Binûn

Mâide — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما أمرهم بذكر النعمة، عطف على ذلك الأمر الأمر بالخوف من المنعم أن يبدل نعمته بنقمة فقال: {واتقوا الله} أي الملك الذي لا يطاق انتقامه لأنه لا كفوء له، حذراً من أن يسلط عليكم أعداءكم ومن غير ذلك من سطواته.

Onlara nimeti hatırlamalarını emredince, nimet verenin nimetini intikama dönüştürmesinden korkma emrini buna atfederek şöyle buyurdu: {واتقوا الله} “Allah'tan korkun”; yani dengi olmadığı için intikamına güç yetirilemeyen o Hükümran'dan korkun; düşmanlarınızı size musallat etmesinden ve O'nun diğer kahredici cezalarından sakının.

ولما كان التقدير: على الله وحده في كل حالة فتوكلوا، فإنه جدير بنصر من انقطع إليه ولم يعتمد إلا عليه، عطف على ذلك قوله تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف: {وعلى الله} أي وحده لكونه لا مثل له {فليتوكل المؤمنون *} أي في كل وقت فإنه يمنعهم إذا شاء كهذا المنع وإن اشتد الخطب وتعاظم الأمر، فتوكلوا ولا تنكلوا عن أعدائكم الذين وعدكم الله أرضهم وديارهم وأبناءهم وتهابوا جموعهم كما هاب

Takdirî mana: “Her durumda sadece Allah'a tevekkül edin; çünkü O, her şeyden kesilip yalnızca Kendisine yönelen ve sadece Kendisine güvenen kimseye yardım etmeye en layık olandır” şeklinde olunca, hükmü sıfata bağlamak ve genelleştirmek üzere şu buyruğunu buna atfetti: {وعلى الله} “Ve yalnız Allah'a”; yani benzeri olmadığı için sadece O'na, {فليتوكل المؤمنون *} “müminler tevekkül etsinler”; yani her vakit [O'na tevekkül etsinler]. Çünkü O, dilerse mesele ne kadar çetinleşse ve iş ne kadar büyüse de tıpkı bu korumada olduğu gibi onları korur. O halde tevekkül edin; Allah'ın size topraklarını, yurtlarını ve oğullarını vaat ettiği düşmanlarınızdan geri durup korkmayın ve onların kalabalıklarından...

بنو إسرائيل - كما سيقص عليكم، وقوله هنا {المؤمنون} وفي قصة بني إسرائيل {إن كنتم مؤمنين} شديد التآخي، معلم بمقامي الفريقين، وحينئذ حسن كل الحسن تعقيبها مع ما تقدم من أمر العقبة وأمر بني النضير في نقضهم عهدهم وغدرهم، بما هموا به من قتل النبي ﷺ بإلقاء الرحى عليه من سطح البيت الذي أجلسوه إلى جانبه، بقوله إشارة إلى أن اليهود ما زالوا على النقض قديماً، تحذيراً للمؤمنين من أن يكونوا مثلهم في النقض لئلا يحل بهم ما حل بهم من الصغار، وإعلاماً بأن عادته سبحانه في الإلزام بالتكاليف قديمة غير مخصوصة بهم، بل هي عامة لعباده وقد كلف أهل الكتاب، تشريفاً لهم بمثل ما كلفهم به، ورغبهم ورهبهم ليسابقوهم في الطاعة، فإن الأمر إذا عم هان، والإنسان إذا سابق اجتهد في أخذ الرهان، وأكد الخبر بذلك لئلا يظن لشدة انهماكهم في النفس أنه لم يسبق لهم عهد قبل ذلك فقال تعالى: {ولقد أخذ الله} أي بما له من جميع الجلال والعظمة والكمال {ميثاق بني إسرائيل} أي العهد الموثق بما أخذ عليكم من السمع والطاعة {وبعثنا} أي بما لنا من العظمة {منهم اثني عشر نقيباً} أي شاهداً، على كل سبط نقيب يكفلهم بالوفاء بما عليهم من الوفاء به - كما بعثنا منكم ليلة العقبة اثني عشر نقيباً وأخذنا منكم الميثاق على

...İsrailoğulları'nın korktuğu gibi korkmayın -ki bu size birazdan anlatılacaktır-. Burada {المؤمنون} “müminler” buyrulması ile İsrailoğulları kıssasında {إن كنتم مؤمنين} “eğer mümin iseniz” buyrulması arasında son derece kuvvetli bir kardeşlik/uyum bağı vardır ve bu, iki grubun makamlarını bildirmektedir. Bu durumda, gerek daha önce geçen Akabe hadisesi ve gerekse Benî Nadîr'in ahitlerini bozmaları, yanına oturttukları evin damından üzerine değirmen taşı atarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmeye yeltenmek suretiyle ettikleri hıyanet hadisesi sonrasında, Yahudilerin öteden beri ahdi bozma üzere olduklarına işaret eden şu buyruğun peşinden getirilmesi son derece güzel olmuştur. Bu, müminleri ahdi bozma konusunda onlar gibi olmaktan sakındırmak -ta ki onlara isabet eden zillet kendilerine de isabet etmesin- ve Yüce Allah'ın mükellef kılma konusundaki sünnetinin kadim olup yalnızca onlara has olmadığını, bilakis bütün kullarını kapsadığını bildirmek içindir. Nitekim Ehl-i Kitab'ı da bir şeref vesilesi olarak benzer şeylerle mükellef kılmış, itaatte yarışsınlar diye onları rağbetlendirip korkutmuştur; zira emir umumi olunca kolaylaşır, insan da yarıştığı zaman ödülü almak için gayret gösterir. Nefislerine aşırı düşkünlüklerinden ötürü bundan önce geçmiş bir ahitleri bulunmadığı zannedilmesin diye haberi teyit ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {ولقد أخذ الله} “Andolsun ki Allah almıştı”; yani sahip olduğu bütün celal, azamet ve kemal ile, {ميثاق بني إسرائيل} “İsrailoğulları'nın misakını”; yani işitme ve itaat konusunda sizden alınan kesin söz gibi sağlamlaştırılmış ahdi [almıştı]. {وبعثنا} “Ve göndermiştik”; yani azametimizle, {منهم اثني عشر نقيباً} “onlardan on iki nakîb”; yani şahit; yerine getirmeleri gereken şeyleri ifa edeceklerine dair onlara kefil olan, her kabileye bir nakîb [gönderdik] -tıpkı Akabe gecesi sizden on iki nakîb çıkarıp...

ما أحاله الإسلام - كما قال كعب بن مالك ﵁ في تخلفه عن تبوك: «ولقد شهدت مع رسول الله ﷺ ليلة العقبة حين تواثقنا على الإسلام» وأما تفصيله فمذكور في السير، والنقيب: الذي ينقب عن أحوال القوم كما قيل: عريف، لأنه يتعرفها، ومن ذلك المناقب وهي الفضائل، لأنها لا تظهر إلا بالتنقيب عنها {وقال الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً لبني إسرائيل، وأكد لتكرر جزعهم وتقلبهم فقال: {إني معكم} وهو كناية عن الكفاية لأن القادر إذا كان مع أحد كان كذلك إذا لم يغضبه.

...İslam'ın getirdiği esaslar üzerine sizden misak aldığımız gibi-. Nitekim Kâ'b b. Mâlik radıyallâhu anh Tebük'ten geri kalışı hakkında şöyle demiştir: «İslam üzerine sözleştiğimizde Akabe gecesi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber hazır bulundum.» Bunun ayrıntısı ise siyer kitaplarında zikredilmiştir. Nakîb: Topluluğun durumlarını araştırıp teftiş eden kimsedir; nitekim durumları öğrendiği için ona "arîf" de denir. Menâkıb (meziyetler/faziletler) kelimesi de buradan gelir, çünkü faziletler ancak araştırılıp incelenmekle ortaya çıkar. {وقال الله} “Ve Allah buyurmuştu ki”; yani kudret ve ilimce her şeyi kuşatan Zat, İsrailoğulları'na buyurmuştu; onların sürekli telaşa kapılmaları ve döneklikleri sebebiyle sözü teyit ederek şöyle buyurdu: {إني معكم} “Şüphesiz Ben sizinle beraberim”; bu ifade kifayetten (koruyup gözetmekten) kinayedir, zira Kadîr olan Zat birisiyle beraber olduğunda -şayet o kimse O'nu gazaplandırmazsa- durum böyle olur.

ولما أنهى الترغيب بالمعية استأنف بيان شرط ذلك بقوله مؤكداً لمثل ما مضى: {لئن اقمتم} أي أنشأتم {الصلاة} أي التي هي صلة ما بين العبد والخالق بجميع شروطها وأركانها؛ ولما كان المقصود من الإنفاق المؤاساة بالإيتاء قال: {وآتيتم الزكاة} أي التي هي بين الحق والخلائق.

Beraberlik vaadiyle teşviki tamamlayınca, daha önceki gibi pekiştirerek bu beraberliğin şartını açıklamaya başlayıp şöyle buyurdu: {لئن اقمتم} “Andolsun eğer kılarsanız”; yani ikame ederseniz, {الصلاة} “namazı”; yani kul ile Yaratıcı arasındaki bağ olan namazı bütün şartları ve rükünleriyle [kılarsanız]. İnfaktan maksat karşılıklı yardımlaşma ve vermek olduğundan şöyle buyurdu: {وآتيتم الزكاة} “ve zekâtı verirseniz”; yani Hak ile mahlukat arasında olan zekâtı.

ولما كان الخطاب مع من آمن بموسى ﵊، وكانوا في كل قليل يتردعون عن اتباعه أو كمال اتباعه، وكان سبحانه عالماً بأن ميلهم بعده يكون أكثر، فرتب في الأزل أنه تواتر إليهم بعده الرسل يحفظونهم عن الزيغ ويقومون منهم الميل قال: {وآمنتم برسلي} أي

Hitap Musa aleyhisselâm'a iman eden kimselere yönelik olduğundan ve onlar ikide bir onun izinden gitmekten veya tam tabi olmaktan geri durduklarından, Yüce Allah da ondan sonra sapmalarının daha fazla olacağını bildiğinden, onları sapmaktan korumaları ve eğriliklerini düzeltmeleri için ondan sonra peş peşe elçilerin gelmesini ezelde takdir etti ve şöyle buyurdu: {وآمنتم برسلي} “ve peygamberlerime iman ederseniz”; yani...

أدمتم الإيمان بموسى ﵇، وجددتم الإيمان بمن يأتي بعده، فصدقتموهم في جميع ما يأمرونكم به {وعزرتموهم} أي ذببتم عنهم ونصرتموهم ومنعتموهم أشد المنع، والتعزير والتأزير من باب واحد.

...Musa aleyhisselâm'a olan imanı sürdürür, ondan sonra gelecek olanlara da yeniden iman eder ve size emrettikleri her hususta onları tasdik ederseniz, {وعزرتموهم} “ve onlara yardım edip arka çıkarsanız”; yani onları savunur, onlara yardım eder ve onları en güçlü şekilde korursanız. Ta'zîr ve te'zîr aynı köktendir.

ولما كان من أعظم المصدق للإيمان ونصر الرسل بذل المال فهو البرهان قال: {وأقرضتم الله} أي الجامع لكل وصف جميل {قرضاً حسناً} أي بالإنفاق في جميع سبل الخير، وأعظمها الجهاد والإعانة فيه للضعفاء.

İmanın ve elçilere yardımın en büyük tasdik edicisi malı sarf etmek olup bu da delil niteliği taşıdığından şöyle buyurdu: {وأقرضتم الله} “ve Allah'a borç verirseniz”; yani her güzel sıfatı Kendisinde toplayan Zat'a, {قرضاً حسناً} “güzel bir borç”; yani bütün hayır yollarında infak ederek; ki bunların en büyüğü cihat ve cihatta zayıflara yardım etmektir.

ولما كان الإنسان محل النقصان، فهو لا ينفك عن زلل أو تقصير وإن اجتهد في صالح العمل، قال سادّاً. بجواب القسم الذي وطّأت له اللام الداخلة على الشرط - مسدّ جواب الشرط: {لأكفرن} أي لأسترن {عنكم سيئاتكم} أي فعلكم لما من شأنه أن يسوء {ولأدخلنكم} أي فضلاً مني {جنات تجري} ولما كان الماء لا يحسن إلا بقربه وانكشافه عن بعض الأرض قال: {من تحتها الأنهار} أي من شدة الريّ {فمن كفر} ولما كان الله سبحانه لا يعذب حتى يبعث رسولاً. وكان المهلك من المعاصي بعد الإرسال ما اتصل بالموت فأحبط ما قبله، نزع الجار فقال: {بعد ذلك} أي الشرط المؤكد بالأمر العظيم الشأن {منكم} أي بعد ما رأى من الآيات واقرّ به من المواثيق {فقد ضل} أي ترك وضيّع، يُستعمل قاصراً بمعنى: حار، ومتعدياً كما هنا {سواء} أي وسط وعدل {السبيل *}

İnsan noksanlık mahalli olduğu için salih amellerde ne kadar gayret gösterse de sürçmekten veya kusur etmekten kurtulamayacağından, şart edatının başına gelen lâm'ın hazırladığı yeminin cevabıyla şartın cevabının yerini doldurarak şöyle buyurdu: {لأكفرن} “mutlaka örteceğim”; yani kapatıp sileceğim, {عنكم سيئاتكم} “sizin kötülüklerinizi”; yani insanı üzecek nitelikteki fiillerinizi, {ولأدخلنكم} “ve elbette sizi sokacağım”; yani Kendi lütfumla, {جنات تجري} “akan cennetlere”; su ancak yakınlığıyla ve arazinin bir kısmından açığa çıkmasıyla güzel görüneceği için şöyle buyurdu: {من تحتها الأنهار} “altlarından ırmaklar”; yani suya bolca kanmış olmasından dolayı. {فمن كفر} “Artık kim inkâr ederse”; Yüce Allah bir elçi göndermedikçe azap etmeyeceğinden ve elçi gönderildikten sonra helak edici günahlar da ölümle birleşip önceki amelleri boşa çıkaran günahlar olduğundan, cer harfini hazfederek şöyle buyurdu: {بعد ذلك} “bundan sonra”; yani o pek büyük emirle pekiştirilen bu şarttan sonra, {منكم} “içinizden”; yani gördüğü ayetlerden ve ikrar ettiği misaklardan sonra [inkâr ederse], {فقد ضل} “muhakkak sapmıştır”; yani terk etmiş ve zayi etmiştir. Dalâl (ضل) fiili şaşırmak anlamında lazım olarak da, burada olduğu gibi müteaddi olarak da kullanılır; {سواء} “ortasından ve dosdoğrusundan”, {السبيل *} “yolun”.

أي لأن ذلك كفر بعد البيان العظيم فهو أعظم من غيره، وفي هذا تحذير شديد لهذه الأمة، لأن المعنى: فإن نقضتم الميثاق - كما نقضوا - بمثل استدراج شاس بن قيس وغيره، صنعنا بكم ما صنعنا بهم حين نقضوا، من إلزامهم الذلة والمسكنة وغير ذلك من آثار الغضب، وإن وفيتم بالعقود آتيناكم أعظم مما آتيناهم من فتح البلاد والظهور على سائر العباد؛ قال ابن الزبير: ولهذا الغرض والله أعلم - أي غرض التحذير من نقض العهد - ذكر هنا العهد المشار إليه في قوله تعالى

Yani çünkü bu, büyük beyandan sonraki bir inkârdır ve bu yüzden diğerlerinden daha büyüktür. Bunda bu ümmete yönelik şiddetli bir uyarı vardır; zira mana şudur: Şâs b. Kays ve benzerlerinin kışkırtmaları gibi şeylerle -onların bozduğu gibi- misakı bozarsanız, ahdi bozduklarında onlara yaptığımız gibi; kendilerine zillet, meskenet ve gazabın diğer izlerini yüklemek suretiyle size de aynısını yaparız. Şayet sözleşmelere vefa gösterirseniz, beldelerin fethi ve diğer kullara üstün gelme hususunda onlara verdiğimizden çok daha büyüğünü size veririz. İbnü'z-Zübeyr şöyle demiştir: Allahu a'lem, işte bu maksatla -yani ahdi bozmaktan sakındırma maksadıyla- Yüce Allah'ın şu buyruğunda işaret edilen ahit burada zikredilmiştir:

{أوفوا بعهدي} [البقرة: ٤٠] فقال تعالى: {ولقد أخذ الله ميثاق بني إسرائيل} إلى قوله {فقد ضل سواء السبيل} [المائدة: ١٢] ثم بين نقضهم وبنى اللعنة وكل محنة ابتلوا بها عليه فقال {فبما نقضهم ميثاقهم} [النساء: ٥٥ والمائدة: ١٣] وذكر تعالى عهد الآخرين فقال {ومن الذين قالوا إنا نصارى أخذنا ميثاقهم} [المائدة: ١٤] ثم فصل تعالى للمؤمنين أفعال الفريقين ليتبين لهم ما نقضوا فيه من ادعائهم في المسيح ما ادعوا، وقولهم نحن أبناء الله وأحباؤه، وكفهم عن فتح الأرض المقدسة، وإسرافهم في القتل وغيره، وتغييرهم أحكام التوراة - إلى غير ذلك مما ذكره في هذه السورة، ثم بين تفاوتهم في البعد عن الاستجابة فقال تعالى: {لتجدن أشد الناس عداوة للذين آمنوا} [المائدة: ٨٢] انتهى. وينبغي ذكر النقباء من هذه الفرق الثلاث بأسمائهم وما دعي إلى ذلك تحقيقاً

{أوفوا بعهدي} “Bana verdiğiniz sözü tutun” [Bakara: 40]. Nitekim Yüce Allah {ولقد أخذ الله ميثاق بني إسرائيل} “Andolsun ki Allah, İsrailoğulları'ndan kesin söz almıştı” ayetinden {فقد ضل سواء السبيل} “artık o, dümdüz yoldan sapmış olur” [Mâide: 12] buyruğuna kadar zikretmiş; sonra onların ahdi bozmalarını ve bunun üzerine bina kılınan laneti ve maruz kaldıkları her türlü musibeti açıklayarak {فبما نقضهم ميثاقهم} “Sözlerini bozmaları sebebiyledir ki” [Nisâ: 155 ve Mâide: 13] buyurmuştur. Diğerlerinin ahdini de zikrederek {ومن الذين قالوا إنا نصارى أخذنا ميثاقهم} “«Biz Hristiyanlarız» diyenlerden de kesin söz almıştık” [Mâide: 14] buyurmuştur. Sonra Yüce Allah, Mesih hakkındaki iddialarında neyi bozduklarını, “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” demelerini, Mukaddes Topraklar'ın fethinden geri durmalarını, öldürme ve benzeri konulardaki taşkınlıklarını, Tevrat'ın hükümlerini değiştirmelerini -ve bu surede zikrettiği daha nice hususları- açıkça görsünler diye her iki fırkanın amellerini müminlere tafsilatıyla anlatmış; ardından davete icabetten uzaklık bakımından aralarındaki farkı açıklayarak şöyle buyurmuştur: {لتجدن أشد الناس عداوة للذين آمنوا} “İman edenlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olarak bulacaksın” [Mâide: 82]. [İbnü'z-Zübeyr'in sözü] bitti. Meselenin tahkiki ve daha iyi anlaşılması için bu üç fırkanın nakîblerinin isimleriyle ve neye davet edildikleriyle birlikte zikredilmesi uygun olur.

للأمر وزيادة تبصرة، أما اليهود فكان فيهم ذلك مرتين: الأولى: قال في السفر الرابع من التوراة: إن الرب تبارك اسمه كلم موسى النبي في جبل سينا وفي قبة الأمد في أول يوم من الشهر الثاني في السنة الثانية لخروج بني إسرائيل من مصر وقال الله: احص عدد جماعة بني إسرائيل كلها في قبائلهم. كل ذكر من أبناء عشرين سنة إلى فوق، كل من يخرج في الحرب، وأحصهم أنت وأخوك هارون، وليكن معكما من كل سبط رجل ويكون الرجل رئيساً في بيته، ثم بين بعد ذلك أن كل رجل منهم يكون قائد جماعته، ينزلون بنزوله حول قبة الزمان ويرحلون برحيله، ويطيعونه فيما يأمر به، ففعل موسى وهارون ما أمرهما الله به وانتدبوا اثني عشررجلاً كما أمر الله، فمن سبط روبيل: إليصور بن شداور، ومن سبط شمعون: سلوميل بن صور يشدي، ومن سبط يهودا: نحسون بن عمينا ذاب، ومن سبط إيشاخار: نتنائيل بن ضوغر، ومن سبط زابلون: أليب بن حيلون، ومن سبط يوسف من آل إفرائيم: إليسمع بن عميهوذ. ومن سبط منشا: جماليال بن فداهصور - قلت: ومنشا هو

Yahudilere gelince, onlarda bu durum iki defa vuku bulmuştur: Birincisi: Tevrat'ın dördüncü sifrinde (Çölde Sayım) şöyle denilmektedir: İsmi mübarek olan Rab, İsrailoğulları'nın Mısır'dan çıkışının ikinci yılında, ikinci ayın birinci gününde Sina Dağı'nda ve Buluşma Çadırı'nda Musa Peygamber'le konuştu ve Allah şöyle dedi: Bütün İsrailoğulları cemaatinin kabilelerine göre sayımını yap. Yirmi yaşından yukarı bütün erkekleri, savaşa çıkabilecek herkesi sen ve kardeşin Harun sayın. Her kabileden yanınızda birer adam olsun ve bu adam kendi ailesinin reisi olsun. Sonra onların her birinin kendi topluluğunun önderi olacağını, Buluşma Çadırı etrafında o konaklayınca konaklayacaklarını, o göçünce göçeceklerini ve emrettiği hususlarda ona itaat edeceklerini açıkladı. Musa ile Harun, Allah'ın kendilerine emrettiği şeyi yaptılar ve Allah'ın emrettiği gibi on iki adam seçtiler. Rûbîl (Ruben) sıbtından: Şedevr oğlu Elîsûr; Şem'ûn (Şimon) sıbtından: Sûrîşeddây oğlu Selûmîl; Yehûdâ sıbtından: Ammînâdâb oğlu Nahşon; İssakâr sıbtından: Sûğar oğlu Netanîl; Zebûlûn sıbtından: Hîlûn oğlu Elîyâb; Yûsuf sıbtından Efrâyim oğullarından: Ammîhûd oğlu Elîşama; Menâşşe sıbtından: Pedahsûr oğlu Gamalyâl -derim ki: Menâşşe,

ابن يوسف وهو أخو إفرائيم - ومن سبط بنيامين: أبيذان بن جدعوني، ومن سبط دان: أخيعزر بن عميشدي، ومن سبط آشير: فجعائيل بن عخرن، ومن سبط جاد: إليساف بن دعوائيل، ومن سبط نفتالي: أخيراع ابن عينان؛ وسبط لاوي هم سبط موسى وهارون ﵉ لم يذكروا لأنهم كانوا لحفظ قبة الزمان، فموسى وهارون عليهم كما كان النبي ﷺ على قومه - كما سيأتي، والمرة الثانية كانت ليجسّوا أمر بيت المقدس، قال في أثناء هذا السفر: وكلم الرب موسى وقال له: أرسل قوماً يجسون الأرض التي أعطى بني إسرائيل، وليكون الذين ترسل رجلاً من كل سبط من رؤساء آبائهم، فأرسلهم موسى من برية فاران عن قول الرب، رجالاً من رؤساء بني إسرائيل، وهذه أسماءهم من سبط روبيل: ساموع بن ذكور، ومن سبط شمعون: سافاط بن حوري، ومن سبط يهودا: كالاب بن يوفنا، ومن سبط إيشاخار: إجال بن يوسف، ومن سبط إفرائيم: هو ساع بن نون،

Yusuf'un oğlu olup Efrâyim'in kardeşidir-; Bünyâmin sıbtından: Gid'onî oğlu Ebîdân; Dân sıbtından: Ammîşaddây oğlu Ahîezer; Âşîr sıbtından: Okran oğlu Fec'îl (Pagiel); Gad sıbtından: Deûîl oğlu Elyâsâf; Naftâlî sıbtından: Enan oğlu Ahîra'. Lâvî sıbtı ise Musa ve Harun aleyhimesselâm'ın sıbtı olup Buluşma Çadırı'nı muhafaza etmekle görevli oldukları için zikredilmemişlerdir; nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi kavmi üzerinde olduğu gibi -ileride geleceği üzere- Musa ve Harun da onların üzerindeydi. İkinci defa ise Beytülmakdis bölgesini keşfetmek (casusluk yapmak) üzere olmuştu; bu sifrın devamında şöyle denilmektedir: Rab Musa ile konuştu ve ona şöyle dedi: İsrailoğulları'na verdiğim diyarı keşfetmek üzere adamlar gönder; göndereceğin kişiler atalarının reislerinden her sıbttan birer adam olsun. Musa, Rabbin sözü üzerine onları Paran Çölü'nden gönderdi; bunlar İsrailoğulları'nın reislerinden adamlardı. Rûbîl sıbtından isimleri şunlardır: Zakkûr oğlu Şammûa; Şem'ûn sıbtından: Hûrî oğlu Şâfât; Yehûdâ sıbtından: Yefunne oğlu Kâleb; İssakâr sıbtından: Yûsuf oğlu İg'âl; Efrâyim sıbtından: Nûn oğlu Hôşea;

ومن سبط بنيامين: فلطي بن رافو، ومن سبط زابلون: جدي إيل بن سودي، ومن سبط يوسف من سبط منشا: جدي بن سوسي، ومن سبط دان: عميال بن جملي، ومن سبط آشير: ساتور بن ميخائيل، ومن سبط نفتالي: نجني بن وفسي، ومن سبط جاد: جوائل بن ماخي؛ هؤلاء الذين أرسلهم وتقدم إليهم بالوصية.

Bünyâmin sıbtından: Rafû oğlu Paltî; Zebûlûn sıbtından: Sûdî oğlu Gaddîel; Yûsuf sıbtından Menâşşe sıbtından: Sûsî oğlu Gaddî; Dân sıbtından: Gemallî oğlu Ammîel; Âşîr sıbtından: Mîhâîl oğlu Setûr; Naftâlî sıbtından: Vofsî oğlu Nahbî; Gad sıbtından: Mâkî oğlu Geûel. İşte bunlar [Musa'nın] gönderdiği ve kendilerine talimat verdiği kimselerdir.

وأما النصارى ففي إنجيل متى ما نصه: ودعا يعني عيسى ﵇. تلاميذه الاثني عشر، وأعطاهم سلطاناً على جميع الأرواح النجسة لكي يخرجوها ويشفوا كل الأمراض؛ وفي إنجيل مرقس: وصعد إلى الجبل ودعا الذين أحبهم فأتوا إليه، وانتخب اثني عشر ليكونوا معه، ولكي يرسلهم ليكروزا، وأعطاهم سلطاناً على شفاء الأمراض وإخراج الشياطين؛ وفي إنجيل لوقا: ودعا الاثني عشر الرسل وأعطاهم قوة وسلطاناً على جميع الشياطين وإشفاء المرضى، وأرسلهم يكرزون مملكوت الله ويشفون الأوجاع، وهذه أسماؤهم: شمعون المسمى بطرس، وأندراوس أخوه، ويعقوب بن زبدي، ويوحنا أخوه - وقال في إنجيل مرقس: وسماهما

Hristiyanlara gelince, Matta İncili'nde aynen şu metin yer almaktadır: İsa aleyhisselâm on iki öğrencisini çağırdı; kötü ruhları kovmak ve her türlü hastalığı iyileştirmek üzere onlara bütün murdar ruhlar üzerinde yetki verdi. Markos İncili'nde ise: Dağa çıktı ve sevdiklerini yanına çağırdı; onlar da yanına geldiler. Kendisiyle birlikte olsunlar ve vaaz etmeye (müjdelemeye) göndersin diye on iki kişi seçti; onlara hastalıkları iyileştirme ve cinleri kovma yetkisi verdi. Luka İncili'nde ise: On iki elçiyi çağırdı; onlara bütün cinler üzerinde güç ve yetki, hastaları iyileştirme kudreti verdi. Onları Tanrı'nın Egemenliği'ni müjdelemeye ve dertleri iyileştirmeye gönderdi. Bunların isimleri şunlardır: Petrus adı verilen Şemun, kardeşi Andreas, Zebedi oğlu Yakub, kardeşi Yuhanna -Markos İncili'nde: Onlara...

باسم بوانرجس اللذين هما ابنا الرعد - وفيلبس، وبرتولوماوي، وتوما، ومتى العَشّار، ويعقوب بن حلفا، وليا الذي يدعى بداوس وقد اختلفت الأناجيل في هذا، ففي إنجيل مرقس بدله: تدي، وفي إنجيل لوقا: يهودا بن يعقوب، ثم اتفقوا: وشمعون القاناني - وفي إنجيل لوقا: المدعو الغيور - ويهودا الإسخريوطي الذي أسلمه. وأما نقباء الإسلام فكانوا ليلة العقبة الأخيرة حين بايع النبي ﷺ الأنصار ﵃ على الحرب وأن يمنعوه إذا وصل إلى بلدهم، وقال لهم ﷺ: «أخرجوا إلي منكم اثني عشر نقيباً يكونون على قومهم كما اختار موسى من قومه، وأخرجوا منهم اثني عشر نقيباً: تسعة من الخزرج وثلاثة من الأوس، فقال لهم: أنتم على قومكم بما فيهم كفلاء ككفالة الحواريين لعيسى ابن مريم، وأنا كفيل على قومي، قالوا: نعم، وهذه اسماؤهم من الخزرج: أبو أمامة أسعد بن زرارة، وسعد بن الربيع، وسعد بن عبادة، وعبد الله بن رواحة، ورافع بن مالك بن العجلان، والبراء بن معرور، وعبد الله بن عمرو بن حرام أبو جابر، وعبادة بن الصامت، والمنذر بن عمرو؛ ومن الأوس: أسيد بن حضير، وسعد بن خثيمة، ورفاعة بن عبد المنذر، وأبو الهيثم بن التيهان، قال

...Gök Gürültüsünün Oğulları anlamına gelen Boanerges adını verdi, denir-, Filipus, Bartolomeus, Tomas, Vergi Görevlisi Matta, Alfayos oğlu Yakub ve Taddayos denilen Lebbayos -İnciller bu isimde ihtilaf etmiştir; Markos İncili'nde onun yerine: Taddayos, Luka İncili'nde: Yakub oğlu Yahuda denmiştir-. Sonra ittifak ettiler: Kenanlı Şemun -Luka İncili'nde: Yurtsever lakaplı- ve İsa'yı ele veren Yahuda İskariyot. İslam'ın nakîblerine gelince, bunlar son Akabe gecesinde bulunmuşlardı; o sırada Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Ensar'a radıyallâhu anhüm savaş üzerine ve beldelerine ulaştığında kendisini koruyacaklarına dair biat ettirmişti. sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: «Musa'nın kendi kavminden seçtiği gibi siz de kendi kavimleri üzerinde duracak on iki nakîb çıkarıp bana getirin.» Onlar da içlerinden on iki nakîb çıkardılar: Dokuzu Hazrec'den, üçü Evs'tendir. Onlara şöyle buyurdu: «Havarilerin Meryem oğlu İsa'ya kefil oldukları gibi, siz de kendi kavminize ve onların içindekilere kefilsiniz; ben de kendi kavmime kefilim.» Onlar da: “Evet” dediler. Hazrec'den olanların isimleri şunlardır: Ebû Ümâme Es'ad b. Zürâre, Sa'd b. Rebî', Sa'd b. Ubâde, Abdullah b. Ravâha, Râfi' b. Mâlik b. Aclân, Berâ b. Ma'rûr, Câbir'in babası Abdullah b. Amr b. Harâm, Ubâde b. Sâmit ve Münzir b. Amr. Evs'ten olanlar ise: Üseyd b. Hudayr, Sa'd b. Hayseme, Rifâa b. Abdilmünzir ve Ebu'l-Heysem b. Teyyihân'dır.

ابن هشام: وقال كعب بن مالك يذكرهم فيما أنشدني أبو زيد الأنصاري وذكر أبا الهيثم بن التيهان ولم يذكر رفاعة فقال:

İbn Hişâm dedi ki: Kâ'b b. Mâlik, Ebû Zeyd el-Ensârî'nin bana okuduğu şiirde onları zikretmiş, Ebu'l-Heysem b. Teyyihân'ı anıp Rifâa'yı anmayarak şöyle demiştir:

أبلغ أبيّاً أنه قال رأيه ... وحان غداة الشعب والحين واقع

Ubeyy'e bildir ki o fikrini söyledi... Ve geçit sabahında ecel vakti geldi, ecel ise vuku bulucudur.

أبى الله ما منتك نفسك إنه ... بمرصاد أمر الناس راءٍ وسامع

Nefsinin sana temenni ettiği şeyi Allah kabul etmedi; şüphesiz O, insanların işlerini gözetleyen, gören ve işitendir.

وأبلغ أبا سفيان أن قد بدا لنا ... بأحمد نور من هدى الله ساطع

Ebû Süfyân'a da bildir ki Ahmed ile bize... Allah'ın hidayetinden parlak bir nur zuhur etmiştir.

فلا ترغبن في حشد أمر تريده ... وألب وجمع كل ما أنت جامع

İstediğin bir iş için asker toplama hevesine kapılma... Toplayabildiğin her şeyi kışkırt ve topla!

ودونك فاعلم أن نقض عهودنا ... أباه عليك الرهط حين تبايعوا

Şunu iyi bil ki ahitlerimizi bozmayı... O topluluk biat ettikleri vakit sana karşı reddetti.

أباه البراء وابن عمرو كلاهما ... وأسعد يأباه عليك ورافع

Berâ ile İbn Amr'ın her ikisi de bunu reddetti... Es'ad ile Râfi' de sana karşı bunu reddetmektedir.

وسعد أباه الساعدي ومنذر ... لأنفك إن حاولت ذلك جادع

Sâideli Sa'd ile Münzir de bunu reddetti... Eğer buna yeltenirsen burnunu yere sürteceklerdir.

وما ابن ربيع إن تناولت عهده ... بمسلمه لا يطمعن ثم طامع

İbn Rebî' de ahdini çiğnemeye kalkışırsan... Onu teslim edecek değildir; orada hiçbir açgözlü heveslenmesin!

وأيضاً فلا يعطيكه ابن رواحة ... وإخفاره من دونه السم ناقع

Ayrıca İbn Ravâha da onu sana vermez... Onu çiğnemenin önünde öldürücü zehir vardır.

وفاء به والقوقلي بن صامت ... بمندوحة عما تحاول يافع

Ona vefa gösterdi; Kavkalî İbn Sâmit de... Yeltenmeye çalıştığın şeyden uzakta, yüce bir makamdadır.

أبو هيثم أيضاً وفى بمثلها ... وفاء بما أعطى من العهد خانع

Ebû Heysem de benzer şekilde vefa gösterdi... Verdiği ahde boyun eğerek tam bir vefa ile.

وما ابن حضير إن أردت بمطمع ... فهل أنت عن أحموقة الغي نازع

İbn Hudayr da niyetlenirsen [boyun eğecek] bir lokma değildir... Artık şu azgınlık ahmaklığından vazgeçecek misin?

وسعد أخو عمرو بن عوف فإنه ... ضروح لما حاولت ملأمر مانع

Ve Amr b. Avf'ın kardeşi Sa'd da... Giriştiğin şeyi defedicidir, emre engel olucudur.

اولاك نجوم لا يغبك منهم ... عليك بنحس في دجى الليل طالع

İşte onlar öyle yıldızlardır ki, onlardan doğan biri... Gecenin karanlığında sana uğursuzluk getirmeden batmaz.

فأما نقباء اليهود في جسّ الأرض فلم يوف منهم إلا اثنان - كما سيأتي قريباً عن بعض التوراة التي بين أيديهم، وأما نقباء النصارى فنقض منهم واحد - كما مضى عند قوله تعالى: {وما قتلوه وما صلبوه} [النساء: ١٥٧] وسيأتي إن شاء الله تعالى في الأنعام عند قوله تعالى: {لأنذركم به ومن بلغ} [الأنعام: ١٩] ، وأما نقباؤنا فكلهم وفي وبرّ بتوفيق الله وعونه فله أتم الحمد.

Toprağı keşfetme konusundaki Yahudi nakîblerine gelince, ellerindeki Tevrat'ın bir kısmından birazdan geleceği üzere içlerinden sadece ikisi vefa göstermiştir. Hristiyan nakîblerinden ise Yüce Allah'ın: {وما قتلوه وما صلبوه} “Halbuki onu ne öldürdüler ne de astılar” [Nisâ: 157] buyruğunun tefsirinde geçtiği ve inşallah En'âm suresinde Yüce Allah'ın: {لأنذركم به ومن بلغ} “Sizi ve ulaştığı herkesi bununla uyarayım diye” [En'âm: 19] buyruğunda geleceği üzere içlerinden birisi ahdi bozmuştur. Bizim nakîblerimize gelince, Allah'ın tevfiki ve yardımıyla hepsi de vefa ve sadakat göstermişlerdir; bundan dolayı en kâmil hamd O'na mahsustur.

ولما ذكر سبحانه ما أخذ على اليهود من الميثاق ووعيده لهم إن كفروا بعد ذلك، ذكر أنهم نقضوا مرة بعد مرة - كما تقدم في سورة البقرة وغيرها كثير منه عن نص ما عندهم من التوراة - فاستحقوا ما هم فيه من الخزي، فقال تعالى مسبباً عما مضى مؤكداً بما النافية لضد ما أثبته الكلام: {فبما نقضهم ميثاقهم} أي بتكذيب الرسل الآتين من بعد موسى ﵇، وقتلهم الأنبياء، ونبذهم كتاب الله وراء ظهورهم في كتمانهم أمر محمد ﷺ وغير ذلك

Yüce Allah Yahudilerden alınan misakı ve bundan sonra inkâr ettikleri takdirde kendilerine yönelik tehdidini zikredince -Bakara suresinde ve başka surelerde ellerindeki Tevrat metninden pek çoğu geçtiği üzere- onların defalarca ahdi bozduklarını, bu yüzden içinde bulundukları zillet ve rüsvaylığı hak ettiklerini zikrederek, kelamın ispat ettiğinin zıddını nefyeden "mâ" edatıyla pekiştirip geçmiş olanların bir neticesi olarak şöyle buyurdu: {فبما نقضهم ميثاقهم} “Sözlerini bozmaları sebebiyle”; yani Musa aleyhisselâm'dan sonra gelen elçileri yalanlamaları, peygamberleri öldürmeleri, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıflarını gizlemek suretiyle Allah'ın Kitabı'nı arkalarına atmaları ve benzeri şeylerle ahitlerini bozmaları yüzünden,

لا بغير ذلك كما نقض بنو النضير فسلطكم الله عليهم بما أشار إليهم في سورة الحشر {لعناهم} أي أبعدناهم بعد أنا وعدناهم القرب بالكون معهم إن وفوا.

başka bir sebeple değil; tıpkı Haşr suresinde kendilerine işaret edildiği üzere Benî Nadîr'in ahdi bozması ve Allah'ın da sizi onlara musallat kılması gibi, {لعناهم} “onları lanetledik”; yani şayet vefa gösterselerdi yanlarında olmak suretiyle kendilerine yakınlık vadettiğimiz halde onları [rahmetimizden] uzaklaştırdık.

ولما كان البعيد قد يكون رقيق القلب، متأسفاً على بعده. ساعياً في أسباب قربه، باقياً على عافية ربه، فيرجى بذلك له الغفران لذنبه. أخبر أنهم على غير ذلك بقوله: {وجعلنا} أي بعظمتنا {قلوبهم قاسية} أي صلبة عاسية بالغش فهي غير قابلة للنصحية، لأن الذهب الخالص يكون ليناً، والمغشوش يكون فيه يبس وصلابة، وكل لين قابل للصلاح بسهولة، ثم بين قساوتها بما دل على نقضهم بقوله: {يحرّفون الكلم} أي يجددون كل وقت تحريفه {عن مواضعه} فإنهم كلما وجدوا شيئاً من كلام الله يشهد بضلالهم حرفوه إلى شهواتهم، وأولوه التأويل الباطل بأهوائهم، فهم يحرفون الكلم ومعانيها.

Uzaklaştırılan kimse bazen yufka yürekli olabilir; uzaklığına üzülüp yakınlaşma sebeplerine gayret edebilir, Rabbinin afiyetinde kalabilir ve böylece günahının bağışlanması umulabilir. Durumlarının böyle olmadığını şu buyruğuyla bildirdi: {وجعلنا} “ve kıldık”; yani azametimizle, {قلوبهم قاسية} “kalplerini kaskatı”; yani hile ve aldatma sebebiyle sertleşmiş, nasırlaşmış [kıldık]. Dolayısıyla kalpleri nasihati kabul etmez; çünkü saf altın yumuşak olur, hileli/karışık olanında ise kuruluk ve sertlik bulunur ve her yumuşak şey kolaylıkla ıslahı kabul eder. Sonra ahitlerini bozduklarına delalet eden hususu açıklayarak kalplerinin katılığını şu buyruğuyla beyan etti: {يحرّفون الكلم} “Kelimeleri tahrif ederler”; yani her vakit onu değiştirmeyi yenilerler, {عن مواضعه} “yerlerinden [oynatıp]”; çünkü onlar Allah'ın kelamından kendi sapıklıklarına şahitlik eden bir şey buldukça onu kendi arzularına göre tahrif eder ve hevalarıyla batıl tevillere tabi tutarlar; böylece kelimeleri ve anlamlarını tahrif ederler.

ولما كانوا قد تركوا أصلاً ورأساً ما لا يقدرون لصراحته على تحريفه، قال معبراً بالماضي إعلاماً بحرمهم بالبراءة من ذلك: {ونسوا حظاً} أي نصيباً نافعاً معلياً لهم {مما ذكروا به} أي من التوراة على ألسنة أنبيائهم عيسى ومن قبله ﵈، تركوه ترك الناسي للشيء لقلة مبالاته

Açıklığı sebebiyle tahrif etmeye güç yetiremedikleri şeyleri ise kökten ve tamamen terk ettikleri için, bundan tamamen beri olduklarını bildirmek üzere geçmiş zaman sîgasıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {ونسوا حظاً} “ve payı unuttular”; yani kendilerini yüceltecek faydalı bir nasibi [terk ettiler], {مما ذكروا به} “kendilerine hatırlatılan şeylerden”; yani peygamberleri İsa ve ondan öncekilerin aleyhimesselâm dilleriyle Tevrat'tan [kendilerine hatırlatılanları]; az önemsemeleri sebebiyle bir şeyi unutan kimsenin terk edişi gibi...

به بحيث لم يكن لهم رجوع إليه، وعن ابن مسعود ﵁ أنه قال: قد ينسى المرء بعض العلم بالمعصية وتلا هذه الآية.

...artık ona dönmeyecekleri şekilde terk ettiler. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Kişi günah sebebiyle ilmin bir kısmını unutabilir” ve bu ayeti okumuştur.

ولما ذكر سبحانه ما يفعلونه في حقه في كلامه الذي هو صفته، أتبعه ما يعم حقه وحق نبيه ﷺ على وجه معلم أن الخيانة ديدنهم، تسلية له ﷺ فقال: {ولا تزال} أي بما نطلعك عليه يا أكرم الخلق! {تطلع} أي تظهر ظهوراً بليغاً {على خائنة} أي خيانة عظيمة تستحق أن تسمي فاعلها الخؤون لشدتها و {منهم} أي في حقك بقصد الأذى، وفي حق الله تعالى بإخفاء بعض ما شرعه لهم {إلا قليلاً منهم} فإنهم يكونون على نهج الاستقامة إما بالإيمان، وإما بالوفاء وهم متمسكون بالكفر، ثم سبب عن هذا الذي في حقه ﷺ قوله: {فاعف عنهم} أي امح ذنبهم ذلك الذي اجترحوه، وهو دون النقض والتحريف فلا تعاقبهم عليه.

Yüce Allah, Kendi sıfatı olan kelamı hususunda O'nun hakkına karşı yaptıklarını zikredince, hıyanetin onların adeti olduğunu bildirecek tarzda ve sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek üzere Kendi hakkını ve Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'in hakkını içine alan hususu bunun peşinden getirip şöyle buyurdu: {ولا تزال} “Sen her zaman... devam edersin”; yani sana bildirdiğimiz şeylerle ey mahlukatın en şereflisi! {تطلع} “vakıf olmaya”; yani apaçık bir şekilde görmeye, {على خائنة} “bir hıyanete”; yani şiddetinden ötürü failine pek hain denilmeyi hak ettiren büyük bir hıyanete, {منهم} “onlardan [sadır olan]”; yani eziyet kastıyla senin hakkında ve kendilerine meşru kıldığı şeylerin bir kısmını gizlemekle Allah Teâlâ'nın hakkı hususunda [sadır olan bir hıyanete]. {إلا قليلاً منهم} “ancak içlerinden pek azı müstesna”; zira onlar ya iman ederek ya da küfür üzere kalmakla birlikte ahde vefa göstererek dosdoğru yol üzere bulunurlar. Sonra sallallâhu aleyhi ve sellem'in şahsı hakkında olan bu durumdan dolayı şu buyruğunu netice kıldı: {فاعف عنهم} “Artık onları affet”; yani işledikleri o günahlarını sil; bu durum ahdi bozma ve tahrif etmenin altında kaldığı için onları bundan dolayı cezalandırma.

ولما كان العفو لا يمنع المعاتبة قال: {واصفح} أي وأعرض عن ذلك أصلاً ورأساً، فلا تعاتبهم عليه كما لم تعاقبهم، فإن ذلك إحسان منك، وإذا أحسنت أحبك الله {إن الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {يحب المحسنين *} وذلك - كما روى الشيخان وغيرهما عن عائشة ﵄ أن النبي صلى الله سحره رجل من

Affetmek azarlayıp kınamaya engel olmadığından şöyle buyurdu: {واصفح} “ve görmezden gel”; yani bundan tamamen yüz çevir; cezalandırmadığın gibi onları bundan dolayı kınama da. Çünkü bu, senin tarafından bir ihsandır; ihsanda bulunduğun takdirde Allah seni sever. {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Zat, {يحب المحسنين *} “iyilik edenleri sever”. Nitekim Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) ve başkalarının Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre...

اليهود يقال له لبيد بن الأعصم وفي رواية للبخاري: إنه رجل من بني زريق حليف ليهود وكان منافقاً - حتى كان يخيل إليه أنه يأتي النساء ولا يأتيهن، وذلك أشد السحر، ثم إن الله تعالى شفاه وأعلمه أن السحر في بئر ذروان، فقالت له عائشة ﵂: أفلا أخرجته؟ فقال: لا، أما أنا فقد عافاني الله وكرهت أن أثير على الناس شراً، فأمر بها فدفنت، وهو في معجم الطبراني الكبير - وهذا لفظه - ومسند أبي يعلى الموصلي وسنن النسائي الكبرى ومسند عبد بن حميد وأبي بكر بن أبي شيبة وأحمد بن منيع عن زيد بن أرقم ﵁ قال: «كان رجل يدخل على النبي ﷺ. فعقد له عقداً فجعله في بئر رجل من الأنصار، فأتاه ملكان يعودانه فقعد أحدهما عند رأسه والآخر عند رجليه، فقال أحدهما: أتدري ما وجعه؟ قال: فلان الذي يدخل عليه عقد له عقداً فألقاه في بئر فلان الأنصاري، فلو أرسل إليه رجلاً لوجد الماء أصفر، فبعث رجلاً فأخذ العقد فحلّها فبرأ، فكان الرجل بعد ذلك يدخل على النبي ﷺ فلم يذكر له شيئاً منه ولم يعاتبه» وللشيخين عن أنس ﵁ «أن

...Yahudilerden Lebîd b. el-A'sam denilen bir adam -Buhârî'nin bir rivayetinde: Yahudilerin müttefiki olan Benî Züreyk'ten bir adam olup münafıktı- Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e sihir yapmıştı; öyle ki kadınlara yaklaşmadığı halde yaklaştığı vehmine kapılıyordu ve bu da sihrin en şiddetlisiydi. Sonra Yüce Allah ona şifa verdi ve sihrin Zervân kuyusunda olduğunu bildirdi. Âişe radıyallâhu anhâ: “Onu çıkarsaydın ya?” deyince; “Hayır, bana gelince Allah bana şifa verdi; insanlara bir kötülük yaymak istemedim” buyurdu ve emretti, o da gömüldü. Bu hadis Taberânî'nin el-Mu'cemü'l-Kebîr'inde -lafız onundur-, Ebû Ya'lâ el-Mevsılî'nin Müsned'inde, Nesâî'nin es-Sünenü'l-Kübrâ'sında, Abd b. Humeyd, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe ve Ahmed b. Menî'in Müsned'lerinde Zeyd b. Erkam radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girip çıkardı. Ona bir düğüm bağladı ve bunu Ensardan bir adamın kuyusuna attı. Bunun üzerine O'nu ziyarete iki melek geldi; biri başucuna, diğeri ayakucuna oturdu. Biri diğerine: “Rahatsızlığının ne olduğunu biliyor musun?” dedi. Diğeri: “Yanına girip çıkan filanca adam ona bir düğüm bağlayıp Ensardan filancanın kuyusuna attı. Oraya bir adam gönderseydi suyun sarardığını görürdü” dedi. Bunun üzerine bir adam gönderdi, o da düğümü alıp çözdü ve Resûlullah iyileşti. O adam bundan sonra da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girip çıkmaya devam etti, fakat O, adama bundan hiç bahsetmedi ve onu kınamadı.» Şeyhayn'ın Enes radıyallâhu anh'tan rivayetine göre ise:

امرأة يهودية أتت النبي ﷺ بشاة مسمومة فأكل منها، فجيء بها إلى رسول الله ﷺ فسألها عن ذلك فقالت: أردت لأقتلك، قال: ما كان الله ليسلطك على ذلك - أو قال: عليّ - قالوا: فلا تقتلها؟ قال: لا، قال: فما زلت أعرفها في لهوات النبي ﷺ. وفي رواية: إنها كانت سبب موت النبي صلى الله عيله وسلم بانقطاع أبهره الشريف منها بعد سنين» وفي سنن أبي داود من وجه مرسل أنه قتل اليهودية. والأول هو الصحيح، وسيأتي لهذا الحديث ذكر في هذه السورة عند {والله يعصمك من الناس} [المائدة: ٦٧] ، فهذا غاية العفو والإحسان امتثالاً لأمر الله سبحانه.

«Yahudi bir kadın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e zehirli bir koyun getirdi, O da ondan yedi. Kadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirildi, O da kadına bunu sordu. Kadın: “Seni öldürmek istedim” dedi. Resûlullah: “Allah seni buna -veya bana- musallat kılacak değildi” buyurdu. Sahabeler: “Onu öldürmeyelim mi?” dediler. “Hayır” buyurdu. Enes dedi ki: Ben o zehrin izini Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in küçük dilinde görmeye devam ettim. Bir rivayette: Bu zehir, seneler sonra mübarek şah damarının kopmasıyla Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatının sebebi olmuştur.» Ebû Dâvûd'un Sünen'inde mürsel bir yoldan kadını öldürdüğü rivayet edilmiştir; ancak sahih olan birincisidir. Bu hadisin zikri bu surede: {والله يعصمك من الناس} “Allah seni insanlardan koruyacaktır” [Mâide: 67] ayetinde gelecektir. İşte bu, Yüce Allah'ın emrine imtisalen affın ve ihsanın en son noktasıdır.

ولما دخل النصارى فيما مضى لأنهم من بني إسرائيل، خصهم بالذكر لأن كفرهم أشد وأسمج فقال: {ومن الذين قالوا} أي مسمين أنفسهم ملزمين لها النصرة لله، مؤكدين قولهم رداً على من يرتاب فيه: {إنا نصارى} أي مبالغون في نصرة الحق، فالتعبير بذلك دون ومن النصارى تنبيه على أنهم تسموا بما لم يفوا به {أخذنا} أي بما لنا من العظمة {ميثاقهم} أي كما أخذ على الذين من قبلهم.

Hristiyanlar da İsrailoğulları'ndan oldukları için daha önce geçen ifadelere dahil olmakla birlikte, onların inkârı daha şiddetli ve daha çirkin olduğu için onları ayrıca zikredip şöyle buyurdu: {ومن الذين قالوا} “Ve diyenlerden de”; yani bundan şüphe eden kimseye bir reddiye olarak sözlerini pekiştirip Allah için yardım etmeyi kendilerine vacip kılarak kendilerini isimlendiren kimselerden: {إنا نصارى} “«Biz Hristiyanlarız (yardımcılarız)»”; yani hakka yardım etmede çok ileri gidenleriz [diyenlerden]. “Hristiyanlardan” denilmeyip böyle ifade edilmesi, gereğini yerine getirmedikleri bir isimle kendilerini adlandırdıklarına bir tenbihtir. {أخذنا} “aldık”; yani azametimizle, {ميثاقهم} “kesin sözlerini”; yani kendilerinden öncekilerden alındığı gibi.

ولما كان كفرهم في غاية الظهور والجلاء، لم ينسبهم إلى غير الترك فقال: {فنسوا} أي تركوا ترك الناسي {حظاً} أي

Onların küfrü son derece açık ve zahir olduğu için onları sadece terk etmekle niteleyerek şöyle buyurdu: {فنسوا} “Bunun üzerine unuttular”; yani unutanın terk edişi gibi terk ettiler, {حظاً} “bir payı”; yani...

نصيباً عظيماً يتنافس في مثله {مما ذكروا به} أي في الإنجيل مما سبق لهم ذكره في التوراة من أوصاف نبيه ﷺ وغير ذلك من الحق.

...benzeri için yarışılacak büyük bir nasibi [terk ettiler], {مما ذكروا به} “kendilerine hatırlatılan şeylerden”; yani Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıfları ve diğer hakikatler konusunda Tevrat'ta daha önce kendilerine zikredilip İncil'de yer alan hususlardan.

ولما أدى ذلك إلى تشعبهم فرقاً، فأنتج تشاحنهم وتقاطعهم وتدابرهم، سبب عنه قوله: {فأغرينا} أي ألصقنا بعظمتنا إلصاق ما هو بالغراء لا ينفك بل يصير كجزء الشيء {بينهم} أي النصارى بعد أن جعلناهم فرقاً متباينين بتفريق الدين، وكذا بينهم وبين اليهود {العداوة} ولما كان العداوة قد تكون عن بغي ونحوه إذا زال زالت أو خفت، قال معلماً أنها لأمر باطني نشأ من تزيين الهوى، فهو ثابت غير منفك: {والبغضاء} بالأهواء المختلفة {إلى يوم القيامة} .

Bu durum onların fırkalara ayrılmasına yol açıp aralarında çekişme, kopukluk ve sırt çevirmeyi netice verince, bunun bir sonucu olarak şöyle buyurdu: {فأغرينا} “Bunun üzerine aralarına soktuk/yapıştırdık”; yani tutkalla yapışan bir şeyin ayrılmayıp o şeyin bir parçası haline gelmesi gibi azametimizle yapıştırdık, {بينهم} “aralarına”; yani dini fırkalara bölmek suretiyle onları birbirine muhalif fırkalar kıldıktan sonra Hristiyanların kendi aralarına ve aynı şekilde onlarla Yahudilerin arasına [soktuk], {العداوة} “düşmanlığı”; düşmanlık bazen haksızlık ve benzeri sebeplerden kaynaklanıp bu sebep ortadan kalkınca yok olabileceği veya hafifleyebileceği için, bunun hevanın süslemesinden kaynaklanan batınî bir mesele olduğunu, dolayısıyla ayrılmaz ve sabit olduğunu bildirmek üzere şöyle buyurdu: {والبغضاء} “ve kini”; farklı hevalar sebebiyle [oluşan kini], {إلى يوم القيامة} “kıyamet gününe kadar”.

ولما أخبر بنكدهم في الدنيا، أعقبه ما لهم في الأخرى فقال: {وسوف ينبئهم} أي يخبرهم {الله} أي الملك الأعلى المحيط بكل شيء قدرة وعلماً إخباراً بعظيم الشأن بما فيه من عظم التقريع والتوبيخ في الآخرة بوعيد لا خلف فيه؛ ولما كانت خيانتهم قد صارت لهم فيها ملكات بما لازموا منها حتى ضربوا بها وتدربوا عليها، حتى

Dünyadaki sıkıntılarını haber verince, bunun ardından ahirette kendilerine ne olduğunu bildirerek şöyle buyurdu: {وسوف ينبئهم} “Ve onlara yakında haber verecektir”; yani bildirecektir, {الله} “Allah”; yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan en yüce Hükümran, ahirette büyük bir kınama ve azarlama içeren, asla cayılmayacak bir tehditle işin büyüklüğünü [haber verecektir]. Hıyanetleri, üzerinde devam ede ede kendilerinde meleke haline gelip bununla anılır ve buna alışır oldukları, hatta...

صارت لهم أحوالاً لأنفسهم وأخلاقاً لقلوبهم، سماها صنائع فقال: {بما كانوا يصنعون *} أي دربوا أنفسهم عليه حتى صار كالصنعة، فيجازيهم عليه بما يقيم عليهم من الحجة.

...nefisleri için bir hal ve kalpleri için bir ahlak haline geldiği için onları sanatlar (yapıp ürettikleri şeyler) olarak adlandırıp şöyle buyurdu: {بما كانوا يصنعون *} “yapmakta oldukları şeyleri”; yani nefislerini alıştırdıkları ve nihayet bir zanaat gibi olan şeyleri [haber verecektir]. Aleyhlerine delil ikame ettiği hususlarla onlara bunun cezasını verecektir.

ولما علم بذلك كله أحوال الفريقين، أقبل عليهم واعظاً منادياً متلطفاً مستعطفاً مرغباً مرهباً فقال: {يا أهل الكتاب} أي عامة {قد جاءكم رسولنا} أي الذي أرسلناه مما لنا من العظمة فليظهرن بذلك على من ناواه {يبين لكم} أي يوضح إيضاحاً شافياً {كثيراً مما كنتم} أي بما لكم من جبلة الشر والخيانة {تخفون من الكتاب} أي العظيم المنزل عليكم، من صفة محمد ﷺ وحكم الزنا وغيرهما، لإحياء سنة وإماتة بدعة - كما مضى منه ما شاء الله في سورة البقرة، وذلك دال بلا شبهة على صحة رسالته {ويعفوا عن كثيراً *} أي فلا يفضحكم بإظهاره امتثالاً لأمرنا له بذلك - كما تقدم أنه إحسان منه ﷺ إليكم، لأنه لا فائدة في إظهاره إلا فضيحتكم.

Bütün bunlarla her iki grubun halleri bilinince, bir vaiz edasıyla seslenerek, lütufkâr, şefkatli, rağbetlendirici ve korkutucu bir şekilde onlara yönelip şöyle buyurdu: {يا أهل الكتاب} “Ey Ehl-i Kitap!”; yani ey kitap ehlinin geneli! {قد جاءكم رسولنا} “Size Peygamberimiz gelmiştir”; yani azametimiz gereği gönderdiğimiz elçimiz gelmiştir ki ona düşmanlık edene karşı mutlaka galip gelecektir. {يبين لكم} “Size açıklıyor”; yani apaçık bir şekilde izah ediyor, {كثيراً مما كنتم} “çoğunu”; yani kötülük ve hıyanet tabiatınız gereği, {تخفون من الكتاب} “Kitap'tan gizlemekte olduğunuz şeylerin”; yani sünneti ihya etmek ve bidati yok etmek için size indirilen o yüce Kitap'tan -Bakara suresinde Allah'ın dilediği kadarı geçtiği üzere- Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıfları ve zina hükmü gibi gizlediğiniz şeylerin çoğunu [açıklıyor]. Bu da hiç şüphesiz onun peygamberliğinin doğruluğuna delildir. {ويعفوا عن كثيراً *} “ve birçoğundan da geçiyor”; yani ona emrettiğimiz şeye uyarak onu açığa vurup sizi rezil etmiyor -nitekim daha önce geçtiği üzere bu, sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından size bir ihsandır; zira onun açığa vurulmasında sizi rezil etmekten başka bir fayda yoktur-.

ولما أخبر عن فصله للخفايا، وكان التفصيل لا يكون إلا بالنور، اقتضى الحال توقع الإخبار بأنه نور، فقال مفتتحاً بحرف التوقيع والتحقيق:

Gizli şeyleri açıklığa kavuşturduğunu haber verip, ayrıntılı açıklama da ancak nur ile mümkün olunca, durum onun bir nur olduğunun haber verilmesini beklemeyi gerektirdi; bunun üzerine [cümleye] beklenti ve kesinlik bildiren harfle başlayarak şöyle buyurdu:

{قد جاءكم} وعظمه بقوله معبراً بالاسم الأعظم: {من الله} أي الذي له الإحاطة بأوصاف الكمال {نور} أي واضح النورية، وهو محمد ﷺ الذي كشف ظلمات الشك والشرك، ودل على جمعه مع فرقه بقوله: {وكتاب} أي جامع {مبين} أي بين في نفسه، مبين لما كان خافياً على الناس من الحق.

{قد جاءكم} “Size gelmiştir”. İsm-i Âzam'ı kullanarak {من الله} “Allah'tan”; yani kemal sıfatlarını kuşatmış olandan [gelmiştir] sözüyle onu yüceltti; {نور} “bir nur”; yani nurluğu apaçık olan, şüphe ve şirk karanlıklarını ortadan kaldıran Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Farklılığıyla beraber toplayıcılığına ise şu buyruğuyla delalet etti: {وكتاب} “ve bir Kitap”; yani toplayıcı, {مبين} “apaçık”; yani bizzat kendisi açık olan ve haktan insanlara gizli kalmış şeyleri açıklayan [bir Kitap].

ولما كانت هدايته مشروطة بشرط صلاح الجبلة، بين ذلك بقوله واصفاً له: {يهدي به} أي الكتاب {الله} أي الملك الأعظم القادر على التصرف في البواطن والظواهر {من اتبع} أي كلف نفسه وأجهدها في الخلاص من أسر الهوى بأن تبع {رضوانه} أي غاية ما يرضيه من الإيمان والعمل الصالح، ومعلوم أن ذلك لا يكون إلا بتوفيقه، ثم ذكر مفعول {يهدي} فقال: {سبل} أي طرق {السلام} أي الله، باتباع شرائع دينه والعافية والسلامة من كل مكروه {وخرجهم من الظلمات} أي كدورات النفوس والأهواء والوساس الشيطانية {إلى النور} أي الذي دعا إليه العقل فيصيروا عاملين بأحسن الأعمال كما يقتضيه اختيار من هو في النور {بإذنه} أي بتمكينه.

Onun hidayeti fıtratın düzgünlüğü şartına bağlı olunca, onu vasfederek şöyle açıkladı: {يهدي به} “Onunla kılavuzluk eder”; yani o Kitap'la, {الله} “Allah”; yani gizli ve açık her şeyde tasarruf etmeye gücü yeten en yüce Hükümran, {من اتبع} “uyan kimseye”; yani hevanın esaretinden kurtulmak için nefsini zorlayıp gayret sarf ederek uyan kimseye, {رضوانه} “O'nun rızasına”; yani iman ve salih amelden O'nu razı edecek en son noktaya [uyan kimseye]. Bilinmektedir ki bu da ancak O'nun muvaffak kılmasıyla olur. Sonra {يهدي} fiilinin mefulünü (nesnesini) zikrederek şöyle buyurdu: {سبل} “yollarına”; yani yollarına, {السلام} “esenlik”; yani dininin hükümlerine uyarak ve her türlü hoşnutsuzluktan afiyet ve esenlik içinde olarak Allah'ın [yollarına]; {وخرجهم من الظلمات} “ve onları karanlıklardan çıkarır”; yani nefislerin bulanıklıklarından, hevalardan ve şeytani vesveselerden, {إلى النور} “aydınlığa”; yani aklın çağırdığı [aydınlığa], böylece nur içinde olanın tercihinin gerektirdiği üzere en güzel amelleri işleyen kimseler olurlar, {بإذنه} “kendi izniyle”; yani imkân vermesiyle.

ولما كان من في النور قد يغيب عنه غرضه الأعظم فلا ينظره لغيبته عنه ببعده منه، وتكثر عليه الأسباب فلا يدري أيها الوصف أو يقرب إيصاله ويسهل أمره، قال كافلاً لهم بالنور مريحاً من تعب

Nur içinde bulunan kimseye bazen en büyük gayesi gizli kalıp, kendisinden uzak olması sebebiyle onu göremeyebileceği ve sebepler çoğalıp hangisinin doğru vasıf olduğunu veya ulaştırmayı yaklaştırıp işi kolaylaştıracağını bilemeyebileceği için, onlara nuru tekeffül edip yorgunluktan kurtararak şöyle buyurdu:

السير: {ويهديهم} أي بما له من إحاطة العلم والقدرة {إلى صراط مستقيم *} أي طريق موصل إلى الغرض من غير عوج أصلاً، وهو الدين الحق، وذلك مقتض للتقرب المستلزم لسرعة الوصول.

[Yol] yürüme [yorgunluğundan]: {ويهديهم} “ve onları iletir”; yani ilim ve kudretinin kuşatıcılığıyla, {إلى صراط مستقيم *} “dosdoğru bir yola”; yani asla eğriliği olmayan, hedefe ulaştıran bir yola ki o da hak dindir; bu da hedefe hızla ulaşmayı gerektiren bir yakınlaşmayı temin eder.

ولما تم ذلك موضحاً لأن من لم يتبع الكتاب الموصوف كان كافراً وعن الطريق الأمم جائراً حائراً، وكان محصل حال اليهود كما رأيت فيما تقدم ويأتي من نصوص التوراة - أنهم لا يعتقدون على كثرة ما يرون من الآيات أن الله مع نبيهم دائماً، وكان أنسب الأشياء بعد الوعظ أن يذكر حال النصارى في نبيهم، فإنه مباين لحال اليهود من كل وجه، فأولئك على شك في أنه معه، وهؤلاء اعتقدوا أنه هو، فقال تعالى مبيناً أنهم في أظلم الظلام وأعمى العمى: {لقد} أو يقال: إن اليهود لما فرطوا فكفروا، أفهم ذلك أن النصارى لما أفرطوا كفروا، فصار حالهم كالنتيجة لما مضى فقال: لقد {كفر الذين قالوا} مؤكدين لبعد ما قالوه من العقل فهو في غاية الإنكار {إن الله} أي على ما له من جميع صفات الكمال التي لا يجهلها من له أدنى تأمل إذا ترجى الهدى وانخلع من أسر الهوى {هو المسيح} أي عينه، وهو أقطع الكفر وأبينه بطلاناً، ووصفه بما هو في غاية الوضوح في بطلان قولهم لبعده عن رتبة الألوهية في الحاجة إلى امرأة فقال: {ابن مريم} فهو محتاج إلى كفالتها بما لها من الأمومة.

Bu husus, söz konusu Kitap'a uymayan kimsenin kâfir olduğunu ve dosdoğru yoldan sapmış ve şaşırmış olduğunu açıklayarak tamamlanınca; ve Tevrat metinlerinden daha önce gördüğün ve ileride gelecek olan üzere Yahudilerin halinin özeti -gördükleri bunca ayete rağmen- Allah'ın peygamberleriyle daima beraber olduğuna inanmamaları olunca; bu vaazdan sonra en uygun şey Hristiyanların kendi peygamberleri hakkındaki durumunu zikretmekti. Zira onların durumu Yahudilerin durumundan her bakımdan farklıdır: Onlar Allah'ın onunla beraber olduğundan şüphe içindeydiler, bunlar ise onun bizzat kendisi olduğuna inandılar. Bunun üzerine Yüce Allah, onların en koyu karanlıkta ve en kör cehalette olduklarını beyan ederek şöyle buyurdu: {لقد} “Andolsun ki”; ya da şöyle denilir: Yahudiler tefrite düşüp inkâr edince, bundan Hristiyanların da ifrata düşüp inkâr ettikleri anlaşıldı; dolayısıyla durumları geçmiştekilerin bir sonucu gibi oldu ve şöyle buyurdu: {كفر الذين قالوا} “şöyle diyenler kâfir olmuştur”; söyledikleri şey akıldan uzak olduğu için bunu pekiştirerek söylediler, bu da son derece çirkindir: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani hidayet umup hevanın esaretinden sıyrıldığı takdirde en ufak bir tefekkür sahibinin bile cahil kalamayacağı bütün kemal sıfatlarına sahip olmasına rağmen, {هو المسيح} “Meryem oğlu Mesîh'in ta kendisidir”; yani bizzat kendisidir. Bu, küfrün en kesini ve batıllığı en açık olanıdır. Bir kadına muhtaç olması sebebiyle ilahlık mertebesinden uzaklığı konusunda onların sözünün batıllığını son derece açık kılan bir vasıfla onu niteleyerek şöyle buyurdu: {ابن مريم} “Meryem oğlu”; dolayısıyla o, annelik hakkı sebebiyle Meryem'in bakımına muhtaçtır.

ولما بطل مدعاهم على أتقن منهاج وأخصره، وكان بما دق

İddiaları en sağlam ve en veciz yöntemle batıl kılınınca ve [bu delil] ince oluşu sebebiyle...

على بعض الأفهام، أوضحه بقوله: {قل} دالاً على أن المسيح ﵇ عبد مملوك لله، مسبباً عن كفرهم {فمن يملك من الله} أي الملك الذي له الأمر كله {شيئاً} أي من الأشياء التي يتوهم أنها قد تمنعه مما يريد، بحيث يصير ذلك المملوك أحق به منه ولا ينفذ له فيه تصرف {إن أراد} أي الله سبحانه {أن يهلك المسيح} وكرر وصفه بالنوبة إيضاحاً للمراد فقال: {ابن مريم} وأزال الشبهة جداً بقوله: {وأمه} ولما خصهما دليلاً على ضعفهما المستلزم للمراد، عم دلالة على عموم القدرة المستلزم لتمام القهر لكل من يماثلهما المستلزم لعجز الكل المبعد من رتبة الإلهية، فقال موضحاً للدليل بتسويتهما ببقية المخلوقات: {ومن في الأرض جميعاً} أي فمن يملك منعه من ذلك.

...bazı anlayışlara kapalı gelebileceğinden, bunu şu buyruğuyla açıkladı: {قل} “De ki”; Mesih aleyhisselâm'ın Allah'ın kulu ve mülkü olduğuna delalet ederek ve onların küfrünün bir sonucu olarak [şöyle de]: {فمن يملك من الله} “O halde Allah'a karşı kimin elinden bir şey gelir”; yani bütün emir ve tasarruf elinde olan o Hükümran'a karşı, {شيئاً} “hiçbir şey”; yani O'nu dilediği şeyden alıkoyabileceği vehmedilen şeylerden, öyle ki o mülk edinilen varlık kendisinden daha hak sahibi olsun da O'nun tasarrufu onda geçerli olmasın, {إن أراد} “eğer dilerse”; yani Sübhan olan Allah [dilerse], {أن يهلك المسيح} “Mesîh'i yok etmeyi”; maksadı açıklığa kavuşturmak için onun nisbetle vasfını tekrarlayarak şöyle buyurdu: {ابن مريم} “Meryem oğlu [Mesîh'i]”. Ve şu buyruğuyla şüpheyi tamamen giderdi: {وأمه} “ve annesini”. Maksadı gerektiren acizliklerine bir delil olarak ikisini özellikle zikrettikten sonra; kudretin genelliğine, bunun da onlara benzeyen herkesi tam bir kahredişi gerektirdiğine, bunun da ilahlık mertebesinden uzaklaştıran herkesin acizliğini gerektirdiğine delalet etmek üzere genelleştirdi ve onları diğer mahlukatla bir tutarak delili açıklamak üzere şöyle buyurdu: {ومن في الأرض جميعاً} “ve yeryüzünde bulunanların hepsini”; yani O'nu bundan men etmeye kimin gücü yeter?

ولما كان التقدير: فإن ذلك كله لله، يهلكه كيف شاء متى شاء، عطف عليه ما هو أعم منه، فقال معلماً بأنه - مع كونه مالكاً مَلِكاً - له تمام التصرف: {ولله} أي الملك الأعلى الذي لا شريك له {ملك السماوات} أي التي بها قيام الأرض {والأرض وما بينهما} أي ما بين النوعين وبين أفرادهما، بما به تمام أمرهما؛ ثم استأنف قوله دليلاً على ما قبله ونتيجة له: {يخلق ما يشاء} على أي كيفية أراد -

Takdirî anlam: "Bütün bunlar Allah'ındır, onları dilediği gibi, dilediği zaman yok eder" şeklinde olunca, buna ondan daha genel olanı atfederek, mâlik ve melik olmakla birlikte tam bir tasarruf yetkisine sahip olduğunu bildirmek üzere şöyle buyurdu: {ولله} “Allah'ındır”; yani hiçbir ortağı olmayan en yüce Hükümran'ındır, {ملك السماوات} “göklerin mülkü”; yani yerin kendisiyle ayakta durduğu [göklerin], {والأرض وما بينهما} “yerin ve ikisi arasındakilerin”; yani bu iki türün ve fertlerinin arasındakilerin, durumlarının kendisiyle kemale erdiği şeylerle birlikte [mülkü O'nundur]. Sonra önceki ifadenin delili ve sonucu olarak sözüne yeniden başlayıp şöyle buyurdu: {يخلق ما يشاء} “O dilediğini yaratır”; dilediği herhangi bir şekilde...

كما تقدم أن له أن يعدم ما يشاء كذلك، فلا عجب في خلقه بشراً من أنثى فقط، لا بواسطة ذكر، حتى يكون سبباً في ضلال من ضل به، ولما دل ذلك على تمام القدرة على المذكور عم فقال: {والله} أي ذو الجلال والإكرام {على كل شيء} أي من ذلك وغيره {قدير *} .

...nitekim daha önce geçtiği üzere dilediğini aynı şekilde yok etme yetkisi de O'nundur. Dolayısıyla, bir erkek aracılığı olmaksızın sadece bir dişiden bir insan yaratmasında şaşılacak bir şey yoktur ki bu onunla sapan kimsenin sapma sebebi olsun. Bu durum, zikredilen şey üzerindeki tam kudrete delalet edince genelleştirerek şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah”; yani celal ve ikram sahibi [Allah], {على كل شيء} “her şeye”; yani bunlara ve diğerlerine, {قدير *} “hakkıyla gücü yetendir”.

ولما عم سبحانه في ذكر فضائح بني إسرائيل تارة، وخص أخرى، عم بذكر طامة من طوامهم، حملهم عليها العجب والبطر بما أنعم الله به عليهم، فقال: {وقالت اليهود والنصارى} أي كل طائفة قالت ذلك على حدتها خاصة لنفسها دون الخلق أجمعين {نحن أبناؤا الله} أي بما هو ناظر إلينا به من جميع صفات الكمال {وأحباؤه} أي غريقون في كل من الوصفين - كما يدل عليه العطف بالواو، ثم شرع ينقض هذه الدعوى نقضاً بعد نقض على تقدير كون البنوة على حقيقتها أو مجازها، والذي أورثهم هذه الشبهة - إن لم يكونوا قالوا ذلك عناداً - أن في موضع من التوراة عن قول الله تعالى لموسى ﵇: شعبي بكري، وقال في أول نبوة موسى ﵇ كما ذكرته في الأعراف: وقل لفرعون: هكذا يقول الرب: ابني بكري إسرائيل أرسل ليعبدني، فإن أبيت أن ترسل ابني فإني أقتل ابنك بكرك - ونحو هذا؛ وفي كثير مما بين أيديهم من الإنجيل عن قول عيسى ﵇:

Yüce Allah İsrailoğullarının rezilliklerini zikrederken bazen genel, bazen de özel ifadeler kullanınca; Allah'ın kendilerine lütfettiği nimetler sebebiyle kapıldıkları ucub ve şımarıklığın onları sevk ettiği büyük felaketlerinden birini zikrederek genel bir ifadeyle şöyle buyurdu: {وقالت اليهود والنصارى} “Yahudiler ve Hristiyanlar dediler ki”; yani her grup bunu diğer bütün yaratılmışları hariç tutarak sadece kendisi için müstakil olarak söyledi: {نحن أبناؤا الله} “Biz Allah'ın oğullarıyız”; yani bütün kemal sıfatlarıyla bize bakması bakımından [böyleyiz], {وأحباؤه} “ve sevgilileriyiz”; yani her iki vasfa da gark olmuşuzdur -nitekim vav harfiyle atfedilmesi buna delalet eder-. Sonra oğulluğun hakiki veya mecazi olma ihtimaline göre bu iddiayı peş peşe çürütmeye başladı. Eğer bunu inat olsun diye söylememişlerse, bu şüpheyi onlara miras bırakan şey; Tevrat'ın bir yerinde Yüce Allah'ın Musa aleyhisselâm'a: "Halkım benim ilk oğlumdur" buyurmuş olması ve A'raf suresinde zikrettiğim gibi Musa aleyhisselâm'ın peygamberliğinin başında şöyle buyurmasıdır: "Firavun'a de ki: Rab şöyle buyuruyor: İsrail benim ilk oğlumdur; bana ibadet etmesi için [onu] salıver. Eğer oğlumu salıvermekten kaçınırsan, ben de senin ilk doğan oğlunu öldürürüm" ve benzeri ifadelerdir. Ellerinde bulunan İncil'in birçok yerinde de İsa aleyhisselâm'ın şöyle dediği yer almaktadır:

افعلوا كذا لتكونوا بني أبيكم الذي في السماء - ونحو ذلك، وقد بينت معناه على تقدير صحته بما يوجب رده إلى المحكم بلا شبهة في أول سورة آل عمران؛ قال البيضاوي في أول سورة الكهف: إنهم كانوا يطلقون الأب والابن في تلك الأديان بمعنى المؤثر والأثر، وقال في البقرة في تفسير {بديع السماوات} [البقرة: ١١٧] : أنهم كانوا يطلقون الأب على الله باعتبار أنه السبب الأصلي، ثم ظنت الجهلة منهم أن المراد به معنى الولادة، فلذاك كفر قائله ومنع منه منعاً مطلقاً انتهى. فأول نقض نقض به ﷾ هذه الدعوى بيان أنه يعذبهم فقال: {قل فلم يعذبكم} أي إن كنتم جامعين بين كونكم أبناء وأحباء بين عطف النبوة وحنو المحبة {بذنوبكم} وعذابهم مذكور في نص توراتهم في غير موطن ومشهور في تواريخهم بجعلهم قردة وخنازير وغير ذلك، أي فإن كان المراد بالبنوة الحقيقة فابن الإله لا يكون له ذنب فضلاً عن أن يعذب به، لأن الابن لا يكون إلا من جنس الأب - تعالى الله عن النوعية والجنسية والصاحبة والولد علواً كبيراً! وإن كان المراد المجاز، أي بكونه يكرمكم إكرام الولد والحبيب، كان ذلك مانعاً من التعذيب.

"Göklerdeki Babanızın oğulları olasınız diye şöyle şöyle yapın" ve benzeri sözler... Sahih olduğu takdirde bunun anlamını, şüphesiz bir şekilde muhkeme döndürülmesini gerektirecek biçimde Âl-i İmrân suresinin başında açıklamıştım. Beyzâvî, Kehf suresinin başında şöyle demiştir: "Onlar o dinlerde 'baba' ve 'oğul' kelimelerini 'müessir' (etki eden) ve 'eser' (etkilenen) anlamında kullanıyorlardı." Bakara suresinde {بديع السماوات} “Gökleri yoktan var eden” [Bakara: 117] ayetinin tefsirinde ise şöyle demiştir: "Onlar asıl sebep olması itibarıyla Allah'a 'baba' diyorlardı; sonra onların cahilleri bundan doğurma anlamının kastedildiğini sandılar; bu yüzden bunu söyleyen kâfir oldu ve bu kesin bir şekilde yasaklandı." [Beyzâvî'nin sözü] bitti. Allah celle celâluhu'nun bu iddiayı çürüttüğü ilk delil, onları cezalandırdığını beyan etmesi oldu ve şöyle buyurdu: {قل فلم يعذبكم} “De ki: O halde neden sizi cezalandırıyor?”; yani eğer siz oğul ve sevgili olmayı, peygamberlik şefkati ile sevgi merhametini bir arada bulunduruyorsanız, {بذنوبكم} “günahlarınız yüzünden?”. Onların azap görmesi kendi Tevrat metinlerinde birçok yerde zikredilmiş olup maymunlara ve domuzlara dönüştürülmeleri ve benzeri hususlarla tarihlerinde meşhurdur. Yani eğer oğulluktan kasıt hakikat ise, ilahın oğlunun günahı olmaz, nerede kaldı ki onunla cezalandırılsın; çünkü oğul ancak babanın cinsinden olur -Allah tür, cins, eş ve çocuktan çok yücedir, pek münezzehtir!-. Şayet murat mecaz ise, yani size çocuk ve sevgiliye yapılan ikram gibi ikramda bulunması kastediliyorsa, bu durum cezalandırmaya engel olurdu.

ولما كان معنى ذلك أن يعذذبكم لأنكم لستم أبناء ولا أحباء،

Bunun anlamı: "Sizi cezalandırıyor, çünkü siz ne oğullarsınız ne de sevgililersiniz" demek olunca,

عطف عليه نقضاً آخر أوضح من الأول فقال: {بل أنتم بشر ممن خلق} وذلك أمر مشاهد، والمشاهدات من أوضح الدلائل، فأنتم مساوون لغيركم في البشرية والحدوث، لا مزية لأحد منكم على غيره في الخلق والبشرية، وهما يمنعان البنوة، فإن القديم لا يلد بشراً، والأب لا يخلق ابنه، فامتنع بهذين الوصفين البنوة، وامتنع بتعذيبهم أن يكونوا أحباء الله؛ فبطل الوصفان اللذان ادعوهما.

buna birincisinden daha açık olan başka bir çürütmeyi atfederek şöyle buyurdu: {بل أنتم بشر ممن خلق} “Aksine siz, O'nun yarattıklarından birer beşersiniz”. Bu ise gözle görülen bir durumdur; müşahedat (gözlemlenenler) en açık delillerdendir. Siz beşeriyet ve sonradan var olma (hudûs) hususunda başkalarıyla eşitsiniz; yaratılış ve beşerlik bakımından hiçbirinizin diğerine bir üstünlüğü yoktur. Bu iki vasıf ise oğul olmayı engeller; zira Kadîm olan bir beşer doğurmaz, baba da kendi oğlunu yaratmaz. Dolayısıyla bu iki vasıfla oğulluk imkânsız hale gelmiş, cezalandırılmalarıyla da Allah'ın sevgilileri olmaları imkânsızlaşmıştır; böylece iddia ettikleri her iki vasıf da batıl olmuştur.

ولما كان التقدير: يفعل بكم ما يفعل بسائر خلقه، وصل به قوله جواباً لمن يقول: وما هو فاعل بمن خلق؟ : {يغفر لمن يشاء} أي من خلقه منكم ومن غيركم فضلاً منه تعالى {ويعذب من يشاء} عدلاً كما تشاهدونه يكرم ناساً منكم في هذه الدار ويهين آخرين.

Takdirî anlam: "Diğer mahlukatına ne yapıyorsa size de onu yapar" şeklinde olunca; "Peki yarattıklarına ne yapacaktır?" diyen birine cevap olarak şu buyruğunu buna bağladı: {يغفر لمن يشاء} “O, dilediğini bağışlar”; yani Yüce Allah kendi lütfuyla mahlukatından sizden ve başkalarından dilediğini [bağışlar], {ويعذب من يشاء} “dilediğine de azap eder”; adaletle [azap eder]; nitekim bu dünyada sizden bazı insanlara ikramda bulunduğunu, bazılarını ise alçalttığını görmektesiniz.

ولما كان التقدير: لأنه مالك خلقه وملكهم لا اعتراض عليه في شيء من أمره، عطف عليه قوله نقضاً ثالثاً بما هو أعم مما قبله فقال: {ولله} أي الذي له الأمر كله، فلا كفوء له {ملك السماوات} وقدمها لشرفها دلالة على ملك غيرها من باب أولى، وصرح بقوله: {والأرض وما بينهما} أي وأنتم مما بينهما، وقد اجتمع بذلك مع المُلكِ والإبداعِ المِلكُ والتصريف والتصرف التام، وذلك هو الغنى المطلق، ومن كان كذلك لم يكن محتاجاً إلى شيء من ولد ولا غيره، ولا يكون لأحد عليه حق، ولا يسوغ عليه اعتراض.

Takdirî anlam: "Çünkü O mahlukatının Mâlik'i ve Melik'idir, hiçbir emrinde O'na itiraz edilemez" şeklinde olunca, önceki ifadeden daha genel olan bir ifadeyle üçüncü bir çürütme olarak şu buyruğunu buna atfetti: {ولله} “Allah'ındır”; yani bütün emir elinde olan ve hiçbir dengi bulunmayan [Allah'ındır], {ملك السماوات} “göklerin mülkü”. Şerefinden ötürü ve diğerlerinin mülkiyetine evleviyetle delalet etmesi için gökleri öne aldı ve açıkça şöyle buyurdu: {والأرض وما بينهما} “yerin ve ikisi arasındakilerin”; yani siz de ikisi arasındakilerdensiniz. Böylece mülk ve yaratma ile birlikte mülkiyet, tasarruf ve mutlak hâkimiyet bir araya gelmiştir; bu da mutlak zenginliktir (ğınâ-yı mutlak). Böyle olan bir varlık ise ne bir çocuğa ne de başka bir şeye muhtaç olur, ne hiç kimsenin O'nun üzerinde bir hakkı bulunabilir ne de O'na itiraz etmek caiz olur.

ولما كان التقدير: فمنه وحده الابتداء، عطف عليه قوله:

Takdirî anlam: "Dolayısıyla başlangıç yalnızca O'ndandır" şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti:

{وإليه} أي وحده {المصير *} أي الصيرورة والرجوع وزمان ذلك ومكانه معنى في الدنيا بأنه لا يخرج شيء عن مراده، وحساً في الآخرة، فيحكم بين مصنوعاته على غاية العدل - كما هو مقتضى الحكمة وشأن كل ملك في إقامة ملكه بإنصاف بعض عبيده من بعض، لا يجوز عنده في موجب السياسة إطلاق قويهم على ضعيفهم، فإن ذلك يؤدي إلى خراب الملك وضعف الملك، فإذا كان هذا شأن الملوك في العبيد الناقصين فما ظنك بأحكم الحاكمين! فإذا عاملهم كلهم بالعدل أسبغ على من يريد ملابس الفضل.

{وإليه} “ve dönüş yalnız O'nadır”; yani yalnızca O'nadır, {المصير *} “varış”; yani dönüş ve varış; bunun zamanı ve mekânı dünyada manevi olarak hiçbir şeyin O'nun iradesi dışına çıkamaması şeklinde, ahirette ise hissi olarak [gerçekleşecektir]. Böylece yarattıkları arasında son derece adaletle hükmedecektir -nitekim hikmetin gereği ve her hükümdarın mülkünü ayakta tutmak için kullarının bazısını bazısından insafla koruma şanı budur; siyasetin gereği olarak güçlü olanı zayıfın üzerine salıvermek onun nezdinde caiz olmaz, zira bu mülkün harap olmasına ve hükümdarlığın zayıflamasına yol açar. Kusurlu kullar hakkındaki hükümdarların durumu böyle olunca, hâkimlerin en adili hakkındaki zannın ne olur! Hepsiyle adaletle muamele edince, dilediğine de lütuf elbiselerini giydirir-.

ولما دحضت حجتهم، ووضحت أكذوبتهم، اقتضى ذلك الالتفات إلى وعظهم على وجه الامتنان عليهم وإبطال ما عساهم يظنونه حجة، فقال تعالى: {يا أهل الكتاب} أي من الفريقين؛ ولما كان ما حصل لهم من الضلال بتضييع ما عندهم من البينات وتغييرها ما لا يتوقع معه الإرسال، قال معبراً بحرف التوقع: {قد جاءكم رسولنا} أي الذي عظمته من عظمتنا، فإعظامه وإجلاله واجب لذلك، ثم بين حاله مقدماً له على متعلق جاء بياناً لأنه أهم ما إلى الرسل إليهم إرشاداً إلى قبول كل ما جاء به بقوله: {يبين لكم} أي يوقع لكم البيان في كل ما ينفعكم بياناً شافياً لما تقدم وغيره.

Delilleri çürütülüp yalanları açığa çıkınca, bu durum onlara minnettar kılma yoluyla vaaz etmeye ve delil sanabilecekleri şeyleri iptal etmeye yönelmeyi gerektirdi; bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: {يا أهل الكتاب} “Ey Ehl-i Kitap!”; yani her iki gruptan olanlar! Ellerindeki açık delilleri zayi etmeleri ve değiştirmeleri sebebiyle düştükleri sapıklık kendisiyle birlikte bir peygamber gönderilmesi beklenmeyecek bir boyutta olunca, beklenti bildiren harfi kullanarak şöyle buyurdu: {قد جاءكم رسولنا} “Size Peygamberimiz gelmiştir”; yani azameti azametimizden olan elçimiz gelmiştir, dolayısıyla onu yüceltmek ve ululamak bu sebeple vaciptir. Sonra getirdiği her şeyi kabul etmeye irşad etmek maksadıyla, elçilerin kendilerine gönderilmesinin en mühim gayesi olduğunu açıklamak üzere, "geldi" fiilinin müteallakından önce onun durumunu beyan ederek şöyle buyurdu: {يبين لكم} “size açıklayan”; yani geçmişte geçen ve diğer hususlarda size fayda veren her şeyde apaçık ve doyurucu bir beyanı ortaya koyan [Peygamberimiz].

ولما كان مجيئه ملتبساً ببيانه وظرفاً له غير منفك عنه، وكان بياناً مستعلياً على وقت مجيئه وما مضى قبله وما يأتي بعده ببقاء كتابه، محفوظاً لعموم دعوته وختامه وتفرده، فلا نبي بعده، قال معلقاً بجاء: {على فترة} أي طويلة بالنسبة إلى ما كان يكون بين النبيِّين من بني إسرائيل، مبتدئة تلك الفترة {من الرسل} أي انقطاع من مجيئهم، شُبِّه فقدهم وبُعْد العهد بهم ونسيان أخبارهم، وبلاء رسومهم وآثارهم، وانطماس معالمهم وأنوارهم بشيء كان يفنى ففتر، لم يبق من وصفه المقصود منه إلا أثر خاف ورسم دارس، يقال: فتر الشيء - إذا سكنت حدته وصار أقل مما كان عليه وذلك لأنه كان بين عيسى وبين النبي ﷺ ستمائة سنة فسد فيها أمر الناس، ولعله عبر بالمضارع في يبين إشارة إلى أن دينه وبيانه لا ينقطع أصلاً بحفظ كتابه، فكلما درست سنة منح الله بعالم يرد الناس إليها بالكتاب المعجز القائم أبداً، فلذلك لا يحتاج الأمر إلى نبي مجدد إلا عند الفتنة التي لا يطيقها العلماء، وهي فتنة الدجال ويأجوج ومأجوج، ثم علل ذلك بقوله: {أن} أي كراهة أن {تقولوا} أي إذا حشرتم وسئلتم عن

Onun gelişi açıklamasıyla iç içe geçmiş ve ondan ayrılmaz bir zarf durumunda olunca; ve bu açıklama, Kitabının baki kalmasıyla geliş vaktini, öncesini ve sonrasını kuşatıcı olup genel daveti, son peygamberliği ve benzersizliği sebebiyle korunmuş bulunup artık kendisinden sonra hiçbir peygamber gelmeyecek olunca, "geldi" fiiline bağlayarak şöyle buyurdu: {على فترة} “bir fetret döneminde”; yani İsrailoğulları peygamberleri arasında geçen sürelere nisbetle uzun, başlangıcı {من الرسل} “peygamberlerin [arasının kesildiği]” olan bir fetret döneminde; yani onların gelişinin kesildiği bir zamanda [geldi]. Onların yokluğu, devirlerinin uzaklaşması, haberlerinin unutulması, izlerinin ve işaretlerinin silinmesi, nişanelerinin ve nurlarının sönmesi; yok olmaya yüz tutup gevşeyen, maksat olan vasfından geriye sadece gizli bir eser ve silik bir iz kalan bir şeye benzetilmiştir. Şiddeti yatışıp eskisinden daha az bir hale geldiğinde "فتر الشيء" (nesne gevşedi/durgunlaştı) denir. Zira İsa ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem arasında insanların durumunun bozulduğu altı yüz yıl geçmişti. "Açıklıyor" anlamına gelen {يبين} fiilinde muzari (geniş/şimdiki zaman) kipi kullanması, Kitabının korunması sayesinde dininin ve açıklamasının asla kesintiye uğramayacağına işaret etmek içindir; öyle ki ne zaman bir sünnet silinmeye yüz tutsa, Allah ebediyen kaim olan muciz Kitap ile insanları ona döndürecek bir âlim bahşeder. Bu yüzden, âlimlerin güç yetiremeyeceği fitne olan Deccal ile Ye'cûc ve Me'cûc fitnesi hariç, yenileyici bir peygambere ihtiyaç duyulmaz. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {أن} “-mesiniz diye”; yani [şunu] söylemenizden hoşlanılmadığı için: {تقولوا} “demeyesiniz [diye]”; yani haşredilip hesaba çekildiğinizde...

أعمالكم {ما جاءنا} ولتأكيد النفي قيل: {من بشير} أي يبشرنا لنرغب فنعمل بما يسعدنا فنفوز {ولا نذير} أي يحذرنا لنرهب فنترك ما يشقينا فنسلم، لأن الإنسان موزَّع النقصان بين الرغبة والرهبة، وقد كان اختلط في تلك الفترة الحق بالباطل فالتبس الأمر وجهل الحال، لكنه لم يجهل جهلاً يحصل به عذر في الشرك، وسأبينه في أول ص.

...amellerinizden [sorulduğunuzda]: {ما جاءنا} “bize gelmedi”. Nefyi (olumsuzluğu) pekiştirmek için şöyle denildi: {من بشير} “ne bir müjdeleyici”; yani rağbet edip bizi mutlu kılacak amelleri yapalım da kurtuluşa erelim diye bizi müjdeleyecek [bir müjdeleyici], {ولا نذير} “ne de bir uyarıcı”; yani korkup bizi bedbaht edecek şeyleri terk edelim de selamete erelim diye bizi uyaracak [bir uyarıcı]. Zira insan, noksanlığı gereği rağbet ile korku arasında bölünmüştür. O fetret döneminde hak ile batıl birbirine karışmış, iş belirsizleşmiş ve durum bilinmez olmuştu; fakat şirk konusunda bir mazeret teşkil edecek derecede bir cehalet söz konusu değildi; bunu Sâd suresinin başında açıklayacağım.

ولما كان المعنى: فلا تقولوا ذلك، سبب عنه قوله: {فقد جاءكم} أي من هو متصف بالوصفين معاً فهو {بشير ونذير} أي كامل في كل من الوصفين وإن تباينا؛ ولما كان ربما كان توهم أحد من ترك الإرسال زمن الفترة، ومن ترك التعذيب بغير حجة الإرسال، وبالعدول عن بني إسرائيل إلى بني إسماعيل شيئاً في القدرة، قال كاشفاً لتلك الغمة: {والله} أي جاءكم والحال أن الملك الذي له الكمال كله {على كل شيء} أي من أن يرسل في كل وقت وأن يترك ذلك، وأن يهدي بالبيان وأن يضل، ومن أن يعذب ولا يقبل عذراً وأن يغفر كل شيء وغير ذلك {قدير *} وفي الختم بوصف القدرة واتباعه تذكيرهم ما صاروا إليه من العز بالنبوة والملك بعدما كانوا فيه من الذل بالعبودية والجهل إشارة إلى أن إنكارهم

Mana: "Bunu söylemeyin" şeklinde olunca, bunun sonucu olarak şöyle buyurdu: {فقد جاءكم} “İşte size gelmiştir”; yani her iki vasfa da birden sahip olan kimse [gelmiştir], o da: {بشير ونذير} “bir müjdeleyici ve bir uyarıcı”; yani birbirine zıt olsalar da her iki vasıfta da kâmil olan [bir elçi]. Fetret döneminde elçi gönderilmemesinden, elçi gönderme hücceti olmaksızın azap edilmemesinden ve İsrailoğullarından İsmailoğullarına dönülmesinden ötürü birinin kudrette bir eksiklik vehmetmesi ihtimaline binaen, bu karanlığı aydınlatmak üzere şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah”; yani bütün kemale sahip olan o Hükümran, {على كل شيء} “her şeye”; yani her vakitte peygamber göndermeye de bunu terk etmeye de, açıklamayla hidayet etmeye de saptırmaya da, mazeret kabul etmeyip azap etmeye de her şeyi bağışlamaya ve diğer şeylere de, {قدير *} “hakkıyla gücü yetendir”. Ayetin kudret vasfıyla bitirilmesinde ve bunun ardından, kölelik ve cehalet içindeki zilletten sonra peygamberlik ve hükümdarlıkla eriştikleri izzetin hatırlatılmasında; onların...

لأن يكون من ولد إسماعيل ﵇ نبي يلزم منه إنكارهم للقدرة.

...İsmail aleyhisselâm'ın soyundan bir peygamber gelmesini inkâr etmelerinin, Allah'ın kudretini inkâr etmelerini gerektirdiğine bir işaret vardır.

ولما ذكر سعة مملكته وتمام علمه وشمول قدرته أتبع ذلك الدلالة عليه بقصة بني إسرائيل في استنقاذهم من أسر العبودية والرق وإعلاء شأنهم وإيراثهم أرض الجبارين بعد إهلاك فرعون وجنوده وغير ذلك مما تضمنته القصة، إظهاراً - بعدم ردهم إلى مصر التي باد أهلها - لتمام القدرة وسعة الملك ونفوذ الأمر وهي مع ذلك دالة على نقضهم الميثاق وقساوتهم ونقض ما ادعوه من بنوتهم ومحبتهم، وذلك أنها ناطقة بتعذيبهم وتفسيقهم وتبرئهم من الله، ولا شيء من ذلك فعل حبيب ولا ولد، فقال عاطفاً على نعمة في {واذكروا نعمة الله عليكم} [المائدة: ٧] تذكيراً لهذه الأمة بنعمة التوثيق للسمع والطاعة التي أباها بنو إسرائيل بعدما رأوا من الآيات، وبما كف عنهم على ضعفهم وشجع به قلوبهم، وألزمهم الطاعة وكره إليهم المعصية بضد ما فعل ببني إسرائيل - وغير ذلك مما يرشد إليه إنعام النظر في القصة: {وإذ} أي واذكروا حين {قال موسى لقومه} أي من اليهود {يا قوم اذكروا} أي بالقلب واللسان، أي ذكر اعتبار واتعاظ بما لكم من قوة القيام بما تحاولونه ليقع منكم الشكر {نعمة الله} أي إنعام الملك الأعظم الذي له الإحاطة بالجلال والإكرام، وعبر عن

Yüce Allah mülkünün genişliğini, ilminin tamlığını ve kudretinin kuşatıcılığını zikredince; Firavun ve ordusunun helak edilmesinden sonra İsrailoğullarının kölelik ve esaret boyunduruğundan kurtarılması, şanlarının yüceltilmesi ve zorbaların yurduna mirasçı kılınmaları gibi kıssanın içerdiği hususlarla buna delil getirdi. Bu, ahalisi helak olan Mısır'a onların geri döndürülmemesiyle, kudretin tamlığını, mülkün genişliğini ve emrin geçerliliğini göstermek içindir. Bununla birlikte bu kıssa, onların ahdi bozduklarına, katı kalpliliklerine ve oğulluk ile sevgililik iddialarının batıllığına da delalet etmektedir. Zira bu kıssa, onların cezalandırıldıklarını, fasıklıkla nitelendirildiklerini ve Allah'tan yüz çevirdiklerini açıkça bildirmektedir; bunların hiçbiri ne bir sevgilinin ne de bir evladın yapacağı iştir. {واذكروا نعمة الله عليكم} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” [Mâide: 7] ayetindeki nimete atıfla, İsrailoğullarının onca ayeti gördükten sonra kaçındıkları dinleme ve itaat etme bağının nimetini bu ümmete hatırlatarak; zaaflarına rağmen onlardan neleri savdığını, kalplerine nasıl cesaret verdiğini, İsrailoğullarına yaptığının aksine onlara itaati lüzumlu kılıp isyanı çirkin gösterdiğini ve kıssaya derinlemesine bakmanın gösterdiği diğer hususları hatırlatmak üzere şöyle buyurdu: {وإذ} “Hani bir vakit”; yani hatırlayın o zamanı ki, {قال موسى لقومه} “Musa kavmine demişti”; yani Yahudilerden olan kavmine: {يا قوم اذكروا} “Ey kavmim! Hatırlayın”; yani kalple ve dille, teşebbüs ettiğiniz şeyleri yerine getirme gücünüz nisbetinde ibret ve öğüt alma hatırlayışıyla [hatırlayın] ki sizden şükür sadır olsun, {نعمة الله} “Allah'ın nimetini”; yani celal ve ikramı kuşatmış olan en yüce Hükümran'ın lütfunu [hatırlayın]. [Yüce Allah]...

الإنعام بالغاية لأنها المقصود {عليكم} وعظم ذلك التذكير بالاسم الأعظم، ونبه بذكر ظرفها على أجل النعم، وهي النبوة المنقذة لهم من النار فقال: {إذ} أي حين {جعل فيكم} وبشرهم بمن يأتي بعده من الأنبياء من بني إسرائيل فجمع جمع الكثرة في قوله: {أنبياء} أي يحفظونكم من المهالك الدائمة، ففعل معكم - بذلك وغيره من النعم التي فضلكم بها على العالمين في تلك الأزمان - فعل المحب مع حبيبه والوالد مع ولده، ومع ذلك عاقبكم حين عصيتم، وغضب عليكم إذ أبيتم، فعلم أن الإكرام والإهانة دائران بعد مشيئته على الطاعة والمعصية.

...nimeti gaye ile ifade etti, çünkü maksat odur: {عليكم} “üzerinizdeki”. İsm-i Âzam ile bu hatırlatmayı yüceltti ve nimetin zarfını (zamanını) zikrederek nimetlerin en yücesi olan, onları ateşten kurtaran peygamberliğe dikkat çekip şöyle buyurdu: {إذ} “O zaman ki”; yani o vakit ki, {جعل فيكم} “içinizden kılmıştı”. Kendisinden sonra İsrailoğullarından gelecek peygamberleri onlara müjdeleyerek şu buyruğunda çokluk çoğulu (cem-i kesret) kullandı: {أنبياء} “peygamberler”; yani sizi daimi helaklerden koruyan [peygamberler kılmıştı]. Böylece -bununla ve o devirlerde sizi âlemlere üstün kıldığı diğer nimetlerle- size sevenin sevgilisine, babanın evladına yaptığı muameleyi yaptı; buna rağmen isyan ettiğinizde sizi cezalandırdı ve yüz çevirdiğinizde size gazap etti. Böylece ikram ve aşağılamanın, Allah'ın dilemesinden sonra, itaat ve isyana bağlı olduğu anlaşılmış oldu.

ولما نقلهم من الحيثية التي كانوا فيها عبيداً لفرعون، لا يصلحون معها لملك، ولا تحدثهم أنفسهم به، إلى حيثية الحرية القابلة لأن يكون كل منهم معها ملكاً بعد أن أرسل فيهم رسولاً وبشر بأنه يتبعه من الأنبياء ما لم يكن في أمة من الأمم غيرهم، قال: {وجعلكم ملوكاً} أي فكما جعلكم كذلك بعد ما كنتم غير طامعين في شيء منه، فقد نقله منكم وجعله في غيركم بتلك القدرة التي أنعم عليكم بها، وذلك لكفركم بالنعم وإيثاركم الجهل على العلم، فإنكاركم لذلك وتخصيص النعم بكم تحكم وترجيح بلا مرجح، ويوضح ذلك أن كفر النعمة سبب لزوالها، وقد كانوا يهددون في التوراة وغيرها بما هم فيه الآن من ضرب الذلة

Firavun'un köleleri oldukları, bu haldeyken hükümdarlığa elverişli olmadıkları ve nefislerinin bunu hayal bile edemediği bir durumdan; içlerine bir elçi gönderip arkasından başka hiçbir ümmette görülmemiş sayıda peygamberlerin geleceğini müjdeledikten sonra her birinin birer hükümdar olabileceği hürriyet durumuna onları nakledince şöyle buyurdu: {وجعلكم ملوكاً} “ve sizi hükümdarlar yapmıştı”; yani siz bundan hiçbir şey ummazken sizi nasıl böyle kıldıysa, size bahşettiği o kudretle bunu sizden alıp başkalarına da vermiştir. Bu da sizin nimetlere nankörlük etmeniz ve cehaleti ilme tercih etmeniz sebebiyledir. Dolayısıyla bunu inkâr etmeniz ve nimetleri kendinize tahsis etmeniz keyfi bir hüküm ve gerekçesiz bir tercihtir. Şurası açıktır ki nimete nankörlük onun yok olmasına sebeptir. Nitekim Tevrat'ta ve başka yerlerde, eğer inkâr ederlerse şu an içinde bulundukları zillet...

والمسكنة التي لا يصلحون معها لملك إن هم كفروا - كما سيأتي بعض ذلك في هذه السورة.

...ve hükümdarlığa elverişli olamayacakları meskenet (aşağılık) damgasıyla tehdit edilmişlerdi -nitekim bunun bir kısmı bu surede gelecektir-.

ولما ذكرهم تعالى بما ذكرهم به من النعم العامة، أتبعه التذكير بنعمة خاصة فقال: {وآتاكم ما لم يؤت} أي في زمانكم ولا فيما قبله من سالف الزمان - كما اقتضاه التعبير بلم {أحداً من العالمين *} من الآيات التي أظهرها على يد موسى ﵇، فأخرجكم بها من الظلمات إلى النور، والكتاب الذي جعله تبياناً لكل شيء؛ ثم أتبعه ما يقيد به هذه النعم من الشكر بامتثال الأمر في جهاد الأعداء في سياق مؤذن بالنصر معلم بأنه نعمة أخرى يجب شكرها، فلذلك وصله بما قبله وصل المعلول بالعلة فقال: {يا قوم ادخلوا} عن أمر الله الذي أعلمكم بما صنع من الآيات أنه غالب على جميع أمره {الأرض المقدسة} أي المطهرة المباركة التي حكم الله أن يطهرها بأنبيائه ورسله من نجس الشرك وضر المعاصي والإفك، ويبارك فيها، ثم وصفها بما يوجب للمؤمن الإقدام لتحققه النصر فقال: {التي كتب الله} أي الذي له الأمر كله فلا مانع لما أعطى {لكم} أي بأن تجاهدوا أعداءه فترثوا أرضهم التي لا مثل لها، فتحوزوا سعادة الدارين، وهي بيت المقدس والتي وعد

Yüce Allah onlara bu genel nimetleri hatırlatınca, bunun ardından özel bir nimeti hatırlatarak şöyle buyurdu: {وآتاكم ما لم يؤت} “ve size vermediği şeyleri vermiştir”; yani -«لم» edatının gerektirdiği üzere- ne sizin zamanınızda ne de geçmiş zamanlarda, {أحداً من العالمين *} “âlemlerden hiçbir kimseye”; Musa aleyhisselâm'ın eliyle gösterdiği, sizi karanlıklardan aydınlığa çıkardığı mucizelerden ve her şeyi açıklayıcı kıldığı Kitap'tan [vermiştir]. Sonra zaferi müjdeleyen ve şükredilmesi gereken başka bir nimet olduğunu bildiren bir üslup içinde, düşmanlarla cihat etme emrine uyarak bu nimetlerin şükürle bağlanmasını zikretti; bu sebeple onu öncekine gerekçenin sonuca bağlanması gibi bağlayarak şöyle buyurdu: {يا قوم ادخلوا} “Ey kavmim! Girin”; gösterdiği mucizelerle her işinde galip olduğunu size bildiren Allah'ın emriyle [girin], {الأرض المقدسة} “kutsal toprağa”; yani Allah'ın peygamberleri ve elçileriyle şirkin pisliğinden, günahların ve iftiranın zararından arındırmayı ve bereketli kılmayı hükmettiği o tertemiz, mübarek toprağa [girin]. Sonra zaferin kesinliğini anlayarak müminin cesaretle ileri atılmasını gerektiren bir vasıfla onu niteleyip şöyle buyurdu: {التي كتب الله} “Allah'ın yazdığı”; yani bütün emir elinde olan ve verdiğine hiçbir engel bulunmayan [Allah'ın yazdığı], {لكم} “sizin için”; yani O'nun düşmanlarıyla cihat edip eşi benzeri olmayan topraklarına mirasçı olmanız ve böylece iki cihan saadetini kazanmanız için [yazdığı toprağa]. Bu toprak Beytü'l-Makdis'tir ve...

أباكم إبراهيم ﵇ أن تكون ميراثاً لولده بعد أن جعلها مهاجرة.

...orayı hicret yurdu kıldıktan sonra babanız İbrahim aleyhisselâm'a zürriyetine miras olacağını vadettiği [topraktır].

ولما أمرهم بذلك نهاهم عن التقاعد عنه، فقال مشيراً إلى أن مخالفة أمر الله لا تكون إلا بمعالجة للفطرة الأولى: {ولا ترتدوا} أي تكلفوا أنفسكم الرجوع عن أخذها، وصوَّر لهم الفتور عن أخذها بما يستحيي من له همة من ذكره فقال: {على أدباركم} ولما جمع بين الأمر والنهي، خوفهم عواقب العصيان معلماً بأن ارتدادهم سبب لهلاكهم بغير شك، فقال معبراً بصيغة الانفعال: {فتنقلبوا} أي من عند أنفسكم من غير قالب يسلط عليكم {خاسرين *} أي بخزي المعصية عند الله وعار الجبن عن الناس وخيبة السعي من خيري الدارين.

Onlara bunu emredince, bundan geri durmayı da yasakladı ve Allah'ın emrine muhalefetin ancak ilk fıtratı zorlamakla olabileceğine işaret ederek şöyle buyurdu: {ولا ترتدوا} “ve dönmeyin”; yani orayı almaktan geri dönmeye kendinizi zorlamayın. Orayı almaktan geri durmalarını, yüksek himmet sahibi birinin anmaktan utanacağı bir surette tasvir ederek şöyle buyurdu: {على أدباركم} “arkalarınıza”. Emir ile nehyi bir arada zikredince, geri dönmelerinin şüphesiz helaklerine sebep olacağını bildirerek onları isyanın akıbetinden korkuttu ve infiâl kipiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {فتنقلبوا} “yoksa dönersiniz”; yani üzerinize musallat olan bir döndürücü olmaksızın kendi kendinize [dönersiniz], {خاسرين *} “hüsrana uğrayanlar olarak”; yani Allah katında isyanın rezilliği, insanlar nezdinde korkaklığın utancı ve her iki yurdun hayrından mahrum kalarak gayretin boşa çıkmasıyla [hüsrana uğrarsınız].

ولما كان هذا السياق محركاً للنفس إلى معرفة جوابهم عنه، أورده على تقدير سؤال من كأنه قال: إن هذا لترغيب مشوق وترهيب مقلق، فما قالوا في جوابه؟ فقال: {قالوا} معرضين عن ذلك كله بهمم سافلة وأحوال نازلة، مخاطبين له باسمه جفاء وجلافة وقلة أدب {يا موسى} وأكدوا قولهم تأكيد من هو محيط العلم، فقالوا مخاطبين بجرأة وقلة حياء لأعلم أهل زمانه: {إن فيها} أي دون غيرها {قوماً جبارين} أي عتاة قاهرين لغيرهم مكرهين له على ما يريدون {وإنا لن ندخلها} خوفاً منهم {حتى يخرجوا منها} ثم صرحوا بالإتيان بالجملة الاسمية المؤكدة

Bu bağlam, nefsi onların buna verdiği cevabı öğrenmeye sevk edince; "Şüphesiz bu, şevk verici bir rağbetlendirme ve endişe verici bir korkutmadır; peki cevaben ne dediler?" diyen birinin takdirî sorusu üzerine şöyle buyurdu: {قالوا} “Dediler ki”; alçak himmetler ve düşük hallerle bütün bunlardan yüz çevirerek, kabalık, nobranlık ve edep noksanlığıyla ona adıyla hitap ederek: {يا موسى} “Ey Musa!”. Sanki her şeyi kuşatan bir ilme sahiplermiş gibi sözlerini pekiştirdiler ve zamanının en bilgili zatına karşı cüretkârlık ve hayasızlıkla hitap ederek şöyle dediler: {إن فيها} “Şüphesiz orada vardır”; yani başka bir yerde değil, yalnızca orada, {قوماً جبارين} “zorba bir topluluk”; yani başkalarını kahreden, diledikleri şeye onları zorlayan azgınlar [vardır], {وإنا لن ندخلها} “ve biz oraya asla girmeyiz”; onlardan korktuğumuz için, {حتى يخرجوا منها} “onlar oradan çıkıncaya kadar”. Sonra tekitli isim cümlesi getirerek açıkça belirttiler ki...

بتهالكهم على الدخول وأنه لا مانع لهم إلا الجبن فقالوا: {فإن يخرجوا منها} أي بأي وجه كان، وعبروا بأداة الشك مع إعلام الله لهم بإهلاكهم على أيديهم جلافة منهم وعراقة طبع في التكذيب {فإنا داخلون *} فكأنه قيل: إن هذه لسقطة ما مثلها، فما اتفق لهم بعدها؟ فقيل: {قال رجلان} وأشار إلى كونهما من بني إسرائيل بقوله ذماً لمن تقاعس عن الأمر منهم: {من الذين يخافون} أي يوجد منهم الخوف من الجبارين، ومع ذلك فلم يخافا وثوقاً منهما بوعد الله، ولما كان بنو إسرائيل أهلاً لأن يخافهم من يقصدونهم بالحرب لأن الله معهم بعونه ونصره، قرىء: يخافون - مبيناً للمفعول {أنعم الله} أي بما له من صفات الكمال {عليهما} أي بالثبيت على العمل بحق النقابة، وهما يوشع بن نون وكالاب بن يوفنا - كما أنعم عليكم أيها العرب وخصوصاً النقباء بالثبات في كل موطن {ادخلوا عليهم الباب} أي باب قريتهم امتثالاً لأمر الله وإيقاناً بوعده.

...girmeye çok istekli olduklarını ve korkaklıktan başka bir engellerinin olmadığını göstermek üzere şöyle dediler: {فإن يخرجوا منها} “Eğer oradan çıkarlarsa”; yani herhangi bir şekilde [çıkarlarsa]. Allah'ın onları kendi elleriyle helak edeceğini bildirmesine rağmen, kabalıkları ve yalanlamanın tabiatlarına işlemiş olması sebebiyle şüphe edatıyla ifade ettiler: {فإنا داخلون *} “şüphesiz biz girenleriz”. Sanki şöyle denildi: "Bu eşi benzeri olmayan bir düşüştür; peki bundan sonra aralarında ne geçti?". Bunun üzerine şöyle buyruldu: {قال رجلان} “İki adam dedi ki”. Onlardan emre karşı geri duranları yermek üzere şu buyruğuyla bu iki kişinin İsrailoğullarından olduğuna işaret etti: {من الذين يخافون} “korkanlardan”; yani içlerinde zorbalardan korku bulunan kimselerden idiler; buna rağmen Allah'ın vaadine güvendikleri için korkmadılar. İsrailoğulları, Allah'ın yardım ve zaferi kendileriyle olduğu için savaşa yöneldikleri kimselerin kendilerinden korkmasına layık olduklarından, [bu kelime] meçhul (edilgen) olarak "يُخافون" şeklinde de okunmuştur. {أنعم الله} “Allah'ın nimet verdiği”; yani kemal sıfatlarıyla [nimet verdiği], {عليهما} “o ikisine”; yani temsilcilik (nakîblik) hakkıyla amel etmede sebat bahşettiği -ki bu iki kişi Yûşa b. Nûn ve Kâleb b. Yûfennâ idi; nitekim ey Araplar, özellikle de temsilciler, her yerde sebat gösterme nimetini size de bahşettiği gibi-. [O iki kişi şöyle dedi]: {ادخلوا عليهم الباب} “Onların üzerine kapıdan girin”; yani Allah'ın emrine uyarak ve vaadine kesin inanarak şehirlerinin kapısından girin.

ولما كانا يعلمان أنه لا بد من دخولهم عليهم وإن تقاعسوا وإن طال المدى، لأن الله وعد بنصرهم عليهم ووعده حق عبرا بأداة التحقيق خلاف ما مضى لجماهيرهم فقالا: {فإذا دخلتموه} ثم أكد خبرهما إيقاناً بوعد الله فقالا: {فإنكم غالبون} أي لأن الملك معكم دونهم {وعلى الله} أي الملك الأعظم الذي وعدكم بإرثها وحده {فتوكلوا} أي لا على عُدة منكم ولا عِدة ولا حول ولا قوة.

Geri dursalar da, süre uzasa da onların üzerine mutlaka gireceklerini biliyorlardı; zira Allah onlara karşı kendilerine yardım vadetmişti ve O'nun vaadi haktır. Bu sebeple kavimlerinin çoğunluğunun aksine kesinlik bildiren edatla ifade edip şöyle dediler: {فإذا دخلتموه} “Oraya girdiğiniz zaman”. Sonra Allah'ın vaadine olan kesin inançları sebebiyle haberlerini pekiştirerek şöyle dediler: {فإنكم غالبون} “şüphesiz siz galip gelirsiniz”; yani çünkü o Hükümran onlarla değil sizinle beraberdir. {وعلى الله} “Ve yalnız Allah'a”; yani orayı miras bırakacağını size vadeden o en yüce Hükümran'a, {فتوكلوا} “tevekkül edin”; yani kendi hazırlığınıza, sayınıza, güç ve kuvvetinize değil [yalnız O'na tevekkül edin].

ولما كان الإخلاص يلزمه التوكل وعدم الخوف من غير الله، ألهمهم بقوله؛ {إن كنتم} أي جبلة وطبعاً {مؤمنين *} أي عريقين في الإيمان بنبيكم ﷺ والتصديق بجميع ما أتى به، فكأنه قيل: لقد نصحا لهم وبرّا، واجتهدا في إصلاح الدين والدنيا فما خدعا ولا غرّا، فما قالوا؟ فقيل: لم يزدهم ذلك إلا نفاراً واستضعافاً لأنفسهم لإعراضهم عن الله واستصغاراً لأنهم {قالوا} معرضين عمن خاطباهم غيرعادين لهما {يا موسى} وأكدوا نفيهم للإقدام عليهم بقولهم: {إنا} وعظموا تأكيدهم بقولهم: {لن ندخلها} وزادوه تأكيداً بقولهم: {أبداً} وقيدوا ذلك بقولهم: {ما داموا} أي الجبابرة {فيها} أي لهم اليد عليها، ثم اتبعوه بما يدل على أنهم في غاية الجهل بالله الفعال لما يريد.

İhlas tevekkülü ve Allah'tan başkasından korkmamayı gerektirince, şu buyruğuyla onlara ilhamda bulundu: {إن كنتم} “eğer iseniz”; yani fıtrat ve tabiat olarak, {مؤمنين *} “inananlar”; yani Peygamberinize sallallâhu aleyhi ve sellem inanma ve onun getirdiği her şeyi tasdik etme hususunda köklü bir imana sahip [müminlerseniz]. Sanki şöyle denildi: "O ikisi onlara samimiyetle öğüt verdi, iyilik etti, din ve dünyalarını ıslah etmek için gayret gösterdi; ne aldattılar ne de yanılttılar. Peki onlar ne dedi?". Şöyle denildi: Bu durum, Allah'tan yüz çevirmeleri sebebiyle onların sadece nefretini, kendilerini zayıf ve küçük görmelerini artırdı; çünkü onlar kendilerine hitap eden o iki kişiden yüz çevirip onları hiç hesaba katmayarak: {قالوا} “Dediler ki”: {يا موسى} “Ey Musa!”. Onların üzerine atılmayacaklarını şu sözleriyle pekiştirdiler: {إنا} “Şüphesiz biz”; ve bu pekiştirmeyi şu sözleriyle büyüttüler: {لن ندخلها} “oraya asla girmeyiz”; ve şu sözleriyle pekiştirmeyi daha da artırdılar: {أبداً} “ebediyen”; ve bunu şu sözleriyle kayıtladılar: {ما داموا} “onlar bulundukça”; yani o zorbalar, {فيها} “orada”; yani oraya hâkim oldukları sürece. Sonra bunu, dilediğini yapan Allah hakkında son derece cahil olduklarına delalet eden şu sözle takip ettiler:

الغني عن جميع العبيد، فقالوا مسببين عن نفيهم ذلك قولهم: {فاذهب أنت وربك} أي المحسن إليك، فلم يذكروا أنه أحسن إليهم كثافة طباع وغلظ أكباد، بل خصوه بالإحسان، وهذا القول إن لم يكن قائلوه يعتقدون التجسيم فهم مشارفون له، وكذلك أمثاله، وكان اليهود الآن عريقين في التجسيم، ثم سببوا عن الذهاب قولهم: {فقاتلا} ثم استأنفوا قولهم مؤكدين لأن من له طبع سليم وعقل مستقيم لا يصدق أن أحداً يتخلف عن

Bütün kullardan müstağni olan [Allah hakkında cahilce], bu olumsuzlamalarının bir neticesi olarak şöyle dediler: {فاذهب أنت وربك} “Sen ve Rabbin gidin”; yani sana ihsanda bulunan Rabbin [gidin]. Tabiatlarının kabalığı ve kalplerinin katılığından ötürü O'nun kendilerine ihsanda bulunduğunu zikretmeyip ihsanı sadece Musa'ya tahsis ettiler. Bu sözü söyleyenler şayet tecsime (Allah'ı cisimleştirmeye) inanmıyor idiyseler bile ona çok yaklaşmışlardı; nitekim benzer sözleri de böyledir ve Yahudiler şu anda tecsim inancına saplanmış durumdadırlar. Sonra gitmenin neticesi olarak şöyle dediler: {فقاتلا} “ikiniz savaşın”. Sonra selim bir tabiata ve dosdoğru bir akla sahip olan kimsenin, birinin geri duracağına inanmayacağı bir hususu pekiştirerek sözlerine şöyle devam ettiler:

أمر الله لا سيما إن كان بمشافهة الرسول: {إنا هاهنا} أي خاصة {قاعدون} أي لا نذهب معكما، فكان فعلهم فعل من يريد السعادة بمجرد ادعاء الإيمان من غير تصديق له بامتحان بفعل ما يدل على الإيقان؛ روى البخاري في المغازي والتفسير عن عبد الله بن مسعود ﵁ قال: «قال المقداد بن عمرو يوم بدر: يا رسول الله! لا نقول كما قال قوم موسى: {اذهب أنت وربك فقاتلا إنا هاهنا قاعدون} ولكن امض ونحن معك، نقاتل عن يمينك وعن شمالك وبين يديك وخلفك، فرأيت النبي ﷺ أشرق وجهه وسرَّه» فكأنه قيل: فما قال موسى ﵇؟ فقيل: {قال} لما أيس منهم معرضاً عنهم شاكياً إلى الله تعالى {رب} أي أيها المحسن إليّ.

Allah'ın emrinden -özellikle de Resul'ün bizzat hitabıyla olduğunda- [geri duracağına inanmayacağı için]: {إنا هاهنا} “Biz burada”; yani özellikle burada, {قاعدون} “oturanlarız”; yani sizinle birlikte gitmeyeceğiz. Onların bu davranışı, kesin inanca delalet eden bir fiille imtihan edilip doğrulanmaksızın sırf iman iddiasıyla mutluluğa ermek isteyen kimsenin davranışı gibiydi. Buhârî, Megâzî ve Tefsir bölümlerinde Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: «Mikdâd b. Amr Bedir günü şöyle dedi: Ey Allah'ın Resulü! Biz Musa'nın kavminin dediği gibi: {اذهب أنت وربك فقاتلا إنا هاهنا قاعدون} “Sen ve Rabbin gidin savaşın, biz burada oturucularız” demeyiz; lakin sen yürü, biz seninle beraberiz; sağında, solunda, önünde ve arkanda savaşırız. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünün parladığını ve bundan sevinç duyduğunu gördüm». Sanki şöyle denildi: "Peki Musa aleyhisselâm ne dedi?". Şöyle buyruldu: {قال} “Dedi ki”; onlardan ümidini kesip yüz çevirerek ve Yüce Allah'a şikayette bulunarak: {رب} “Rabbim!”; yani ey bana ihsanda bulunan!

ولما كان من حق الرسول أن يقيه كل أحد بنفسه وولده فكيف بما دون ذلك، فكان لا يصدق أحد أن أتباعه لا يطيعونه، جرى على طبع البشر وإن كان يخاطب علام الغيوب قال مؤكداً: {إني} ولما فهم من أمر الرجلين لهم بالدخول أنهما قيّدا دخولهما بدخول الجماعة، خص في قوله: {لا أملك إلا نفسي وأخي} أي ونحن مطيعان لما تأمر به {فافرق بيننا} أي أنا وأخي {وبين القوم الفاسقين *} أي الخارجين

Herkesin Resul'ü canıyla ve evladıyla koruması, bundan daha aşağı olan şeylerle ise evleviyetle koruması hak iken ve tabilerinin ona itaat etmeyeceğine kimse inanmazken; gaybları hakkıyla bilen [Allah'a] hitap ediyor olsa da beşer tabiatı gereği pekiştirerek şöyle dedi: {إني} “Şüphesiz ben”. O iki adamın onlara girmelerini emretmesinden, kendi girişlerini cemaatin girişine bağladıkları anlaşılınca, şu sözünde tahsis yaparak şöyle dedi: {لا أملك إلا نفسي وأخي} “kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum”; yani biz senin emrettiğin şeye itaat etmekteyiz; {فافرق بيننا} “artık bizimle ... arasını ayır”; yani benimle, kardeşimin ve {وبين القوم الفاسقين *} “o fasıklar topluluğunun”; yani çıkanların...

عن الطاعة قولاً وفعلاً، ولا تجمعنا معهم في بين واحد، في فعل ولا جزاء {قال فإنها} أي الأرض المقدسة {محرمة عليهم} أي بسبب أقوالهم هذه وأفعالهم، لا يدخلها ممن قاله هذه المقالة أو رضهيا أحد، بل يمكثون {أربعين سنة} ثم استأنف جواباً لمن تشعب فكره في تعرف حالهم في هذه الأربعين ومحلهم من الأرض قوله: {يتيهون} أي يسيرون متحيرين {في الأرض} حتى يهلكوا كلهم، والتيه: المفازة التي يحير سالكها فيضل عن وجه مقصده، روي أنهم أقاموا هذه المدة في ستة فراسخ يسيرون كل يوم جادين، ثم يمشون في الموضع الذي ساروا منه، ثم سبب عن إخباره بعقوبتهم قوله: {فلا تأس} أي تحزن حزناً مؤيساً {على القوم} أي الأقوياء الأبدان الضعفاء القلوب {الفاسقين *} أي الخارجين من قيد الطاعات، ثم بعد هلاكهم أدخلها بنيهم الذين نشأوا في التيه لسلامتهم من اعوجاج طباعهم التي ألبستهم إياها بلاد الفراعنة، فإني كتبتها لبني إسرائيل، ولم أخبر بتعيينهم - وإن كانوا معينين في علمي - كما اقتضت ذلك حكمتي؛ وفي هذه القصة أوضح دليل على نقضهم للعهود التي بنيت السورة على طلب الوفاء بها وافتتحت بها، وصرح بأخذها عليهم في قوله:

...söz ve fiil olarak itaatten çıkanların [arasını ayır], bizi onlarla ne bir fiilde ne de cezada aynı kefeye koyma. {قال فإنها} “[Allah] buyurdu ki: Artık orası”; yani o kutsal toprak, {محرمة عليهم} “onlara haram kılınmıştır”; yani bu sözleri ve fiilleri sebebiyle, bu sözü söyleyenlerden veya buna razı olanlardan hiçbiri oraya giremeyecektir; aksine kalacaklardır: {أربعين سنة} “kırk yıl”. Sonra bu kırk yıl içindeki hallerini ve yeryüzündeki yerlerini öğrenmek için zihni meşgul olan kimseye cevap olarak sözüne yeniden başlayıp şöyle buyurdu: {يتيهون} “şaşkınca dolaşacaklar”; yani şaşkın bir halde yürüyecekler, {في الأرض} “yeryüzünde”; nihayet hepsi helak oluncaya kadar. Tîh: Yolcusunun şaşırıp maksadının yönünü kaybettiği çöl demektir. Rivayet edildiğine göre onlar bu süreyi altı fersahlık bir alanda geçirdiler; her gün gayretle yürüyor, sonra yine yürümeye başladıkları yerde bulunuyorlardı. Sonra onların cezalandırılacağını haber vermesinin bir sonucu olarak şöyle buyurdu: {فلا تأس} “Artık üzülme”; yani ümitsizliğe düşürecek bir hüzünle kederlenme, {على القوم} “o topluluğa”; yani bedenleri güçlü, kalpleri zayıf o [topluluğa], {الفاسقين *} “o fasıklar [topluluğuna]”; yani itaat bağından çıkanlara. Onların helakinden sonra, Firavunlar diyarının kendilerine giydirdiği tabiat bozukluğundan uzak olmaları sebebiyle, çölde yetişen çocuklarını oraya girdirdi. Çünkü ben onu İsrailoğullarına yazdım; ilmimde belirli olsalar da hikmetimin gereği olarak onları tek tek tayin ederek bildirmedim. Bu kıssada, surenin yerine getirilmesini talep etmek üzere bina edildiği ve kendisiyle başladığı ahitleri bozmalarına dair en açık delil vardır. Nitekim şu buyruğunda onlardan ahit alındığını açıkça belirtmiştir:

{ولقد أخذ الله ميثاق بني إسرائيل} [المائدة: ١٢]

{ولقد أخذ الله ميثاق بني إسرائيل} “Andolsun ki Allah, İsrailoğullarından kesin söz almıştı” [Mâide: 12]

إلى أن قال: {وآمنتم برسلي وعزرتموهم} [المائدة: ١٢] وفي ذلك تسلية للنبي ﷺ فيما يفعلونه معه، وتذكير له بالنعمة على قومه بالتوفيق، وترغيب لمن أطاع منهم وترهيب لمن عصى، ومات في تلك الأربعين كل من قال ذلك القول أو رضيه حتى النقباء العشرة، وكان الغمام يظلهم من حر الشمس، ويكون لهم عمود من نور بالليل يضيء هاهنا عليهم - وغير هذا من النعم، لأن المنع بالتيه كان تأديباً لهم لا غضباً فإنهم تابوا.

...şöyle buyurduğu yere kadar: {وآمنتم برسلي وعزرتموهم} “ve elçilerime inanır, onları desteklerseniz” [Mâide: 12]. Bunda, onların kendisine yaptıklarına karşı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli, muvaffak kılınma konusunda kavmine verilen nimetin hatırlatılması, onlardan itaat edenlere bir teşvik ve isyan edenlere bir korkutma vardır. Bu kırk yıl içinde, o sözü söyleyen veya ona razı olan herkes, hatta on temsilci bile öldü. Güneşin sıcağından bulut onları gölgelendiriyor ve geceleyin onlar için üzerlerini aydınlatan bir nur sütunu bulunuyordu -ve diğer nimetler-. Zira çölde alıkonulmaları bir gazap değil onlar için bir terbiye idi; nitekim tövbe etmişlerdi.

شرحُ هذه القصة ما بين أيديهم من التوراة وذكرُ بعض ما عذبهم فيه بذنوبهم، قال في السفر الرابع منها: وكلم الرب موسى وقال له: أرسل قوماً يجسون الأرض التي أعطى بني إسرائيل، فأرسلهم موسى من برية فاران رجالاً من رؤساء بني إسرائيل - اثني عشر رجلاً - فيهم كالاب بن يوفنا وهو ساع بن نون، ودعا موسى هوساع بن نون يوشع، وأرسلهم ليستخبروا أرض كنعان وقال لهم: اعرفوا خبر الشعب الذي بها، أقوي هو أم ضعيف؟ أكثير هو أم قليل؟ وما خبر الأرض التي هم فيها، أمخصبة أم لا؟ أفيها شجر أم لا؟ وفي نسخة: وما المدن التي يسكنونها؟ وإن كانت محوَّطاً عليها أم لا؟ وتقووا وخذوا من ثمار الأرض؛ فصعدوا فاستخبروا الأرض، وأخذوا من برية صين حتى

Bu kıssanın ellerindeki Tevrat'ta bulunan şerhi ve günahları sebebiyle kendilerine verilen bazı cezaların zikri şöyledir; Tevrat'ın dördüncü sefrinde (Sayılar bölümünde) şöyle denmektedir: "Ve Rab Musa ile konuşup ona dedi: İsrailoğullarına vereceği diyarı gözetlemek üzere adamlar gönder. Musa onları Paran çölünden, İsrailoğullarının önderlerinden on iki adam olarak gönderdi; içlerinde Kâleb b. Yûfennâ ve Hôşea b. Nûn vardı. Musa, Hôşea b. Nûn'a Yeşua adını verdi ve Kenan diyarını araştırmak üzere onları gönderip kendilerine şöyle dedi: Oradaki halkın durumunu öğrenin; güçlü müdür zayıf mı, çok mudur az mı? İçinde bulundukları diyar nasıldır, verimli midir değil midir? Orada ağaç var mıdır yok mudur? -Bir nüshada: Oturdukları şehirler nasıldır, etrafları surla çevrili midir değil midir?- Cesur olun ve memleketin meyvelerinden alın. Onlar da çıkıp diyarı araştırdılar ve Zin çölünden başlayıp...

انتهوا إلى راحوب التي في مدخل حمات، وصعدوا إلى التيمن فأتوا حبران - وفي نسخة: حبرون - وكان بها بنو الجبابرة، ثم أتوا وادي العنقود وقطعوا قضيباً من الكرم فيه عنقود عنب، فحمله رجلان بأسطار، ودعوا اسم ذلك الموضع وادي العنقود من أجل ذلك، وأخذوا من الرمان والتين أيضاً، ورجعوا إلى موسى بعد أربعين ليلة إلى برية فاران إلى رقيم، وأخبروا موسى والجماعة كلها خبر الأرض وقالوا: انطلقنا فإذا الأرض تغل اللبن والعسل وهذه ثمارها، ولكن الشعب الذي في الأرض عزيز قوي، وقراهم كبار مشيدة، ورأينا ثَمّ بني الجبابرة، ثم ذكر أن الكنعانيين على ساحل البحر إلى نهر الأردن، قالوا: وكنا عندهم مثل الجراد، كذلك رأينا أنفسنا، فضجت الجماعة كلها ورفعوا أصواتهم بالبكاء، وبكوا في تلك الليلة بكاء شديداً، وتذمر جميع بني إسرائيل على موسى وهارون في ذلك اليوم وضجوا عليهما، وقال لهما محافل بني إسرائيل كلها: يا ليتنا! متنا بأرض مصر على يدي الرب، وليتنا متنا في هذه البرية ولا يدخلنا الرب إلى الإرض التي نصرع فيها قتلاً! وتنتهب مواشينا وأهلونا! كان المنون بأرض مصر خيراً لنا، وقال كل امرىء منهم لأخيه: اجتمعوا حتى نصيّر علينا رئيساً، ونرجع إلى أرض مصر،

...Hamat girişindeki Rehob'a kadar vardılar. Güneye doğru çıkıp Hebron'a -bir nüshada: Habrûn- geldiler; orada zorbaların oğulları vardı. Sonra Eşkol (Salkım) vadisine varıp üzerinde bir salkım üzüm bulunan bir asma dalı kestiler; onu iki adam bir sırıkla taşıdı. Bundan dolayı o yerin adını Eşkol vadisi koydular; ayrıca narlardan ve incirlerden de aldılar. Kırk gece sonra Paran çölündeki Kadeş'e (Rakîm'e), Musa'nın yanına döndüler. Musa'ya ve bütün cemaate diyarın haberini verip şöyle dediler: 'Gittik, meğer o diyar süt ve bal akıtıyor, işte meyveleri de bunlar! Fakat o diyarda oturan halk zorlu ve güçlü, şehirleri büyük ve tahkimatlıdır; orada zorbaların oğullarını da gördük.' Sonra Kenanlıların deniz kıyısında ve Şeria nehri boyunca olduğunu zikretti. Dediler ki: 'Biz onların yanında çekirge gibiydik, kendimizi de öyle gördük.' Bunun üzerine bütün cemaat feryat edip seslerini yükselterek ağladı ve o gece şiddetle ağladılar. Bütün İsrailoğulları o gün Musa ve Harun'a söylendiler ve onlara karşı homurdandılar. Bütün İsrailoğulları meclisleri onlara dedi ki: 'Keşke Rabbin eliyle Mısır diyarında ölseydik! Keşke kılıçtan geçirilip öldürüleceğimiz, hayvanlarımızın ve ailelerimizin yağmalanacağı bu diyara Rab bizi sokmasaydı da bu çölde ölseydik! Mısır diyarında ölüm bizim için daha hayırlıydı!' Ve her biri kardeşine: 'Toplanın, başımıza bir reis dikelim ve Mısır diyarına geri dönelim' dedi."

فخر موسى وهارون على وجوههما ساجدين بين يدي جماعة بني إسرائيل كلها، فأما يشوع ابن نون وكالاب بن يوفنا اللذان كانا من الجواسيس فقالا: الأرض مخصبة جداً، فإن شاء الرب دفعها إلينا، فهي أرض تغل السمن والعسل، فلا تعصوا الرب ولا تفتتنوا ولا تخافوا شعب هذه الأرض لأن أهلها مبذولون لنا مثل الطعام للأكل، واعلموا أن قويهم سيضعف وتزول عنهم شدتهم، ونحن الغالبون لأن الرب معنا، فلا تفرقوا منهم، وظهر مجد الرب بالسحابة في قبة الزمان تجاه بني إسرائيل، وقال الرب لموسى: إلى متى يسخطني هذا الشعب؟ وكم إلى كم لا يصدقونني؟ ألم يروا جميع الآيات التي أتيتهم بها؟ سأضربهم بالموت وأهلكهم، وأصيرك الشعب أعظم من هذا وأعزّ منهم، فقال موسى أمام الرب: يسمع أهل مصر الذين أخرجت هذا الشعب من بينهم بقوتك، ويقول لسكان هذه الأرض أيضاً الذين سمعوا أنك رب هذا الشعب، فإن أنت قتلت هذا الشعب جميعاً كرجل واحد تقول الشعوب التي بلغها خبرك: إن الرب لم يقدر أن يدخل هذا الشعب الأر ض التي كان وعد إياهم، فلذلك قتلهم في البرية، فلتعظم قوتك الآن يا رب كما وعدت وقلت! يا رب

"Bunun üzerine Musa ve Harun bütün İsrailoğulları cemaatinin önünde yüzüstü secdeye kapandılar. Diyarı gözetleyenlerden olan Yeşua b. Nûn ve Kâleb b. Yûfennâ ise şöyle dediler: 'O diyar son derece verimlidir; eğer Rab dilerse onu bize teslim eder, zira orası yağ ve bal akıtan bir yerdir. Rabbe isyan etmeyin, fitneye düşmeyin ve bu diyarın halkından korkmayın; çünkü ahalisi yenilip yutulacak bir lokma gibi bize teslim edilmiştir. Bilin ki onların güçlüleri zayıflayacak, şiddetleri yok olup gidecektir; bizler ise galibiz çünkü Rab bizimledir, onlardan korkmayın!' İsrailoğullarının karşısındaki Toplanma Çadırı'nda Rabbin izzeti bulutla göründü ve Rab Musa'ya şöyle dedi: 'Bu halk ne zamana kadar beni öfkelendirecek? Daha ne kadar bana inanmayacaklar? Onlara gösterdiğim bunca mucizeleri görmediler mi? Onları vebayla vurup helak edeceğim ve seni bunlardan daha büyük ve daha üstün bir millet kılacağım.' Musa Rabbin huzurunda şöyle dedi: 'Senin bu halkı içlerinden kudretinle çıkardığın Mısır ahalisi bunu duyar ve senin bu halkın Rabbi olduğunu işiten bu diyarın sakinlerine de söylerler. Eğer sen bu halkı tek bir adam gibi tamamen öldürürsen, senin haberini almış olan milletler: Rab bu halkı kendilerine vadettiği diyara sokmaya güç yetiremedi, bu yüzden onları çölde öldürdü, diyeceklerdir. Şimdi ey Rab, vadettiğin ve söylediğin gibi kudretin yücelsin! Ey Rab...

أنت ذو المودة والنعمة، تغفر الإثم والخطايا، وتزكي من ليس بمزكي، اغفر يا رب كما غفرت لهم مذ خرجوا من أرض مصر إلى الآن! فقال الرب لموسى: قد غفرت لهم لقولك ولكني حي قيوم، أقسم بذلك وبمجدي الذي امتلأت الأرض كلها منه أن جميع الرجال الذين عاينوا مجدي والآيات التي أظهرت لهم بمصر والفضاء، وجربوني عشر مرات، ولم يطيعوني ولم يقبلوا قولي، لا يعاينون الأرض التي أقسمت لآبائهم أني أعطيهم، ولا يدخلها أحد من الذين أغضبوني، فأقبلوا غداً وارتحلوا إلى طريق بحر سوف؛ وقال الرب: إلى متى تغفرُ هذه الجماعة الرديئة بين يدي؟ فبي أقسم أنكم تصيرون إلى ما قلتم، وكما فكرتم ذلك يصيبكم في هذه البرية، فتسقط جثثكم فيها وتبلى أجسادكم ويهلك كل عددكم وحسابكم من ابن عشرين سنة إلى فوق، لأنكم تشوشتم وتذمرتم عليّ، لا تدخلوا الأرض التي رفعت يدي لأنزلكم فيها، لوا يدخلها إلا كالاب بن يوفنا ويوشع بن نون، وأما مواشيكم التي قلتم: إنها تنتهب، وبنوكم الذين لا يعلمون الخير من الشر فهم يدخلون الأرض وأصيّرهم إليها وأورثهم الأرض، فأما جيفكم فتسقط وتبلى في هذه البرية.

...sen sevgi ve lütuf sahibisin, günahları ve hataları bağışlarsın, arınmamış olanı arındırırsın; ey Rab, Mısır diyarından çıktıklarından şu ana kadar onları bağışladığın gibi yine bağışla!' Rab Musa'ya dedi: 'Senin sözün üzerine onları bağışladım; lakin ben Hayy ve Kayyûm'um; buna ve bütün yerin kendisiyle dolduğu izzetime yemin ederim ki, izzetimi ve Mısır'da ve çölde kendilerine gösterdiğim mucizeleri görüp beni on kere deneyen, bana itaat etmeyip sözümü kabul etmeyen o adamların hiçbiri atalarına kendilerine vereceğime dair yemin ettiğim diyarı göremeyecektir; beni öfkelendirenlerden hiçbiri oraya girmeyecektir. Yarın dönün ve Kızıldeniz yoluna doğru göç edin.' Ve Rab dedi: 'Huzurumda bu kötü cemaat ne zamana kadar bağışlanacak? Kendi varlığıma yemin ederim ki söylediğiniz şey başınıza gelecektir ve düşündüğünüz gibi bu çölde size isabet edecektir: Cesetleriniz buraya serilecek, bedenleriniz çürüyecek ve yirmi yaşından yukarı olup bana karşı karışıklık çıkarıp homurdanan bütün sayınız ve hesabınız helak olacaktır. Sizi yerleştirmek üzere elimi kaldırdığım diyara girmeyeceksiniz; oraya ancak Kâleb b. Yûfennâ ve Yeşua b. Nûn girecektir. Yağmalanacağını söylediğiniz hayvanlarınız ve iyiyi kötüden ayıramayan çocuklarınız ise o diyara girecekler, onları oraya ulaştıracağım ve diyarı onlara miras kılacağım; leşleriniz ise bu çöle serilip çürüyecektir."

وتمكث بنوكم يترددون في هذه المفازة أربعين سنة، يعاقبون حتى تهلك جثثكم في هذه البرية على عدد الأيام التي اجتس الجواسيس الأرض فيها، لكل يوم سنة،

"Ve çocuklarınız kırk yıl boyunca bu çölde dönüp dolaşarak kalacaklar; casusların diyarı gözetledikleri günlerin sayısınca -her güne bir yıl olmak üzere- cesetleriniz bu çölde helak oluncaya kadar cezalandırılacaklar...

وتعاقبون بإثمكم، لكل يوم سنة، أربعين سنة لأربعين يوماً، فتعلمون أني إنما فعلت ذلك لتذمركم بين يدي، أنا الرب قلت: كذلك أصنع بهذه الجماعة الرديئة التي اجتمعت بين يدي، تهلك في هذه البرية، يموتون كلهم، والقوم الذين أرسلهم موسى أن يجتسوا الأرض له فانقلبوا وشغبوا عليه وأفسدوا الجماعة كلها، وذلك أنهم أخبروا الشعب في أمر الأرض خبراً رديئاً، ومات القوم الذين أخبروا الخبر السوء موت الفجاءة أمام الرب، فأما يشوع وكالاب فنجوا من الموت، ولم يهلكا مع الذين استخبروا الأرض، فأخبر موسى بني إسرائيل هذه الأقوال، وجلسوا في حزن شديد وقالوا: نحن صاعدون إلى الموضع الذي أمر الرب ونقر بخطايانا، قال لهم موسى: اعلموا أنكم لا تنجحون ولا يتم أمركم، لا تصعدوا لأن الرب ليس معكم لئلا يهزمكم أعداؤكم، فإن صعدتم هزمتم وقتلتم، لأنكم أغضبتم الرب ورجعتم عن قوله، فلذلك لا يكون الرب معكم، فصعد القوم إلى رأس الجبل، فأما تابوت عهد الرب وموسى النبي فلم يبرحا من العسكر، ونزل العملقانيون الذين يسكنون ذلك الجبل وحاربوهم وهزموهم، وقتلوا منهم مقتلة عظيمة وطردوهم إلى حرما؛ وكان ذكر قبل ذلك في السفر الثاني وقبل معصيتهم في أمر الجواسيس قتالهم في رفيدين ورقيم لعماليق فقال ما نصه: وإن عماليق جاء ليقاتل بني إسرائيل برفيدين فقال موسى ليشوع:

"...ve günahınız yüzünden her güne bir yıl olmak üzere kırk güne kırk yıl cezalandırılacaksınız; böylece bunu huzurumda homurdanmanız sebebiyle yaptığımı bileceksiniz. Ben Rab söyledim: Huzurumda toplanan bu kötü cemaate işte böyle yapacağım; bu çölde helak olacaklar, hepsi ölecekler.' Musa'nın diyarı gözetlemek üzere gönderdiği, dönüp ona karşı fesat çıkararak bütün cemaati ifsada sürükleyen adamlar -ki onlar diyar hakkında halka kötü haber vermişlerdi- işte o kötü haberi veren adamlar Rabbin huzurunda ansızın öldüler. Yeşua ve Kâleb ise ölümden kurtuldular, diyarı araştıranlarla birlikte helak olmadılar. Musa bu sözleri İsrailoğullarına bildirdi; derin bir hüzün içinde oturdular ve: 'Biz Rabbin emrettiği yere çıkıyoruz ve günahlarımızı itiraf ediyoruz' dediler. Musa onlara dedi ki: 'Bilin ki muvaffak olamayacaksınız ve işiniz tamamlanmayacak. Çıkmayın, çünkü düşmanlarınız sizi bozguna uğratmasın diye Rab sizinle değildir; şayet çıkarsanız bozguna uğrar ve öldürülürsünüz, çünkü Rabbi öfkelendirdiniz ve O'nun sözünden döndünüz; bu yüzden Rab sizinle olmayacaktır.' Fakat o topluluk dağın tepesine çıktı; Rabbin Ahit Sandığı ve Peygamber Musa ise ordugâhtan ayrılmadı. O dağda oturan Amalikalılar inip onlarla savaştılar ve onları bozguna uğrattılar; onlardan büyük bir katliam yapıp onları Horma'ya kadar kovaladılar." Bundan önce ikinci sefirde (Çıkış bölümünde) ve casuslar meselesindeki isyanlarından önce Refidim ve Rakîm'de Amalikalılarla yaptıkları savaşı zikretmiş ve metin olarak şöyle demişti: "Ve Amalika Refidim'de İsrailoğulları ile savaşmaya geldi. Musa Yeşua'ya dedi ki:

اختر رجلاً من أهل الجلد والشدة واخراج بنا نقاتل عماليق غداً وأنا واقف على رأس الأكمة، وقضيب الله في يدي، فصنع يشوع كما قال له موسى فخرج إلى حرب عماليق، وصعد موسى وهارون وحور إلى رأس الجبل، وكان موسى إذا رفع يده قوى بنو إسرائيل، وإذا خفض يده قوى عماليق، فأعيت يدُ موسى فأخذ حجارة فوضعها تحته، ثم استوى عليها جالساً، وكان هارون وحور يدعمان يديه، أحدهما يميناً والآخر شمالاً حتى غربت الشمس، فهزم يشوع عماليق ومن معه وقتلوهم بحد السيف، فقال الرب لموسى: اكتب هذا الأمر في سفر الكتاب وضعه أما يشوع بن نون، لأني أمحق وأبيد ذكر عماليق من تحت السماء، فبنى للرب مذبحاً، ودعا اسمه الله علمي، ثم قال: وأرسل رسلاً من رقيم إلى ملك أدوم بأنهم نازلون في رقيم - القرية التي في حد بلاده - واستأذنه في الجواز في بلاده، فهددهم بالمقاتلة فقالوا: لا نشرب لك ماء إلا بثمن، فقال: لا تجوزوا في حدي، وخرج إليهم بجيش عظيم وسلاح شاك فصغا بنو إسرائيل عنه وظعنوا

'Güçlü ve kuvvetli adamlardan adam seç ve yarın çıkıp bizimle Amalika ile savaş; ben ise tepenin başında elimde Allah'ın asasıyla duracağım.' Yeşua Musa'nın kendisine dediği gibi yaptı ve Amalika savaşına çıktı; Musa, Harun ve Hûr ise dağın tepesine çıktılar. Musa elini kaldırdıkça İsrailoğulları galip geliyor, elini indirdikçe Amalika galip geliyordu. Musa'nın elleri yoruldu; bir taş alıp altına koydular, o da üzerine oturdu; Harun ve Hûr biri sağından diğeri solundan güneş batıncaya kadar ellerini desteklediler. Yeşua Amalika'yı ve yanındakileri bozguna uğrattı ve onları kılıçtan geçirdiler. Rab Musa'ya dedi: 'Bu olayı kitaba yaz ve Yeşua b. Nûn'un önüne koy; zira ben Amalika'nın anısını göklerin altından tamamen silip yok edeceğim.' Musa Rabbe bir sunak yaptı ve adını 'Rab sancağımdır' koydu. Sonra şöyle dedi: Rakîm'den Edom kralına, sınırındaki köy olan Rakîm'de konakladıklarını bildiren elçiler gönderdi ve ülkesinden geçmek için izin istedi. Edom kralı onları savaşla tehdit etti; onlar da: 'Senin suyunu bile parasıyla içeriz' dediler. Kral: 'Sınırımdan geçmeyeceksiniz' dedi ve büyük bir ordu ve tam teçhizatlı silahlarla onların karşısına çıktı. İsrailoğulları ondan yüz çevirip göç ettiler...

من رقيم، وأتى جميع بني إسرائيل إلى هور الجبل حيث توفي هارون، ثم قال: ونزل موسى وإليعازر من الجبل، فرأت محافل بني إسرائيل كلها أن هارون قد توفي، وبكى على هارون جميع بني إسرائيل ثلاثين يوماً، وسمع الكنعاني ملك عراد الذي كان يسكن التيمن أن بني إسرائيل قد نزلوا في طريق الجواسيس فحاربهم وسبى منهم قوماً، فنذر بنو إسرائيل نذراًَ للرب وقالوا: إن أنت دفعت إلينا هذا الشعب يا رب وقويتنا عليه جعلنا قراهم حريمة للرب، فسمع الرب أصوات بني إسرائيل ودفع إليهم الكنعانيين وقوّاهم عليهم، وهزموهم وقتلوهم وجعلوا قراهم حريمة للرب ودعوا اسم تلك البلاد حريمة، فظعن الشعب من هور الجبل في طريق بحر سوف ليدوروا حول أرض أدوم، ففزعت أنفس الشعب من شدة الطريق وكلّت، وتذمر الشعب على الله وعلى موسى وقالوا: لِمَ أصعدتنا من مصر؟ لتميتنا في موضع ليس فيه خبز ولا ماء، قد ضاقت أنفسنا من قلة الطعام، فسلط الله عليهم حيات فنهشت قوماً من الشعب ومات منهم كثير، فاجتمعوا إلى موسى وقالوا: قد أخطأنا إذ تذمرنا على الله وعليك، صل أمام الرب لتنصرف عنا الحيات، فصلى موسى فقال الرب له: اتخذ حية من نحاس مثال الحية وارفعها على خشبة علامة، ومن نهشته حية ينظر إلى الحية المعلقة

...Rakîm'den ayrıldılar ve bütün İsrailoğulları Harun'un vefat ettiği Hor Dağı'na geldiler. Sonra dedi ki: Musa ve Eleazar dağdan indiler; bütün İsrailoğulları cemaati Harun'un vefat ettiğini gördü ve bütün İsrailoğulları otuz gün Harun için ağladılar. Güneyde oturan Arad kralı Kenanlı, İsrailoğullarının casuslar yolundan geldiğini işitince onlarla savaştı ve onlardan esirler aldı. İsrailoğulları Rabbe bir adak adayıp dediler ki: 'Ey Rab! Eğer sen bu halkı elimize teslim eder ve bizi onlara üstün kılarsan, şehirlerini tamamen Rabbe adayıp yok edeceğiz.' Rab İsrailoğullarının sesini işitti, Kenanlıları onların eline verdi ve onları onlara üstün kıldı; onları bozguna uğratıp öldürdüler, şehirlerini Rabbe adayarak yok ettiler ve o yerin adını Horma koydular. Halk Edom diyarının etrafından dolanmak için Hor Dağı'ndan Kızıldeniz yoluna doğru göç etti. Yolun meşakkatinden halkın canı sıkıldı ve yoruldu. Halk Allah'a ve Musa'ya karşı homurdanıp dediler ki: 'Neden bizi Mısır'dan çıkardın? Ekmeği ve suyu olmayan bu yerde bizi öldürmek için mi? Yiyecek azlığından canımızdan bezdik.' Bunun üzerine Allah onların üzerine yılanlar saldı; bunlar halktan insanları ısırdı ve onlardan birçoğu öldü. Musa'nın yanına toplanıp dediler ki: 'Allah'a ve sana karşı homurdanmakla günah işledik; Rabbin huzurunda dua et de bu yılanları bizden uzaklaştırsın.' Musa dua etti; Rab ona dedi ki: 'Yılan şeklinde tunçtan bir yılan yap ve onu bir işaret olarak bir direğin üzerine kaldır; bir yılan tarafından ısırılan kimse o asılı yılana bakarsa...

فيبرأ، ففعل ذلك، فطعن بنو إسرائيل فنزلوا أبوت، ثم ارتحلوا من أبوت ونزلوا على عين العبرانيين التي في البرية أمام أرض موآب في الجانب الشرقي وحيث مشارق الشمس، ثم ظعنوا من هناك ونزلوا وادي زرود، وارتحلوا من هناك ونزلوا عبر أرنون في البرية أمام أرض موآب في الجانبين التي تخرج من حد الأمورانيين وهي في حد الموآبيين، ولذلك يقال في كتاب حروب الرب: واهب في سوفة ووادي أرنون ومصب الأودية المائلة إلى سكان عار التي تنتهي إلى حد الموآبيين؛ ثم أرسل بنو إسرائيل رسلاً إلى سيحون ملك الأمورانيين وقالوا له: نجوز في أرضك من غير أن نطأ لك حقلاً ولا كرماً، ولا نشرب من ماء جناتك، ولكن نلزم الطريق الأعظم حتى نجوز أرضك، فأبى سيحون وجمع جميع أجناده وخرج إلى البرية وحارب بني إسرائيل، فقتل بنو إسرائيل سيحون وأصحابه وورثوا أرضه، وصعدوا إلى أرض متنين، وخرج عوج ملك متنين

...şifa bulur.' O da böyle yaptı. İsrailoğulları göç edip Obot'ta konakladılar. Sonra Obot'tan ayrılıp doğu tarafında, güneşin doğduğu yerde, Moab diyarı karşısındaki çölde bulunan İye-Abarim'de konakladılar. Oradan göç edip Zered vadisinde konakladılar. Oradan ayrılıp Amorilerin sınırından çıkan ve Moab sınırında bulunan, Moab diyarı karşısındaki çölde Arnon'un öte yakasında konakladılar. Bundan dolayı Rabbin Savaşları Kitabı'nda şöyle denir: 'Sûfe'deki Vâhib, Arnon vadisi ve Moab sınırına dayanan Ar sakinlerine meyleden vadilerin yatakları...' Sonra İsrailoğulları Amoriler kralı Sihon'a elçiler gönderip ona dediler ki: 'Ne bir tarlana ne bir bağına basmaksızın ve bahçelerinin suyundan içmeksizin senin toprağından geçelim; senin toprağından geçinceye kadar ana yolu takip edeceğiz.' Sihon ise reddetti, bütün ordularını toplayıp çöle çıktı ve İsrailoğulları ile savaştı. İsrailoğulları Sihon'u ve adamlarını öldürdüler, toprağına mirasçı oldular ve Başan (Metnîn) diyarına çıktılar. Başan kralı Og...

إليهم هو وأجناده ليحاربهم في أدرعى، وقال الرب لموسى: لا تخفه لأني دافعة في يدك وأصيّر جميع شعبه وأرضه في يدك، فاصنع به كما صنعت بسيحون ملك الأمورانيين، فلما حاربوه قتل هو وبنوه وجميع شعبه ولم يبق منهم أحد، فظعن بنو إسرائيل ونزلوا عربات موآب التي عند أردن إريحا؛ ثم ذكر قصة بلعام بن باعور وغيرها وقال: ثم قال الرب لموسى: اصعد إلى هذا الجبل جبل العبرانيين، وانظر إلى أرض كنعان التي أعطى بني إسرائيل، فإذا نظرت إليها اجتمع معك شعبك، وصر إلى ما صار إليه آباؤك كما صار [إليه] هارون أخوك، فتكلم موسى أمام الرب وقال: يأمر الله رجلاً يريد الجماعة ويدخل ويخرج أمامهم، ويدخلهم ويخرجهم لكيلا تكون جماعة الرب كالغنم التي ليس لها راعٍ، فقال الرب لموسى: اعمد إلى يشوع بن نون - رجل عليه من الروح نعمة - فضع يدك عليه، وأقمه بين يدي إليعازر الحبر أمام الجماعة كلها ومن تجاههم قبلاً، وأعطه من المجد الذي عليك، فتطيعه جماعة بني إسرائيل كلها، ويقوم بين يدي إليعازر الحبر ليكون يسأل الرب عن حوائجه وسننه، ويحفظ بنو إسرائيل قوله،

...kendisi ve ordularıyla Edrei'de onlarla savaşmak üzere onların karşısına çıktı. Rab Musa'ya dedi ki: 'Ondan korkma; zira onu, bütün halkını ve toprağını senin eline teslim ettim; Amoriler kralı Sihon'a yaptığını ona da yap.' Onunla savaştıklarında o, oğulları ve bütün halkı öldürüldü ve onlardan geriye hiçbir kimse kalmadı. İsrailoğulları göç edip Eriha karşısındaki Şeria kıyısında bulunan Moab ovalarında konakladılar." Sonra Bel'am b. Bâûrâ kıssasını ve diğerlerini zikredip şöyle dedi: "Sonra Rab Musa'ya dedi: 'Bu Abarim dağına çık ve İsrailoğullarına vereceği Kenan diyarına bak; oraya baktığında, kardeşin Harun'un kavuştuğu gibi sen de kavmine katılacaksın ve atalarının gittiği yere gideceksin.' Musa Rabbin huzurunda konuşup dedi ki: 'Allah cemaati gözetecek, onların önünde girip çıkacak, Rabbin cemaati çobansız koyunlar gibi olmasın diye onları sokup çıkaracak bir adam tayin etsin.' Rab Musa'ya dedi: 'Ruhu üzerinde lütuf bulunan bir adam olan Yeşua b. Nûn'u al, elini onun üzerine koy; onu Kâhin Eleazar'ın ve bütün cemaatin önüne çıkarıp onların gözü önünde dik ve bütün İsrailoğulları cemaati ona itaat etsin diye üzerindeki heybetten ona ver. O, Kâhin Eleazar'ın önünde dursun ki o da onun ihtiyaçları ve hükümleri hakkında Rabbe danışsın; İsrailoğulları da onun sözünü tutsunlar.'"

وعن قوله يخرجون وعن قوله يدخلون، وفعل موسى كالذي أمره الله في يوشع وغيره - ثم ذكره أشياء من القرابين والأعياد وفتح مدين وبقية قصة بلعام وغير ذلك ثم قال: وكثرت مواشي بني روبيل وبني جاد جداً، ونظروا إلى يعزير وأرض جلعاد أنه موضع يصلح للمواشي فقالوا لموسى: إن نحن ظفرنا منك برحمة ورأفة تعطي هذه الأرض لعبيدك ميراثاً ولا تجزنا نهر الأردن، فقال موسى: إخوتكم يخرجون إلى الحرب وأنتم تستقرون هاهنا؟ لِمَ تكسرون قلوب إخوتكم أن لا يجوزوا إلى الأرض التي يعطيهم الرب ميراثاً! هكذا صنع أيضاً آباؤكم فاشتد غضب الرب عليهم، وأقسم أنه لا يعاين أحد منهم الأرض التي وعدت بها آباءهم، لأنهم لم يتموا قولي ولم يتبعوا وصيتي ما خلا كالاب بن يوفنا القنزابي ويشوع بن نون، إنهما أتما قول الرب فاشتد غضب الرب على بني إسرائيل وتَوَّههُمْ في البرية أربعين سنة حتى هلك حقب الرجال الذين أسخطوا الرب، وأنتم اليوم أيضاً تريدون أن ينزل غضب الرب ببني إسرائيل، وإن أنتم انقلبتم عن أمر الرب أيضاً يعود أن يُتَوِّهَكم في التيه، فتفسدون على جميع هذا الشعب،

...ve onun sözüyle çıkacaklar, onun sözüyle girecekler.' Musa da Yeşu ve diğerleri hakkında Allah'ın kendisine emrettiği gibi yaptı." Sonra kurbanlardan, bayramlardan, Medyen'in fethinden, Bel'am kıssasının geri kalanından ve başka şeylerden bahsetti, ardından şöyle dedi: "Ruben oğulları ile Gad oğullarının davarları çok fazla çoğaldı. Yazer'e ve Gilad topraklarına baktılar; oranın hayvanlar için elverişli bir yer olduğunu gördüler. Musa'ya dediler ki: 'Eğer senin katında lütuf ve merhamet bulduysak, bu toprakları kullarına mülk olarak ver ve bizi Şeria nehrinden öteye geçirme.' Musa dedi ki: 'Kardeşleriniz savaşa giderken siz burada mı oturacaksınız? Rabbin kendilerine mülk olarak vereceği topraklara geçmesinler diye kardeşlerinizin şevkini niçin kırıyorsunuz! Babalarınız da böyle yapmıştı ve Rabbin onlara öfkesi alevlenmişti; atalarına vadettiğim diyarı onlardan hiç kimsenin görmeyeceğine yemin etti; çünkü Kenizzî Yefunne oğlu Kaleb ile Nun oğlu Yeşu müstesna, sözümü tam yerine getirmediler ve emrime uymadılar. Bu ikisi Rabbin sözünü tam yerine getirdiler. Rabbin İsrailoğullarına öfkesi alevlendi ve Rabbi gazaplandıran o neslin adamları helak oluncaya kadar onları çölde kırk yıl dolaştırdı. Bugün siz de Rabbin öfkesinin İsrailoğulları üzerine inmesini istiyorsunuz. Eğer siz de Rabbin emrinden yüz çevirirseniz, O sizi tekrar çölde şaşkın şaşkın dolaştırır da bütün bu kavmi helak edersiniz.'

فدنا منه القوم وقالوا: نبني هاهنا قرى لعيالاتنا وحظائر لأنعامنا، ونحن نتسلح أمام بني إسرائيل حتى ندخلهم إلى مواضعهم ولا نرجع إلى بيوتنا حتى يرث بنو إسرائيل كل إنسان ميراثه، ولا نرث معهم من عبر الأردن وما خلف ذلك، لأنا قد قبضنا ميراثنا في مجاز الأردن في مشارق الشمس، فقال لهم موسى: إذا أنتم فعلتم هذا الفعل وتسلحتم أمام ربكم، حينئذ ترجعون وتستجلبون أرضكم ويرضى بنو إسرائيل عنكم، وتصير هذه الأرض لكم ميراثاً، وإن لم تفعلوا هذا تصيروا أمام الرب خطأة، واعلموا أن خطاياكم تدرككم، ثم قال: وهذه خطأ عن بني إسرائيل حيث خرجوا من أرض مصر - فذكر ما تقدم في البقرة، ثم قال: وارتحلوا من مقبرة الشهوة ونزلوا حضروت، وظعنوا من حضروت ونزلوا رثما، وارتحلوا من رثما ونزلوا رمّون فرص، وظعنوا من رمّون فرص ونزلوا لبنا - وفي نسخة: لبونا -

Bunun üzerine kavim ona yaklaşıp dediler ki: 'Burada ailelerimiz için şehirler, davarlarımız için ağıllar yapalım; biz ise İsrailoğullarını yurtlarına yerleştirinceye kadar onların önünde silahlanacağız ve İsrailoğullarından her biri kendi mirasını alıncaya kadar evlerimize dönmeyeceğiz. Şeria'nın ötesinden ve arkasından onlarla birlikte pay almayacağız; zira biz mirasımızı Şeria'nın doğu yakasında, güneşin doğduğu tarafta aldık.' Musa onlara dedi ki: 'Eğer bu dediğinizi yapar ve Rabbinizin huzurunda silahlanırsanız, o takdirde geri döner, toprağınızı mülk edinirsiniz ve İsrailoğulları da sizden hoşnut olur; bu toprak da sizin mülkünüz olur. Şayet bunu yapmazsanız Rabbin huzurunda günahkâr olursunuz ve biliniz ki günahlarınız size erişecektir.' Sonra dedi ki: 'İsrailoğullarının Mısır diyarından çıktıklarında konakladıkları yerler şunlardır...' -Bakara suresinde geçenleri zikretti, sonra şöyle dedi-: 'Kibrot-hattaava'dan göç edip Haserot'ta konakladılar. Haserot'tan ayrılıp Ritma'da konakladılar. Ritma'dan göç edip Rimmon-peres'te konakladılar. Rimmon-peres'ten ayrılıp Libna'da -bir nüshada: Lebona'da- konakladılar.