«كنت سمعه الذي يسمع به» - إلى آخره، وكذا إطلاق الابن والأب معناه أنه يعاملهم في لطفه معاملة الأب ابنة، فالمراد الغاية، كما يؤل ذلك في إطلاق الغضب والمحبة ونحو ذلك في حق الله تعالى في شرعنا، وقد مضى كثير من رد المتشابه في مثل ذلك إلى المحكم في آل عمران، ومضى في ذلك الموضع وغيره أن كل ما أوهم نقصاً لا يجوز في شرعنا إطلاقه على الله تعالى - والله الموفق.
'Onun işiten kulağı olurum...' -hadisin sonuna kadar-. Aynı şekilde 'oğul' ve 'baba' tabirlerinin kullanılması da O'nun, lütfuyla onlara bir babanın oğluna muamelesi gibi muamele etmesi demektir; dolayısıyla kastedilen [fiilin] nihai gayesidir; nitekim şeriatımızda Allah Teâlâ hakkında gazap, sevgi ve benzeri tabirler geçtiğinde de böyle tevil edilir. Âl-i İmrân [suresinde] buna benzer müteşâbihlerin muhkeme ircâ edilmesine dair pek çok husus geçmişti. Orada ve başka yerlerde, noksanlık vehmettiren her şeyin şeriatımızda Allah Teâlâ hakkında kullanılmasının caiz olmadığı da geçmişti -muvaffakiyet Allah'tandır-.
ولما أنجز الكلام إلى أمر عيسى ﵊ على هذا المنهاج البديع بما ذكر في نصائح اليهود وقبائح أفعالهم، وأنهم قصدوا قتله ﵊، فخاب قصدهم، واصلد زندُهم،
Söz, Yahudilerin [sözde] nasihatleri ve çirkin fiilleri zikredilerek Îsâ aleyhisselâm'ın durumuna bu eşsiz üslupla ulaşıp, onların onu (aleyhisselâm) öldürmeyi kastettikleri, fakat bu maksatlarında hüsrana uğradıkları ve çabaları boşa çıktığı,
وقال رأيهم، ورد عليهم بغيهم، وحصل له بذلك أعلى المناصب وأولى المراتب؛ قال محققاً لما أثبته في الآية قبلها من القطع بكذبهم، مثبتاً أنهم في مبالغتهم في عداوته سيكونون من أتباعه المصدقين بجميع أمره الذي منه التصديق بمحمد ﷺ، ومؤكداً له أشد تأكيد لما عندهم من الإنكار له: {وإن} أي والحال أنه ما {من أهل الكتاب} أي أحد يدرك نزوله في آخر الزمان {إلا} وعزتي {ليؤمنن به} أي بعيسى ﵊ {قبل موته} أي موت عيسى ﵊، أي إنه لا يموت حتى ينزل في آخر الزمان، يؤيد الله دين الإسلام، حتى يدخل فيه جميع أهل الملل، إشارة إلى أن موسى ﵊ إن كان قد أيده الله تعالى بأنبياء كانوا يجددون دينه زماناً طويلاً، فالنبي الذي نسخ شريعة موسى - وهو عيسى عليهما الصلاة والسلام - هو الذي يؤيد الله به هذا النبي العربي في تجديد شريعته وتمهيد أمره والذب عن دينه، ويكون من أمته بعد أن كان صاحب شريعة مستقلة وأتباع مستكثرة، أمر قضاء الله في الأزل فأمضاه، فأطيلوا أيها اليهود أو أقصروا! فمعنى الآية إذن - والله أعلم - أنه ما من أحد من أهل الكتاب المختلفين في عيسى ﵊ على شك إلا وهو يوقن بعيسى ﵊ قبل موته بعد نزوله
görüşlerinin çöktüğü, azgınlıklarının kendi aleyhlerine döndüğü ve bununla kendisi için en yüce makamlar ile en üstün mertebelerin hâsıl olduğu belirtilince; önceki ayette onların yalancılığını kesin bir dille ispatladığı hususu teyit ederek, ona olan aşırı düşmanlıklarına rağmen onun her emrini -ki buna Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik etmek de dâhildir- tasdik eden tabilerinden olacaklarını ortaya koyarak ve onların onu inkârları sebebiyle bunu en şiddetli şekilde pekiştirerek şöyle buyurdu: {وإن} 'Halbuki hiçbir kimse yoktur ki,' {من أهل الكتاب} 'Kitap ehlinden' yani ahir zamanda onun nüzulüne yetişenlerden hiçbiri [yoktur ki], {إلا} 'İzzetime andolsun mutlaka,' {ليؤمنن به} 'ona' yani Îsâ aleyhisselâm'a iman edecek olmasın, {قبل موته} 'ölümünden önce.' Yani Îsâ aleyhisselâm'ın ölümünden önce; zira o, ahir zamanda inip Allah'ın İslâm dinini desteklemesi ve bütün din mensuplarının bu dine girmesine kadar vefat etmeyecektir. Bu, şuna bir işarettir: Mûsâ aleyhisselâm'ı Allah Teâlâ uzun bir zaman boyunca onun dinini tecdit eden peygamberlerle desteklemişse, Mûsâ'nın şeriatını nesheden peygamber -ki o Îsâ'dır (aleyhimesselâtü vesselâm)- Allah'ın bu Arap Peygamberi şeriatını tecdit etmekte, davasını yerleştirmekte ve dinini müdafaa etmekte kendisiyle destekleyeceği peygamberdir. O, müstakil bir şeriat ve pek çok tâbi sahibi iken, Allah'ın ezelde takdir edip infaz ettiği bir emir olarak onun ümmetinden olacaktır; öyleyse ey Yahudiler, elinizden geleni ardınıza koymayın! Ayetin manası -en doğrusunu Allah bilir- şudur: Îsâ aleyhisselâm hakkında şüpheyle ihtilaf eden Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, o gökten indikten sonra ölümünden önce Îsâ aleyhisselâm'a kesin olarak inanacak
من السماء أنه ما قتل وما صلب، ويؤمن به عند زوال الشبهة - والله أعلم؛ روى الشيخان وأحمد وأبو بكر بن مردويه وغيرهم عن أبي هريرة ﵁ أن النبي ﷺ قال: «والذي نفسي بيده! ليوشكن أن ينزل فيكم ابن مريم حكماً مقسطاً وإماماً عادلاً، فليكسرن الصليب وليقتلن الخنزير وليضعن الجزية، حتى تكون السجدة الواحدة خيراً من الدنيا وما فيها» ؛ وفي رواية: وتكون السجدة واحدة لله رب العالمين؛ وفي رواية: حتى يهلك الله الملل كلها غير الإسلام، فيهلك الله في زمانه الملل كلها إلا الإسلام، يقول أبو هريرة: اقرؤوا إن شئتم {وإن من أهل الكتاب إلا ليؤمنن به قبل موته} الآية: موت عيسى ﵊ ثم يعيدها أبو هريرة ثلاث مرات - ولتذهبن الشحناء والتباغض والتحاسد، وليدعون إلى المال فلا يقبله أحد؛ وفي رواية: ويفيض المال حتى لا يقبله أحد؛ ولمسلم عنه ﵁: كيف بكم إذا نزل ابن مريم فيكم وإمامكم منكم؛ وفي رواية: فأمكم منكم، قال الوليد بن مسلم - أحد رواة الحديث: قال ابن أبي ذئب: تدري ما أمكم منكم؟ قلت تخبرني! قال: فأمكم بكتاب ربكم ﵎ وسنة نبيكم ﷺ؛
[olmasın]; onun öldürülmediğine ve asılmadığına yakinen inanacak ve şüphe kalktığında ona iman edecektir -en doğrusunu Allah bilir-. Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Ahmed, Ebû Bekir b. Merdûye ve başkaları Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, Meryem oğlu aranıza adil bir hakem ve adaletli bir önder olarak mutlaka inmek üzeredir. Haçı kıracak, domuzu öldürecek ve cizyeyi kaldıracaktır; öyle ki tek bir secde dünyadan ve içindekilerden daha hayırlı olacaktır.' Bir rivayette: 'Ve secde yalnızca Âlemlerin Rabbi olan Allah'a olacaktır.' Başka bir rivayette: 'Nihayet Allah İslâm dışındaki bütün dinleri helak edecektir. Allah onun zamanında İslâm hariç bütün dinleri helak edecektir.' Ebû Hüreyre şöyle der: Dilerseniz şu ayeti okuyun: {وإن من أهل الكتاب إلا ليؤمنن به قبل موته} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” (Ayet: Îsâ aleyhisselâm'ın ölümüdür). Sonra Ebû Hüreyre bunu üç defa tekrarlar: 'Düşmanlıklar, kinleşmeler ve hasetleşmeler mutlaka yok olup gidecektir; mala çağrılacak fakat kimse onu kabul etmeyecektir.' Bir rivayette: 'Mal o kadar taşacak ki kimse onu kabul etmeyecektir.' Müslim'in Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayetinde ise: 'Meryem oğlu aranıza indiğinde ve imamınız da sizden olduğunda haliniz nasıl olur?' Bir rivayette: 'Size sizden biri imamlık ettiğinde.' Hadisin ravilerinden Velîd b. Müslim dedi ki: İbn Ebî Zi'b: 'Size sizden birinin imamlık etmesi ne demektir, bilir misin?' dedi. Ben: 'Bana haber verir misiniz!' dedim. Dedi ki: 'Rabbiniz [olan Allah]'ın azze ve celle Kitabı ve Peygamberiniz'in sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetiyle size imamlık etmesidir.'
ولمسلم أيضاً عن جابر بن عبد الله ﵄ قال: سمعت النبي ﷺ يقول: لا تزال طائفة من أمتي يقاتلون على الحق ظاهرين إلى يوم القيامة، فينزل عيسى ابن مريم ﵊ فيقول أميرهم: تعال صل لنا! فيقول: لا! إن بعضكم على بعض أمراء تكرمة الله هذه الأمة؛ وروى عن ابن عباس ومحمد بن علي المشهور بابن الحنفية ﵃ أن المعنى: ألا ليؤمنن بعيسى ﵊ قبل موت ذلك الكتابي عند الغرغرة حين لا ينفعه الإيمان، ليكون ذلك زيادة في حسرته، قال الأصبهاني: وتدل على صحة هذا التأويل قراءة أبيّ: ليؤمنن قبل موتهم - بضم النون.
Yine Müslim'in Câbir b. Abdillâh'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayetine göre o şöyle demiştir: Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: 'Ümmetimden bir taife kıyamet gününe kadar hak üzere galip gelerek savaşmaya devam edecektir. Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm inecek ve onların emîri: «Gel, bize namaz kıldır!» diyecektir. O ise şöyle diyecektir: «Hayır! Allah'ın bu ümmete bir ikramı olarak sizin biriniz diğerinize emîrdir».' İbn Abbâs ile İbnü'l-Hanefiyye olarak meşhur olan Muhammed b. Ali'den (radıyallâhu anhüm) rivayet edildiğine göre mana şudur: O Ehl-i Kitap kimse, kendi ölümü anında, can boğaza geldiğinde -ki o vakit iman kendisine fayda vermez- hasretini artırmak üzere Îsâ aleyhisselâm'a mutlaka iman edecektir. İsfehânî şöyle demiştir: Ubeyy'in nûn harfinin zammesiyle 'mevtihim (onların ölümleri)' şeklindeki kıraati bu tevilin sıhhatine delalet etmektedir.
ولما أخبر تعالى عن حالهم معه في هذه الدار أتبعه فعله بهم في تلك فقال: {ويوم القيامة} أي الذي يقطع ذكره القلوب، ويحمل التفكر فيه على كل خير ويقطع عن كل شر {يكون} وأذن بشقائهم بقوله: {عليهم شهيداً} أي بما عملوا؛ ولما أذن حرف الاستعلاء في الشهادة بأنه لا خير لهم في واحد من الدارين، وبأن التقدير: فبظلمهم، سبب عنه قوله دلالة على أن التوراة نزلت منجمة: {فبظلم} أي عظيم جداً راسخ ثابت، وهو جامع لتفصيل نقض الميثاق وما عطف
Allah Teâlâ bu dünyada onların onunla olan hallerini haber verince, ardından ahirette onlara ne yapacağını bildirerek şöyle buyurdu: {ويوم القيامة} 'Kıyamet gününde de' yani anılması yürekleri parçalayan, üzerinde düşünülmesi insanı her türlü hayra sevk edip her türlü şerden alıkoyan [o günde], {يكون} 'o olacaktır;' ve şu buyruğuyla onların bedbahtlığını bildirdi: {عليهم شهيداً} 'onların aleyhine bir şahit.' Yani yaptıkları amellere dair [şahit olacaktır]. Şahitlikte aleyhtelik bildiren istilâ harfi (عَلَى), her iki yurtta da onlar için hiçbir hayır olmadığına ve takdirin 'onların zulmü sebebiyle' olduğuna delalet edince, Tevrat'ın da kısım kısım indiğini göstermek üzere buna şu buyruğunu sebep kıldı: {فبظلم} 'Bir zulüm sebebiyle' yani son derece büyük, kökleşmiş ve sabit bir zulüm ki, bu ahdi bozmanın ve ona atfedilenlerin
عليه مما استحلوه بعد أن حرمته التوارة، وقال مشيراً إلى زيادة تبكيتهم: {من الذين هادوا} أي تلبسوا باليهودية في الماضي ادعاء أنهم من أهل التوراة والرجوع إلى الحق، ولم يضمر تعييناً لهم زيادة في تقريعهم {حرمنا عليهم طيبات أحلت} أي كان وقع إحلالها في التوراة {لهم} كالشحوم التي ذكرها الله تعالى في الأنعام.
ayrıntılarını -Tevrat haram kıldıktan sonra helal saydıkları şeyleri- toplayıcıdır. Onları daha da susturup paylamak üzere şöyle buyurdu: {من الذين هادوا} 'Yahudilerden olanların [zulmü sebebiyle].' Yani Tevrat ehlinden olduklarını ve hakka döndüklerini iddia ederek geçmişte Yahudiliğe bürünenlerin. Onları azarlamayı artırmak için zamir kullanmayıp açıkça isimlerini zikretti: {حرمنا عليهم طيبات أحلت} 'kendilerine helal kılınmış olan temiz şeyleri onlara haram kıldık,' yani daha önce Tevrat'ta kendilerine helal kılınmış olanları; {لهم} 'onlara,' tıpkı Allah Teâlâ'nın En'âm [suresinde] zikrettiği iç yağları gibi.
ولما ذكر ظلمهم ذكر مجامع من جزئياته، وبدأها بإعراضهم عن الدين الحق، فقال معيداً للعامل تأكيداً له: {وبصدهم عن سبيل الله} أي الذي لا أوضح منه ولا أسهل ولا أعظم، لكون الذي نهجه له من العظمة والحكمة ما لا يدرك، و «صد» يجوز أن يكون قاصراً فيكون {كثيراً *} صفة مصدر محذوف، وأن يكون متعدياً فيكون مفعولاً به، أي وصدهم كثيراً من الناس بالإضلال عن الطريق، فمُنِعوا مستلذات تلك المآكل بما مَنَعوا أنفسهم وغيرهم من لذاذة الإيمان.
Onların zulmünü zikredince, bunun tikel kısımlarının ana başlıklarını zikretti ve buna hak dinden yüz çevirmeleriyle başlayarak amili (cer harfini) pekiştirmek üzere tekrarlayıp şöyle buyurdu: {وبصدهم عن سبيل الله} 'Ve Allah'ın yolundan alıkoymaları/yüz çevirmeleri sebebiyle,' yani ondan daha açığı, daha kolayı ve daha yücesi olmayan [yoldan]; zira o yolu çizen zât, idrak edilemeyecek bir azamet ve hikmet sahibidir. 'Sadd' kelimesinin lâzım (geçişsiz) olması caizdir; bu takdirde {كثيراً *} “pek çok” lafzı mahzuf bir masdarın sıfatı olur. Müteaddî (geçişli) olması da caizdir; bu takdirde mef'ûlün bih olur, yani insanlardan pek çoğunu saptırarak yoldan alıkoymaları manasına gelir. Böylece onlar kendilerini ve başkalarını imanın lezzetinden alıkoydukları için, o yiyeceklerin lezzetlerinden mahrum bırakıldılar.
ولما ذكر امتناعهم ومنعهم من المحاسن التي لا أطيب منها ولا أشرف، أتبعه إقدامهم على قبائح دنية فيها ظلمهم للخلق فقال: {وأخذهم الربا} أي وهو قبيح في نفسه مُزرٍ بصاحبه {وقد} أي الحال أنهم قد {نهوا عنه} فضموا إلى مخالفة الطبع السليم الاجتراء على انتهاك حرمة الله العظيم.
Onların, kendisinden daha temiz ve daha şereflisi bulunmayan güzelliklerden bizzat kaçınmalarını ve başkalarını da menetmelerini zikredince, bunun ardından yaratılmışlara zulüm içeren alçakça kötülüklere cüret etmelerini zikrederek şöyle buyurdu: {وأخذهم الربا} 'Ve faiz almaları sebebiyle,' ki o, bizatihi çirkindir ve sahibini alçaltıcıdır; {وقد} 'halbuki onlar,' {نهوا عنه} 'ondan nehyedilmişlerdi.' Böylece selim fıtrata muhalefet etmenin yanına, Yüce Allah'ın haram kıldığı sınırları çiğneme cüretini de eklediler.
ولما ذكر الربا أتبعه ما هو أعم منه فقال: {وأكلهم أموال الناس بالباطل} أي سواء كانت رباً أو رشوة أو غيرهما؛ ولما ذكر بعض ما عذبهم به في الدنيا أتبعه جزاءهم في الآخرة، فقال عاطفاً على قوله «حرمنا» : {وأعتدنا للكافرين} أي الذين صار الكفر لهم صفة راسخة فماتوا عليه؛ ولما علم أن منهم من يؤمن فيدخل الجنة فقال: {منهم} ولما كان الجزاء من جنس العمل قال: {عذاباً أليماً *} أي بسبب ما آلموا الناس بأكل أموالهم وتغطيتهم على حقوقهم من الفضائل والفواضل.
Faizi zikredince, ardından ondan daha genel olanı zikrederek şöyle buyurdu: {وأكلهم أموال الناس بالباطل} 'Ve insanların mallarını haksız yere yemeleri sebebiyle;' yani ister faiz, ister rüşvet, isterse başka yollarla olsun. Onları dünyada ne ile cezalandırdığının bir kısmını zikredince, ardından ahiretteki cezalarını zikretti ve «حرمنا / haram kıldık» sözüne atfederek şöyle buyurdu: {وأعتدنا للكافرين} 'Ve kâfirlere hazırladık,' yani inkâr kendileri için köklü bir sıfat haline gelip bu hal üzere ölenlere. Onlardan iman edip cennete girecek kimselerin bulunduğu bilinince de: {منهم} 'onlardan [kâfir olanlara]' buyurdu. Ceza da amelin cinsinden olduğu için şöyle buyurdu: {عذاباً أليماً *} “can yakıcı bir azap.” Yani insanların mallarını yemek ve onların fazilet ve erdemlerden olan haklarını örtbas etmek suretiyle insanlara acı vermeleri sebebiyle.
ذكرُ تحريم المال بالربا وغيره من أنواع الباطل بنص التوراة، قال في السفر الثاني بعد ما قدمتهُ في البقرة من الأمر بالإحسان إلى الناس والنهي عن أذاهم: وإن أسلفت ورقك للمسكين الذي معك من شعبي فلا تكونن له كالغريم ولا تأخذن منه رباً؛ وقال في الثالث: وإن افتقر أخوك واستعان بك فلا تتركه بمنزلة الغريب الساكن معك، بل وسع عليه، وإياك أن تأخذ منه رباً أو عينة، لا تقرضه بالعينة؛ وقال في الخامس: ولا تطعموا بيت الله ربكم أجر زانية ولا ثمن كلب، ولا تأخذوا من إخوتكم رباً في فضة ولا في طعام ولا في شيء مما تعانونه،
Tevrat'ın açık nassıyla malın faiz ve diğer batıl yollarla haram kılınışının zikri: Bakara [suresinde] insanlara iyilik etme emri ve onlara eziyet etmekten nehiy konusunda daha önce aktardığım hususlardan sonra İkinci Sifr'de (Çıkış) şöyle der: 'Eğer halkımdan senin yanında olan bir yoksula gümüş ödünç verirsen, ona karşı bir alacaklı gibi davranma ve ondan faiz alma.' Üçüncü Sifr'de (Levililer) şöyle der: 'Eğer kardeşin fakirleşir ve sana muhtaç olursa, onu senin yanında oturan bir yabancı konumunda bırakma; aksine ona genişlik sağla; sakın ondan faiz veya kâr payı alma, ona faizle borç verme.' Beşinci Sifr'de (Tensiye/Yasanın Tekrarı) şöyle der: 'Rabbiniz olan Allah'ın evine fahişe ücreti ve köpek bedeli sokmayın. Kardeşlerinizden gümüşte, yiyecekte veya yardım ettiğiniz herhangi bir şeyde faiz almayın;
وأما الغريب فخذوا منه إن أحببتم؛ فقد ثبت من توراتهم النهيُ عن الربا، وأما تخصيصه بالغريب فتبديل منهم بلا ريب، بدليل ما قدمته عنها في البقرة عند قوله تعالى: {إن الذين آمنوا والذين هادوا} [البقرة: ٦٢] من النهي عن غدر العدو، وعند قوله تعالى: {لا تعبدون إلا الله} [البقرة: ٨٣] من الإحسان إلى عامة الناس لا سيما الغريب - والله الموفق.
yabancıdan ise dilerseniz faiz alın.' Görülüyor ki faiz yasağı onların Tevrat'ında sabittir; bunu yabancıya tahsis etmeleri ise şüphesiz onların bir tahrifidir. Bunun delili, Bakara [suresinde] Allah Teâlâ'nın: {إن الذين آمنوا والذين هادوا} “Şüphesiz iman edenler ve Yahudiler...” [Bakara: 62] ayetinde düşmana dahi hıyanet etmekten nehyedildiğine ve {لا تعبدون إلا الله} “Allah'tan başkasına kulluk etmeyin” [Bakara: 83] ayetinde bilhassa yabancı olmak üzere bütün insanlara iyilik yapılmasına dair Tevrat'tan daha önce naklettiğim hususlardır -muvaffakiyet Allah'tandır-.
ولما بين تعالى ما للمطبوع على قلوبهم الغريقين في الكفر من العقاب، بين ما لنّيري البصائر بالرسوخ في العلم والإيمان من الثواب فقال: {لكن الراسخون في العلم منهم} أي الذي هيئت قلوبهم في أصل الخلقة لقبول العلم فأبعد عنها الطبع، وجلت الحكمة، ورسخت بالرحمة، فامتلأت من نور العلم، وتمكنت بأنس الإيمان.
Allah Teâlâ, kalpleri mühürlenmiş ve küfre batmış kimselere verilecek cezayı beyan edince, ilimde ve imanda rüsûh (derinleşme) ile basiretleri nurlanmış olan kimselere verilecek sevabı açıklayarak şöyle buyurdu: {لكن الراسخون في العلم منهم} 'Fakat onlardan ilimde derinleşenler,' yani fıtratlarının aslında kalpleri ilmi kabule elverişli kılınmış, dolayısıyla kalplerinden mühürlenme uzaklaştırılmış, hikmet tecelli etmiş, rahmetle kökleşmiş, böylece ilim nuruyla dolup imanın ünsiyetiyle yerleşmiş olanlar.
ولما ذكر نعت العلم المفيد لجميع الفضائل أبتعه ما نشأ عنه فقال: {والمؤمنون} أي الذين هيئوا للإيمان ودخلوا فيه، فصار لهم خلقاً لازماً، منهم ومن غيرهم {يؤمنون} أي يجددون الإيمان في كل لحظة {بما أنزل إليك} لأنهم أعرف الناس بأنه حق {وما أنزل من قبلك} أي على موسى ﵊، وبسبب إيمانهم الخالص أمنوا بما أنزل على عيسى ﵊، ثم بما أنزل إليك.
[Allah Teâlâ], bütün faziletleri kazandıran ilmin niteliğini zikredince, hemen ardından bundan kaynaklanan durumu getirerek şöyle buyurdu: {والمؤمنون} “ve o müminler” yani onlardan ve başkalarından imana hazırlanmış ve ona girmiş olup bu sayede [iman] kendileri için ayrılmaz bir seciye haline gelmiş kimseler, {يؤمنون} “iman ederler” yani her an imanı tazelerler {بما أنزل إليك} “sana indirilene” çünkü onlar onun hak olduğunu insanların en iyi bilenleridir, {وما أنزل من قبلك} “ve senden önce indirilene” yani Mûsâ aleyhisselâm’a [indirilene]. Onlar samimi ve katıksız imanları sebebiyle Îsâ aleyhisselâm’a indirilene, ardından da sana indirilene iman etmişlerdir.
ولما كانت الصلاة أعظم دعائم الدين، ولذلك كانت ناهية عن الفحشاء والمنكر، نصبت على المدح من بين هذه المرفوعات إظهاراً لفضلها فقال تعالى: {والمقيمين الصلاة} أي بفعلها بجميع حدودها، ويجوز على بُعد أن يكون المقتضي لنصبها جعل «لكن» بالنسبة إليها بمعنى «إلا» وتضمينها لفظها، لما بينهما من التآخي، فيكون المعنى أنهم مستثنون ممن أعد لهم العذاب الأليم على معنى أن الله ﷾ وهو الفاعل المختار - سبق علمه بأن مقيم الصلاة بجميع حدودها لا يموت كما يموت كافر بل تناله بركتها فيسلم وهذا أعظم مدح لها والحاصل أن (لكن) استعيرت لمعنى (إلا) بجامع أن ما بعد كل منهما مخالف في الحكم لما قبله كما استعيرت «إلا» لمعنى «لكن» في الاستثناء المنقطع.
Namaz dinin en büyük direği olduğu ve bu sebeple de hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyduğu için, faziletini izhar etmek maksadıyla bu merfû (özne konumundaki) kelimeler arasından medih (övme) üzere mensûb kılındı ve Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {والمقيمين الصلاة} 'Ve namazı dosdoğru kılanlar,' yani onu bütün erkân ve sınırlarıyla yerine getirenler. Zayıf bir ihtimal olarak mansub olmasının gerekçesi; aralarındaki yakınlıktan ötürü «لكن / lâkin» edatının buna nispetle «إلا / illâ (istisna)» manasında kabul edilmesi ve onun lafzını tazammun etmesi de olabilir. Bu takdirde mana; onların, kendilerine can yakıcı azap hazırlanan kimselerden istisna edilmiş olmalarıdır; şu anlamda ki, Fâil-i Muhtâr olan Allah azze ve celle'nin ezelî ilminde, namazı bütün sınırlarıyla ikâme eden bir kimsenin kâfir gibi ölmeyeceği, aksine namazın bereketine nail olup Müslüman olacağı önceden sabit olmuştur; bu da namaz için en büyük övgüdür. Özetle, her ikisinden sonra gelenin hükümce önce gelene muhalif olması ortak paydasından hareketle, munkatı' istisnada «إلا» edatının «لكن» manasında istiare edilmesi gibi, burada da «لكن» edatı «إلا» manasında istiare edilmiştir.
ولما كان الرجوع بما بعدها إلى الأسلوب الماضي أبين في مدحها قال: {والمؤتون الزكاة} ولما ذكر أنهم جمعوا إلى صلة الخالق
Ondan sonra gelen kelimelerle önceki üsluba (merfû iraba) dönülmesi, namazı övme hususunda daha beliğ olduğundan şöyle buyurdu: {والمؤتون الزكاة} 'Ve zekâtı verenler.' Yaratıcı ile olan irtibatın yanına
الإحسان إلى الخلائق ذكر الإيمان بانياً على عظمته مفصلاً له بعض التفصيل ومشيراً غلأآ أن نفعه كما يشترط أن يكون فاتحاً يشترط أن يكون خاتماً فقال: {والمؤمنون بالله} أي مستحضرين ما له من صفات الكمال، وضم إليه الحامل على كل خير والمقعد عن كل شر ترغيباً وترهيباً فقال: {واليوم الآخر} فصار الإيمان مذكوراً خمس مرات، فإن هذه الأوصاف لموصوف واحد عطفت بالواو تفخيماً لها وإشارة إلى أن وصف الرسوخ في العلم مقتض لأنهم في الذروة من كل وصف منها والاتصافُ بكل منها يتضمن الإيمان بيوم الدين، فإنه لا يمدح أحد اتصف بشيء منها عرياً عن الإيمان به، لا جرم نبه على فخامة أمرهم وعلو شأنهم بأداة البعد فقال: {أولئك} أي العالو الرتبة والهمم، ولكون السياق في الراسخين العاملين أنهى في التأكيد بالسين لأن المكر هنا أقل منه في الأولى، ولم يعرف الأجر، ووصفه بالعظم فقال: {سنؤتيهم} أي بعظمتنا الباهرة بوعد لا خلف فيه {أجراً عظيماً} .
yaratılmışlara iyilik etmeyi de eklediklerini zikredince, imanın azametine bina ederek, onu bir miktar tafsil ederek ve imanın fayda vermesi için başlangıçta bulunması şart olduğu gibi sonda da bulunmasının şart olduğuna işaret ederek imanı zikretti ve şöyle buyurdu: {والمؤمنون بالله} 've Allah'a inananlar,' yani O'nun kemal sıfatlarını zihinlerinde hazır tutarak; rağbet ettirmek ve sakındırmak maksadıyla her türlü hayra sevk eden ve her türlü şerden alıkoyan hususu da buna ekleyerek şöyle buyurdu: {واليوم الآخر} 've ahiret gününe [inananlar].' Böylece iman beş defa zikredilmiş oldu. Zira bu vasıflar tek bir mevsûfa aittir; onları yüceltmek ve ilimde rüsûh vasfının onların bu vasıfların her birinin zirvesinde olmasını gerektirdiğine işaret etmek üzere 'vav' ile atfedilmiştir. Bu vasıfların her biriyle nitelenmek din gününe imanı da tazammun eder; zira ahirete imandan yoksun olarak bunlardan biriyle nitelenen kimse övülmez. Hiç şüphesiz uzaklık bildiren işaret ismiyle onların durumunun azametine ve şanlarının yüceliğine dikkat çekerek şöyle buyurdu: {أولئك} 'İşte onlar,' yani rütbeleri ve himmetleri yüce olanlar; siyak ilimde rasih olup amel edenler hakkında olduğu için 'sin' harfiyle tekit etmeyi sona erdirdi, çünkü buradaki mekr birincisinden daha azdır; mükâfatı nekire kıldı ve büyüklükle niteleyip şöyle buyurdu: {سنؤتيهم} 'onlara vereceğiz,' yani asla dönülmeyecek bir vaatle ve göz kamaştırıcı azametimizle, {أجراً عظيماً} “büyük bir mükâfat.”
ولما كانت هذه الأوصاف منطبقة على الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، وكان من أحوالهم الوحي، قال تعالى إبطالاً لشبهتهم القائلة:
Bu vasıflar peygamberlere (aleyhimüsselâtü vesselâm) mutabık olunca ve onların hallerinden biri de vahiy olunca, Allah Teâlâ onların şu şüphelerini iptal etmek üzere buyurdu:
لو كان نبياً أتى بكتابه جملة من السماء كما أتى موسى ﵊ بالتوارة كذلك، بإقرارهم بنبوة هؤلاء الأنبياء ﵈ مع كونهم ليس لهم تلك الصفة، ولم يكن ذلك قادحاً في نبوة أحد منهم ولا رسالته: {إنا} ويصح أن يكون هذا تعليلاً ليؤمنون، أي إنهم آمنوا بما أنزل إليك لأنا {أوحينا إليك كما} أي مثل ما {أوحينا إلى نوح} وقد آمنوا بما به لما أتى به من المعجز الموجب للإيمان من غير توقف على معجز آخر ولا غيره، لأن إثبات المدلول إنما يتوقف على ثبوت الدليل، فإذا تم الدليل كانت المطالبة بدليل آخر طلباً للزيادة وإظهاراً للتعنت واللجاج - والله سبحانه يفعل ما يشاء ويحكم ما يريد.
'Şayet peygamber olsaydı, Mûsâ aleyhisselâm'ın Tevrat'ı getirdiği gibi kitabını gökten bir bütün halinde getirirdi.' Oysa onlar, kendilerinde bu nitelik bulunmadığı halde bu peygamberlerin (aleyhimüsselâm) nübüvvetini ikrar etmektedirler ve bu durum onlardan hiçbirinin nübüvvetine veya risaletine halel getirmemiştir: {إنا} 'Şüphesiz biz,' -bunun 'yü'minûn (iman ederler)' ifadesinin gerekçesi olması da sahihtir; yani 'Sana indirilene iman ettiler, çünkü biz...' demektir- {أوحينا إليك كما} 'sana vahyettik, tıpkı' yani nasıl ki {أوحينا إلى نوح} 'Nûh'a vahyettiğimiz gibi.' Onlar Nûh'a, başka bir mucizeye veya başka bir şeye bağlı kalmaksızın imanı zorunlu kılan bir mucize getirdiği için iman etmişlerdi; zira medlûlün (iddianın) ispatı ancak delilin sübutuna bağlıdır; delil tamamlandığında başka bir delil talep etmek fazlalık istemek, inat ve taassup göstermektir -Allah Sübhânehu dilediğini yapar ve dilediği şekilde hükmeder-.
ولما كان مقام الإيحاء - وهو الأنبياء - من قِبَل الله تعالى قال: {والنبيِّين من بعده} أي فهم يعلمون ذلك بما لهم من الرسوخ في العلم وطهارة الأوصاف، ولا يشكون في أن الكل من مشكاة واحدة، مع أن هذا الكتاب أبلغ، والتعبير فيه عن المقاصد أجلى وأجمع، فهم إليه أميل، وله أقبل، وأما المطبوع على قلوبهم، الممنوعون من رسوخ العلم فيها بكثافة الحجاب، حتى أنها لا تنظر إلى اسراره إلا من وراء غشاء، فهم غير قابلين لنور العلم المتهيىء للإيمان، فأسرعوا إلى الكفر، وبادروا بالذل والصغار، وفي الآخرة بالسخط والنار.
Kendilerine vahiy gelen makam -ki onlar peygamberlerdir- Allah Teâlâ katından olduğu için şöyle buyurdu: {والنبيِّين من بعده} 've ondan sonraki peygamberlere de.' Yani onlar, ilimdeki rüsûhları ve vasıflarının temizliği sayesinde bunu bilirler ve hepsinin aynı kandilden çıktığında şüphe etmezler. Bununla birlikte bu Kitap daha beliğdir; onda maksatların ifadesi daha açık ve daha kapsamlıdır; bu sebeple onlar bu Kitab'a daha meyilli ve onu daha kabullenicidirler. Kalpleri mühürlenmiş olan, perdenin kalınlığı sebebiyle ilmin kalplerinde kökleşmesinden mahrum bırakılan ve bu yüzden onun sırlarına ancak bir örtünün ardından bakabilen kimselere gelince; onlar imana elverişli olan ilim nurunu kabule müsait değillerdir; bu sebeple küfre koştular, zillete ve alçaklığa sürüklendiler; ahirette ise gazaba ve ateşe [uğrayacaklardır].
ولما أجمل تعالى ذكر النبيين فصّل فقال منبهاً على شرف من ذكرهم وشهرتهم: {وأوحينا إلى إبراهيم} أي أبيكم وأبيهم كذلك {وإسماعيل} أي ابنه الأكبر الذي هو أبوكم دونهم {وإسحاق} وهو ابنه الثاني وأبوهم {ويعقوب} أي ابن إسحاق {والأسباط} أي أولاد يعقوب.
Allah Teâlâ peygamberlerin zikrini mücmel (toplu) olarak verince, ardından zikrettiklerinin şerefine ve şöhretine dikkat çekerek tafsilata geçti ve şöyle buyurdu: {وأوحينا إلى إبراهيم} 'Ve İbrâhim'e de vahyettik,' yani aynı şekilde sizin de onların da atasına; {وإسماعيل} 've İsmâil'e,' yani onun büyük oğluna ki o, onların değil sadece sizin atanızdır; {وإسحاق} 've İshak'a,' ki o onun ikinci oğlu ve onların atasıdır; {ويعقوب} 've Ya'kûb'a,' yani İshak'ın oğluna; {والأسباط} 've Esbât'a,' yani Ya'kûb'un oğullarına.
ولما أجمل بذكر الأسباط بعد تفصيل مَنْ قبلهم فصّل من بعدهم فقال: {وعيسى} أي الذي هو آخرهم من ذرية يعقوب {وأيوب} وهو من ذرية عيصو بن إسحاق على ما ذكروا {ويونس وهارون وسليمان} ولما كان المقام للتعظيم بالوحي، وكان داود ﵊ من أهل الكتاب قال: {وآتينا داود زبوراً *} أي وهم يدعون الإيمان به مع اعترافهم بأنه لم ينزل جملة ولا مكتوباً من السماء.
Onlardan öncekileri tafsil ettikten sonra Esbât'ı mücmel olarak zikredince, onlardan sonrakileri tafsil ederek şöyle buyurdu: {وعيسى} 've Îsâ'ya,' yani Ya'kûb'un soyundan gelenlerin sonuncusuna; {وأيوب} 've Eyyûb'a,' -ki zikrettiklerine göre o, İshak'ın oğlu Ays'ın soyundandır-; {ويونس وهارون وسليمان} 've Yûnus'a, Hârûn'a ve Süleyman'a.' Makam vahiyle tazim makamı olduğu ve Dâvûd aleyhisselâm da Kitap ehlinden olduğu için şöyle buyurdu: {وآتينا داود زبوراً *} “Ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik.” Halbuki onlar, onun gökten bir bütün halinde yahut yazılı olarak inmediğini itiraf ettikleri halde ona iman ettiklerini iddia etmektedirler.
ولما تم ما اقتضاه مقام النبوة، وكان فيهم رسل، وكان ربما قال متعنت: إن شأن الرسل غير شأن الأنيباء في الوحي، قال عاطفاً على ما تقديره من معنى «أوحينا» : أرسلنا من شئنا من هؤلاء الذين قصصناهم عليك هنا إلى من شئنا من الناس: {ورسلاً} أي غير هؤلاء {قد قصصناهم} أي تلونا ذكرهم {عليك} ولما كان القص عليه غير مستغرق للزمان الماضي قال: {من قبل} أي من قبل إنزال هذه الآية {ورسلاً لم نقصصهم عليك} أي إلى الآن.
Nübüvvet makamının gerektirdiği hususlar tamamlanınca ve onların arasında resuller de bulunup inatçı bir kimsenin 'Vahiy konusunda resullerin durumu nebilerin durumundan farklıdır' demesi ihtimaline binaen, «أوحينا / vahyettik» manasından takdir edilen şu anlama atfederek buyurdu: 'Burada sana kıssalarını anlattığımız bu kimselerden dilediğimizi insanlardan dilediğimize gönderdik': {ورسلاً} 'Ve öyle peygamberler [gönderdik ki],' yani bunlardan başka, {قد قصصناهم} 'onları sana anlatmıştık,' yani onların zikrini sana tilavet etmiştik; {عليك} 'sana;' kıssalarını anlatmak geçmiş zamanın tamamını kapsamadığı için şöyle buyurdu: {من قبل} 'daha önce,' yani bu ayetin indirilmesinden önce; {ورسلاً لم نقصصهم عليك} 've sana anlatmadığımız peygamberler de [gönderdik],' yani şu ana kadar [anlatmadığımız].
ولما كان المراد أنه لا فرق بين النبي والرسول في الوحي نبه على ذلك بقوله: {وكلم الله} أي الذي له الكمال كله فهو يفعل ما يريد لا أمر لأحد معه {موسى تكليماً *} أي على التدرج شيئاً فشيئاً بحسب المصالح من غير واسطة ملك، فلا فرق في الوحي بين ما كان بواسطة وبين ما كان بلا واسطة، والمعنى أنكم لو كنتم إنما تتوقفون عن الإيمان ببعض الأنبياء تثبتاً لتعلموا أنه فعل به ما فعل بموسى ﵊ من الكرامة، لم تؤمنوا بإبراهيم وإسحاق ويعقوب والأسباط وهارون وغيرهم، فإنه خص بالتكليم دونهم، فلِمَ جعلتم الإتيان بمثل ما أتى به موسى ﵊ شرطاً في الإيمان ببعض الأنبياء دون بعض؟ وإن جعلتم الشرط الإتيان بالكتاب جملة ومن السماء مدعين أنه كان له ذلك دون التكليم وغيره مما جعل له، كان ذلك - على تقدير التسليم تنزلاً - تحكماً وترجيحاً من غير مرجح، على أن التوراة أيضاً - كما تقدم بيانه - كهذا القرآن في إنزالها منجمة على حسب الوقائع على ما أشار إليه قوله (تكليماً) ولم يكتب منها جملة إلا اللوحان اللذان وضعا في تابوت الشهادة كما أنزل بعض سور القرآن جملة كسورة الأنعام، وليس في نزول موسى ﵊ بهما من جبل الطور مكتوبَين دليل
Maksat, vahiy hususunda nebi ile resul arasında bir fark olmadığını belirtmek olunca, şu buyruğuyla buna dikkat çekti: {وكلم الله} 'Ve Allah konuştu,' yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan ve dilediğini yapan, O'nunla birlikte kimsenin yetkisi bulunmayan [Allah], {موسى تكليماً *} “Mûsâ ile bizzat konuştu.” Yani melek vasıtası olmaksızın, maslahatlara göre derece derece, peyderpey konuştu. Dolayısıyla vahiyde vasıtalı olanla vasıtasız olan arasında bir fark yoktur. Mana şudur: Şayet siz bazı peygamberlere iman etmekten, Mûsâ aleyhisselâm'a yapılan ikramın ona da yapılıp yapılmadığını iyice anlamak için geri duruyor olsaydınız; İbrâhim'e, İshak'a, Ya'kûb'a, Esbât'a, Hârûn'a ve diğerlerine de iman etmezdiniz; zira vasıtasız konuşma onlara değil, sadece ona mahsus kılınmıştır. O halde neden Mûsâ aleyhisselâm'ın getirdiğinin benzerini getirmeyi, bazı peygamberler hariç diğer bazılarına imanın şartı kıldınız? Şayet konuşma ve ona verilen diğer meziyetler hariç, onun böyle olduğunu iddia ederek Kitab'ın bir bütün halinde ve gökten getirilmesini şart kıldıysanız; bu -faraza kabul edilse bile- delilsiz bir keyfîlik ve tercihtir. Kaldı ki Tevrat da -daha önce açıklandığı üzere- (تكليماً / bizzat konuştu) ifadesinin işaret ettiği veçhile, olaylara göre kısım kısım indirilmesi bakımından bu Kur'an gibidir. Kur'an'ın En'âm suresi gibi bazı surelerinin bir bütün olarak indirilmesi gibi, Tevrat'tan da Şahadet Sandığı'na konulan iki levha dışında hiçbir şey toptan yazılmamıştır. Mûsâ aleyhisselâm'ın Tûr Dağı'ndan bu iki levha yazılı olarak inmiş olmasında,
على نزولهما من السماء ويدل على ذلك كثير من نصوصها أصرحها أنه تعالى حرم عليهم العمل في السبت عقب إخراجهم من البحر عند إنزال المن - كما بين في السفر الثاني منهما - ولم يبين كيف يفعل بالعاصي فيه إلا بعد ذلك بدهر، بدليل ما في السفر الرابع منها في قصة التيه: ومكث بنو إسرائيل في البرية ووجدوا رجلاً يحتطب حطباً يوم السبت، فقدمه الذين وجدوه يحتطب إلى موسى وهارون وإلى الجماعة كلها، وحبسوه في السجن، لأنه لم يكن أوحى إلى موسى كيف يصنع به؟ فقال الرب لموسى: يقتل هذا الرجل، يرجم بالحجارة خارجاً من العسكر، ورجمه الجماعة كلها بالحجارة ومات - كما أمر الرب موسى؛ ومنها أنه أمرهم - كما بين في السفر الثاني - بنصب قبة الزمان التي كانوا يصلون إليها، ويسمع موسى الكلام منها، ثم بعد ذلك بمدة أمرهم - كما بين في السفر الرابع - بالزيادة فيها؛ ومنها أنه كتب له الألواح في الطور: اللوحين اللذين كسرهما غضباً من اتخاذهم العجل، ثم لوحين عوضاً عنهما، ثم لما نصبت قبة الزمان صار ﷾ يكلمه منها، وغالب أحكامهم إنما شرعت بالكلام الذي كان في قبة الزمان - كما هو في غاية الوضوح في التوراة؛ ومنها ما قال في أوخر السفر الخامس وهو آخرها: فلما أكمل موسى كتاب آيات هذه التوراة في السفر وفرغ منها، أمر موسى الأحبار الذين يحملون تابوت عهد الرب وقال لهم: خذوا سفر هذه السنن واجعلوه
onların gökten indiğine dair bir delil yoktur. Tevrat nasslarının birçoğu buna delalet etmektedir; bunların en açığı, Allah Teâlâ'nın onları denizden çıkardıktan hemen sonra, kudret helvası indirdiği sırada Sebt gününde çalışmayı kendilerine haram kılması -ki bu İkinci Sifr'de açıklanmıştır-, fakat bu günde isyan edene ne yapılacağını ancak uzun bir süre sonra açıklamış olmasıdır. Nitekim Dördüncü Sifr'deki (Sayılar) Tîh kıssasında şöyle geçer: 'İsrailoğulları çölde kaldılar ve Sebt gününde odun toplayan bir adam buldular. Onu odun toplarken bulanlar, Mûsâ'ya, Hârûn'a ve bütün topluluğa getirdiler ve onu hapse kapattılar; çünkü ona ne yapılacağı Mûsâ'ya vahyedilmemişti. Rab Mûsâ'ya dedi ki: Bu adam öldürülecektir, ordugâhın dışında taşlanacaktır. Bütün topluluk onu taşladı ve Rabbin Mûsâ'ya emrettiği gibi öldü.' Bir diğeri, İkinci Sifr'de açıklandığı üzere, yönelip ibadet ettikleri ve Mûsâ'nın kelâmı oradan işittiği Buluşma Çadırı'nı kurmalarını emretmesi, ardından bir müddet sonra Dördüncü Sifr'de açıklandığı üzere ona eklemeler yapılmasını emretmesidir. Bir diğeri, Tûr'da onun için levhaları yazmasıdır: Buzağıya tapmalarına öfkelenerek kırdığı iki levha, sonra bunların yerine iki levha daha; ardından Buluşma Çadırı kurulunca Allah azze ve celle onunla oradan konuşmaya başladı ve hükümlerinin çoğu Buluşma Çadırı'ndaki konuşma ile teşrî kılındı -ki bu, Tevrat'ta son derece açıktır-. Bir diğeri de sonuncusu olan Beşinci Sifr'in sonlarında söylediği şu sözdür: 'Mûsâ bu Tevrat'ın ayetlerini bir kitapta tamamlayıp bitirince, Rabbin Ahit Sandığı'nı taşıyan din adamlarına emretti ve onlara şöyle dedi: Bu şeriat kitabını alın ve onu
في جوف تابوت عهد الله ربكم في جانب من جوانبه، ليكون هناك شاهداً، لأني قد عرفت جفاءكم وقساوة قلوبكم وما تصيرون إليه، وكيف لا يكون ذلك وقد أغضبتم الرب وأنا حي معكم؟ فمن بعد موتي أحرى أن تفعلوا ذلك، فليجتمع إليّ أشياخ أسباطكم وكتّابكم فأتلو عليهم هذه الأقوال، ولأشهد عليهم السماء والأرض، لأنكم مفسدون من بعد وفاتي، تحيدون عن الطريق الذي آمركم به، شر شديد في آخر الأيام إذا عملتم السيئات بين يدي الرب، وأغضبتموه بأعمال أيديكم، وقال موسى بين يدي جماعة بني إسرائيل: انصتي أيتها السماء فأتكلم، ولتسمع الأرض النطق من فيّ - وقال كلاماً كثيراً في ذمهم أذكره إن شاء الله تعالى في المائدة عند
Rabbiniz Allah'ın Ahit Sandığı'nın içine, bir kenarına koyun ki orada bir şahit olsun. Çünkü ben sizin kabalığınızı, kalplerinizin katılığını ve varacağınız hali bildim. Ben aranızda hayattayken bile Rabbi öfkelendirmişken bu nasıl olmasın? Ölümümden sonra bunu yapmanız çok daha muhtemeldir. Kabilelerinizin yaşlıları ve kâtipleriniz yanımda toplansın da onlara bu sözleri okuyayım ve göğü ve yeri onlara şahit tutayım. Çünkü siz ölümümden sonra bozgunculuk yapacak, size emrettiğim yoldan sapacaksınız. Rabbin huzurunda kötülükler işleyip ellerinizin yaptıklarıyla O'nu öfkelendirdiğinizde son günlerde başınıza büyük bir felaket gelecektir.' Ve Mûsâ, İsrailoğulları cemaatinin önünde şöyle dedi: 'Ey gök, kulak ver konuşayım; yer de ağzımdan çıkan sözü dinlesin!' -ve onların yerilmesine dair pek çok söz söyledi; bunları inşallah Teâlâ Mâide [suresinde] şu ayetin tefsirinde zikredeceğim:
{من لعنه الله وغضب عليه} [المائدة: ٦٠] ثم قال: يقول الله: أسخطوني مع الغرباء بأوثانهم، وأغضبوني حين ذبحوا للشياطين - ومضى يتكلم من كلام الله الذي هو من أحسن التوراة إلى أن قال: فلما أكمل موسى هذه الآيات كلها لبني إسرائيل قال لهم: أقبلوا بقلوبكم إلى هذه الأقوال؛ ثم قال: وكلم الرب موسى ذلك اليوم وقال:
{من لعنه الله وغضب عليه} “Allah'ın lanet ettiği ve gazabına uğrattığı...” [Mâide: 60]. Sonra şöyle dedi: 'Allah buyuruyor ki: Putlarıyla yabancılarla birlikte beni öfkelendirdiler ve şeytanlara kurban kestiklerinde beni kızdırdılar.' -ve Tevrat'ın en güzel kısımlarından olan Allah'ın kelâmından bahsetmeye devam etti, nihayet şöyle dedi-: 'Mûsâ bütün bu ayetleri İsrailoğullarına tamamlayınca onlara dedi ki: Kalplerinizi bu sözlere verin.' Sonra dedi ki: 'Rab o gün Mûsâ ile konuştu ve şöyle buyurdu:
اصعد إلى جبل العبرانيين، هذا جبل نابو الذي في أرض مواب حيال إيريحا، وانظر إلى أرض كنعان التي أعطى بني إسرائيل ميراثاً - وذكر بعد ذلك كلاماً طويلاً فيها كلها لمن يتأملها كثير مما هو ظاهر في ذلك، بل صريح، وفي قصة نوح وإبراهيم عليهما الصلاة والسلام ما هو صريح في أن الإيحاء إليهما كان منجماً - كما مضى عنهما في قصة إبراهيم ﵇ في البقرة، ويأتي إن شاء الله تعالى في ذكر الأحبار في الأعراف وفي قصة نوح ﵊ في سورة هود - والله الموفق، وقد ابتدأ سبحانه في هذه الآية بنوح ﵊ أول أولي العزم وأصحاب الشرائع وجوداً، وهو من أوائل الأنبياء، وزمانه في القدم بحيث لا يعلم مقداره على الحقيقة إلا الله تعالى، ثم ثنى بثانيهم في الوجود وهو إبراهيم ﵊، ثم ذكر أولاده على ترتيبهم، والأسباط يحتمل أن يراد بهم أولاد يعقوب ﵊ أنفسهم وقبائلهم، ويكون المعنى حينئذ: وأنبياء الأسباط، ويكون مما استعمل في حقيقته ومجازه، ويكون شاملاً لجميع أنبياء بني إسرائيل، ثم صرح ببعض من دخل منهم في العموم فبدأهم بآخرهم بعثاً
İbranilerin dağına, Moab diyarında Eriha'nın karşısındaki bu Nebo Dağı'na çık ve İsrailoğullarına miras olarak verilen Kenan diyarına bak.' -ve bundan sonra uzun bir söz zikretti-. Bunların tamamında, üzerinde düşünen kimse için bu hususta açık, hatta sarih pek çok delil vardır. Nûh ve İbrâhim (aleyhimesselâtü vesselâm) kıssasında da onlara yapılan vahyin kısım kısım indiğine dair sarih deliller bulunmaktadır; nitekim Bakara [suresinde] İbrâhim aleyhisselâm kıssasında onlara dair geçmişti; inşallah Teâlâ A'râf [suresinde] ahbârın zikrinde ve Hûd suresinde Nûh aleyhisselâm kıssasında da gelecektir -muvaffakiyet Allah'tandır-. Sübhânehu bu ayette varlık bakımından azim ve şeriat sahibi peygamberlerin ilki olan Nûh aleyhisselâm ile başlamıştır; o ilk peygamberlerdendir ve zamanının eskiliği öyle bir derecededir ki miktarını hakikatte Allah Teâlâ'dan başkası bilemez. Sonra varlık bakımından ikincileri olan İbrâhim aleyhisselâm ile devam etmiş, ardından onun çocuklarını tertiplerine göre zikretmiştir. Esbât ile bizzat Ya'kûb aleyhisselâm'ın çocuklarının ve onların kabilelerinin kastedilmiş olması muhtemeldir; bu takdirde mana: 'Esbât'ın peygamberlerine' şeklinde olur ve bu hem hakikatinde hem mecazında kullanılmış olup İsrailoğullarının bütün peygamberlerini kapsar. Sonra bu umumi ifadenin içine girenlerin bazısını açıkça zikredip onlara gönderiliş bakımından sonuncuları olan
وهو عيسى ﵊ الذي هو أحد نبي أهل الكتابين، وختم الآية بأحد أصحاب الكتب منهم، وهو جده المشهور بالنسبة إليه، فإن اليهود يقولون لعيسى ﵊: يا ابن داود! لأن أمه في ذريته، وختم الآية بأول نبي أهل الكتابين موسى ﵊ الذي آخر آجرّ تبنى على الإسلام، فانتقله المنتمون إلى أتباعه، ووسّط أخاه هارون ﵊ بين اثنين من أهل البلاء: أيوب ويونس واثنين من أهل الملك - وأحدهم صاحب كتاب - وهما سليمان وداود، وكل ذلك إشارة إلى أنه لا فرق في كيفية الإيحاء بحوما إلى الأنبياء بين متقدمهم ومتأخرهم، سواء كان من بني إسرائيل أو من غيرهم، وسواء منهم من أوتي الملك ومن لم يؤته، ومن أتى بكتاب ومن لم يأت؛ ومن لطائف هذا الترتيب أن المخصوصين بالذكر في الآية الأولى بعد دخولهم في العموم أحد عشر أسماء، الأسباط أحدها، والمشهور بالكتب والصحف منهم ثلاثة: إبراهيم وعيسى وداود، وقد وقع كل منهم سادساً لصاحبه، وهو العد الذي كان فيه الخلق، فلعل ذلك إشارة إلى أن الله لا يحب العجلة، فكما أنه لم يعجل في إنشاء الخلق فكذلك
Îsâ aleyhisselâm ile başladı; o, iki kitap ehlinin peygamberlerinden biridir. Ayeti onlardan kitap sahiplerinden biriyle, yani kendisine nispetiyle meşhur dedesiyle bitirdi; nitekim Yahudiler Îsâ aleyhisselâm'a: 'Ey Dâvûd oğlu!' derler, çünkü annesi onun zürriyetindendir. Ayeti iki kitap ehlinin ilk peygamberi olan Mûsâ aleyhisselâm ile bitirdi ki o, İslâm üzerine inşa edilen son tuğladır ve ona tâbi olduğunu iddia edenler bundan ayrılmıştır. Kardeşi Hârûn aleyhisselâm'ı ise belaya uğrayanlardan ikisi (Eyyûb ve Yûnus) ile hükümdarlık verilenlerden ikisi -ki biri kitap sahibidir- (Süleyman ve Dâvûd) arasına yerleştirdi. Bütün bunlar, peygamberlere vahyin keyfiyeti hususunda öncekilerle sonrakiler arasında, ister İsrailoğullarından olsun ister başkalarından, ister kendisine mülk verilmiş olsun ister verilmemiş olsun, ister kitap getirmiş olsun ister getirmemiş olsun hiçbir fark olmadığına bir işarettir. Bu tertibin inceliklerinden biri de şudur: İlk ayette umumi ifadeden sonra hususi olarak zikredilen isimler -Esbât da bunlardan biri olmak üzere- on bir tanedir; bunlardan kitap ve sahifelerle meşhur olanlar üç tanedir: İbrâhim, Îsâ ve Dâvûd. Bunların her biri diğerinin altıncısı olarak yer almıştır ki bu, yaratılışın gerçekleştiği sayıdır (altı gün). Bu belki de Allah'ın aceleyi sevmediğine bir işarettir; nitekim O yaratmayı var ederken acele etmediği gibi,
لم يعجل بإنزال الكتب التي بها قوامهم وبقاؤهم دفعة، بل أنزلها منجمة تبعاً لمصالحهم وتثبيتاً لدعائمهم، ومن لطائفه أنه تعالى بدأ المذكورين، وختمهم باثنين من أولي العزم اشتركا في أن كلاً منهما أهلك من عانده كنفس واحدة بالإغراء، ترهيباً لهؤلاء الملبسين على أهل الإسلام بالباطل المدعين أنهم أتباع، ووسّط بينهم وبين بقية المسمين عموم النبيين والمرسلين، ولعله آخر الرسل ليفهم أن كل من عطفوا عليه مرسل، ولأن رتبة النبوة قبل رتبة الرسالة، بمعنى أنها أعم منها.
insanların varlığı ve bekasının kendisiyle sağlandığı kitapları da bir defada toptan indirmede acele etmemiş, bilakis onların maslahatlarına binaen ve ayaklarını sağlamlaştırmak için kısım kısım indirmiştir. Bu tertibin inceliklerinden biri de şudur: Allah Teâlâ zikredilenlere ülü'l-azm'den iki peygamberle başlayıp onlarla bitirmiştir; bu iki peygamberin ortak özelliği, kendilerine inat edenleri [suya] gark ederek tek bir nefis gibi helak etmiş olmalarıdır. Bu, tâbi olduklarını iddia edip İslâm ehline batılı hak gibi gösteren kimseleri korkutmak içindir. Onlarla ismi zikredilen diğer peygamberler arasına bütün nebileri ve resulleri yerleştirmiştir; resulleri sona bırakması ise kendilerine atfedilen herkesin resul olduğunun anlaşılması ve nübüvvet rütbesinin daha genel olması hasebiyle risalet rütbesinden önce gelmesi sebebiyle olabilir.
ولما سرد أسماء من دخل في العموم بدأهم بأشرفهم ثم بالأقرب إلى هذا النبي الكريم فالأقرب من المرتبين على حسب ترتيب الوجود، إشارة إلى أنه سن به في الوحي سنة آبائه وإخوانهم وذرياتهم - والله أعلم.
Genel ifadenin kapsamına girenlerin isimlerini sıralayınca, varlık tertibine göre dizilmiş olanlardan önce en şereflileriyle, sonra bu Kerîm Peygamber'e en yakın olanlarla başladı; bu, vahiy hususunda onun hakkında da atalarının, kardeşlerinin ve zürriyetlerinin sünnetini/kanununu uyguladığına bir işarettir -en doğrusunu Allah bilir-.
ولما كان معظم رسالة نبينا ﷺ بشارة ونذارة، قال مبيناً أنهم مثله في ذلك كما كانوا قبله في الوحي، لأن المقصود من الإرسال لجميع الرسل جمع الخلق بالبشارة والنذارة: {رسلاً} أي جعلناهم رسلاً، ويجوز أن يكون بدلاً من «رسلاً» الماضي، وأن يكون حالاً، حال كونهم {مبشرين ومنذرين} ثم علل ذلك بقوله: {لئلا يكون} أي لينتفي أن يوجد {للناس} أي نوع مَنْ فيه قوة النوس.
Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletinin asıl gayesi müjdelemek ve uyarmak olunca, vahiyde kendisinden önce oldukları gibi bu hususta da onun gibi olduklarını açıklamak üzere -çünkü bütün resullerin gönderilmesindeki maksat yaratılmışları müjde ve uyarıyla bir araya getirmektir- şöyle buyurdu: {رسلاً} 'Peygamberler [gönderdik],' yani onları resuller kıldık; bu lafzın önceki «رسلاً» kelimesinden bedel olması veya hal olması da caizdir; {مبشرين ومنذرين} 'müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak.' Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {لئلا يكون} 'olmasın diye,' yani bulunması ortadan kalksın diye; {للناس} 'insanlar için,' yani hareket ve irade gücüne sahip olan insan türü için.
ولما كانت الحجة قد تطلق على مطلق العذر ولو كان مردوداً، عبّر بأداة الاستعلاء فقال: {على الله حجة} أي واجبة القبول على الملك الذي اختص بجميع صفات الكمال في أن لا يعذب عصاتهم؛ ولما كان المراد استغراق النفي لجميع الزمان المتعقب للإرسال أسقط الجار فقال: {بعد} أي انتفى ذلك انتفى مستغرقاً لجميع الزمان الذي يوجد بعد إرسال {الرسل} وتبليغهم للناس، وذلك على أن وجوب معرفته تعالى إنما يثبت بالسمع، وأما نفس المعرفة والنظر والتوحيد فطريقها العقل، فالمعرفة متلقاة من العقل، والوجوب متلقى من الشرع والنقل.
Hüccet kelimesi, reddedilmiş olsa bile mutlak mazeret için de kullanılabildiğinden, üstünlük ve yükümlülük bildiren edatla (عَلَى) ifade ederek şöyle buyurdu: {على الله حجة} 'Allah'a karşı bir hüccet,' yani bütün kemal sıfatlarına münhasıran sahip olan Hükümran'ın isyankârları cezalandırmaması hususunda kabulü zorunlu bir mazeret; nefyin, peygamber göndermenin ardından gelen bütün zamanı kapsaması kastedildiği için cer harfini hazfederek şöyle buyurdu: {بعد} 'sonra,' yani bu durum {الرسل} 'peygamberlerin' gönderilmesinden ve insanlara tebliğ etmelerinden sonraki bütün zamanı kapsayacak şekilde ortadan kalkmıştır. Bu da Allah Teâlâ'yı bilmenin vücûbunun ancak nakil/sem' ile sabit olduğu esasına dayanır; marifetin (bilmenin) kendisi, akıl yürütme ve tevhid ise yolu akıldır; dolayısıyla marifet akıldan, vücûbiyet ise şeriat ve nakilden alınır.
ولما كان ذلك ربما أوهم أنه ربما امتنع عليه قبل ذلك سبحانه أخذ بحجة أو غيرها، قال مزيلاً لذلك: {وكان الله} أي المستجمع لصفات العظمة {عزيزاً} أي يغلب كل شيء ولا يغلبه شيء، فهو قادر على ما طلبوه، ولكنه لا يجب عليه شيء، لأنه على سبيل اللجاج وهم غير معجزين {حكيماً *} أي يضع الأشياء في أتقن مواضعها، فلذلك رتب أموراً لا يكون معها لأحد حجة ومن حكمته أنه لا يجيب المتعنت.
Bu ifade, bundan önce Allah Sübhânehu'nun bir hüccet veya başka bir sebeple cezalandırmaktan aciz kaldığı vehmini doğurabileceğinden, bunu gidermek üzere şöyle buyurdu: {وكان الله} 'Ve Allah,' yani azamet sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah], {عزيزاً} 'Azîz'dir,' yani her şeye galip gelen ve hiçbir şeyin kendisine galip gelemediği zâttır; dolayısıyla onların istediklerine kadirdir, fakat O'na hiçbir şey vacip değildir; çünkü onların talebi inatlaşma kabilindendir ve onlar O'nu aciz bırakamazlar; {حكيماً *} “Hakîm'dir.” Yani her şeyi en muhkem yerine koyandır; bu sebeple hiç kimsenin mazereti kalmayacak şekilde işleri düzenlemiştir; O'nun hikmetindendir ki inatçıya cevap vermez.
ولما لم يبق سبحانه لهم شبهة، واستمروا على عنادهم، أشار تعالى إلى ما تقديره: إنهم لا يشهدون لك عند اتضاح الأمر، فقال: {لكن} أي ومع ما قام من البراهين على صدقك وكون كتابك من عند الله فهم لا يشهدون بذلك لكن {الله} أي الذي له الأمر كله فلا كفوء له {يشهد} أي لك {بما أنزل إليك} أي من هذا الكتاب المعجز الذي قد أخرس الفصحاء وأبكم البلغاء، وفيه هذه الأحكام الصادقة لما عندهم وهم يريدون الإضلال عنها، فشهادته ببلاغته وحكمته بصدق الآتي به هي شهادة الله لأنه قائله، ولذلك عللل بقوله: {أنزله بعلمه} أي عالماً بإنزاله على الوجه المعجز مع كثرة المعارض فلم يقدر أحد ولا يقدر على إحداث شيء فيه من تغيير ولا تبديل ولا زيادة ولا نقصان ولا معارضة {والملائكة} أيضاً {يشهدون} بذلك لأنهم كانوا حضوراً لإنزاله وأمناء على من كان منهم على يده ليبلغه - كما قال تعالى: {فإنه يسلك من بين يديه ومن خلفه رصداً ليعلم أن قد أبلغوا رسالات ربهم} [الجن: ٢٧-٢٨] وهذا خطاب للعباد على حسب ما يعرفون.
Allah Sübhânehu onlar için hiçbir şüphe bırakmadığı halde inatlarına devam edince, 'Gerçek ortaya çıktığında onlar senin lehine şahitlik etmeyeceklerdir' takdirindeki manaya işaret ederek şöyle buyurdu: {لكن} 'Fakat,' yani senin doğruluğuna ve kitabının Allah katından olduğuna dair bu kadar delil ikame edilmişken onlar buna şahitlik etmezler, fakat {الله} 'Allah,' yani bütün emir yetkisi elinde olan ve hiçbir dengi bulunmayan [Allah], {يشهد} 'şahitlik eder,' yani senin lehine şahitlik eder; {بما أنزل إليك} 'sana indirdiğine,' yani en fasihleri susturan, en beliğleri aciz bırakan, ellerindekini doğrulayan bu hükümleri içeren ve kendilerinin insanları saptırmak istediği bu mucize Kitab'a. O'nun belağatiyle ve hikmetiyle onu getirenin doğruluğuna şahitlik etmesi Allah'ın şahitliğidir, çünkü onun söyleyeni O'dur. Bu sebeple şöyle gerekçelendirdi: {أنزله بعلمه} 'onu kendi ilmiyle indirdi.' Yani karşı çıkanların çokluğuna rağmen onu bu mucizevi şekilde indirdiğini bilerek [indirdi]; bu sebeple hiç kimse onda bir değişiklik, tahrif, fazlalık, eksiklik veya ona benzer bir şey getirmeye güç yetirememiştir ve yetiremeyecektir; {والملائكة} 'melekler de' {يشهدون} 'şahitlik ederler.' Çünkü onlar onun indirilişine şahit olmuşlar ve onu tebliğ etmek üzere kendi aralarından vazifelendirilen kimse üzerinde emin bekçiler olmuşlardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فإنه يسلك من بين يديه ومن خلفه رصداً ليعلم أن قد أبلغوا رسالات ربهم} “Çünkü O, onların önünden ve arkasından gözetleyiciler dizer ki Rablerinin elçilik görevlerini hakkıyla yerine getirdiklerini bilsin” [Cin: 27-28]. Bu hitap, kullara bildikleri ölçülere göre yapılmıştır.
ولما كان ربما أفهم نقصاً نفاه بقوله: {وكفى بالله} أي الذي له الكمال كله {شهيداً} أي وكفى بشهادته في ذلك شهادة عن شهادة غيره، وذلك لأنه أنزله سبحانه شاهداً بشهادته ناطقاً بها لإعجازه بنظمه وبما فيه من علمه من الحِكَم والأحكام وموافقة كتب أهل الكتاب، فشهادته بذلك هي شهادة الله، وهي لعمري لا تحتاج إلى شهادة أحد غيره.
Bu [meleklerin şahitliğinin zikredilmesi], bir eksiklik vehmettirebileceğinden bunu şu buyruğuyla nefyetti: {وكفى بالله} 'Ve Allah yeter,' yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {شهيداً} “şahit olarak.” Yani bu hususta O'nun şahitliği başkasının şahitliğine ihtiyaç bırakmayacak derecede kâfidir. Zira Allah Sübhânehu bu Kitab'ı, nazmının i'cazı, hikmet ve hükümlerden oluşan ilmi ve Ehl-i Kitab'ın kitaplarına mutabakatı sebebiyle kendi şahitliğini haykıran bir şahit olarak indirmiştir; dolayısıyla bununla şahitlik etmek Allah'ın şahitliğidir ve ömrüme andolsun ki O'ndan başka hiçbir kimsenin şahitliğine ihtiyaç yoktur.
ولما بين سبحانه أنه أقام الأدلة على صحته بالمعجزات، فصار كأنه شهد بحقيقته كان أنفع الأشياء اتباع ذلك بوصف من جحده في نفسه وصد عنه غيره زجراً عن مثل حاله وتقبيحاً لما أبدى من ضلاله فقال: {إن الذين كفروا} أي ستروا ما عندهم من العلم بصدقه بما دل عليه من شاهد العقل وقاطع النقل، من اليهود وغيرهم {وصدوا عن سبيل الله} أي الملك الأعلى الذي لا أمر لأحد معه بأنفسهم وبإضلال غيرهم بما يلقونه من الشبه من مثل هذه وقولهم كذباً: إن في التوراة أن شريعة موسى ﵊ لا تنسخ، وقولهم: إن الأنبياء لا يكونون إلا من أبناء هارون وداود عليهما الصلاة والسلام {قد ضلوا} أي عن الطريق الموصل إلى مقصودهم في حسده ومنع
Allah Sübhânehu onun doğruluğuna dair mucizelerle deliller ikame ettiğini ve böylece sanki onun hakikatine bizzat şahitlik ettiğini beyan edince; böyle bir durumdan sakındırmak ve sergilediği sapıklığı çirkin göstermek üzere, ardından onu bizzat inkâr eden ve başkalarını da ondan alıkoyan kimselerin vasfını getirmek en faydalı şey oldu ve şöyle buyurdu: {إن الذين كفروا} 'Şüphesiz inkâr edenler,' yani aklın şahitliği ve naklin kesin delilleriyle onun doğruluğuna dair yanlarında bulunan ilmi örten Yahudiler ve diğerleri; {وصدوا عن سبيل الله} 've Allah'ın yolundan alıkoyanlar,' yani hem bizzat kendileri hem de bu tür şüpheler fırlatarak, 'Tevrat'ta Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatının neshedilmeyeceği yazılıdır' ve 'Peygamberler ancak Hârûn ve Dâvûd'un (aleyhimesselâtü vesselâm) soyundan olur' şeklindeki yalan sözleriyle başkalarını saptırarak, emrinde hiçbir ortağı bulunmayan Yüce Hükümran'ın yolundan alıkoyanlar; {قد ضلوا} 'kesinlikle sapmışlardır,' yani ona haset etme ve
ما يراد من إعلائه {ضلالاً بعيداً *} أي لأن أشد الناس ضلالاً مبطل يعتقد أنه محق، ثم يحمل غيره على مثل باطله، فصاروا بحيث لا يرجى لهم الرجوع إلى الطريق النافع، لا سيما إن ضم إلى ذلك الحسد، لأن داء الحسد أدوأ داء؛ ثم علل إغراقهم في الضلال بإضلاله لهم لتماديهم فيما تدعوا إليه نقيصة النفس من الظلم بقوله وعيداً لهم: {إن الذين كفروا} أي ستروا ما عندهم من نور العقل {وظلموا} أي فعلوا لحسدهم فعل الماشي في الظلام بإعراضهم وإضلالهم غيرهم {لم يكن الله} أي بجلاله {ليغفر لهم} أي لظلمهم {ولا ليهديهم طريقاً *} أي لتضييعهم ما أتاهم من نور العقل ومنابذتهم؛ ثم تهكم بهم بقوله: {إلا طريق جهنم} أي بما تجهموا مَنْ ظلموه.
yüceltilmek isteneni engelleme hususundaki maksatlarına ulaştıracak yoldan sapmışlardır, {ضلالاً بعيداً *} “derin bir sapıklıkla.” Çünkü insanların sapıklıkça en şiddetli olanı, kendisinin hak üzere olduğuna inanan ve sonra başkalarını da kendi batılına sürükleyen batıl ehlidir. Bu sebeple onlar, bilhassa buna haset de eklenince -çünkü haset hastalığı en amansız hastalıktır- faydalı yola dönmeleri umulmayacak bir hale geldiler. Sonra nefsin noksanlığının çağırdığı zulümde ısrar etmeleri sebebiyle Allah'ın onları saptırmasıyla sapıklığa batmalarını gerekçelendirerek, onlara bir tehdit olmak üzere şöyle buyurdu: {إن الذين كفروا} 'Şüphesiz inkâr edenler,' yani yanlarındaki akıl nurunu örtenler; {وظلموا} 've zulmedenler,' yani yüz çevirmeleri ve başkalarını saptırmalarıyla hasetlerinden ötürü karanlıkta yürüyenin yaptığını yapanlar; {لم يكن الله} 'Allah asla,' yani O celaliyle, {ليغفر لهم} 'onları bağışlayacak değildir,' yani zulümlerinden ötürü; {ولا ليهديهم طريقاً *} “ve onları hiçbir yola iletecek de değildir,” yani kendilerine verilen akıl nurunu zayi etmeleri ve ona sırt çevirmeleri sebebiyle. Sonra onlarla alay ederek şöyle buyurdu: {إلا طريق جهنم} 'Cehennem yolundan başka;' yani zulmettikleri kimseye karşı asık surat takınmalarına (cehm) karşılık olarak.
ولما كان المعنى: فإنه يسكنهم إياها، قال: {خالدين فيها} أي لأن الله لا يغفر الشرك، وأكد ذلك بقوله: {أبداً} ولما كان ذلك مع ما لهم من العقول أمراً عجيباً قال تعالى: {وكان ذلك} أي الأمر العظيم من كفرهم وضلالهم وعذابهم {على الله يسيراً *} أي لأنه قادر على كل شيء.
Mana: 'Onları oraya yerleştirecektir' demek olduğundan şöyle buyurdu: {خالدين فيها} 'orada ebedî kalıcılar olarak,' yani çünkü Allah şirki bağışlamaz; bunu şu buyruğuyla tekit etti: {أبداً} 'ebediyyen.' Akılları olmasına rağmen bu durum şaşılacak bir şey olduğundan Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وكان ذلك} 'Ve bu,' yani onların küfürleri, sapıklıkları ve azapları gibi bu büyük iş; {على الله يسيراً *} “Allah'a pek kolaydır.” Çünkü O her şeye kadirdir.
ولما وضح بالحجاج معهم الحق، واستبان بمحو شبههم كلها من وجوه كثيرة الرشدُ، وأوضح فساد طرقهم، وأبلغ في وعيدهم؛ أنتج
Onlarla yapılan delillendirmelerle hak tecelli edip pek çok yönden onların bütün şüphelerinin izalesiyle doğru yol apaçık ortaya çıkınca, yollarının bozukluğu açıklığa kavuşup tehditleri en üst dereceye ulaşınca; bu durum
ذلك صدق الرسول وحقيقة ما يقول: فأذعنت النفوس، فكان أنسب الأشياء أن عمم سبحانه في الخطاب لما وجب من اتباعه على وجه العموم عند بيان السبيل ونهوض الدليل، فقال مرغباً مرهباً {يا أيها الناس} أي كافة {قد جاءكم الرسول} أي الكامل في الرسلية الذي كان ينتظره أهل الكتاب لرفع الارتياب ملتبساً {بالحق} أي الذي يطابقه الواقع، وستنظرون الوقائع فتطبقونها على ما سبق من الأخبار، كائناً ذلك الحق {من ربكم} أي المحسن إليكم، فإن اتبعتم رسوله قبلتم إحسانه، فتمت نعمته عليكم، ولهذا سبب عن ذلك قوله: {فآمنوا} .
Resul'ün doğruluğunu ve söylediğinin hakikat olduğunu neticelendirdi; böylece nefisler boyun eğdi. Yolun beyan edilmesi ve delilin ikame edilmesi üzerine ona genel olarak tâbi olmanın vacip kılınması sebebiyle, Allah Sübhânehu'nun hitabı genelleştirmesi en uygun husus oldu ve rağbet ettirip sakındırarak şöyle buyurdu: {يا أيها الناس} 'Ey insanlar!' yani hepiniz; {قد جاءكم الرسول} 'size Peygamber geldi,' yani risalette kâmil olan, şüpheleri gidermek için Kitap ehlinin beklemekte olduğu peygamber geldi; {بالحق} 'hak ile,' yani gerçeğe mutabık olanla; nitekim siz olaylara bakacak ve onları geçmiş haberlere tatbik edeceksiniz; o hak {من ربكم} 'Rabbinizden' gelmiştir, yani size ihsanda bulunan Rabbinizden. Şayet O'nun Resulü'ne tâbi olursanız O'nun ihsanını kabul etmiş olursunuz ve böylece O'nun size olan nimeti tamamlanır. Bu sebeple buna bağlı olarak şöyle buyurdu: {فآمنوا} 'Artık iman edin.'
ولما كان التقدير بما أرشد إليه السياق توعداً لهم: إن تؤمنوا يكن الإيمان {خيراً لكم} ، عطف عليه قوله: {وإن تكفروا} أي تستمروا على كفرانكم، أو تجددوا كفراً، يكن الكفران شراً لكم، أي خاصاً ذلك الشر بكم، ولا يضره من ذلك شيء، ولا ينقصه من ملكه شيئاً، كما أن الإيمان لم ينفعه شيئاً ولا زاد في ملكه شيئاً لأن له الغنى المطلق، وهذا معنى قوله: {فإن الله} أي الكامل العظمة {ما في السماوات والأرض} فإنه من إقامة العلة مقام المعلول، ولم يؤكد بتكرير «ما» وإن كان الخطاب مع المضطربين، لأن
Siyakın onları tehdit sadedinde işaret ettiği takdir: 'Şayet iman ederseniz iman sizin için {خيراً لكم} “hayırlı olur”' şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti: {وإن تكفروا} 'Eğer inkâr ederseniz,' yani inkârınızda devam ederseniz yahut yeni bir küfür ihdas ederseniz, bu inkâr sizin için şer olur; yani o şer sadece size aittir; bundan dolayı O'na hiçbir şey zarar vermez ve mülkünden hiçbir şey eksilmez; nitekim iman da O'na hiçbir fayda sağlamamış ve mülkünü hiçbir şey artırmamıştır; çünkü mutlak zenginlik O'na aittir. Şu buyruğunun manası da budur: {فإن الله} 'Şüphesiz Allah'ındır,' yani kemal derecesinde azamet sahibi olan Allah'ındır, {ما في السماوات والأرض} 'göklerde ve yerde olan her şey.' Zira bu, illetin ma'lûl yerine ikame edilmesidir. Hitap şüphe ve tereddüt içindekilere olmasına rağmen «ما» lafzı tekrarlanarak tekit edilmemiştir; çünkü
قيام الأدلة أوصل إلى حد من الوضوح بشهادة الله ما لا مزيد عليه، فصار المدلول به كالمحسوس.
delillerin ikame edilmesi, Allah'ın şahitliği ile daha fazlası olmayacak derecede bir açıklık seviyesine ulaşmış ve böylece kendisiyle delil getirilen husus adeta hissedilir/gözle görülür hale gelmiştir.
ولما كان التقدير: فهو غني عنكم، وله عبيد غيركم لا يعصونه، وهو قادر على تعذيبكم بإسقاط ما أراد من السماء، وخسف ما أراد من الأرض وغير ذلك، وكان تنعيم المؤالف وتعذيب المخالف وتلقي النصيحة بالقبول دائراً على العلم وعلى الحكمة التي هي نتيجة العلم والقدرة قال: {وكان الله} أي الذي له الاختصاص التام بجميع صفات الكمال أزلاً وأبداً مع أن له جميع الملك {عليماً} أي فلا يسع ذا لب أن يعدل عما أخبر به من أن أمر هذا الرسول حق إذ هو لم يخبر به إلا عن تمام العلم، ولا يخفى عليه عاص ولا مطيع {حكيماً *} فلا ينبغي لعاقل أن يضيع شيئاً من أوامره لأنه لم يضعها إلا على كمال الأحكام، فهو جدير بأن يحل بمخالفه أي انتقام، ويثيب من أطاعه بكل إنعام.
Takdir: 'O sizden müstağnidir; O'nun sizin dışınızda Kendisine isyan etmeyen başka kulları vardır; O gökten dilediğini düşürerek, yerden dilediğini batırarak ve başka şekillerde sizi cezalandırmaya kadirdir' şeklinde olunca ve itaat edeni nimetlendirmek, karşı geleni cezalandırmak ve nasihati kabulle karşılamak ilim ve ilim ile kudretin neticesi olan hikmet ekseninde döndüğünden şöyle buyurdu: {وكان الله} 'Ve Allah,' yani bütün mülk Kendisinin olmakla beraber ezelden ebede bütün kemal sıfatlarına tam bir ihtisası bulunan [Allah], {عليماً} 'Alîm'dir,' yani akıl sahibi hiçbir kimse bu Resul'ün davasının hak olduğuna dair O'nun haber verdiği şeyden yüz çeviremez; zira O bunu ancak tam bir ilimle haber vermiştir; O'na ne bir isyankâr ne de bir itaatkâr gizli kalır; {حكيماً *} “Hakîm'dir.” Akıl sahibi bir kimseye O'nun emirlerinden hiçbirini zayi etmek yakışmaz; zira O emirlerini ancak tam bir muhkemlikle koymuştur. Dolayısıyla O, Kendisine karşı gelene her türlü intikamı tattırmaya, itaat edene de her türlü nimeti lütfetmeye layıktır.
ولما اقتضى السياق الأكمل فيما سبق إتمام أمر عيسى عليه الصلاة والسلام
Önceki kısımdaki en mükemmel siyak, Îsâ aleyhisselâm'ın durumunun tamamlanmasını gerektirince
إذ كان الكلام في بيان عظيم جرأتهم وجفاءهم، وكان ما فعلوا معه أدل دليل على ذلك، وكان كل من أعدائه وأحبابه قد ضل في أمره، وغلا في شأنه اليهود بخفضه، والنصارى برفعه؛ اقتضى قانون العلم والحكمة المشار إليهما بختام الآية السالفة بيان ما هو الحق من شأنه ودعاء الفريقين إليه فقال: {يا أهل الكتاب} أي عامة {لا تغلوا في دينكم} أي لا تفرطوا في أمره، فتجاوزوا بسببه حدود الشرع وقوانين العقل {ولا تقولوا على الله} أي الملك الأعلى الذي لا كفوء له شيئاً من القول {إلا الحق} أي الذي يطابقه الواقع، فمن قال عن عيسى ﵊ أنه لغير رشدة، فقد أغرق في الباطل، فإنه لو كان كذلك ما وقفت أمه للدوام على الطاعات، ولا ظهرت عليها عجائب الكرامات، ولا تكلم هو في المهد، ولا ظهرت على لسانه ينابيع الحكمة، ولا قدر على إحياء الموتى، وذلك متضمن لأن الله تعالى العليم الحكيم أظهر المعجزات على يد من لا يحبه، وذلك منافٍ للحكمة، فهو كذب على الله بعيد عن تنزيهه، ومن قال: إن الله أو ابن الله، فهو أبطل وأبطل، فإنه لو كان كذلك لما كان حادثاً ولما احتاج إلى الطعام والشراب وما ينشأ عنهما، ولا قدر أحد على أذاه ولثبتت الحاجة إلى الصاحبة للإله، فلم يصلح للإلهية، وذلك أبطل الباطل.
-çünkü söz, onların cüretlerinin ve kabalıklarının büyüklüğünü açıklamaktaydı ve onunla yaptıkları muamele de buna en açık delildi; ayrıca gerek düşmanları gerekse dostları onun hakkında sapmış, Yahudiler onu alçaltarak, Hıristiyanlar ise onu aşırı yücelterek hakkında haddi aşmıştı-; önceki ayetin sonuyla işaret edilen ilim ve hikmet kanunu, onun durumu hakkındaki hakikatin açıklanmasını ve her iki fırkanın da buna davet edilmesini gerektirdi ve şöyle buyurdu: {يا أهل الكتاب} 'Ey Kitap ehli!' yani hepiniz; {لا تغلوا في دينكم} 'Dininizde aşırılığa gitmeyin,' yani onun hakkında haddi aşmayın ki bu sebeple şeriatın sınırlarını ve aklın kurallarını çiğnemeyesiniz; {ولا تقولوا على الله} 've Allah hakkında söylemeyin,' yani hiçbir dengi bulunmayan Yüce Hükümran hakkında hiçbir söz söylemeyin, {إلا الحق} 'haktan başkasını;' yani gerçeğe mutabık olandan başkasını. Kim Îsâ aleyhisselâm hakkında gayrimeşru bir çocuk olduğunu söylerse batıla gömülmüş olur; zira şayet öyle olsaydı, annesi sürekli taat üzere durmaz, onda harikulade kerametler zuhur etmez, kendisi beşikte konuşmaz, dilinden hikmet pınarları fışkırmaz ve ölüleri diriltmeye güç yetiremezdi. Bu durum, Alîm ve Hakîm olan Allah Teâlâ'nın sevmediği bir kimsenin eliyle mucizeler gösterdiği manasını tazammun eder ki bu da hikmete aykırıdır; dolayısıyla bu, Allah'a atılmış bir iftiradır ve O'nu tenzihten uzaktır. Kim de 'O Allah'tır' yahut 'Allah'ın oğludur' derse, bu daha da batıldır; zira öyle olsaydı sonradan yaratılmış (hâdis) olmazdı, yemeğe, içmeye ve bunlardan doğan şeylere muhtaç olmazdı, hiç kimse ona eziyet etmeye güç yetiremezdi ve ilah için bir eşin gerekliliği sabit olurdu; bu takdirde de ilah olmaya elverişli olmazdı ki bu, batılların en batılıdır.
ولما ادعى اليهود أنه غير رسول، والنصارى أنه إله، حسن تعقيبه بقوله: {إنما المسيح} أي المبارك الذي هو أهل لأن يمسحه الإمام
Yahudiler onun peygamber olmadığını, Hıristiyanlar ise ilah olduğunu iddia edince, [sözün] şu buyrukla devam etmesi pek güzel düşmüştür: {إنما المسيح} “Mesih ancak...” Yani imamlığa (önderliğe) elverişli olması sebebiyle imamın kendisini
بدهن القدس، لما فيه من صلاحية الإمامة، وهو أهل أيضاً لأن يمسح الناس ويطهرهم. لما له من الكرامة، ولما ابتدأ سبحانه بوصفه الأشهر، وكان قد يوصف به غيره بيّنه بقوله: {عيسى} ثم أخبر عنه بقوله: {ابن مريم} أتصل بها اتصال الأولاد بأمهاتهم، لا يصح نسبته للبنوة إلى غيرها، وليس هو الله ولا ابن الله - كما زعم النصارى {رسول الله} لا أنه لغير رشدة - كما كذب اليهود.
kutsal yağ ile meshetmesine layık olan mübarek kimsedir; zira onda imamlık yetkinliği vardır. Sahip olduğu ikram ve keramet sebebiyle insanları meshedip onları temizlemeye de layıktır. [Allah] Teâlâ, onun en meşhur niteliğiyle başlayınca -ve bu vasıf başkası için de kullanılabildiğinden- onu şu buyruğuyla açıklamıştır: {عيسى} “Îsâ'dır,” sonra da onun hakkında şöyle haber vermiştir: {ابن مريم} “Meryem'in oğludur;” [yani] çocukların annelerine bağlandığı gibi ona bağlanmıştır, onun evlatlık nispeti ondan başkasına yapılamaz. O, Hıristiyanların iddia ettiği gibi ne Allah'tır ne de Allah'ın oğludur; {رسول الله} “Allah'ın elçisidir;” Yahudilerin yalan söylediği gibi gayrimeşru bir çocuk değildir.
ولما كان تكّونه بكلمة الله من غير واسطة ذكر، جعل نفس الكلمة فقال: {وكلمته} لأن كان بها من غير تسبب عن أب بل، كوناً خارقاً للعوائد {ألقاها} أي تشريفاً بقوله: {وروح} أي عظيمة نفخها فيما تكّون في مريم من الجسد الذي قام بالكلمة، لا بمادة من ذكر، والروح هو النفخ في لسان العرب، وهو كالريح إلا أنه أقوى، بما له من الواو والحركة المجانسة لها، ولغلبة الروح عليه كان يحيي الموتى إذا اراد، وأكمل شرفه بقوله: {منه} أي وإن كان جبرئيل هو النافخ، وإذا وصف شيء بغاية الطهارة قيل: روح، لا سيما إن كان به حياة في دين أو بدن.
Onun varlığı, bir erkeğin aracılığı olmaksızın Allah'ın kelimesiyle gerçekleştiği için, kelimenin bizzat kendisi kılınmış ve şöyle buyrulmuştur: {وكلمته} “ve O'nun kelimesidir;” çünkü o, bir babanın sebep olmasıyla değil, alışılagelmiş düzenin (âdetin) dışına çıkan bir var oluşla kelime vasıtasıyla meydana gelmiştir; {ألقاها} “onu ilka ettiği;” yani bir şeref olarak; {وروح} “ve bir ruhtur;” yani Meryem'de meydana gelen, bir erkek maddesiyle değil kelime ile ayakta duran bedene üflediği yüce bir ruhtur. Arap dilinde ruh (الروح), üfleme demektir; rüzgâr (الريح) gibidir, ancak bünyesindeki vav harfi ve onunla uyumlu hareke sebebiyle ondan daha güçlüdür. Ruhun ona galip gelmesi sebebiyle, dilediği vakit ölüleri diriltirdi. O'nun şerefini şu buyruğuyla tamamladı: {منه} “Kendinden [olan];” yani üfleyen Cebrâîl olsa bile. Bir şey son derece temizlikle nitelendiğinde ona “ruh” denir; hele ki onda dine veya bedene ait bir hayat varsa.
ولما أفصح بهذا الحق سبب عنه قوله: {فآمنوا بالله} أي الذي لا يعجزه شيء، ولا يحتاج إلى شيء {ورسله} أي عيسى ﵊ وغيره عامة، من غير إفراط ولا تفريط، ولا تؤمنوا ببعض ولا تكفروا ببعض، فإن ذلك حقاً هو الكفر الكامل - كما مر.
Bu hakikati açıkça ortaya koyunca, bundan şu buyruğunu neticelendirdi: {فآمنوا بالله} “Artık Allah'a iman edin,” yani hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamayacağı ve hiçbir şeye muhtaç olmayan Allah'a; {ورسله} “ve peygamberlerine;” yani Îsâ aleyhisselâm'a ve ifrata ya da tefrite düşmeksizin genel olarak diğer peygamberlere. Bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeyin; zira daha önce geçtiği üzere, tam küfür işte bizzat budur.
ولما أمرهم بإثبات الحق نهاهم عن التلبس بالباطل فقال: {ولا تقولوا} أي في أمر عيسى ﵊ {ثلاثة} أي استمروا أيها اليهود على التكذيب بما يقول فيه النصارى، ولا تقولوا: إنه متولد من أب وأم لغير رشدة - المقتضي للتثليث، وارجعوا أيها النصارى عن التثليث الذي تريدون به أن الإله بثلاثة وإن ضممتم إليه أنه إله واحد، لأن ذلك بديهي البطلان، فالحاصل أنه نهى كلاً عن التثليث وإن كان المرادان به مختلِفَين، وإنما العدل فيه أنه ابن مريم، فهما اثنان لا غير، وهو عبد الله ورسوله وكلمته وروح منه.
Onlara hakkı ikrar etmelerini emrettikten sonra, batıla bulaşmaktan nehyederek şöyle buyurdu: {ولا تقولوا} “ve demeyin:” yani Îsâ aleyhisselâm hakkında; {ثلاثة} “'[Tanrı] üçtür!'” Yani ey Yahudiler, Hıristiyanların onun hakkında söylediklerini yalanlamaya devam edin ve teslise (üçlemeye) kapı aralayacak şekilde 'o gayrimeşru bir yolla bir anne ve babadan doğmuştur' demeyin! Ey Hıristiyanlar, siz de ilahın üç olduğunu kastettiğiniz teslisten dönün; isterse buna ilahın tek olduğunu da ekleyin; zira bunun batıllığı apaçıktır. Netice itibarıyla [Allah], kastedilen manalar farklı olsa da her iki zümreyi de teslisten nehyetmiştir. Bu husustaki adalet ve hakikat şudur: O, Meryem'in oğludur; dolayısıyla onlar sadece iki kişidir, başka değil. O, Allah'ın kulu, elçisi, kelimesi ve O'ndan bir ruhtur.
ولما نهاهم عن ذلك بصيغة النهي صرح به في مادته مرغباً مرهباً في صيغة الأمر بقوله: {انتهوا} أي عن التثليث الذي نسبتموه إلى الله بسببه، وعن كل كفر، وقد أرشد سياق التهديد إلى أن التقدير: إن تنتهوا يكن الانتهاء {خيراً لكم} .
Onları bundan nehiy sığasıyla menettikten sonra, rağbet ettirip korkutarak emir sığasıyla bizzat kökünden açıkça ifade edip şöyle buyurdu: {انتهوا} “Vazgeçin,” yani onun sebebiyle Allah'a nispet ettiğiniz teslisten ve her türlü küfürden. Tehdit siyakı, ifadenin takdirinin şöyle olduğuna delalet etmiştir: Eğer vazgeçerseniz bu vazgeçiş {خيراً لكم} “sizin için hayırlı olur.”
ولما نفى أن يكون هو الله، كما تضمن قولهم، حصر القول فيه سبحانه في ضد ذلك، كما فعل في عيسى ﵊ فقال:
Sözlerinin gerektirdiği üzere O'nun bizzat Allah olduğunu nefyedince, Îsâ aleyhisselâm hakkında yaptığı gibi, Yüce Zat'ı hakkındaki sözü de bunun zıddına hasrederek şöyle buyurdu:
{إنما الله} أي الذي له الكمال كله؛ ولما كان النزاع إنما هو في الوحدانية من حيث الإلهية، لا من حيث الذات قال: {إله واحد} أي لا تعدد فيه بوجه.
{إنما الله} “Allah ancak,” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah; ihtilaf zat bakımından değil ilahlık bakımından birlik üzerinde olduğu için şöyle buyurdu: {إله واحد} “tek bir ilahtır;” yani hiçbir veçhile Kendisinde çokluk yoktur.
ولما كان المقام عظيماً زاد في تقديره، فنزهه عما قالوه فقال: {سبحانه} أي تنزه وبعد بعداً عظيماً وعلا علواً كبيراً {أن} أي عن أن {يكون له ولد} أي كما قلتم أيها النصارى! فإن ذلك يقتضي الحاجة، ويقتضي التركيب والمجانسة، فلا يكون واحداً؛ ثم علل ذلك بقوله: {له} أي لأنه إله واحد لا شريك له له {ما في السماوات} وأكد لأن المقام له فقال: {وما في الأرض} أي خلقاً ومِلكاَ ومُلكاً، فلا يتصور أن يحتاج إلى شيء منهما ولا إلى شيء متحيّز فيهما، ولا يصح بوجه أن يكون بعض ما يملكه المالك جزءاً منه وولداً له، وعيسى وأمه عليهما الصلاة والسلام من ذلك، وكل منهما محتاج إلى ما في الوجود.
Makam pek yüce olunca O'nun kadrini daha da artırarak, söyledikleri şeylerden O'nu tenzih etti ve şöyle buyurdu: {سبحانه} “O münezzehtir;” yani yüceler yücesidir, çok uzaktır ve pek uludur; {أن} “-den:” {يكون له ولد} “bir çocuğu olmasından;” yani ey Hıristiyanlar, sizin söylediğiniz gibi olmaktan! Zira bu, muhtaçlığı, bileşikliği ve türdeşliği gerektirir; bu durumda da tek olamaz. Ardından bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {له} “O'nundur;” yani O ortaksız tek ilah olduğu için O'nundur; {ما في السماوات} “göklerde olanlar;” ve makam bunu gerektirdiği için pekiştirerek şöyle buyurdu: {وما في الأرض} “ve yerde olanlar.” Yani yaratma, mülk ve hâkimiyet bakımından [hepsi O'nundur]. Dolayısıyla O'nun bunlardan herhangi birine veya bunlarda yer tutan (mütehayyiz) bir şeye muhtaç olması tasavvur edilemez. Bir malikin mülkünün bir parçasının onun bir cüzü ve çocuğu olması hiçbir veçhile sahih olamaz. Îsâ ve annesi aleyhimesselâm da bu mülkün kapsamındadır ve her ikisi de varlıktaki şeylere muhtaçtır.
ولما كان معنى ذلك أنه الذي دبرهما وما فيهما، لأن الأرض في السماء، وكل سماء في التي فوقها، والسابعة في الكرسي، والكرسي في العرش، وهو ذو العرش العظيم لا نزاع في ذلك، وذلك هو وظيفة الوكيل
Bunun manası; yer gökte, her gök kendi üstündeki gökte, yedinci gök Kürsî'de, Kürsî de Arş'ta olduğu ve O da yüce Arş'ın sahibi bulunduğu için -bunda hiçbir ihtilaf yoktur- onları ve içindekileri çekip çevirenin (tedbir edenin) O olduğudur. Kendisini vekil kılanın her türlü mühim işine yetmek de hakikatte vekilin vazifesidir.
بالحقيقة ليكفي من وكله كل ما يهمه؛ كان كأنه قيل: وهو الوكيل فيهما وفي كل ما فيهما في تدبير مصالحكم، فبنى عليه قوله: {وكفى بالله} أي الذي أحاط بكل شيء علماً وقدرة {وكيلاً *} أي يحتاج إليه كل شيء، ولا يحتاج هو إلى شيء، وإلا لما كان كافياً.
Sanki şöyle denilmiştir: Maslahatlarınızı çekip çevirmede her iki âlemde ve içlerindeki her şeyde vekil O'dur. Bu sebeple şu buyruğu bunun üzerine bina etti: {وكفى بالله} “Allah yeter,” yani ilim ve kudret bakımından her şeyi kuşatan Allah; {وكيلاً *} “vekil olarak.” Yani her şey O'na muhtaçtır, O ise hiçbir şeye muhtaç değildir; aksi takdirde kâfi olamazdı.
ولما كان الوكيل من يقوم مقام الموكل، ويفعل ما يعجز عنه الموكل، وكان الله تعالى لا يعجزه شيء، ولا يحتاج إلى شيء، وكان عيسى عليه الصلاة السلام لا يدّعي القدرة على شيء إلا بالله، وكان يحتاج إلى النوم وإلى الأكل والشرب وإلى ما يستلزمانه، صح أنه عبد الله فقال سبحانه دالاً على ذلك: {لن يستنكف} أي يطلب ويريد أن يمتنع ويأبى ويستحي ويأنف ويستكبر {المسيح} أي الذي ادعوا فيه الإلهية، وأنفوا له من العبودية لكونه خلق من غير ذكر، ولكونه أيضاً يخبر ببعض المغيبات، ويحيي بعض الأموات، ويأتي بخوارق العادات {أن} أي من أن {يكون عبداً لله} أي الملك الأعظم الذي عيسى ﵊ من جملة مخلوقاته، فإنه من جنس البشر في الجملة وإن كان خلقه خارقاً لعادة البشر {ولا الملائكة} أي الذين هم أعجب خلقاً منه في كونهم ليسوا من ذكر ولا أنثى
Vekil, müvekkilin yerine geçen ve onun güç yetiremediği şeyleri yapan kimsedir; Allah Teâlâ'yı hiçbir şey aciz bırakamaz ve O hiçbir şeye muhtaç değildir; Îsâ aleyhisselâm ise Allah'ın yardımı olmaksızın hiçbir şeye güç yetirdiğini iddia etmemiştir; üstelik uykuya, yemeye, içmeye ve bunların gerektirdiği şeylere muhtaçtır. Dolayısıyla onun Allah'ın kulu olduğu sabit olmuştur. Allah Teâlâ buna delalet ederek şöyle buyurdu: {لن يستنكف} “Asla çekinmez,” yani kaçınmayı, yüz çevirmeyi, utanmayı, gocunmayı ve büyüklük taslamayı istemez ve arzulamaz; {المسيح} “Mesih;” yani bir erkek olmaksızın yaratıldığı, bazı gayb haberlerini bildirdiği, bazı ölüleri dirilttiği ve harikulade haller gösterdiği için kendisinde ilahlık iddia ettikleri ve kulluğu ona yakıştıramadıkları kimse; {أن} “-den:” {يكون عبداً لله} “Allah'a kul olmaktan;” yani Îsâ aleyhisselâm'ın da yaratılmışlarından biri olduğu En Yüce Hükümran'a [kul olmaktan]. Zira yaratılışı insanların alışılagelmiş düzeninin dışında olsa da o genel olarak insan türündendir; {ولا الملائكة} “melekler de [çekinmez];” yani bir erkek veya dişiden olmamaları ve insan unsuruna benzememeleri bakımından
ولا ما يجانس عنصر البشر، فكانوا لذلك أعجب خلقاً من آدم ﵊ أيضاً، وهم لا يستنكفون بذلك عن أن يكونوا عباد الله.
yaratılışları ondan daha şaşırtıcı olanlar da. Bu sebeple onlar yaratılış itibarıyla Âdem aleyhisselâm'dan da daha hayret vericidirler. Buna rağmen onlar Allah'ın kulları olmaktan asla çekinmezler.
ولما كان التقريب مقتضياً في الأغلب للاستحقاق، وكان صفة عامة للملائكة قال: {المقربون} أي الذين هم في حضرة القدس، فهم أجدر بعلم المغيبات وإظهار الكرامات، وجبرئيل الذي هو أحدهم كان سبباً في حياة عيسى ﵊، وقد ادعى بعض الناس فيهم الإلهية أيضاً، وبهذا طاح استدلال المعتزلة بهذه الآية على أفضلية الملك على البشر بأن العادة في مثل هذا السياق الترقي من الأدنى إلى الأعلى بعد تسليم مدعاهم، لكن في الخلق لا في المخلوق.
[Huzura] yakın kılınmak çoğunlukla bir hak edişi gerektirdiği ve bu da meleklerin genel bir vasfı olduğu için şöyle buyurdu: {المقربون} “yakın kılınmış [olanlar].” Yani kudsiyet makamında olanlar. Dolayısıyla onlar gaybı bilmeye ve kerametler göstermeye daha elverişlidirler. Onlardan biri olan Cebrâîl, Îsâ aleyhisselâm'ın hayat bulmasına vesile olmuştur. Nitekim bazı insanlar melekler hakkında da ilahlık iddia etmişlerdir. Böylece Mûtezile'nin, bu tür bir siyakta adetten olanın aşağıdan yukarıya doğru derece derece yükselmek (terakki) olduğu gerekçesiyle bu ayetten meleğin insandan üstün olduğuna dair çıkardığı delil -iddiaları kabul edilse bile bunun yaratılmışın zatında değil yaratılış biçiminde olduğu anlaşılarak- çökmüş oldu.
ولما أخبر تعالى عن خلّص عباده بالتشرف بعبوديته أخبر عمن يأبى ذلك، فقال مهدداً محذراً موعداً: {ومن يستنكف} أي من الموجودات كلهم {عن عبادته} ولما كان الاستنكاف قد يكون بمعنى مجرد الامتناع لا كبراً، قال مبيناً للمراد من معناه هنا: {ويستكبر} أي يطلب الكبر عن ذلك ويوجده، لأن مجرد الامتناع لا يستلزمه.
Allah Teâlâ ihlaslı kullarının Kendisine kullukla şereflendiklerini haber verince, bundan kaçınan kimselerden de haber vererek tehdit, sakındırma ve korkutma sadedinde şöyle buyurdu: {ومن يستنكف} “Kim çekinirse,” yani bütün varlıklar içinden; {عن عبادته} “O'na kulluk etmekten;” istinkâf (çekinme) bazen kibirden dolayı değil sırf kaçınma manasına gelebileceğinden, buradaki kastı açıklayarak şöyle buyurdu: {ويستكبر} “ve büyüklük taslarsa;” yani buna karşı kibirlenmeyi ister ve sergilerse; zira sadece kaçınmak bunu gerektirmez.
ولما كان الحشر عاماً للمستكبر وغيره كان الضمير في {فسيحشرهم} عائداً على العباد المشار إليهم بعبداً وعبادته، ولا يستحسن عوده على «مَنْ» لأن التفصيل يأباه، والتقدير حينئذ: فسيذلهم لأنه سيحشر العباد
Haşir (toplanma) kibirlenenleri de diğerlerini de kapsadığı için, {فسيحشرهم} “onları toplayacaktır” ifadesindeki zamir, “kul” ve “kulluğu” sözleriyle işaret edilen kullara dönmektedir. Zamirin “men” (مَنْ) lafzına dönmesi ise uygun görülmez; zira sonraki tafsilat buna engeldir. Bu durumda takdir şöyledir: Onları zelil kılacaktır; çünkü kulları toplayacaktır,
{إليه جميعاً *} أي المستكبرين وغيرهم بوعد لا خلف فيه لأن الكل يموتون، ومن مات كان مخلوقاً محدثاً قطعاً، ومن كان مقدوراً على ابتدائه وإفنائه كانت القدرة على إعادته أولى، والحشر: الجمع بكره.
{إليه جميعاً *} “hepsini Kendi huzuruna.” Yani kibirlenenleri de diğerlerini de, asla hilafı olmayan bir vaatle [toplayacaktır]. Zira hepsi ölmektedir; ölen kimse ise kesinlikle sonradan yaratılmış bir mahluktur. Başlangıçta yaratılmasına ve yok edilmesine güç yetirilen kimsenin yeniden diriltilmesine güç yetirilmesi evleviyetle geçerlidir. Haşir (الحشر), zorla bir araya toplamak demektir.
ولما عم بالحشر المستكبرين وغيرهم جاء التفصيل إلى القسمين فقال: {فأما الذين آمنوا} أي أذعنوا الله تعالى وخضعوا له {وعملوا الصالحات} تصديقاً لإقرارهم بالإيمان {فيوفيهم أجورهم} أي التي جرت العادات بينكم أن يُعطَوها وإن كانوا في الحقيقة لا يستحقونها، لأن الله تعالى هو الذي وفقهم لها، فهي فضل منه عليهم {ويزيدهم} أي بعد ما قضيت به العادات {من فضله} أي شيئاً لا يدخل تحت الحصر لأنه ذو الفضل العظيم {وأما الذين استنكفوا واستكبروا} أي طلبوا كلاً من الإباء والكبر {فيعذبهم عذاباً أليماً *} أي بما وجدوا من لذاذة الترفع والكبر، وآلموا بذلك أولياء الله {ولا يجدون لهم} أي حالاً ولا مآلاً {من دون الله} الذي لا أمر لأحد معه {ولياً} أي قريباً يصنع معهم ما يصنع القريب {ولا نصيراً *} أي وإن كان بعيداً، وفي هذا أتم زاجر عما قصده المنافقون من موالاة أهل الكتاب، وأعظم نافٍ لما منّوهم إياه مما لهم وزعموا من المنزلة عند الله، المقتضية أن يقربوا
Haşir kibirlenenleri de diğerlerini de kuşatınca, iki kısma ayıran tafsilat geldi ve şöyle buyurdu: {فأما الذين آمنوا} “İman edenlere,” yani Allah Teâlâ'ya boyun eğip O'na itaat edenlere {وعملوا الصالحات} “ve salih amel işleyenlere gelince,” iman ikrarlarını doğrulamak üzere; {فيوفيهم أجورهم} “onlara mükâfatlarını tastamam verecektir;” yani aranızdaki adet gereği verilmesi gerekenleri; her ne kadar hakikatte bunu hak etmeseler de, zira onları buna muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır ve bu O'ndan bir lütuftur; {ويزيدهم} “ve onlara artıracaktır;” yani adetlerin gerektirdiğinin ötesinde {من فضله} “Kendi lütfundan;” yani sınırlandırılamayacak bir şeyi, çünkü O büyük lütuf sahibidir. {وأما الذين استنكفوا واستكبروا} “Kulluktan çekinip büyüklük taslayanlara gelince,” yani hem kaçınmayı hem de kibri sergileyenlere; {فيعذبهم عذاباً أليماً *} “onları elem dolu bir azapla cezalandıracaktır;” yani böbürlenip kibirlenmekten aldıkları lezzete ve bununla Allah'ın veli kullarını incitmelerine karşılık. {ولا يجدون لهم} “Ve kendileri için bulamazlar,” yani ne şu anda ne de gelecekte; {من دون الله} “Allah'tan başka,” O'nunla beraber hiç kimsenin hükmünün geçmediği Allah'tan başka; {ولياً} “ne bir dost,” yani bir yakının yapacağını kendilerine yapacak bir yakın; {ولا نصيراً *} “ne de bir yardımcı.” Uzak da olsa [bir yardımcı bulamazlar]. Bunda, münafıkların Ehl-i Kitap'ı dost edinme gayelerine karşı en mükemmel bir caydırıcılık ve onların Allah katında dilediklerini yaklaştırıp
من شاؤوا، ويبعدوا من شاؤوا، وهو من أنسب الأشياء لختام أول الآيات المحذرة منهم
dilediklerini uzaklaştıracak bir mevkiye sahip olduklarını vehmederek onlara vadettikleri şeyleri en büyük şekilde çürütme vardır. Bu da onlardan sakındıran ilk ayetlerin sonuna son derece uygundur:
{وكفى بالله ولياً وكفى بالله نصيراً} [النساء: ٤٥] .
{وكفى بالله ولياً وكفى بالله نصيراً} “Dost olarak da Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter.” [Nisâ: 45].
ولما أزاح شبه جميع المخالفين من سائر الفرق: اليهود والنصارى والمنافقين، وأقام الحجة عليهم، وأقام الأدلة القاطعة على حشر جميع المخلوقات، فثبت أنهم كلهم عبيده؛ عمّ في الإرشاد لطفاً منه بهم فقال: {يا أيها الناس} أي كافة أهل الكتاب وغيرهم.
Bütün fırkalardan -Yahudiler, Hıristiyanlar ve münafıklar- muhalif olan herkesin şüphelerini giderip aleyhlerine hücceti ikame edince ve bütün yaratılmışların haşredileceğine dair kesin delilleri ortaya koyup hepsinin O'nun kulları olduğu sabit olunca; onlara bir lütuf olarak irşadı genelleştirdi ve şöyle buyurdu: {يا أيها الناس} “Ey insanlar!” Yani Ehl-i Kitap ve diğerleri dahil hepiniz.
ولما كان السامع جديراً بأن يكون قد شرح صدراً بقواطع الأدلة بكلام وجيز جامع قال: {قد جاءكم برهان} أي حجة نيّرة واضحة مفيدة لليقين التام، وهو رسول مؤيد بالأدلة القاطعة من المعجزات وغيرها {من ربكم} أي المحسن إليكم بإرسال الذي لم تروا قط إحساناً إلا منه.
Muhatabın veciz ve toplayıcı bir sözle kesin deliller sayesinde göğsünün inşirah bulması gerektiğinden şöyle buyurdu: {قد جاءكم برهان} “Size kesin bir delil gelmiştir,” yani tam bir yakîn sağlayan apaçık, parlak bir hüccet; o da mucizeler ve diğer kesin delillerle desteklenmiş bir elçidir; {من ربكم} “Rabbinizden;” yani şimdiye dek Kendisinden başka kimseden bir ihsan görmediğiniz, o elçiyi göndermekle de size ihsanda bulunan Rabbinizden.
ولما كان القرآن صفة الرحمن أتى بمظهر العظمة فقال: {وأنزلنا} أي بما لنا من العظمة والقدرة والعلم والحكمة على الرسول الموصوف، منتهياً {إليكم نوراً مبيناً *} أي واضحاً في نفسه موضحاً لغيره، وهو هذا القرآن الجامع بإعجازه وحسن بيانه بين تحقيق النقل وتبصير العقل، فلم يبق لأحد من المدعوين به نوع عذر، والحاصل أنه سبحانه لما خلق للآدمي عقلاً وأسكنه نوراً لا يضل ولا يميل مهما جرد،
Kur'an Rahmân'ın bir sıfatı olduğu için azamet makamıyla gelerek şöyle buyurdu: {وأنزلنا} “Ve indirdik;” yani sahip olduğumuz azamet, kudret, ilim ve hikmetle, nitelenen elçiye ulaştırarak; {إليكم نوراً مبيناً *} “size apaçık bir nur.” Yani bizzat kendisi açık olan ve başkasını da açıklayan; o da mucizeliği ve güzel beyanıyla sahih nakil ile aklî basireti birleştiren bu Kur'an'dır. Böylece onunla davet edilenlerden hiçbir kimsenin hiçbir mazereti kalmamıştır. Netice itibarıyla [Allah] Teâlâ, insanoğlu için bir akıl yaratıp onun içine -her ne kadar soyutlandığında sapmayan ve eğrilmeyen bir nur yerleştirmiş olsa da-
ولكنه سبحانه حفّه بالشهوات والحظوظ والملل والفتور، فكان في أغلب أحواله قاصراً إلا الأنبياء عليهم الصلاة والسلام ومن ألحقه سبحانه بهم؛ أنزل كتبه بذلك العقل مجرداً عن كل عائق، وأمرهم أن يجعلوا عقولهم تابعة له منقادة به، لأنها مشوبة، وهو مجرد لا شوب فيه بوجه.
onu şehvetler, nefsi arzular, bıkkınlık ve gevşeklikle kuşatmıştır. Bu yüzden peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm ve [Allah] Teâlâ'nın onlara ilhak ettiği kimseler müstesna, akıl çoğunlukla yetersiz kalmıştır. Bu sebeple O, kitaplarını her türlü engelden arınmış olan o akılla indirmiş ve akıllarını ona tabi kılıp ona boyun eğdirmelerini emretmiştir; zira insanların akılları şaibelerle karışmıştır, vahiy ise hiçbir veçhile şaibe bulunmayan saf hakikattir.
ولما أشار في هذه الآية إلى الرسول الأصفى والنبي الأهدى، المجبول على هذا العقل الأقوم الأجلي، والكتاب الأتم الأوفى، الجاري على هذا القانون الأعلى، الوافي تعبيره الوجيز بأحكام الأولى والأخرى، الكفيل سياقه وترتيب آياته بوضوح الأدلة وظهور الحجج؛ أخذ يقسم المنذرين فقال تعالى: {فأما الذين آمنوا بالله} أي الذي اتضح أنه لا أمر لأحد معه في ذاته وصفاته وأفعاله وأحكامه وأسمائه بما دل عليه قاطع البرهان {واعتصموا به} أي جعلوه عصاماً لهم في الفرائض التي هي من أعظم مقاصد هذه السورة، يربطهم ويضبطهم عن أن يضلوا بعد الهدى، ويرجعوا من الاسبتصار إلى العمى، لأن العصام هو الرابط للوعاء أن يخرج شيء مما فيه، وصيغة الافتعال تدل على الاجتهاد في ذلك، لأن النفس داعية إلى الإهمال المنتج للضلال {فسيدخلهم} أي بوعد لا خلف فيه، ولعل السين ذكرت لتفيد
Bu ayette en seçkin elçiye, en doğru yola ileten, bu en sağlam ve apaçık akıl üzerine yaratılmış peygambere; bu en yüce kanun üzere yürüyen en eksiksiz ve mükemmel Kitab'a; veciz ifadesi dünya ve ahiret hükümlerini karşılayan, siyakı ve ayetlerinin tertibi delillerin açıklığına ve hüccetlerin belirginliğine kefil olan Kitab'a işaret edince; uyarılanları kısımlara ayırmaya başladı ve şöyle buyurdu: {فأما الذين آمنوا بالله} “Allah'a iman edenlere gelince;” yani kesin delillerin gösterdiği üzere zatında, sıfatlarında, fiillerinde, hükümlerinde ve isimlerinde Kendisiyle beraber hiç kimsenin hükmünün geçmediği açıkça ortaya çıkan Allah'a; {واعتصموا به} “ve O'na sımsıkı bağlananlara;” yani hidayetten sonra sapmaktan, basiretten körlüğe dönmekten onları bağlayıp tutsun diye bu surenin en büyük maksatlarından olan miras hükümlerinde (ferâiz) O'nu kendilerine bir bağ kılanlara. Çünkü 'ısâm' (العصام), kabın içindekilerin dışarı çıkmaması için onu bağlayan iptir. İftiâl (افتِعال) kalıbı bu hususta çaba sarf etmeyi gösterir; zira nefis, sapıklık doğuran ihmalkârlığa çağırır; {فسيدخلهم} “onları sokacaktır;” yani asla hilafı olmayan bir vaatle. Buradaki 'sin' (س) harfi,
مع تحقيق الوعد الحثَّ على المثابرة والمداومة على العمل إشارة إلى عزة ما عنده سبحانه {في رحمة منه} أي ثواب عظيم هو برحمته لهم، لا بشيء استوجبوه، وأشار إلى البر على ما تقتضيه أعمالهم لو كانت لهم بقوله: {وفضل} أي عظيم يعلمون أنه زيادة، لا سبب لهم فيها {ويهديهم} أي في الدنيا والآخرة {إليه صراطاً} أي عظيماً واضحاً جداً {مستقيماً *} أي هو مرشد قومه، كأنه طالب لتقويم نفسه، فهو يوصلهم لا محالة إلى وعده بما يحفظهم في سرهم وعلنهم، يستجلي أنوار عالم القدس في أرواحهم وتوفيقهم لاتباع ما هدت إليه من أمر الفرائض وغيرها، فقد أتى - كما ترى - بأما المقتضية للتقسيم لا محالة، وأتى بأحد القسمين المذكورين في الآية التي قبلها، ووصفهم بالاعتصام بالله في النصرة وقبول جميع أحكامه في الفرائض غيرها، وافقت أهويتهم أو خالفتها، تعريضاً للمنافقين الذين والوا غيرهم، وبالكافرين الذين آمنوا ببعض وكفروا ببعض، وترك القسم الآخر وهو قسم المستنكفين والمستكبرين، ووضع موضعه حكماً من أحكام الفرائض المفتتح بها السورة التي هي من أعظم مقاصدها من غير حرف عطف، بل بكمال الاتصال، فقال منكراً عليهم تكرير السؤال
vaadin kesinliğiyle birlikte, Allah katındakinin yüceliğine işaret etmek üzere amelde sebata ve devamlılığa teşvik manası ifade etmek için zikredilmiş olabilir; {في رحمة منه} “Kendisinden bir rahmetin,” yani hak ettikleri bir şeyle değil, onlara olan rahmetiyle verilen büyük bir mükâfatın; {وفضل} “ve lütfun içine;” şayet amelleri olsaydı onların gerektireceği şeyin üzerindeki bir ihsana işaret ederek; yani kendilerinin hiçbir dahli olmadığını bildikleri büyük bir fazlalık içine [sokacaktır]; {ويهديهم} “ve onları iletecektir,” yani dünyada ve ahirette; {إليه صراطاً} “Kendi [yoluna], bir yola,” yani pek büyük ve gayet açık bir yola; {مستقيماً *} “dosdoğru.” Yani o yol kavmini irşad eder, sanki kendi kendini doğrultmak isteyen gibidir; gizlilerinde ve açıklarında onları koruyarak, ruhlarında kudsiyet âleminin nurlarını parıldatarak ve ferâiz ve diğer konularda ilettiği hükümlere uymaya muvaffak kılarak onları vaadine muhakkak ulaştırır. Gördüğün gibi, mutlaka taksimi gerektiren 'emma' (أَمَّا) edatını getirmiş ve bir önceki ayette zikredilen iki kısımdan birini zikredip onları; başkalarını dost edinen münafıklara ve bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr eden kâfirlere bir tariz olmak üzere, hevalarına uysun ya da uymasın yardım dilemede ve ferâiz dahil bütün hükümlerini kabul etmede Allah'a sarılmakla nitelemiştir. Diğer kısmı, yani çekinip büyüklük taslayanların kısmını bırakmış, onun yerine surenin en büyük gayelerinden olup kendisiyle başlanan ferâiz hükümlerinden bir hükmü atıf harfi olmaksızın, tam bir irtibatla yerleştirmiştir. Böylece doyurucu açıklamadan sonra kadınlar ve çocuklar hakkında
عن النساء والأطفال بعد شافي المقال، مبيناً أنه قد هدى في ذلك كله أقوم طريق: {يستفتونك} أي يسألونك أن تفتيهم، أي أن تبين لهم بما عندك من الكرم والجود والسخاء ما انغلق عليهم أمره وانبهم لديهم سره من حكم الكلالة، وللاعتناء بامر المواريث قال إشارة إلى أن الله لم يكل أمرها إلى غيره: {قل الله} أي الملك الأعظم {يفتيكم في الكلالة} وهو من لا ولد له؛ ولا والد روى البخاري في التفسير عن البراء ﵁ قال: آخر سورة نزلت براءة وآخر آية نزلت {يستفتونك قل الله يفتيكم في الكلالة} ، وقال الأصبهاني عن الشعبي: اختلف أبو بكر وعمر ﵄ في الكلالة، فقال أبو بكر: هو ما عدا الوالد، وقال عمر: ما عدا الوالد والولد، ثم قال عمر: إني لأستحي من الله أن أخالف أبا بكر ﵁؛ ثم استأنف قوله: {إن امرؤ هلك} أي وهو موصوف بأنه، أو حال كونه {ليس له ولد} أي وإن سفل سواء كان ذكراً أو أنثى عند إرث النصف، وليس له أيضاً والد، فإن كان له أحدهما لم يسم كلالة وقد بينت ذلك السنة؛ قال الأصبهاني: وليسا بأول حكمين بُينَ أحدهما بالكتاب والآخر بالسنة، وهو قوله ﵊:
soruyu tekrarlamalarını kınayarak ve bütün bunlarda en doğru yola ilettiğini beyan ederek şöyle buyurmuştur: {يستفتونك} “Senden fetva isterler;” yani sende bulunan cömertlik, kerem ve lütufla kelâle hükmünden kendilerine kapalı kalan ve sırrı anlaşılmayan hususları açıklamanı isterler. Miras konusuna verilen ehemmiyet sebebiyle, Allah'ın bu işi başkasına bırakmadığına işaretle şöyle buyurdu: {قل الله} “De ki: Allah” yani En Yüce Hükümran; {يفتيكم في الكلالة} “kelâle hakkında size fetva veriyor.” O da çocuğu ve babası olmayandır. Buhârî Tefsir bölümünde Berâ radıyallahu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: 'En son inen sure Berâe (Tevbe), en son inen ayet ise {يستفتونك قل الله يفتيكم في الكلالة} “Senden fetva isterler. De ki: Allah kelâle hakkında size fetva veriyor...” ayetidir.' İsfehânî, Şa'bî'den şöyle rivayet etmiştir: Ebû Bekir ile Ömer radıyallahu anhümâ kelâle hakkında ihtilaf ettiler. Ebû Bekir: 'O, babanın dışındakilerdir' dedi. Ömer ise: 'Babanın ve çocuğun dışındakilerdir' dedi. Sonra Ömer: 'Ebû Bekir radıyallahu anh'a muhalefet etmekten Allah'tan haya ederim' dedi. Ardından sözü yeniden başlatarak şöyle buyurdu: {إن امرؤ هلك} “Eğer bir kimse ölürse;” yani şöyle nitelenmiş veya şu halde olarak: {ليس له ولد} “çocuğu bulunmayan;” yani yarım miras almada erkek olsun kız olsun alt soyu bulunmayan; aynı şekilde babası da bulunmayan. Şayet ikisinden biri varsa ona kelâle denmez; bunu sünnet açıklamıştır. İsfehânî şöyle demiştir: 'Bu ikisi, biri Kitap'la diğeri Sünnet'le açıklanan ilk iki hüküm değildir; o da Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğudur:
«ألحقوا الفرائض بأهلها فما بقي فلأولى عصبة ذكر، والأب أولى من الأخ»
«Payları hak sahiplerine verin; geriye kalan ise en yakın erkek asabeyindir. Baba ise kardeşten daha önceliklidir.»'
{و} الحال أنه {له أخت} أي واحدة من أب شقيقة كانت أو لا، لأنه سيأتي أن أخاها يعصبها، فلو كان ولد أم لم يعصب {فلها نصف ما ترك وهو} أي وهذا الأخ الميت {يرثها} أي إن ماتت هي وبقي هو، جميع مالها {إن لم يكن لها ولد} أي ذكراً كان أو أنثى - كما مر في عكسه، هذا إن أريد بالإرث جميع المال، وإلا فهو يرث مع الأنثى كما أنها هي أيضاً ترث مع الأنثى - كما يرشد إليه السياق أيضاً - دون النصف.
{و} “ve” bu durumda {له أخت} “onun bir kız kardeşi bulunursa;” yani ana-baba bir olsun veya olmasın baba bir tek bir kız kardeşi; zira ileride erkek kardeşin onu asabe kılacağı gelecektir, şayet anne bir kardeş olsaydı asabe kılamazdı; {فلها نصف ما ترك وهو} “bıraktığının yarısı onundur; o da” yani bu ölenin erkek kardeşi de {يرثها} “ona mirasçı olur;” yani şayet kadın ölür de erkek geride kalırsa onun bütün malına [mirasçı olur], {إن لم يكن لها ولد} “şayet kadının çocuğu yoksa;” yani tersinde geçtiği gibi erkek olsun kız olsun [çocuğu yoksa]. Bu, mirastan bütün mal kastedilirse böyledir; aksi takdirde siyakın da gösterdiği üzere, kadın tek başına kız çocuğuyla birlikte mirastan pay aldığı gibi o da kız çocuğuyla birlikte -yarısından az olmak üzere- mirasçı olur.
ولما بين الأمر عند الانفراد أتبعه بيانه عند الاجتماع، وقدم أقله فقال: {فإن كانتا} أي الوارثتان ببيان السياق لهما وإرشاده إليهما؛ ولما أضمر ما دل عليه السياق، وكان الخبر صالحاً لأن يكون: صالحتين، أو صغيرتين، أو غير ذلك؛ بين أن المراد - كما يرشد إليه السياق أيضاً - مطلق العدد على أي وصف اتفق فقال: {اثنتين} أي من الأخوات للأب شقيقتين كانتا أو لا {فلهما الثلثان مما ترك} فإن كانت شقيقتين كان لكل منهما ثلث، وإن اختلفتا كان للشقيقة النصف وللتي للأب فقط السدس تكملة الثلثين.
Tek olma halindeki durumu açıklayınca, ardından birden fazla olma halindeki beyanını getirdi ve en az olanını öne alarak şöyle buyurdu: {فإن كانتا} “Fakat eğer [kız kardeşler] olurlarsa;” yani siyakın beyan ettiği ve işaret ettiği iki kadın mirasçı. Siyakın delalet ettiği şey gizli tutulup haber de 'salih', 'küçük' yahut başka bir vasıf olmaya elverişli olduğundan, siyakın da işaret ettiği üzere, hangi vasıfta olursa olsun maksadın mutlak sayı olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {اثنتين} “iki [kız kardeş],” yani ana-baba bir olsun ya da olmasın baba bir kız kardeşlerden iki kişi; {فلهما الثلثان مما ترك} “bıraktığı malın üçte ikisi onlarındır.” Şayet ana-baba bir iki kız kardeş iseler her birine üçte bir düşer; şayet farklı iseler ana-baba bir olana yarım, sadece baba bir olana ise üçte ikiye tamamlamak üzere altıda bir verilir.
ولما بين أقل الاجتماع أتبعه ما فوقه فقال: {وإن كانوا} أي
Topluluğun en azını açıklayınca, ardından onun üstündekini getirip şöyle buyurdu: {وإن كانوا} “Eğer olurlarsa,” yani
الوارث {إخوة} أي مختلطين {رجالاً ونساء فللذكر} أي منهم {مثل حظ الأنثيين} وقد أنهى سبحانه ما أراد من بيان إرث الأخوة لأب، فتم بذلك جميع أحوال ما أراد من الإرث، وهو على وجازته كما ترى - يحتمل مجلدات - والله الهادي، ووضع هذه الآية هنا - كما تقدم - إشارة منه إلى أن من أبى توريث النساء والصغار الذي تكرر الاستفتاء عنه فقد استنكف عن عبادته واستكبر وإن آمن بجميع ما عداه من الأحكام، ومن استنكف عن حكم من الأحكام فذاك هو الكافر حقاً، وهذا مراد شياطين أهل الكتاب العارفين بصحة هذه الأحكام، الحاسدين لكم عليها، المريدين لضلالكم عنها لتشاركوهم في الشقاء الذي وقع لهم لما بدلوا الأحكام المشار إليهم بعد ذكر آيات الميراث وما تبعها من أحوال النكاح بقوله:
mirasçılar {إخوة} “kardeşler,” yani karışık olarak; {رجالاً ونساء فللذكر} “erkekler ve kadınlar [olarak], bu takdirde [erkek] için;” yani onlardan erkeğe {مثل حظ الأنثيين} “iki kadının payı kadar [pay vardır].” [Allah] Teâlâ baba bir kardeşlerin mirasına dair açıklamak istediği hususları bitirmiş, böylece mirastan murad ettiği bütün durumlar tamamlanmıştır. Gördüğün gibi bu hüküm, vecizliğine rağmen ciltler dolusu açıklamayı kaldırır; doğru yola ileten Allah'tır. Bu ayetin buraya konulması -daha önce geçtiği üzere- fetvası tekrar tekrar sorulan kadınların ve küçüklerin mirasından kaçınan kimsenin, diğer bütün hükümlere iman etse bile Allah'a kulluktan çekinip büyüklük taslamış olacağına bir işarettir. Hükümlerden tek bir hükümden dahi çekinen kimse işte hakiki kâfirdir. Bu hükümlerin doğruluğunu bilen, bu hususta sizi kıskanan, hükümleri değiştirdikleri zaman kendilerinin uğradığı şekavete sizin de ortak olmanız için bu hükümlerden sapmanızı isteyen Ehl-i Kitap şeytanlarının muradı da budur. Miras ayetleri ve ardından gelen nikâh durumları zikredildikten sonra onlara şu buyrukla işaret edilmiştir:
{يريد الله ليبين لكم ويهديكم سنن الذين من قبلكم} [النساء: ٢٦] وقوله: {ويريد الذين يتبعون الشهوات أن تميلوا ميلاً عظيماً} [النساء: ٢٧] ثم المصرح بهم في قوله: {ألم تر إلى الذين أوتوا نصيباً من الكتاب يشترون الضلالة ويريدون أن تضلوا السبيل والله أعلم بأعدائكم} [النساء: ٤٤] ولذلك - والله أعلم - ختم هذه الآية بقوله: {يبين الله} أي الذي
{يريد الله ليبين لكم ويهديكم سنن الذين من قبلكم} “Allah size açıklamak ve sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek ister...” [Nisâ: 26] ve {ويريد الذين يتبعون الشهوات أن تميلوا ميلاً عظيماً} “Şehvetlerine uyanlar ise sizin büyük bir sapışla meyletmenizi isterler.” [Nisâ: 27] buyrukları, ardından da şu buyrukla açıkça belirtilen kimselerdir: {ألم تر إلى الذين أوتوا نصيباً من الكتاب يشترون الضلالة ويريدون أن تضلوا السبيل والله أعلم بأعدائكم} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar. Allah düşmanlarınızı çok iyi bilendir.” [Nisâ: 44]. Bundan dolayıdır ki -doğrusunu Allah bilir- bu ayet şu buyrukla tamamlanmıştır: {يبين الله} “Allah açıklıyor;” yani
أحاط بكل شيء قدرة وعلماً {لكم} أي ولم يكلكم في هذا البيان إلى بيان غيره، وقال مرغباً مرهباً: {أن} أي كراهة أن {تضلوا والله} أي الذي له الكمال كله {بكل شيء عليم *} أي فقد بين لكم بعلمه ما يصلحكم بيانه محياًَ ومماتاً دنيا وأخرى، حتى جعلكم على المحجة البيضاء في مثل ضوء النهار، لا يزيغ عنها منكم إلا هالك، والحاصل أن تأخير هذه الآية إلى هنا لما تقدم من أن تفريق القول فيما تأباه النفوس وإلقاءه شيئاً فشيئاً باللطف والتدريج أدعى لقبوله، وللإشارة إلى شدة الاهتمام بأمر الفرائض بجعل الكلام فيها في جميع السورة أولها وأثنائها وآخرها، والتخويف من أن يكون حالهم كحال المنافقين في إضلال أهل الكتاب لهم بإلقاء الشبهة وأخذهم من الموضع الذي تهواه نفوسهم ومضت عليه أوائلهم، وأشربته قلوهبم، والترهيب من أن يكونوا مثلهم في افيمان ببعض والكفر ببعض، فيؤديهم ذلك إلى إكمال الكفر، لأن الدين لا يتجزأ، بل من كفر بشيء منه كفر به جميعه، ومن هنا ظهرت مناسبة آخر هذه السورة لأولها، لأن أولها مشير إلى أن الناس كلهم كشيء واحد، وذلك يقتضي عدم الفرق بينهم إلا فيما شرعه الله، وآخرها مشير إلى ذلك بالتسوية بين النساء
kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan Allah; {لكم} “size;” yani bu açıklamada sizi başkasının beyanına muhtaç kılmamıştır. Rağbet ettirip sakındırarak şöyle buyurdu: {أن} “-asınız diye;” yani kerih görerek; {تضلوا والله} “sapmayasınız diye; ve Allah,” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah; {بكل شيء عليم *} “her şeyi hakkıyla bilendir.” Yani hayatınızda ve ölümünüzde, dünyada ve ahirette sizin salahınıza olan şeyleri ilmiyle size açıklamış; nihayet sizi gündüz aydınlığı gibi apaçık ve bembeyaz bir yol üzere kılmıştır ki, sizden helak olandan başkası ondan sapmaz. Netice itibarıyla, bu ayetin buraya kadar ertelenmesi -daha önce geçtiği üzere- nefislerin hoşlanmadığı hususlarda sözü bölüp lütuf ve tedricilikle azar azar aktarmanın kabule daha elverişli olmasındandır; surenin başında, ortasında ve sonunda ferâizden bahsedilerek bu konunun son derece mühim olduğuna işaret etmek içindir; Ehl-i Kitap'ın şüphe atarak, nefislerinin arzuladığı, atalarının üzerinde bulunduğu ve kalplerine sindirdiği yerlerden onları yakalayarak saptırması neticesinde durumlarının münafıkların durumuna benzemesinden korkutmak içindir; bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ederek onlar gibi olmaktan sakındırmak içindir ki bu durum onları tam bir küfre sürükler; zira din bölünme kabul etmez, bilakis onun bir parçasını inkâr eden tamamını inkâr etmiş olur. Buradan bu surenin sonunun başıyla olan münasebeti açıkça ortaya çıkmaktadır; zira surenin başı bütün insanların tek bir şey gibi olduğuna işaret etmektedir ki bu da Allah'ın meşru kıldığı hususlar dışında aralarında fark gözetilmemesini gerektirir; surenin sonu da paylar farklı olsa bile akrabalık bağı dolayısıyla mutlak mirasçılıkta kadınlar
والرجال في مطلق التوريث بقرب الأرحام وإن اختلفت الأنصباء، فكأنه قيل: يا أيها الناس اتقوا ربكم الذي خلقكم من نفس واحدة، وخلق منها زوجها، وبث منهما رجالاً كثيراً ونساء، وسوى بينهم فيما أراد من الأحكام فإنه من استكبر - ولو عن حكم من أحكامه - فسيجازيه يوم الحشر، ولا يجد له من دون الله ناصراً؛ ولا يخفى عليه شيء من حاله، وما أشد مناسبة ختامها بإحاطة العلم لما دل عليه أولها من تمام القدرة، فكان آخرها دليلاً على أولها لأن تمام العلم مستلزم لشمول القدرة، قال الإمام: وهذان الوصفان هما اللذان بهما ثبتت الربوية والإلهية والجلال والعزة، وبهما يجب على العبد أن يكون مطيعاًَ للأوامر والنواهي منقاداً لكل التكاليف - انتهى. ولختام أول آية فيها بقوله: {إن الله كان عليكم رقيباً} [النساء: ١] أي وهو بكل شيء من أحوالكم وغيرها عليم، فلا تظنوا أنه يخفى عليه شيء وإن دقَّ، فليشتد حذركم منه ومراقبتكم له، وذلك أشد شيء مناسبة لأول المائدة - والله الموفق بالصواب، وإليه المرجع والمآب.
ile erkekleri eşit tutarak buna işaret etmektedir. Sanki şöyle denilmiştir: Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan, ondan da eşini var eden, ikisinden birçok erkekler ve kadınlar üreten ve dilediği hükümlerde onları eşit kılan Rabbinizden sakının. Çünkü her kim -hükümlerinden bir hükme karşı dahi olsa- büyüklük taslarsa, haşir gününde O onu cezalandıracaktır ve o kimse Allah'tan başka hiçbir yardımcı bulamayacaktır; onun durumundan hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Surenin sonunun ilmin her şeyi kuşatmasıyla bitmesinin, surenin başının delalet ettiği tam kudret ile münasebeti ne kadar da güçlüdür! Böylece surenin sonu başına bir delil olmuştur; çünkü ilmin tamlığı kudretin şümulünü gerektirir. İmam şöyle demiştir: 'İşte bu iki sıfat, kendileriyle rabliğin, ilahlığın, celalin ve izzetin sabit olduğu sıfatlardır; kulun emirlere ve yasaklara itaatkâr olması, bütün yükümlülüklere boyun eğmesi bu iki sıfat sebebiyle vacip olur' -sözün sonu-. Suredeki ilk ayetin şu buyrukla tamamlanması da bunun içindir: {إن الله كان عليكم رقيباً} “Şüphesiz Allah sizin üzerinizde gözetleyicidir.” [Nisâ: 1]. Yani O, durumlarınızdan ve diğer şeylerden her şeyi bilendir; dolayısıyla ne kadar ince olursa olsun hiçbir şeyin O'na gizli kalacağını zannetmeyin. O'ndan sakınmanız ve O'nun gözetiminde olduğunuzun bilincinde olmanız pek şiddetli olsun! Bu husus, Mâide suresinin başına da son derece uygundur. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır, dönüş ve varış O'nadır.