nundur.”; [yani] sizden ve sizin dışınızdaki canlı-cansız varlıklardan, bedenler, ruhlar ve haller olarak ne varsa.
ولما كان المعنى: لا يخرج شيء عن ملكه ولا إرادته، ولا يلحقه ضرر بكفركم، ولم تضروا إن فعلتم إلا أنفسكم، لأنه غني عنكم،
Anlam: “Hiçbir şey O'nun mülkünden ve iradesinden dışarı çıkmaz; inkârınızla O'na hiçbir zarar erişmez; şayet yaparsanız ancak kendinize zarar verirsiniz, çünkü O sizden müstağnidir;
لا يزداد جلاله بالطاعات، ولا ينقص بالمعاصي والسيئات؛ أكده بقوله دالاً على غناه واستحقاقه للمحامد: {وكان الله} أي الذي له الإحاطة كلها {غنياً} أي عن كل شيء الغنى المطلق لذاته {حميداً *} أي محموداً بكل لسان قالي وحالي، كفرتم أو شكرتم، فكان ذلك غاية في بيان حكمته.
itaatlerle O'nun celâli artmaz, isyanlar ve kötülüklerle de eksilmez” şeklinde olunca, O'nun zenginliğine ve övgülere layık oluşuna delalet ederek bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {وكان الله} “Ve Allah”; yani mutlak kuşatıcılığa sahip olan Zât, {غنياً} “Ganî'dir”; yani Kendi zâtı gereği mutlak bir zenginlikle her şeyden müstağnidir, {حميداً} “Hamîd'dir.”; yani inkâr da etseniz şükür de etseniz sözlü ve halli her lisanla övülendir. Bu da O'nun hikmetini açıklamada son derece ileri bir derecedir.
ولما كان الملك قد لا يمنع الاعتراض على المالك بين أن ذلك إنما هو في الملك الناقص وأنه ملكه تام: {ولله} أي الذي له العلم الكامل والقدرة الشاملة {ما في السماوات} وأكد لمثل ما مضى فقال: {وما في الأرض} أي هو قائم بمصالح ذلك كله، يستقل بجميع أمره، لا معترض عليه، بل هما وكل من فيهما مظهر العجز عن أمره، معلق مقاليد نفسه وأحواله إليه طوعاً أو كرهاً، فهو وكيل على كل ذلك فاعل به ما يفعل الوكيل من الأخذ والقبض والبسط، ولمثل ذلك كرر الاسم الأعظم فقال: {وكفى بالله} أي الذي له الأمر كله ولا أمر لأحد معه {وكيلاً *} أي قائماً بالمصالح قاهراً متفرداً بجميع الأمور، قادراً على جميع المقدور، وقد بان - كما ترى - أن جملة «لله» المكررة ثلاث مرات ذكرت كل مرة دليلاً على شيء غير الذي قبله وكررت، لأن الدليل الواحد إذا كان دالاً على مدلولات كثيرة يحسن
Mülkiyet bazen malike itiraz edilmesine engel olamayabildiği için, bunun ancak eksik mülkiyette geçerli olduğunu ve O'nun mülkünün ise tam olduğunu beyan etti: {ولله} “Allah'ındır”; yani tam ilim ve kuşatıcı kudret sahibi olan Zât'ındır, {ما في السماوات} “göklerde olanlar”; ve geçen manadaki gibi pekiştirerek şöyle buyurdu: {وما في الأرض} “ve yerde olanlar da.”; yani bütün bunların maslahatlarını O yürütür, bütün işlerini tek başına çekip çevirir, O'na hiçbir itiraz eden olamaz; bilakis ikisi ve içindekilerin tamamı O'nun emri karşısında acziyetini ortaya koyar, nefislerinin ve hallerinin dizginlerini ister istemez O'na bağlar. Dolayısıyla O, bütün bunların üzerinde bir vekildir; bir vekilin yapacağı gibi alma, kabzetme ve yayma tasarruflarını yapar. İşte bunun için İsm-i A'zam'ı tekrarlayarak şöyle buyurdu: {وكفى بالله} “Allah yeter”; yani bütün emir Kendisine ait olan ve O'nunla beraber hiç kimsenin bir buyruğu bulunmayan Zât, {وكيلاً} “vekil olarak.”; yani maslahatları ayakta tutan, boyun eğdiren, bütün işlerde tek olan ve takdir edilen her şeye kadir olan olarak [yeter]. Gördüğün gibi açıkça ortaya çıkmıştır ki, üç defa tekrarlanan «لله» cümlesi her defasında kendisinden öncekinden başka bir şeye delil olarak zikredilmiş ve tekrarlanmıştır; zira tek bir delil pek çok medlûle (delalet edilen şeye) delalet ettiğinde,
أن يستدل به على كل واحد منها. وإعادته مع كل واحد أولى من الاكتفاء بذكره مرة واحدة، لأن عند إعادته يحضر في الذهن ما يوجب العلم بالمدلول، فيكون العلم الحاصل بذلك المدلول أقوى وأجل؛ وفي ختم كل جملة بصفة من الصفات الحسنى تنبيه الذهن بها إلى أن هذا الدليل دال على أسرار شريفة ومطالب جليلة لا تنحصر، فيجتهد السامع في التفكر لإظهار الأسرار والاستدلال عل صفات الكمال لأن الغرض الكلي من هذا الكتاب صرف العقول والأفهام عن الاشتغال بغير الله تعالى إلى الاستغراق في معرفته سبحانه، وهذا التكرير مما يفيد حصول هذا المطلوب ويؤكده، فكان في غاية الحسن والكمال.
onların her biri için onunla istidlalde bulunmak güzel olur. Onu bir defa zikretmekle yetinmektense her biriyle birlikte yeniden getirmek daha evladır; çünkü yeniden getirildiğinde, medlûlün bilinmesini gerektiren şey zihinde hazır olur ve böylece o medlûlle hasıl olan ilim daha kuvvetli ve daha yüce hale gelir. Her cümlenin güzel sıfatlardan (Esmâ-i Hüsnâ'dan) biriyle bitirilmesinde ise zihni, bu delilin sayıya gelmez yüce sırlara ve büyük gayelere delalet ettiğine uyarma vardır; ta ki dinleyen kimse sırları ortaya çıkarmak ve kemal sıfatlarına istidlal etmek için düşünmeye gayret etsin. Çünkü bu Kitab'ın küllî gayesi; akılları ve anlayışları Allah Teâlâ'dan başkasıyla meşgul olmaktan çevirip Sübhânehu'yu tanımaya dalmaya yöneltmektir. Bu tekrir de bu matlubun hasıl olmasını sağlayan ve onu tekit eden hususlardandır; bu sebeple son derece güzel ve mükemmel olmuştur.
ولما تقرر بهذا شمول علم من هذا من شأنه وتمام قدرته أنتج قوله مهدداً مخوفاً مرهباً: {إن يشأ يذهبكم} وصرح بالعموم إشارة إلى عموم الإرسال بقوله: {أيها الناس} أي المتفرعون من تلك النفس الواحدة كافة لغناه عنكم وقدرته على ما يريد منكم {ويأت بآخرين} أي من غيركم يوالونه {وكان الله} أي الواحد الذي لا شريك له أزلاً وأبداً {على ذلك} أي الأمر العظيم من الإيجاد والإعدام {قديراً *} أي بالغ القدرة، وهذا غاية البيان لغناه وكونه حميداً وقاهراً وشديداً، وإذا تأملت ختام قوله تعالى في قصة عيسى عليه الصلاة والسلام
Şanı böyle olan Zât'ın ilminin kuşatıcılığı ve kudretinin tamlığı bu şekilde sabit olunca, tehdit ederek, korkutarak ve sakındırarak şu buyruğunu netice verdi: {إن يشأ يذهبكم} “Eğer dilerse sizi yok eder”; ve peygamberliğin umumiliğine işaretle genel bir hitapla açıkça şöyle buyurdu: {أيها الناس} “ey insanlar!”; yani sizden müstağni olduğu ve hakkınızda dilediğine kadir olduğu için o tek nefisten türeyen hepinizi [yok eder], {ويأت بآخرين} “ve başkalarını getirir;”; yani sizden başka Kendisini dost edinen kimseleri [getirir]. {وكان الله} “Ve Allah”; yani ezelde ve ebedde hiçbir ortağı olmayan tek Zât, {على ذلك} “buna”; yani var etme ve yok etme gibi şu büyük işe, {قديراً} “Kâdir'dir.”; yani gücü her şeye ziyadesiyle yetendir. Bu, O'nun zenginliğini, Hamîd, Kâhir ve Şedîd olduğunu açıklamanın son noktasıdır. Allah Teâlâ'nın bu surenin sonunda İsa aleyhissalâtü vesselâm'ın kıssasındaki,
في آخر هذه السورة {سبحانه أن يكون له ولد} [النساء: ١٧١] زاد ذلك هذا السر - وهو كونه لا اعتراض عليه - وضوحاً.
{سبحانه أن يكون له ولد} “O'nun bir çocuğu olmaktan münezzehtir” [Nisâ: 171] buyruğunun sonunu düşündüğün zaman, bu sır —yani O'na hiçbir itirazın olamayacağı hakikati— daha da açıklık kazanır.
ولما كان في هذا تهديد بليغ وتعريف بسعة الملك وكمال التصرف، وكان مدار أحوال المتشاححين في الإرث وحقوق الأزواج وغيرها الأمرَ الدنيوي، وكان ﷾ قد بين فيما مضى أن مبنى أحوال المنافقين على طلب العرض الفاني خصوصاً قصة طعمة بن أبيرق الراضي لنفسه بالفضيحة في نيل شيء تافه؛ قال تعالى تفييلاً لآرائهم وتخسيساً لهممهم حيث نزلوا إلى الأدنى مع القوة على طلب الأعلى مع طلب الأدنى أيضاً منه تعالى، فلا يفوتهم شيء من معوّلهم مع إحراز الأنفس: {ما كان يريد ثواب الدنيا} لقصور نظره على المحسوس الحاضر مع خسته كالبهائم {فعند} أي فليقبل إلى الله فإنه عند {الله} أي الذي له الكمال المطلق {ثواب الدنيا} الخسيسة الفانية {والآخرة} أي النفسية الباقية فليطلبها منه، فإنه يعطي من أراد ما شاء، ومن علت همته عن ذلك فأقبل بقلبه إليه وقصر همه عليه فلم يطلب إلا الباقي جمع ﷾ له بينهما، كمن يجاهد الله خالصاً، فإنه يجمع له بين الأجر والمغنم، وما أشد التئامها مع ذلك بما قبلها، لأن من كان تام القدرة واسع الملك كان كذلك.
Bunda son derece beliğ bir tehdit, mülkün genişliğini ve tasarrufun kemalini tanıtma bulunduğu; mirasta ve eşlerin haklarında çekişen kimselerin durumlarının mihveri dünyevî mesele olduğu; Azze ve Celle daha önce münafıkların hallerinin temelinin fani menfaati talep etmek üzerine kurulu olduğunu, bilhassa değersiz bir şeyi elde etmek uğruna rezil olmayı nefsine reva gören Tu'me b. Übeyrık kıssasında beyan ettiği için; Allah Teâlâ'dan aşağı olanı talep etmekle birlikte en yüce olanı istemeye de güçleri yetiyorken nefislerini kurtarmakla beraber bel bağladıkları şeyden hiçbir şeyi kaçırmayacakları halde aşağı dereceye inmelerinden ötürü görüşlerinin sakatlığını ve himmetlerinin düşüklüğünü ortaya koymak üzere Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ما كان يريد ثواب الدنيا} “Kim dünya mükâfatını isterse”; hayvanlar gibi düşüklüğüyle beraber bakışını sadece hazırda hissedilen şeye hasrettiğinden ötürü [böyle yapan kimse], {فعند} “şüphesiz ... katındadır”; artık Allah'a yönelsin, çünkü, {الله} “Allah”; yani mutlak kemal sıfatlarına sahip olan Zât'ın katındadır, {ثواب الدنيا} “dünyanın mükâfatı da”; yani alçak ve fani olan dünyanın [mükâfatı], {والآخرة} “ve ahiretin de;”; yani kıymetli ve baki olan ahiretin [mükâfatı da O'nun katındadır]; o halde onu O'ndan istesin, çünkü O dilediğine dilediğini verir. Himmeti bundan yüce olup kalbiyle O'na yönelen ve gayesini sadece O'na hasrederek ebedi olandan başkasını istemeyen kimseye ise Azze ve Celle her ikisini birden verir; tıpkı ihlasla Allah için cihad eden kimse gibi ki, Allah onun için hem ecri hem de ganimeti bir araya getirir. Bununla beraber bu ayetin kendisinden öncekiyle uyumu ne kadar da güçlüdür; zira kudreti tam ve mülkü geniş olan Zât elbette böyle olur.
ولما كان الناشيء عن الإرادة إما قولاً أو فعلاً، وكان الفعل قد يكون قلبياً قال: {وكان الله} أي المختص بجميع صفات الكمال {سميعاً} أي بالغ السمع لكل قول وإن خفي، نفسياً كان أو لسانياً {بصيراً *} أي بالغ البصر لكل ما يمكن أن يبصر من الأفعال، والعلم بكل ما يبصر وما لا يبصر منها ومن غيرها فيكون من البصر ومن البصيرة، فليراقبه العبد قولاً وفعلاً.
İradeden doğan şey ya söz ya fiil olduğu ve fiil de bazen kalbî olabildiği için şöyle buyurdu: {وكان الله} “Ve Allah”; yani bütün kemal sıfatlarıyla muttasıf olan Zât, {سميعاً} “Semî'dir”; yani ister içten ister dilden olsun, ne kadar gizli olursa olsun her sözü hakkıyla işitendir, {بصيراً} “Basîr'dir.”; yani fiillerden görülmesi mümkün olan her şeyi hakkıyla görendir; onlardan ve diğerlerinden görülen ve görülmeyen her şeyi bilendir; bu hem basar (görme) hem de basiret (kavrama) anlamındadır. O halde kul, söz ve fiilinde O'nu murakabe etsin.
ولما كان ذلك من أحسن المواعظ لقوم طعمة الذين اعتصبوا له، التفت إليهم مستعطفاً بصيغة الإيمان، جائياً بصيغة الأمر على وجه يعم غيرهم، قائلاً ما هو كالنتيجة لما مضى من الأمر بالقسط من أول السورة إلى هنا على وجه أكده وحث عليه: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بالإيمان بألسنتهم {كونوا قوَّامين} أي قائمين قياماً بليغاً مواظباً عليه مجتهداً فيه.
Bu husus, Tu'me'nin tarafını tutan kavmi için en güzel öğütlerden biri olunca; başkalarını da kapsayacak bir tarzda emir kipiyle gelerek, imanı vesile kılıp onların gönlünü almak üzere onlara yöneldi ve surenin başından buraya kadar geçen adalet emrinin adeta bir neticesi mahiyetinde, onu tekit eden ve teşvik eden bir üslupla şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”; yani dilleriyle imanı ikrar edenler! {كونوا قوَّامين} “... daima ayakta tutan kimseler olun.”; yani gayretle ve devamlı bir surette hakkıyla ayakta tutan kimseler olun,
ولما كان أعظم مباني هذه السورة العدل قدمه فقال: {بالقسط} بخلاف ما يأتي في المائدة فإن النظر فيها إلى الوفاء الذي إنما يكون بالنظر إلى الموفى له {شهداء} أي حاضرين متيقظين حضور المحاسب لكل شيء أردتم الدخول فيه {لله} أي لوجه الذي كل شيء بيده لا لشيء غيره {ولو} كان ذلك القسط {على أنفسكم} أي فإني لا أزيدكم بذلك إلا عزاء، وإلا تفعلوا ذلك قهرتكم على الشهادة على أنفسكم على
Bu surenin en büyük temelleri adalet olduğundan onu öne alarak şöyle buyurdu: {بالقسط} “Adaleti”; Mâide suresinde gelecek olanın aksine; zira oradaki bakış, ancak kendisine vefa gösterilen kimseye nazaran gerçekleşen vefakârlığa yöneliktir. {شهداء} “şahitler olarak”; yani girmek istediğiniz her şeyde hesaba çeken kimsenin hazır bulunması gibi uyanık ve hazır bulunarak, {لله} “Allah için”; yani başka hiçbir şey için değil, sadece her şey elinde olan Zât'ın rızası için, {ولو} “velev ki ... olsa bile”; o adalet, {على أنفسكم} “kendi aleyhinize”; yani [bilin ki] Ben bununla sizin izzetinizi artırmaktan başka bir şey yapmam; şayet bunu yapmazsanız sizi
رؤوس الأشهاد، ففضحتم في يوم يجتمع فيه الأولون والآخرون من جميع العباد.
şahitlerin huzurunda kendi aleyhinize şahitlik etmeye mecbur ederim de bütün kullardan öncekilerin ve sonrakilerin toplandığı günde rezil rüsvay olursunuz.
ولما كان ذكر أعز ما عند الإنسان أتبعه ما يليه وبدأ منه بمن جمع إلى ذلك الهيبة فقال: {أو} أي أو كان ذلك القسط على {الوالدين} وأتبعه ما يعمهما وغيرها فقال: {والأقربين} أي من الأولاد وغيرهم، ثم علل ذلك بقوله: {إن يكن} أي المشهود له أو عليه {غنياً} أي ترون الشهادة له بشيء باطل دافعة ضراً منه للغير من المشهود عليه أو غيره، أو مانعة فساداً أكبر منها، أو عليه بما لم يكن صلاحاً طمعاً في نفع الفقير بما لا يضره ونحو ذلك {أو فقيراً} فيخيل إليكم أن الشهادة له بما ليس له نفعه رحمة له أو بما ليس عليه لمن هو أقوى منه تسكن فتنة {فالله} أي ذو الجلال والإكرام {أولى بهما} أي بنوعي الغني والفقير المندرج فيهما هذان المشهود بسببهما منكم، فهو المرجو لجلب النفع ودفع الضر بغير ما ظننتموه، فالضمير من الاستخدام، ولو عاد للمذكور لوحد الضمير لأن المحدث عنه واحد مبهم.
İnsanın yanındaki en aziz şeyi zikredince, onun ardından geleni peşine ekledi ve buna bir de heybet duygusunu katan kimselerle başlayarak şöyle buyurdu: {أو} “yahut”; yani yahut o adalet aleyhine olsun: {الوالدين} “ana-babanın”; ve onların ardından ikisini ve başkalarını kapsayanı getirerek şöyle buyurdu: {والأقربين} “ve yakınların.”; yani çocukların ve diğerlerinin [aleyhine olsa bile]. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن يكن} “İster ... olsun”; yani lehine veya aleyhine şahitlik edilen kimse, {غنياً} “zengin”; yani aleyhine şahitlik edilen kimseden veya başkasından gelecek bir zararı önleyeceğini yahut bundan daha büyük bir fesadı engelleyeceğini sanarak onun lehine batıl bir şeyle şahitlik etmeyi uygun gördüğünüz, yahut fakire zarar vermeyecek bir şeyle menfaat sağlama tamahı ve benzeri sebeplerle onun aleyhine doğru olmayan bir şeyle şahitliği uygun gördüğünüz kimse [olsun], {أو فقيراً} “yahut fakir”; böylece ona acıyarak hakkı olmayan bir şeyle lehine şahitlik etmenin ona fayda vereceğini veya fitneyi yatıştırmak için kendisinden daha güçlü olan kimse lehine onun aleyhinde olmayan bir şeyle şahitlik etmeyi zannettiğiniz [kimse olsun], {فالله} “muhakkak ki Allah”; yani Celâl ve İkrâm sahibi olan Zât, {أولى بهما} “onlara daha yakındır.”; yani sizden ötürü kendileri sebebiyle şahitlik edilen şu iki kişinin dâhil olduğu zengin ve fakir cinsine [daha yakındır]. Zira faydayı celbetmek ve zararı defetmek hususunda sizin zannettiğinizin dışındaki yollarla ümit bağlanacak olan yalnız O'dur. Buradaki zamir istihdam (bir lafızla birden çok manayı kastetme) sanatıdır; şayet zikredilen şahsa dönseydi zamir tekil gelirdi, çünkü hakkında konuşulan tek bir belirsiz kimsedir.
ولما كان هذا، تسبب عنه قوله: {فلا تتبعوا} أي تتكلفوا تبع {الهوى} وتنهمكوا فيه انهماك المجتهد في المحب له {أن} أي إرادة أن {تعدلوا} فقد بان لكم أنه لا عدل في ذلك.
Durum böyle olunca bundan şu buyruğu neşet etti: {فلا تتبعوا} “Sakın uymayın”; yani külfetle peşine düşmeyin, {الهوى} “hevanıza (nefsinizin arzusuna)”; ve onu seven kimsenin gayreti gibi ona dalıp gitmeyin, {أن} “diye”; yani arzusuyla, {تعدلوا} “adaletten saparsınız (haktan ayrılırsınız)”; zira bunda hiçbir adaletin olmadığı size açıklanmıştır.
ولما كان التقدير: فإن تتبعوه لذلك أو لغيره فإن الله كان عليكم قديراً، عطف عليه قوله: {وإن تلوا} أي ألسنتكم لتحرفوا الشهادة نوعاً من التحريف أو تديروا ألسنتكم أي تنطقوا بالشهادة باطلاً، وقرأ ابن عامر وحمزة بضم اللام - من الولاية أي تؤدوا الشهادة على وجه من العدل، أو الليّ {أو تعرضوا} أي عنها وهي حق فلا تؤدوها لأمر ما {فإن الله} أي المحيط علماً وقدرة {كان} أي لم يزل ولا يزال {بما تعملون خبيراً *} أي بالغ العلم باطناً وظاهراً، فهو يجازيكم على ذلك بما تستحقونه، فاحذروه إن خنتم، وارجوه إن وفيتم، وذلك بعد ما مضى من تأديبهم على وجه الإشارة والإيماء من غير أمر، وما أنسبها لختام التي قبلها وأشد التئام الختامين: ختام هذه بصفة الخبر وتلك بصفتي السمع والبصر.
Takdirî anlam: “Eğer buna veya başka bir sebebe binaen hevaya uyarsanız, şüphesiz Allah size kadirdir” şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وإن تلوا} “Eğer [dilinizi] eğip bükerseniz”; yani şahitliği bir şekilde tahrif etmek için dillerinizi büker veya dillerinizi çevirip şahitliği batıl olarak telaffuz ederseniz —İbn Âmir ve Hamza lâm'ın zammesiyle (velâyetten) okumuşlardır; yani şahitliği adaletin bir yönüyle eda ederseniz yahut dili büker veya— {أو تعرضوا} “yahut yüz çevirirseniz”; yani hak olduğu halde herhangi bir sebepten ötürü onu eda etmeyip şahitlikten kaçınırsanız, {فإن الله} “şüphesiz ki Allah”; yani ilim ve kudretle her şeyi kuşatan Zât, {كان} “olandır”; yani ezelden ebede, {بما تعملون خبيراً} “yaptıklarınızdan hakkıyla haberdar.”; yani bâtınen ve zâhiren onu en ince ayrıntısıyla bilendir; O size bunun karşılığını hak ettiğiniz şekilde verecektir. Şayet hıyanet ederseniz O'ndan korkun; eğer vefa gösterirseniz O'ndan ümitvar olun. Bu, emir olmaksızın işaret ve ima yoluyla onları terbiye etmenin ardından gelmiştir. Bu ayetin sonunun bir önceki ayetin sonuyla ne kadar uygun düştüğü ve iki hatimenin birbirine nasıl sımsıkı bağlandığı ortadadır: Bunun sonu haberdar olma (Habiîr) sıfatıyla, onun sonu ise işitme ve görme (Semî' ve Basîr) sıfatlarıyla [mühürlenmiştir].
ولما أمر بالعدل على هذا الوجه أمر بالحامل على ذلك، وهو الإيمان بالشارع والمبلغ والكتاب الناهج لشرائعه المبين لسرائره الذي افتتح القصة بحقيته وبيان فائدته فقال: {يا أيها الذين ءامنوا} أي أقروا بالإيمان؛ ولما ناداهم بوصف الإيمان أمرهم بما لا يحصل إلا به فقال مفصلاً له: {ءامنوا بالله} أي لأنه أهل لذلك لذاته المستجمع لجميع صفات الكمال كلها.
Adaleti bu şekilde emredince, buna sevk eden şeye; yani Şâri'e, tebliğ edene ve kıssanın başında hakikati ve faydasının beyanıyla başlanan, şeriatlarının yollarını açan ve sırlarını açıklayan Kitab'a imanı emrederek şöyle buyurdu: {يا أيها الذين ءامنوا} “Ey iman edenler!”; yani imanı ikrar edenler! Onlara iman vasfıyla nida edince, ancak onunla hasıl olacak şeyi emrederek onu tafsilatıyla şöyle bildirdi: {ءامنوا بالله} “Allah'a iman edin”; yani bütün kemal sıfatlarını Kendisinde toplayan Zât'ı gereği buna layık olduğu için.
ولما كان الإيمان بالله لا يصح إلا بالإيمان بالوسائط، وكان أقرب الوسائط إلى الإنسان الرسول قال: {ورسوله} أي لأنه المبلغ عنه سواء كان من الملك أو البشر {والكتاب الذي نزل} أي مفرقاً بحسب المصالح تدريجاً تثبيتاً وتفهيماً {على رسوله} أي لأنه المفصل لشريعتكم المتكفل بما تحتاجون إليه من الأحكام والمواعظ وجميع ما يصلحكم، وهو القرآن الواصل إليكم بواسطة أشرف الخلق {والكتاب الذي أنزل} أي أوجد إنزاله ومضى؛ ولما لم يكن إنزاله مستغرقاً للزمان الماضي بين المراد بقوله: {من قبل} من الإنجيل والزبور
Allah'a iman vasıtalara iman olmaksızın sahih olamayacağından ve insana en yakın vasıta da Resûl olduğundan şöyle buyurdu: {ورسوله} “ve Resûlüne”; yani ister melekten ister insandan olsun O'ndan tebliğ eden kimse olduğu için, {والكتاب الذي نزل} “ve indirdiği Kitab'a”; yani kalpleri pekiştirmek ve kavratmak üzere maslahatlara göre parça parça ve aşama aşama, {على رسوله} “Resûlüne”; yani şeriatınızı ayrıntılı olarak açıklayan, muhtaç olduğunuz hükümleri, öğütleri ve sizi ıslah edecek her şeyi üstlenen ve mahlukatın en şereflisi vasıtasıyla size ulaşan Kur'an olduğu için, {والكتاب الذي أنزل} “ve indirdiği Kitab'a”; yani indirilmesini var edip tamamladığı, indirilmesi geçmiş zamanın tamamını kapsamadığından ötürü murad edilen manayı şu buyruğu ile beyan etti: {من قبل} “daha önce”; İncil'den, Zebur'dan,
والتوراة وغيرها لأن رسولكم بلغكم ذلك فلا يحصل الإيمان إلا بتصديقه في كل ما يقوله.
Tevrat'tan ve diğerlerinden. Zira Peygamberiniz bunu size tebliğ etmiştir; dolayısıyla söylediği her şeyde onu tasdik etmedikçe iman hasıl olmaz.
ولما كان المؤمن الذي الخطاب معه عالماً بأن التنزيل والإنزال لا يكون إلا من الله بنياً للمفعول في قراءة ابن كثير وأبي عمروا وابن عامر للعلم بالفاعل، وصرحت قراءة الباقين به.
Muhatap olunan mümin, tenzil ve inzalin ancak Allah'tan olacağını bildiği için, İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir kıraatinde failin bilinmesi sebebiyle fiiller meçhul olarak okunmuş; diğerlerinin kıraatinde ise fail açıkça zikredilmiştir.
ولما كان التقدير: فمن آمن بذلك فقد اهتدى وآمن قطعاً بالملائكة واليوم الآخر وغير ذلك من كل ما دعا إليه الكتاب والرسول، عطف عليه قوله: {ومن يكفر} أي يوجد الكفر ويجدده وقتاً من الأوقات {بالله وملائكته وكتبه} أي التي أنزلها على أنبيائه بواسطة ملائكته أو بغير واسطة {ورسله} أي من الملائكة والبشر، فكان الإيمان بالترقي للاحتياج إليه، وكان الكفر بالتدلي للاجتراء عليه.
Takdirî anlam: “Buna iman eden kimse muhakkak hidayete ermiştir ve meleklere, ahiret gününe ve Kitab'ın ve Resûl'ün davet ettiği her şeye kesin olarak iman etmiştir” şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {ومن يكفر} “Kim inkâr ederse”; yani herhangi bir zamanda küfrü ortaya koyar ve onu yenilerse: {بالله وملائكته وكتبه} “Allah'ı, meleklerini, kitaplarını”; yani melekleri vasıtasıyla yahut vasıtasız olarak peygamberlerine indirdiği kitapları, {ورسله} “ve peygamberlerini”; yani meleklerden ve insanlardan olan [peygamberlerini]. İman, kendisine olan ihtiyaç sebebiyle basamak basamak yukarı çıkışla; küfür ise ona cüret edilmesi sebebiyle basamak basamak aşağı inişle ifade edilmiştir.
ولما كان الإيمان بالبعث - وإن كان أظهر شيء - مما لا تستقل به العقول فلا تصل إليه إلا بالرسل، ذكره بعدهم فقال: {واليوم الآخر} أي الذي أخبرت به رسله، وقضت به العقول الصحيحة وإن كانت لا تستقل بإدراكه قبل تنبيه الرسل لها عليه، وهو روح الوجود وسره وقوامه وعماده، فيه تكشف الحقائق وتجمع الخلائق،
Öldükten sonra dirilmeye iman —her ne kadar en açık şey olsa da— akılların tek başına kavrayamayacağı ve peygamberler olmaksızın ulaşamayacağı hususlardan olduğu için, onu peygamberlerden sonra zikrederek şöyle buyurdu: {واليوم الآخر} “ve ahiret gününü”; yani peygamberlerinin haber verdiği, peygamberler akılları ona uyarmadan önce akıllar onu tek başına idrak edemese de sahih akılların hükmettiği [günü inkâr ederse]; ki o gün varlığın ruhu, sırrı, dayanağı ve direğidir; hakikatler onda açığa çıkar ve bütün mahlukat onda toplanır,
ويظهر شمول العلم وتمام القدرة ويبسط ظل العدل وتجتني ثمرات الفضل {فقد ضل} وأبلغ في التأكيد لكثرة المكذبين فقال: {ضلالاً بعيداً *} أي لا حيلة في رجوعه معه.
ilmin kuşatıcılığı ve kudretin tamlığı onda belirir, adaletin gölgesi onda serilir ve faziletin meyveleri onda toplanır; {فقد ضل} “muhakkak sapmıştır”; yalanlayanların çokluğu sebebiyle tekitin en beliğ derecesiyle şöyle buyurdu: {ضلالاً بعيداً} “derin bir sapıklıkla.”; yani kendisiyle birlikte geri dönüşe hiçbir çare bulunmayan [bir sapıklıkla sapmıştır].
ولما كان المتمادي بعد نزول هذا الهدي موجداً للكفر مجدداً له، نبه على إغراقه في البعد بغضبه ﷾ لتماديه معلماً أن الثبات على الكفر عظيم جداً، وصوّره بأقبح صورة، وفي ذلك ألطف استعطاف إلى النزوع عن الخلاف فقال: {إن الذين ءامنوا} أي بما كانوا مهيئين له من الإيمان بالفطرة الأولى {ثم كفروا} أي أوقعوا الكفر فعوَّجوا ما أقامه الله من فطرهم {ثم ءامنوا} أي حقيقة أو بالقوة بعد مجيء الرسول بما هيأهم له بإظهار الأدلة وإقامة الحجج {ثم كفروا} أي بذلك الرسول أو برسول آخر بتجديد الكفر أو التمادي فيه {ثم ازدادوا} أي بإصرارهم على الكفر إلى الموت {كفراً لم يكن الله} أي الذي له صفات الكمال {ليغفر لهم} أي ما داموا على هذا الحال لأنه لا يغفر أن يشرك به {ولا ليهديهم سبيلاً *} أي من السبل الموصلة إلى المقصود.
Bu hidayet indikten sonra inkârda ısrar eden kimse küfrü ortaya koyup onu yenilediğinden ötürü; küfürde sebat etmenin pek büyük bir vebal olduğunu bildirerek inkârındaki ısrarı sebebiyle Azze ve Celle'nin gazabıyla uzaklığa gömüldüğüne dikkat çekti ve bunu en çirkin surette tasvir etti. Bunda muhalefetten vazgeçmeye yönelik son derece latif bir gönül alma vardır; şöyle buyurdu: {إن الذين ءامنوا} “Şüphesiz iman edip”; yani ilk fıtrattaki iman ile yatkın kılındıkları şeye [iman edip], {ثم كفروا} “sonra inkâr eden”; yani küfrü işleyip Allah'ın fıtratlarında dosdoğru kıldığı şeyi eğrilten, {ثم ءامنوا} “sonra yine iman eden”; yani Peygamber'in gelişinden sonra delilleri ortaya koyup hüccetleri dikmesiyle kendilerini hazırladığı şeye hakikaten yahut bilkuvve [iman eden], {ثم كفروا} “sonra tekrar inkâr eden”; yani o Peygamber'i yahut başka bir peygamberi küfrü yenileyerek veya onda ısrar ederek [inkâr eden], {ثم ازدادوا} “sonra da artıranlar”; yani ölüme kadar küfürde ısrar etmek suretiyle, {كفراً لم يكن الله} “küfürlerini; Allah değildir”; yani kemal sıfatlarına sahip olan Zât [değildir], {ليغفر لهم} “onları bağışlayacak”; yani bu hal üzere kaldıkları müddetçe, çünkü O Kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz, {ولا ليهديهم سبيلاً} “ve onları hiçbir yola iletecek de değildir.”; yani maksada ulaştıran yollardan hiçbirine.
ولما كانت جميع صور الآية منطبقة على النفاق، بعضها حقيقة
Ayetin bütün suretleri bir kısmı hakikat,
وبعضها مجازاً، قال جواباً لمن كأنه سأل عن جزائهم متهكماً بهم: {بشر المنافقين} فأظهر موضع الإضمار تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف {بأن لهم عذاباً أليماً *} ثم وصفهم بما يدل على أنهم المساترون بالكفر بقوله تعالى: {الذين يتخذون الكافرين} أي المجاهرين بالكفر {أولياء} أي يتعززون بهم تنفيراً من مقاربة صفتهم ليتميز المخلص من المنافق، وبياناً لأن مرادهم بولايتهم إنما هو التعزز بهم فإن محط أمرهم على العرض الدنيوي، ونبه على دناءة أمرهم على أن الغريق في الإيمان أعلى الناس بقوله: {من دون المؤمنين} أي الغريقين في الإيمان، ثم أنكر عليهم هذا المراد بقوله: {أيبتغون} أي المنافقون يتطلبون، تطلباً عظيماً {عندهم} أي الكافرين {العزة} فكأنه قال: طلبهم العزة بهم سفه من الرأي وبُعد من الصواب، لأنه لا شيء من العزة عندهم.
bir kısmı mecaz olarak nifaka tam uyduğu için; sanki onların cezasını sormuş olan kimseye cevap sadedinde onlarla alay ederek şöyle buyurdu: {بشر المنافقين} “Münafıklara müjdele”; zamir makamında açık ismi getirerek hükmü genele yaydı ve onu bu vasfa bağladı: {بأن لهم عذاباً أليماً} “kendileri için can yakıcı bir azap olduğunu.” Sonra küfrü gizleyen kimseler olduklarına delalet eden vasıflarını Allah Teâlâ şu buyruğu ile açıkladı: {الذين يتخذون الكافرين} “Onlar ki kâfirleri edinirler”; yani küfrünü açıkça ilan edenleri [edinirler], {أولياء} “dostlar”; ihlaslı olanın münafıktan ayırt edilmesi için onların sıfatına yaklaşmaktan nefret ettirmek üzere ve onların dostluğundan maksatlarının ancak kendileriyle izzet bulmak olduğunu beyan etmek için [kâfirlerle] güç ve üstünlük ararlar; zira onların işinin mihveri dünyevî menfaattir. İmana derinden dalmış olanın insanların en yücesi olduğunu belirterek onların işinin düşüklüğüne şu buyruğu ile dikkat çekti: {من دون المؤمنين} “müminleri bırakıp”; yani imana derinden dalmış olanları [bırakıp]. Sonra bu maksatlarını şu buyruğu ile kınadı: {أيبتغون} “Yoksa arıyorlar mı?”; yani münafıklar büyük bir arayışla talep mi ediyorlar, {عندهم} “onların yanında”; yani kâfirlerin yanında, {العزة} “izzeti (şeref ve üstünlüğü)?”; Sanki şöyle buyurmuştur: Onlarla izzet aramaları akılsızca bir görüş ve doğruluktan uzaktır, zira onların yanında izzetten hiçbir şey yoktur.
ولما أنكر عليهم هذا الابتغاء علله بقوله: {فإن العزة لله} أي الذي لا كفوء له {جميعاً *} أي وهم أعداء الله فإنما يترقب لهم ضرب الذلة والمسكنة، وما أحسن التفات هذه الآية إلى أول الآيات المحذرة من أهل الكتاب {ألم تر إلى الذين أوتوا نصيباً من الكتاب} [النساء: ٤٤] المختتمة بقوله: {وكفى بالله ولياً وكفى بالله نصيراً} [النساء: ٤٥] {وقد}
Onların bu arayışını kınayınca bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {فإن العزة لله} “Muhakkak ki izzet bütünüyle Allah'ındır.”; yani hiçbir dengi bulunmayan Zât'ındır, {جميعاً} “bütünüyle;”; onlar ise Allah'ın düşmanlarıdır, dolayısıyla onlar için ancak zillet ve meskenete uğramak beklenir. Bu ayetin, Ehl-i Kitap'tan sakındıran ayetlerin başı olup {وكفى بالله ولياً وكفى بالله نصيراً} “Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter” [Nisâ: 45] buyruğuyla mühürlenen {ألم تر إلى الذين أوتوا نصيباً من الكتاب} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” [Nisâ: 44] ayetine iltifatı ne kadar da güzeldir! {وقد} [ve andolsun ki]
أي يتخذونهم والحال أنه قد {نزل عليكم} أي أيتها الأمة، الصادقين منكم والمنافقين {في الكتاب} أي في سورة الأنعام النازلة بمكة المشرفة النهي عن مجالستهم فضلاً عن ولايتهم، أفلا تخافون عزة من نهاكم عن ذلك أن يضربكم بذل لا تخلصون منه أبداً، لأنهم لا ينفكون عن الكفر بآيات الله فإنه لا تباح ولايتهم في حال من الأحوال إلا عند الإعراض عن الكفر، وذلك هو المراد من قوله: {أنْ} أي إنه {إذا سمعتم آيات الله} أي ذي الجلال والإكرام.
yani şu halde onları dost edinirler ki muhakkak: {نزل عليكم} “size indirmiştir”; ey bu ümmet, doğru olanlarınız ve münafıklarınız! {في الكتاب} “Kitap'ta”; yani Mekke-i Mükerreme'de inen En'âm suresinde, onlarla dost olmak şöyle dursun, meclislerinde oturmaktan nehiy [indirilmiştir]. Sizi bundan nehyeden Zât'ın izzetinden, sizden asla kurtulamayacağınız bir zilletle vurmasından korkmuyor musunuz? Çünkü onlar Allah'ın ayetlerini inkâr etmekten geri durmazlar; zira onların küfürden yüz çevirmeleri hali müstesna, hiçbir hal ve şartta onların velayeti helal olmaz. İşte şu buyruğundan murad edilen de budur: {أنْ} “şöyle ki:”; yani şudur: {إذا سمعتم آيات الله} “Allah'ın ayetlerini işittiğiniz zaman”; yani Celâl ve İkrâm sahibi olan Zât'ın [ayetlerini].
ولما كان السماع مجملاً بين المراد بقول: {يكفر بها} أي يستر ما أظهرت من الأدلة من أي كافر كان من اليهود وغيرهم {ويستهزأ بها} أي يطلب طلباً شديداً أن تكون مما يهزأ به {فلا تقعدوا معهم} أي الذين يفعلون ذلك بها {حتى يخوضوا} وعبر عن الشروع بالخوض إيماء إلى أن كلامهم لا يخلو عن شيء في غير موضعه، رمزاً إلى عدم مجالستهم على كل حال {في حديث غيره} فهذا نهي من مجرد مجالستهم فكيف بولايتهم.
İşitme [ifadesi] mücmel (kapalı) olunca, şu buyrukla murat edilen açıklandı: {يكفر بها} “onların inkâr edildiğini”; yani Yahudilerden veya başkalarından hangi kâfir olursa olsun, [ayetlerin] ortaya koyduğu delilleri örttüğünü, {ويستهزأ بها} “ve onlarla alay edildiğini”; yani alay edilecek şeylerden kılınmasının şiddetle istendiğini [işittiğinizde], {فلا تقعدوا معهم} “onlarla beraber oturmayın”; yani ayetlere karşı bunu yapanlarla, {حتى يخوضوا} “dalıncaya kadar”; Başlamayı 'havz' (dalmak) kelimesiyle ifade etmesi, onların sözlerinin uygunsuz bir şeyden hali olmadığına bir ima ve her halükarda onlarla oturulmaması gerektiğine bir işarettir: {في حديث غيره} “ondan başka bir söze.”; Bu, onlarla sadece bir arada oturmaktan nehiydir; öyleyse onları dost edinmek [nasıl caiz olsun]!
ولما كانت آية الأنعام مكية اقتصر فيها على مجرد الإعراض وقطع المجالسة لعدم التمكن من الإنكار بغير القلب، وأما هذه الآية فمدنية فالتغيير عند إنزالها باللسان واليد ممكن لكل مسلم، فالمجالس من
En'âm ayeti Mekkî olduğundan, orada kalpten başkasıyla inkâr etmeye güç yetirilemediği için sadece yüz çevirmek ve meclisi terk etmekle yetinilmiştir. Bu ayet ise Medenî'dir; dolayısıyla indirildiği sırada dille ve elle değiştirmek her Müslüman için mümkündür. [Kötülüğü]
غير نكير راض، فلهذا علل بقوله: {إنكم إذاً} أي إذا قعدتم معهم وهم يفعلون ذلك {مثلهم} أي في الكفر لأن مجالسة المظهر للإيماء المصرح بالكفران دالة على أن إظهاره لما أظهر نفاق، وأنه راض بما يصرح به هذا الكافر والرضى بالكفر كفر، فاشتد حسن ختم الآية بجمع الفريقين في جهنم بقوله مستأنفاً لجواب السؤال عما تكون به المماثلة: {إن الله} أي الذي أحاط علمه فتمت قدرته {جامع} .
inkâr etmeksizin [onlarla] oturan kişi [bu duruma] razı olmuş demektir. İşte bu sebeple şöyle gerekçelendirdi: {إنكم إذاً} “o takdirde siz de”; yani onlar bunu yaparken siz de onlarla oturursanız, {مثلهم} “onlar gibi [olursunuz].”; yani küfürde [onlar gibi olursunuz]. Çünkü küfrü açıkça söyleyen kimseyle imalı şekilde oturan kimsenin beraberliği, onun açığa vurduğu şeyin nifak olduğuna ve bu kâfirin açıkça söylediği söze razı olduğuna delalet eder; küfre rıza ise küfürdür. Bu benzerliğin ne ile olacağına dair sorunun cevabına yeniden başlayarak her iki fırkayı cehennemde toplamakla ayetin sonunun güzelliği son derece pekişmiştir: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani ilmi her şeyi kuşatmış ve kudreti tam olan [Allah], {جامع} “toplayacaktır”.