وارتحلوا من لبنا ونزلوا أراسيا - وفي نسخة: رسا - وظعنوا من أراسيا أو رسا ونزلوا قهاث - وفي نسخة: بقهالاث - وارتحلوا من قهاث ونزلوا جبل شافار - وفي نسخة: شافر - وارتحلوا من جبل شافار ونزلوا حرادة - وفي نسخة: حرذا - وارتحلوا من حرادة - وفي نسخة: حارذا - ونزلوا مقهلوث - وفي نسخة: مهقلوث - وظعنوا من مقهلوث نزلوا تحاث - وارتحلوا من تحاث ونزلوا ترح، وارتحلوا من ترح ونزلوا مثقا، وارتحلوا من مثقا ونزلوا حشمونا، وظعنوا من حشمونا ونزلوا مسروت، وارتحلوا من مسروت ونزلوا بحيّ بني يعقان، وظعنوا من حيّ بني يعقان ونزلوا جبل جدجاد، وارتحلوا من جدجاد ونزلوا يطبث - وفي نسخة: يطباثا - وظعنوا من يطبث ونزلوا عجرونا - وفي نسخة: عبرونا - وارتحلوا من عجرونا ونزلوا عصيون جابر وهي قلزم، ورحلوا من عصيون جابر ونزلوا بَرَّصين - وفي نسخة: برية صين المعروفة بقداش - وهي رقيم، وظعنوا من قداش ونزلوا هور الجبل الذي في أقاصي
Libna'dan göç edip Rissa'da -bir nüshada: Resa'da- konakladılar. Rissa veya Resa'dan ayrılıp Kehelata'da -bir nüshada: Bekehelata'da- konakladılar. Kehelata'dan göç edip Şefer dağında -bir nüshada: Şafer'de- konakladılar. Şefer dağından göç edip Harada'da -bir nüshada: Haraza'da- konakladılar. Harada'dan -bir nüshada: Haraza'dan- göç edip Makhelot'ta -bir nüshada: Mehkelot'ta- konakladılar. Makhelot'tan ayrılıp Tahat'ta konakladılar. Tahat'tan göç edip Terah'ta konakladılar. Terah'tan göç edip Mitka'da konakladılar. Mitka'dan göç edip Haşmona'da konakladılar. Haşmona'dan ayrılıp Moserot'ta konakladılar. Moserot'tan göç edip Bene-yaakan yurdunda konakladılar. Bene-yaakan yurdundan ayrılıp Hor-haggidgad dağında konakladılar. Gidgad'dan göç edip Yotbata'da -bir nüshada: Yotbata'da- konakladılar. Yotbata'dan ayrılıp Abrona'da -bir nüshada: Ebrona'da- konakladılar. Abrona'dan göç edip Kulzüm olan Esyon-geber'de konakladılar. Esyon-geber'den ayrılıp Barasin'de -bir nüshada: Kadeş diye bilinen Sin çölünde- konakladılar ki orası Rakîm'dir. Kadeş'ten ayrılıp sınırın uçlarında bulunan Hor dağında konakladılar...
أرض أدوم - وفي نسخة: وظعنوا من برية صين فنزلوا في قفر فاران وهي القدس، وارتحلوا من القدس فنزلوا في جبل هور بحذاء أرض أدوم وهي الروم - وصعد هارون الحبر عن قول الله إلى هور الجبل، وتوفي هناك في سنة أربعين بخروج بني إسرائيل من أرض مصر في الشهر الأول أول يوم منه، وقد كان أتى على هارون يوم توفي مائة وثلاث وعشرون سنة، وبلغ الكنعاني ملك حديا الساكن بالتيمن في أرض كنعان - وفي نسخة: عراد الساكن في الداروم في بلد ماءب - أن بني إسرائيل أتوا حده، فينون من هور الجبل ونزلوا صلمونا، وارتحلوا من صلمونا ونزلوا فينون وظعنوا من فينون ونزلوا أبوث - وفي نسخة: أباث - وارتحلوا من أبوث ونزلوا العين المعروفة بالعبرانيين على حد موآب - وفي نسخة: ونزلوا عايا في العين على تخوم موآب - وارتحلوا من عايا فنزلوا جاد - وفي نسخة: ورحلوا من عين العبرانيين ونزلوا ديبون قرية جاد - وارتحلوا من قرية جاد ونزلوا علمون التي دبلثيم - وفي نسخة: دبلاثيم - وظعنوا من
...Edom diyarı -bir nüshada: 'Sin çölünden ayrılıp Kudüs olan Paran çölünde konakladılar; Kudüs'ten göç edip Rûm olan Edom diyarı hizasındaki Hor dağında konakladılar'-. Kâhin Harun, Allah'ın emriyle Hor dağına çıktı ve İsrailoğullarının Mısır diyarından çıkışlarının kırkıncı yılında, birinci ayın ilk gününde orada vefat etti. Harun vefat ettiği gün yüz yirmi üç yaşındaydı. Kenan diyarında güneyde oturan Kenanlı Arad kralına -bir nüshada: Moab ülkesindeki Dârûm'da oturan Arad'a- İsrailoğullarının sınırına geldiği haberi ulaştı. Hor dağından [göç edip] Salmona'da konakladılar. Salmona'dan göç edip Punon'da konakladılar. Punon'dan ayrılıp Obot'ta -bir nüshada: Abat'ta- konakladılar. Obot'tan göç edip Moab sınırındaki İbrânîler Pınarı diye bilinen pınarda konakladılar -bir nüshada: Moab sınırındaki pınarda İyyim'de konakladılar-. İyyim'den göç edip Gad'da konakladılar -bir nüshada: İbrânîler Pınarı'ndan ayrılıp Gad köyü Diban'da konakladılar-. Gad köyünden göç edip Diblâtayim olan Almon'da -bir nüshada: Diblâtayim'de- konakladılar. Ayrıldılar...
علمون التي دبلثيم - وفي نسخة: دبلاثيم - فنزلوا جبل العبرانيين الذي أمام نابو، وارتحلوا من جبل العبرانيين ونزلوا عربة موآب التي بأردن يريحا - وفي نسخة: ونزلوا مغارب موآب على الأردن قبالة يريحا - ونزلوا على شاطىء الأردن من عند أشيموت إلى آبل شاطيم التي عند عربة موآب - وفي نسخة: قبالة مغارب موآب.
...Diblâtayim olan Almon'dan -bir nüshada: Diblâtayim'den- ve Nebo karşısındaki İbrânîler dağında konakladılar. İbrânîler dağından göç edip Eriha Şeria'sındaki Moab ovasında konakladılar -bir nüshada: Eriha karşısında Şeria kenarındaki Moab'ın batısında konakladılar-. Şeria kıyısında, Beşîmôt'tan Moab ovası yanındaki Âbil-şittîm'e kadar olan yerde konakladılar -bir nüshada: Moab'ın batısı karşısında-.
وكلم الرب موسى على مغارب موآب عند الأردن قبالة يريحا فقال: كلم بني إسرائيل وقل لهم: أنتم جائزون الأردن إلى أرض كنعان لتهلكوا جميع سكان الأرض، وتحرقوا بيوت أصنامهم المسبوكة، وتقلعوا مذابحهم كلها، وتصير الأرض إليكم وترثونها، فاقسموها لعشائركم سهاماً، وصيروا الكثير على قدر كثرتهم، والقليل على قدر قلتهم، وكل قبيلة على ما يرتفع السهم بها وتصيبها القرعة، وإن لم تهلكوا سكان الأرض من بين أيديكم فالذين يبقون منهم يكونون أسنة في أعينكم وسهاماً في أصداغكم، ويضيّقون عليكم في الأرض التي تسكنونها، وكما رأيت أن أصنع بهم كذلك أصنع بكم، فهكذا اقسموا الأرض في مواريثكم: أرض كنعان بحدودها،
Rab, Eriha karşısında Şeria kenarındaki Moab'ın batısında Musa ile konuşup şöyle dedi: 'İsrailoğulları ile konuş ve onlara de ki: Diyarın bütün sakinlerini helak etmek, dökme putlarının evlerini yakmak, bütün sunaklarını kökünden sökmek ve diyarın size kalıp ona mirasçı olmanız için Şeria'yı geçip Kenan diyarına giriyorsunuz. Orayı kabileleriniz arasında kura ile paylaştırın; çok olana çokluğuna göre, az olana azlığına göre verin. Her kabile, kuranın kendisi için çıktığı ve payına düştüğü şekilde alsın. Eğer diyarın sakinlerini önünüzden helak etmezseniz, onlardan geriye kalanlar gözlerinizde dikenler, şakaklarınızda oklar olacak ve oturduğunuz toprakta sizi sıkıştıracaklardır. Onlara yapmayı tasarladığımı size yaparım. İşte mirasınıza düşen toprakları böyle paylaştırın: Sınırlarıyla Kenan diyarı.'
فأما حد التيمن فيكون لكم من ساحل البحر الملح من ناحية المشرق، ويدور حدكم من التيمن إلى عقبة عقربيم ويجوز إلى صين، وتكون مخارجه من التيمن إلى رقيم الجائي، ويخرج من هناك إلى حصر إدار - وفي نسخة: إلى رفح - ويجوز إلى عصمون إلى وادي مصر، وتكون مخارجه إلى ناحية البحر ويكون حد البحر حدكم والبحر الأعظم بحدوده، هذا حدكم من ناحية البحر وأما حدكم مما يلي الجربيا - وفي نسخة: الشمال - فيكون من البحر الأعظم إلى هور الجبل، وحدود ذلك من الجبل إلى مدخل حماة، وتكون مخارج الجبل إلى صدد، ويخرج الحد إلى زفرون، وتكون مخارجه إلى حصر عينن، هذه حدودكم من ناحية الجربيا، وأما حدودكم من ناحية المشرق فحدوده من حصر عينن إلى شافم، وينزل الحد نم شافمم إلى ربلة إلى مشارق غاب، حتى ينتهي إلى بحر كنرت - وفي نسخة: البحيرة الميتة - من مشارقه، ويدور حتى ينزل إلى حد الأردن، وتكون مخارجه إلى بحر الملح، هذه حدود الأرض التي ترثونها كما تدور ثم ذكر القسمة وشيئاً من الأحكام، ثم قال في أول السفر الخامس: هذه الآيات والأقوال التي قال موسى لبني إسرائيل عند مجاز الأردن في البرية في عرابا - وفي نسخة: البيداء وهو الجانب الغربي -
'Güney sınırınız, doğu tarafından Tuz Denizi kıyısından başlayacaktır. Sınırınız güneyden Akrabbim yokuşuna dönecek ve Sin'e geçecektir; güneyden çıkışları Rakîmu'l-Câî'ye varacak, oradan Hazar-addar'a -bir nüshada: Refah'a- çıkacak, Asmon'dan Mısır Vadisi'ne geçecek ve denize doğru son bulacaktır. Deniz sınırı sizin sınırınız olacak ve sınırlarıyla Büyük Deniz (Akdeniz) bulunacaktır; deniz yönünden sınırınız budur. Kuzey (Cerbiyâ) yönündeki sınırınıza -bir nüshada: kuzeye- gelince, Büyük Deniz'den Hor dağına kadar olacaktır. Bunun sınırları dağdan Hama girişine kadar olacak, dağın çıkışları Seded'e varacak, sınır Zifron'a çıkacak ve çıkışları Hasar-ênân'a ulaşacaktır; kuzey yönünden sınırlarınız bunlardır. Doğu yönündeki sınırlarınıza gelince, sınırları Hasar-ênân'dan Şefam'a, sınır Şefam'dan Ribla'ya, ormanlığın doğusuna inecek, doğusundan Kinneret Denizi'ne -bir nüshada: Ölü Deniz'e- kadar ulaşacak ve Şeria sınırına ininceye kadar dönecek, çıkışları Tuz Denizi'ne varacaktır. İşte çepeçevre miras alacağınız diyarın sınırları bunlardır.' Sonra taksimatı ve bazı hükümleri zikretti; ardından Beşinci Kitabın (Tesniye) başında şöyle dedi: 'Musa'nın İsrailoğullarına Şeria geçidinde, çöldeki Araba'da -bir nüshada: çöl ki batı tarafıdır- söylediği ayetler ve sözler şunlardır:'
حيال سوف بين فاران وبين تفال ولبان وحضروت وذي ذهب - وفي نسخة: ودار الذهب وهو إشارة إلى الموضع الذي عبدوا فيه العجل - مسير أحد عشر يوماً من حوريب إلى ساعير وإلى رقام الجائي.
'...Sûf karşısında, Paran ile Tofel, Laban, Haserot ve Dî-zeheb -bir nüshada: Dârü'z-Zeheb ki buzağıya taptıkları yere işarettir- arasında, Horeb'den Seir ve Rakîmu'l-Câî'ye kadar olan on bir günlük yoldur.'
لما كان في سنة أربعين من خروج بني إسرائيل من مصر في الشهر الحادي عشر في أول يوم منه كلم موسى بني إسرائيل وأمرهم بعد قتلهم سيحون ملك الأمورانيين وعوج ملك متنين في مجاز الأردن في أرض موآب، قال: إن الله قال لنا في حوريب: قد طال مكثكم في هذا الجبل، انهضوا فارتحلوا من هاهنا وادخلوا جبل الأمورانيين وكل ما حوله إلى القرى والجبل وإلى ساحل البحر أسفل الجبال، والتيمن أرض الكنعانيين، ولبنان إلى النهر الكبير الذي هو الفرات، ادخلوا ورثوا الأرض التي وعد الله آباءكم إبراهيم وإسحاق ويعقوب أن يعطيهم، ويورثها نسلهم من بعدهم، ثم قال: وأمرتكم في ذلك الزمان بما ينبغي أن تصنعوا، وارتحلنا من حوريب وسرنا في البرية العظيمة المرهوبة كما أمرنا الله ربنا، وانتهينا إلى رقيم الجائي، وقلت لكم:
İsrailoğullarının Mısır'dan çıkışlarının kırkıncı yılında, on birinci ayın ilk gününde Musa, Amoriler kralı Sihon ile Başan kralı Og'u öldürmelerinden sonra Moab diyarındaki Şeria geçidinde İsrailoğulları ile konuştu ve onlara emretti; dedi ki: "Allah bize Horeb'de şöyle dedi: 'Bu dağda kalışınız artık uzadı; kalkıp buradan göç edin, Amorilerin dağına ve onun çevresindeki her yere, köylere, dağa, dağların altındaki deniz kıyısına, güneydeki Kenanlılar diyarına, Lübnan'a ve Fırat olan büyük nehre kadar girin. Girin ve Allah'ın atalarınız İbrahim'e, İshak'a ve Yakub'a vermeyi ve kendilerinden sonra nesillerine miras bırakmayı vadettiği diyarı mülk edinin.' Sonra dedi ki: 'O vakit yapmanız gereken şeyleri size emrettim; Rabbimiz Allah'ın bize emrettiği gibi Horeb'den göç edip o büyük ve korkunç çölde yürüdük, Rakîmu'l-Câî'ye ulaştık ve size şöyle dedim:'
قد انتهيتم إلى جبل الأمورانيين الذي أعطانا الله ربنا، اصعدوا ورثوا الأرض كما قال لكم الله رب آبائكم، لا تخافوا ولا تفزعوا، وتقدمتم إليّ بأجمعكم وقلتم: نرسل بين أيدينا رجالاً يتجسسون لنا الأرض ويخبرونا بخبرها ويدلّونا على الطريق الذي نسير فيه والقرى التي ندخلها؛ فكان قولكم عندي حسناً، وعمدت إلى اثني عشر رجلاً منكم، من كل سبط منكم رجل، وأرسلتهم، وصعدوا إلى الجبل حتى انتهوا إلى وادي العنقود، واستخبروا الأرض وأخذوا من ثمار الأرض وأتوا به وأخبرونا وقالوا لنا: ما أخصب الأرض التي يعطينا الله ربناَ! ولم يعجبكم أن تصعدوا، ولكن اجتنبتم قول الله ربكم وأغضبتموه وتوشوشتم في خيمتكم وقلتم: لبغض الرب أخرجنا من أرض مصر ليدفعنا في أيدي الأمورانيين ليهلكونا، إلى أين نصعد! إخوتنا كسروا قلوبنا وقالوا: الشعب أعظم وأعزّ منا وأقوى، وقراهم عظيمة مشيدة إلى السماء، ورأينا هناك أبناء جبابرة، وقلت لكم: لا تخافوا ولا تفزعوا منهم، من أجل أن الله ربكم هو يسير أمامكم، وهو يجاهد عنكم كما صنع بكم في أرض مصر وفي البرية.
'Rabbimiz Allah'ın bize verdiği Amoriler dağına kadar geldiniz; atalarınızın Rabbi Allah'ın size söylediği gibi çıkın ve diyarı mülk edinin, korkmayın ve yılmayın.' Hepiniz bana gelip dediniz ki: 'Önümüzden adamlar gönderelim, bizim için diyarı araştırsınlar, bize haberini getirsinler, yürüyeceğimiz yolu ve gireceğimiz şehirleri bize göstersinler.' Bu sözünüz benim hoşuma gitti; sizden her kabileden birer adam olmak üzere on iki adam seçip gönderdim. Dağa çıktılar, Eşkol vadisine kadar vardılar, diyarı araştırdılar, diyarın meyvelerinden alıp getirdiler ve bize haber verip: 'Rabbimiz Allah'ın bize vermekte olduğu diyar ne kadar da verimli!' dediler. Fakat siz yukarı çıkmak istemediniz; aksine Rabbiniz Allah'ın sözünden kaçındınız, O'nu öfkelendirdiniz, çadırlarınızda fısıldaşıp dediniz ki: 'Rab bizi sevmediği için, Amorilerin eline teslim edip helak etmek üzere Mısır diyarından çıkardı. Nereye çıkacağız! Kardeşlerimiz: Kavim bizden daha büyük, daha aziz ve daha güçlü; şehirleri büyük ve göğe kadar yükselmiş; orada devlerin çocuklarını da gördük diyerek cesaretimizi kırdılar.' Ben de size dedim ki: 'Onlardan korkmayın ve yılmayın; zira Rabbiniz Allah sizin önünüzden yürümektedir; Mısır diyarında ve çölde sizin için yaptığı gibi sizin yerinize bizzat savaşacaktır.'
كما رأيتم أنه فداكم كما يفدي الوالد ولده في كل الأرض التي سلكتموها حتى انتهيتم إلى هذه البلاد،
'Nitekim bir babanın evladını esirgediği gibi, bu beldelere ulaşıncaya kadar yürüdüğünüz bütün topraklarda O'nun sizi esirgediğini gördünüz.'
وبهذا القول لم تصدقوا أن الله ربكم يكمل لديكم أنه يسير أمامكم في الطريق ليهيىء لكم موضعاً تسكنون فيه، أليس هو الذي أراكم طريقاً تسلكون فيه بالليل بالنار، وستركم بالنهار من حر الشمس بالغمام، وسمع الرب كلامكم وأصواتكم وغضب وأقسم وقال: لا يعاين أحد من هؤلاء القوم - أهل هذا الحقب الرديء - الأرض المخصبة التي أقسمت أن أعطي آباءهم غير كالاب بن يوفنا، إني أدفع إليه الأرض التي مشى فيها وأورثها ولده، لأنه أتم قول الرب وأكمل سنته، وقال لي: وأنت أيضاً لا تدخلها، ولكن يشوع بن نون الذي يخدمك هو يدخل هناك، إياه قوِّ وأيد، لأنه هو الذي يورث بني إسرائيل الأرض المخصبة التي وعدت بها آباءهم أن أعطيهم، وأما مواشيكم التي قلتم: إنها تنتهب، وبنوكم الذين لا يعلمون الخير من الشر، فهم يدخلون هناك، وإليهم أدفعها وهم يرثونها، فأما أنتم فاقبلوا وارتحلوا إلى البرية في طريق بحر سوف، فرددتم عليّ وقلتم: أسأنا وأجرمنا بين يدي الله ربنا، نحن صاعدون ومجاهدون كما قال لنا، وتسلح كل امرىء منكم بسلاحه، وتهيأتم للصعود إلى الجبل، وقال الرب لي: أنذرهم وقل لهم: لا تصعدوا ولا تجاهدوا، لأني لست بينكم، لئلا يهزمكم أعداؤكم، وقلت ولم تقبلوا، اجتنبتم قول الرب وأغضبتموه وجسرتم وطلعتم إلى الجبل، فخرج الأموريون الساكنون
'Bu söze rağmen, Rabbiniz Allah'ın, oturacağınız bir yer hazırlamak üzere yolda önünüzden yürüyeceğini tasdik etmediniz. Geceleyin ateşle yürüyeceğiniz yolu size gösteren, gündüzün de bulutla sizi güneşin sıcağından koruyan O değil miydi? Rab sözlerinizi ve seslerinizi işitti, gazaplanıp yemin etti ve şöyle dedi: Bu kötü neslin adamlarından hiçbiri, atalarına vermeye yemin ettiğim o verimli diyarı görmeyecektir; ancak Yefunne oğlu Kaleb müstesna. Gezdiği o toprağı ona vereceğim ve çocuklarına miras bırakacağım; zira o, Rabbin sözünü tam yerine getirdi ve hükmünü eksiksiz uyguladı. Bana da dedi ki: Sen de oraya girmeyeceksin; ancak sana hizmet eden Nun oğlu Yeşu oraya girecektir; onu güçlendir ve destekle, çünkü atalarına vermeyi vadettiğim o verimli diyarı İsrailoğullarına miras bırakacak olan odur. Yağmalanacağını söylediğiniz davarlarınız ile iyiyi kötüden ayırt edemeyen çocuklarınıza gelince, onlar oraya girecektir; orayı onlara vereceğim ve onlar miras alacaklardır. Sizlere gelince, dönün ve Kızıldeniz yoluyla çöle göç edin. Bunun üzerine bana cevap verip: Rabbimiz Allah'ın huzurunda kötülük ve günah işledik; bize dediği gibi çıkıp savaşacağız dediniz ve her biriniz silahını kuşandı, dağa çıkmaya hazırlandınız. Rab bana dedi ki: Onları uyar ve de ki: Çıkmayın ve savaşmayın, zira aranızda değilim; düşmanlarınız sizi hezimete uğratmasın. Ben [bunu] söyledim ama kabul etmediniz; Rabbin sözünden kaçındınız, O'nu gazaplandırdınız, cüret edip dağa çıktınız. Bunun üzerine oturan Amoriler...'
في ذلك الجبل للقائكم وطردوكم كما تطرد الزنابير بالدخان، ودفعوكم من ساعير إلى حرما، وجلستم وبكيتم ولم يسمع الرب أصواتكم، فبكيتم أمام الرب في رقام أياماً كثيرة ما مكثتم فيها، فأقبلنا فارتحلنا في البرية في طريق بحر سوف كما قال الرب، وترددنا حول جبل ساعير أياماً كثيرة، وقال لي الرب: قد طال ترددكم حول هذا الجبل اقبلوا إلى الجانب الجربي، فتقدم إلى الشعب وقل لهم: أنتم تجوزون في حد إخوتكم بني عاسو - وفي نسخة: عيصو - الذين يسكنون ساعير، فاحفظوا أن لا تولعوا بهم.
...o dağda sizi karşılamaya çıktılar ve eşek arılarının dumanla kovalanması gibi sizi kovaladılar; sizi Seir'den Horma'ya kadar püskürttüler. Oturup ağladınız ama Rab sesinizi işitmedi. Rakîm'de kaldığınız süre boyunca Rabbin huzurunda nice günler ağladınız. Bunun üzerine yönelip Rabbin buyurduğu gibi Kızıldeniz yoluyla çöle göç ettik ve Seir dağı çevresinde nice günler dolaştık. Rab bana dedi ki: 'Bu dağın çevresinde dolaşmanız artık uzadı; kuzey yönüne dönün. Kavmin önüne geç ve onlara de ki: Seir'de oturan kardeşleriniz Esav -bir nüshada: Îsû- oğullarının sınırından geçiyorsunuz; onlara saldırmaktan sakının.'
لأني لست أعطيكم من أرضهم ميراثاً ولا موضع قدم، ابتاعوا منهم طعاماً لمأكلكم وامتاروا منهم ماء بفضة لمشربكم، وليبارك الله ربكم عليكم ويبارك لكم في كل ما عملت أيديكم، كما علم أن يسوسكم في هذه البرية أربعين سنة، الله ربكم ما دام معكم لا يعوز بكم شيء، وجزنا طريق العربة - وفي نسخة: البيداء - وأيلة، وأقبلنا وجزنا في البرية إلى طريق موآب، وقال لي الرب: لا تضيق على الموآبيين ولا تحاربهم، لأني لست أعطيك من أرضهم ميراثاً، بل قد جعلت هذه
'Çünkü onların topraklarından size bir ayak basacak yer bile miras olarak vermeyeceğim. Yiyeceğiniz için onlardan gıda satın alın ve içeceğiniz suyu gümüş karşılığında onlardan temin edin. Rabbiniz Allah sizi mübarek kılsın ve ellerinizin işlediği her şeyde size bereket versin; nitekim bu çölde kırk yıl boyunca sizi nasıl idare ettiğini bildi. Rabbiniz Allah sizinle oldukça hiçbir şeye muhtaç olmazsınız.' Araba -bir nüshada: çöl- ve Eyle yolundan geçtik; yönelip çölde Moab yoluna doğru ilerledik. Rab bana dedi ki: 'Moablıları sıkıştırma ve onlarla savaşma; zira onların topraklarından sana bir miras vermeyeceğim; aksine bu...'
الأرض ميراثاً لبني لوط هذه التي سكنها إمتى أولاً، شعباً كان عظيماً، كان الموآبيون يسمونهم إمتى، فأما ساعير فكان سكانها الحورانيين أولاً وورثها بنو عاسو، فقوموا الآن فجوزوا وادي زرد، فجزنا وادي زرد حينئذ، وكان عدد الأيام التي سرنا من رقيم إلى أن جزنا وادي زرد ثماني وثلاثين سنة، حتى هلك جميع الرجال الأبطال أهل ذلك الحقب من عسكر بني إسرائيل كما أقسم عليهم الرب، لأن يد الرب كانت عليهم حتى هلكوا، فلما ماتوا من الشعب كلمني الرب وقال لي: أنت جائز اليوم إلى حد موآب، وتدنو من حد بني عمون فلا تتعرض لهم، لست أعطيك ميراثاً من أرض بني عمون، لأني قد جعلتها ميراثاً لبني لوط، فقم وارتحل وجز وادي أرنون، إني قد دفعت إليك سيحون ملك الأمورانيين فحاربه وأهلك أصحابه، فإني أبدأ فألقي خوفك وفزعك على الناس منذ يومك هذا، وعلى جميع الشعوب التي تحت السماء، حتى إذا سمعوا بخبرك فرقوا وفزعوا منك، وأرسلت رسلاً من برية قدموت إلى سيحون ملك حجبون بكلام طيب وبالسلام، وقلت له: نجوز في أرضك ونسير في الطريق الأعظم، لا نميل يمنة ولا يسرة نمتار منكم طعاماً بفضة لمأكلنا، وكذلك نبتاع ماء لمشربنا بثمن، فدعونا نجز
...toprağı Lût oğullarına mülk kıldım. Burası önceden büyük bir kavim olan Emîlerin oturduğu yerdi; Moablılar onlara Emîler derlerdi. Seir'e gelince, onun sakinleri önceleri Horiler idi ve Esav oğulları oraya mirasçı oldular. Şimdi kalkın ve Zered vadisini geçin.' O vakit Zered vadisini geçtik. Rakîm'den hareket edip Zered vadisini geçinceye kadar yürüdüğümüz günlerin sayısı, Rabbin kendilerine yemin ettiği gibi, o neslin İsrail ordugâhındaki bütün savaşçı erkekleri helak oluncaya kadar otuz sekiz yıldı. Zira Rabbin eli onlar helak oluncaya dek üzerlerindeydi. Kavimden olanlar öldükten sonra Rab benimle konuştu ve bana dedi ki: 'Bugün Moab sınırını geçiyorsun ve Ammon oğullarının sınırına yaklaşıyorsun; onlara ilişme, Ammon oğullarının topraklarından sana miras vermeyeceğim; zira orayı Lût oğullarına mülk kıldım. Kalk, göç et ve Arnon vadisini geç; Amoriler kralı Sihon'u senin eline teslim ettim; onunla savaş ve adamlarını helak et. Zira bugünden itibaren senin korkunu ve dehşetini insanların üzerine, göğün altındaki bütün kavimlerin üzerine salmaya başlayacağım; öyle ki senin haberini duyduklarında korkacak ve senden titreyecekler.' Kedemot çölünden Heşbon kralı Sihon'a güzel sözlerle ve esenlikle elçiler gönderdim ve ona dedim ki: 'Toprağından geçelim, ana yoldan yürüyelim; sağa veya sola sapmayalım; yiyeceğimiz için sizden gümüşle gıda satın alalım, aynı şekilde içeceğimiz suyu da bedeliyle alalım; bırakın geçelim...'
سائرين في الطريق كما صنع بنا بنو عاسو الذين في ساعير، والموآبيون الذي في عار، حتى يجوز في الأردن إلى الأرض التي يعطينا الله ربنا، لوم يسرَّ سيحون ملك حجبون أن نجوز في حده، لأن الله ربكم قسّى قلبه وعظم روحه ليدفعه في أيديكم، وخرج إلينا هو وجميع أجناده ليحاربونا في ياهاص، فدفعه الرب إلينا وقتلناه هو وجميع أجناده وفتحنا قراه وأهلكنا كل من كان في قراه، ولم يبق منهم أحد، وأهلكنا نساءهم وعيالاتهم، ولم يبق منهم أحد من حد عروعير التي على حد وادي أرنون، والقرية التي في الوادي وإلى جلعاد لم تفتنا قرية، بل دفعها الله ربنا في أيدينا جميعاً، فأما أرض بني عمون فلم نقربها، وكل ما كان على وادي يبوق وقرى الجبال أيضاً، وكل ما أمرنا الله ربنا به، ثم أقبلنا وصعدنا إلى أرض متنين، وخرج إلينا عوج ملك متنين هو وكل شيعته ليحاربنا في أدرعى، وقال لي الرب: لا تفرق فإني قد دفعته في يديك، وأسلمت إليك كل أجناده وأرضه، وقتلناهم ولم يبق منهم أحد، وظفرنا بكل قراه في ذلك الزمان، ولم تفتنا قرية إلا أخذناها منهم ستين قرية، كل جبل أرجوب، كل القرى التي كانت أسوارها
...Seir'deki Esav oğullarının ve Ar'daki Moablıların bize yaptığı gibi, Rabbimiz Allah'ın bize vereceği diyara varmak üzere Şeria'yı geçinceye kadar yolda yürüyelim.' Heşbon kralı Sihon, sınırından geçmemizden hoşnut olmadı; zira Rabbiniz Allah, onu ellerinize teslim etmek için kalbini katılaştırdı ve ruhunu kibirlendirdi. O ve bütün orduları Yahas'ta bizimle savaşmak üzere karşımıza çıktı. Rab onu elimize teslim etti; onu ve bütün ordularını öldürdük, şehirlerini fethettik, şehirlerinde bulunan herkesi helak ettik ve onlardan hiç kimse kalmadı. Kadınlarını ve çocuklarını da helak ettik; Arnon vadisi kıyısındaki Aroer sınırından, vadideki şehirden Gilad'a kadar hiçbir şehir elimizden kaçmadı; bilakis Rabbimiz Allah hepsini elimize teslim etti. Ammon oğullarının topraklarına, Yabbok vadisi üzerindeki yerlere, dağ şehirlerine ve Rabbimiz Allah'ın bize [yasakladığı] hiçbir yere yaklaşmadık. Sonra yönelip Başan diyarına çıktık; Başan kralı Og bütün kavmiyle birlikte Edrei'de bizimle savaşmak üzere karşımıza çıktı. Rab bana dedi ki: 'Korkma, zira onu senin eline teslim ettim; bütün ordularını ve topraklarını sana verdim.' Onları öldürdük ve onlardan hiç kimse kalmadı. O vakit onun bütün şehirlerini ele geçirdik; onlardan almadığımız hiçbir şehir kalmadı; hepsi surları olan altmış şehir, bütün Argob bölgesi, bütün o şehirler...
مشيدة محصنة بالأبواب الشديدة الموثقة، وأحرمناهن كما صنعنا بسيحون وأخذنا الأرض في ذلك الزمان من ملكي الأمورانيين اللذين كانا عند مجاز الأردن من وادي أرنون إلى جبل حرمون، فأما الصيدانيون فكانوا يدعون حرمون سريون، وأما الأمورانيون فكانوا يسمونها سنير، وأخذنا كل القرى التي كانت في الصحراء وكل جلعاد وكل متنين إلى سلكة وأدرعى، جميع قرى ملك عوج، لأن عوجاً كان الجبار الذي بقي وحده من الجبابرة، وكان سريره من حديد، وفي مدينة بني عمون التي تسمى ربة، طوله تسع أذرع وعرضه أربع أذرع بذراع الجبابرة، وورثنا هذه الأرض في ذلك الزمان؛ ثم قال: أمرت يشوع في ذلك الزمان وقلت: قد رأيت بعينيك ما صنع الله ربكم بملكي الأمورانيين، كذلك يصنع الرب بجميع المملكات التي تجوز إليها، لأن الله ربكم هو يجاهد عنكم، وتضرعت إلى الرب في ذلك الزمان وقلت: أطلب إليك يا ربي وإلهي أن تظهر لعبدك عظمتك بيدك المنيعة وبذراعك العظيمة، أيّ إله في السماء أو في الأرض يعمل مثل أعمالك وجرائحك! أتأذن
...yüksek, muhkem ve sağlam kapılarla berkitilmişti. Sihon'a yaptığımız gibi onları da tamamen yok ettik ve o vakit Arnon vadisinden Hermon dağına kadar Şeria geçidinde bulunan iki Amori kralından toprakları aldık. Saydalılar Hermon'a Siryon derlerdi; Amoriler ise ona Senir derlerdi. Düzlükteki bütün şehirleri, bütün Gilad'ı, Salha ve Edrei'ye kadar bütün Başan'ı, Og'un krallığının bütün şehirlerini aldık. Zira Og, devlerden geriye tek başına kalan dev idi. Onun yatağı demirdendi; Ammon oğullarının Rabba denilen şehrindedir; devlerin arşınıyla boyu dokuz arşın, eni dört arşındır. O vakit bu toprağı mülk edindik." Sonra dedi ki: "O vakit Yeşu'ya emredip şöyle dedim: Rabbimiz Allah'ın bu iki Amori kralına yaptığını gözlerinle gördün; Rab, geçeceğin bütün krallıklara da böyle yapacaktır; çünkü Rabbiniz Allah sizin yerinize bizzat savaşacaktır. O vakit Rabbe yalvarıp dedim ki: 'Ey Rabbim ve İlahım! Güçlü elinle ve büyük kudretinle azametini kuluna göstermeni niyaz ediyorum; gökte veya yerde Senin işlerin ve kudretin gibi işler yapabilen hangi ilah vardır! İzin verir misin...'
لي الآن فأعبر وأعاين الأرض المخصبة التي في مجاز الأردن، هذا الجبل المخصب ولبنان، ولم يتسجب لي وقال لي الرب: حسبك! لا تعد أن تقول هذا القول بين يدي، اصعد رأس الأكمة وارفع عينيك إلى المغرب والمشرق وإلى الجربي والتيمن، وانظر إليها نظراً ولا تجز هذا الأردن، ومر يشوع وتقدم إليه وقوِّه وأيده، لأنه هو الذي يجوز أمام هذا الشعب وهو الذي يورثهم الأرض التي تراها، ونزلنا الوادي حيال بيت فغور: ثم قال: وأقسم - أي الرب -أني لا أجوز هذا الأردن ولا أدخل إلى الأرض التي أعطاكم الله ربكم ميراثاً، فأنا الآن متوفٍ في هذه الأرض، ولا أجوز هذا الأردن، فأما أنتم فتجوزون وترثون هذه الأرض المخصبة، احفظوا لا تنسوا عهد ربكم الذي عاهدكم، ولا تفسدوا وتتخذوا أصناماً وأشباهاً، من أجل أن الله ربكم هو نار محرقة وهو إله غيور، وإذا ولد لكم بنون وبنو بنين وعتقتم في الأرض.
...bana şimdi geçeyim de Şeria geçidindeki o verimli diyarı, bu bereketli dağı ve Lübnan'ı göreyim?' Fakat bana icabet etmedi ve Rab bana dedi ki: 'Yeter! Huzurumda bu sözü bir daha söyleme. Tepenin başına çık; gözlerini batıya, doğuya, kuzeye ve güneye kaldır; oraya sadece bak ama bu Şeria'yı geçme. Yeşu'ya emret, ona talimat ver, onu güçlendir ve destekle; zira bu kavmin önünden geçecek olan ve göreceğin diyarı onlara miras bırakacak olan odur.' Beyt-peor karşısındaki vadide konakladık." Sonra dedi ki: "Rab, bu Şeria'yı geçmeyeceğime ve Rabbiniz Allah'ın size mülk olarak verdiği diyara girmeyeceğime yemin etti. Ben şimdi bu toprakta öleceğim ve bu Şeria'yı geçmeyeceğim; siz ise geçecek ve bu verimli diyarı mülk edineceksiniz. Dikkat edin, Rabbinizin sizinle yaptığı ahdi unutmayın; fesat çıkarıp putlar ve suretler edinmeyin; zira Rabbiniz Allah yakıp yok eden bir ateştir ve kıskanç bir İlahtır. Çocuklarınız ve torunlarınız doğup o toprakta ihtiyarladığınızda..."
واتخذتم أصناماً وأشباهاً وارتكبتم الشر أمام الله ربكم وأغضبتموه قد أشهد عليكم السماء والأرض أنكم تهلكون سريعاً من الأرض التي تجوزون لترثوها، ولا تكثر أيامكم فيها، ويبددكم الرب من بين الشعوب ويبقي منكم عدد قليل بين الشعوب
"...putlar ve suretler edinir, Rabbiniz Allah'ın huzurunda kötülük işleyip O'nu öfkelendirirseniz, mülk edinmek üzere geçmekte olduğunuz o topraktan çabucak helak olup gideceğinize göğü ve yeri size şahit tutarım; orada günleriniz çok olmayacaktır. Rab sizi kavimler arasına dağıtacak ve Rabbin sizi sürgün edeceği kavimler arasında..."
التي يفرقكم الرب فيها، سلوا عن الأيام الأولى التي مضت قبلكم منذ يوم خلق الله الناس على الأرض من أقصى السماء إلى أقطارها، هل كان مثل هذا الأمر العظيم أو سمع بمثله قط؟ هل سمع شعب آخر صوت الله يكلمه من النار كما سمعتم أنتم، وجربوا الله الذي اتخذهم شعباً من الشعوب بالبلايا والآيات والأعاجيب والحروب واليد المنيعة والذراع العظيمة وبالمناظر العظيمة، كما صنع الله بأهل مصر تجاهكم أنتم وعاينتم وعلمتم أن الله هو رب كل شيء وليس إله غيره، أسمعكم صوته من السماء ليعلمكم وأراكم ناره العظيمة، وسمعتم أقاويله من النار، ولحبه لآبائكم اختار نسلهم من بعدهم، وأخرجكم بوجهه من مصر بقوته العظيمة، ليهلك من بين أيديكم شعوباً أعظم وأعزّ منكم ليدخلكم ويعطيكم أرضهم ميراثاً، لتعلموا يومكم هذا وتقبلوا بقلوبكم لأن الرب هو إله في السماء فوق وفي الأرض أسفل، وليس إله سواه، احفظوا سننه ووصاياه التي أمركم بها يومكم هذا لينعم عليكم وعلى أبنائكم من بعدكم ويطول مكثكم في الأرض التي يعطيكم الله ربكم طول الأيام.
...sayınız az kalacaktır. Allah'ın insanı yeryüzünde yarattığı günden beri sizden önce geçmiş olan ilk günleri, göğün bir ucundan diğer uçlarına kadar sorun; böylesine büyük bir iş olmuş mudur yahut böylesi hiç işitilmiş midir? Sizin işittiğiniz gibi, ateşin içinden kendisiyle konuşan Allah'ın sesini işitip de yaşayan başka bir kavim olmuş mudur? İmtihanlarla, ayetlerle, harikalarla, savaşlarla, güçlü bir elle, kudretli bir kolla ve büyük manzaralarla Allah'ın kavimler arasından kendine bir kavim edindiği görülmüş müdür? Tıpkı Allah'ın Mısır halkına sizin gözünüzün önünde yaptığı gibi; siz bizzat gördünüz ve bildiniz ki Allah her şeyin Rabbidir ve O'ndan başka ilah yoktur. Size öğretmek için sesini gökten işittirdi ve büyük ateşini size gösterdi; O'nun sözlerini ateşin içinden işittiniz. Atalarınızı sevdiği için onlardan sonra onların neslini seçti ve sizi kendi huzuruyla, büyük kudretiyle Mısır'dan çıkardı; önünüzden sizden daha büyük ve daha güçlü kavimleri helak edip sizi oraya sokmak ve topraklarını size miras vermek için. Bugün biliniz ve kalbinize yerleştiriniz ki, yukarıda gökte ve aşağıda yerde Rab bizzat İlahtır, O'ndan başka ilah yoktur. Bugün size emrettiği kanunlarını ve emirlerini tutun ki, size ve sizden sonraki çocuklarınıza iyilik olsun ve Rabbiniz Allah'ın bütün günler boyunca size vereceği toprakta kalışınız uzun sürsün."
هذه الشهادات والأحكام التي قص موسى على بني إسرائيل حيث خرجوا من أرض مصر، فانتهوا إلى مجاز الأردن في الوادي في مشارق الشمس، وإلى بحر العربة إلى سدود الفسجة، ثم قال بعد ذلك في أواخر هذا السفر بعد أن قص عليهم
İşte Musa'nın Mısır diyarından çıktıklarında İsrailoğullarına anlattığı şahitlikler ve hükümler bunlardır. Güneşin doğduğu tarafta, vadideki Şeria geçidine, Araba Denizi'ne, Pisga yamaçlarına kadar vardılar. Sonra bu kitabın sonlarında, onlara anlattıktan sonra şöyle dedi...
أحكاماً كثيرة وحِكَما عزيزة: الرب يقبل بكم إلى الخير ويفرحكم كما فرح آباؤكم، وذلك إن أنتم سمعتم قول الله ربكم وحفظتم سننه ووصاياه المكتوبة في هذا الكتاب من كل قلوبكم وأنفسكم، من أجل أن هذه الوصية لم تخف عليكم ولم تغب، وليس هو بمستور في السماء فتقولوا: من يصعد لنا إلى السماء ويأتينا به فنسمعه ونعمل به! وليس بغائب عنكم في أقصى البحر فتقولوا: من ينزل لنا إلى البحر ويأتينا به فنسمعه ونعمل به! ولكن القول قريب من فمك وقلبك فاعمل به، وانظر أني قد صيّرت بين يديك اليوم الحياة والخير، فأخبرتك بالموت والشر، وأنا آمرك اليوم أن تحب الله ربك وتسلك في طرقه وتحفظ سننه ووصاياه وأحكامه، لتحيى وتكثر جداً، ويبارك الله ربك عليك، وينميك في الأرض التي تدخلها لترثها، وإن مال قلبك وزاغ ولم تسمع وضللت وتبعت الآلهة الأخرى وسجدت لها فقد بينت لكم اليوم أنكم تهلكون هلاكاً، ولا يطول مكثكم في الأرض التي تجوزون الأردن لترثوها، وأوعزت إليكم وناشدتكم السماء والأرض والحياة والموت - وفي نسخة: وأشهدت عليكم السماء والأرض وجعلت بين يديكم الحياة والموت - وتلوت
...pek çok hükümleri ve yüce hikmetleri: 'Rab sizi hayra yöneltecek ve atalarınızı sevindirdiği gibi sizi de sevindirecektir; bu da Rabbiniz Allah'ın sözünü dinlemeniz, bu kitapta yazılı olan kanunlarını ve emirlerini bütün kalbinizle ve bütün canınızla tutmanız şartıyla olur. Zira bu emir sizden gizli değildir, uzak da değildir. O gökte gizlenmiş değildir ki: Bizim için kim göğe çıkıp onu getirecek de işitip uygulayacağız! diyesiniz. Denizin en uzak yerinde de kayıp değildir ki: Bizim için denize kim inecek ve onu bize getirecek de işitip uygulayacağız! diyesiniz. Bilakis o söz ağzına ve kalbine yakındır, onu uygula. Bak, bugün senin önüne hayatı ve iyiliği koydum; ölümü ve kötülüğü de sana haber verdim. Bugün sana Rabbin Allah'ı sevmeyi, O'nun yollarında yürümeyi, kanunlarını, emirlerini ve hükümlerini tutmayı emrediyorum ki yaşayasın, çokça çoğalasın, Rabbin Allah seni mübarek kılsın ve miras almak üzere girmekte olduğun toprakta seni artırsın. Şayet kalbin meyleder, sapar, dinlemez, yoldan çıkar, başka ilahlara uyar ve onlara secde ederseniz, bugün size kesinlikle helak olacağınızı açıkça bildirdim; miras almak üzere Şeria'yı geçeceğiniz o toprakta kalışınız uzun sürmeyecektir. Size bildirdim; göğü, yeri, hayatı ve ölümü size şahit tuttum -bir nüshada: göğü ve yeri size şahit tuttum, önünüze hayatı ve ölümü koydum- ve okudum...'
عليكم اللعن والدعاء، فاختر الحياة لتحيى أنت ونسلك إذا أحببت الله ربك وسمعت قوله ولحقت بعبادته، لأنه حياتك وطول عمرك، وتسكن في الأرض التي أقسم الرب لآبائك ووعد إبراهيم وإسحاق ويعقوب أن يعطيك؛ ثم انطلق موسى وكلم بني إسرائيل وقص عليهم هذه الأقوال كلها وقال لهم: اليوم مائة وعشرون سنة، ولست أقدر على الدخول والخروج أيضاً، والرب قال: إنك لا تجوز هذا الأردن، فالله ربكم هو يجوز أمامكم، وهو يهلك هذه الشعوب من بين أيديكم وترثونهم، ويشوع هو يجوز أمامكم كما قال الرب، وسيصنع بهم الرب كما صنع بسيحون وعوج ملكي الأمورانيين اللذين أهلكهما، ويهزمهم الله ربكم من بين أيديكم، فاصنعوا بهم حينئذ ما أمرتكم به، فتقوّوا واعتزوا ولا تخافوا ولا تفزعوا، ولا ترعب قلوبكم منهم، لأن الله ربكم سائر أمامكم، لا يخذلكم ولا يرفضكم؛ ودعا موسى يشوع بن نون وقال له بين يدي جماعة بني إسرائيل: تقّو واعتز، لأنك أنت الذي تدخل هذا الشعب الأرض التي أقسم الله لآبائهم أن يعطيهم، وأنت تورثها أبناءهم، والرب هو يسير أمامكم وهو يكون معك ولا يخذلك ولا يرفضك، فلا تخف ولا تفزع ولا يرعب قلبك؛ وكتب موسى هذه التوراة وسننها ودفعها إلى الأحبار بني لاوي الذين يحملون
'...üzerinize laneti ve duayı. Rabbin Allah'ı sevdiğin, sözünü dinlediğin ve kulluğuna bağlandığın takdirde, sen ve neslin yaşamak için hayatı seç; çünkü O senin hayatın ve uzun ömründür; böylece Rabbin atalarına yemin ettiği, İbrahim'e, İshak'a ve Yakub'a sana vermeyi vadettiği toprakta oturursun.' Sonra Musa gidip İsrailoğulları ile konuştu, bütün bu sözleri onlara anlattı ve onlara dedi ki: 'Bugün yüz yirmi yaşındayım; artık içeri girip dışarı çıkmaya gücüm yetmiyor. Rab de: Sen bu Şeria'yı geçmeyeceksin, buyurdu. Rabbiniz Allah sizin önünüzden bizzat geçecek ve bu kavimleri önünüzden helak edecek, siz de onlara mirasçı olacaksınız. Rabbin buyurduğu gibi Yeşu da sizin önünüzden geçecektir. Rab, helak ettiği iki Amori kralı Sihon ve Og'a yaptığı gibi onlara da yapacaktır. Rabbiniz Allah onları önünüzde hezimete uğratacaktır; o vakit size emrettiğim şeyleri onlara yapın. Güçlü ve cesur olun; korkmayın, yılmayın ve onlardan dolayı kalbiniz ürpermesin; zira Rabbiniz Allah sizin önünüzden yürümektedir; sizi yüzüstü bırakmaz ve terk etmez.' Musa, Nun oğlu Yeşu'yu çağırdı ve İsrailoğulları cemaatinin huzurunda ona dedi ki: 'Güçlü ve cesur ol; zira bu kavmi, Allah'ın atalarına vermeye yemin ettiği toprağa sokacak olan sensin ve orayı onların çocuklarına sen miras bırakacaksın. Rab bizzat sizin önünüzden yürümektedir; O seninle beraber olacak, seni yüzüstü bırakmayacak ve terk etmeyecektir; korkma, yılma ve kalbin ürpermesin.' Musa bu Tevrat'ı ve kanunlarını yazdı ve onu Rabbin ahit sandığını taşıyan Levioğulları kâhinlerine...
تابوت عهد الرب وإلى جميع أشياخ بني إسرائيل؛ ثم قال: وكلم الرب موسى في ذلك اليوم وقال له: اصعد إلى جبل العبرانيين هذا جبل نابو الذي في أرض موآب حيال يريحا وانظر إلى أرض كنعان التي أعطى بني إسرائيل ميراثاً، ولتتوفّ هناك في الجبل الذي تصعد إليه واجتمع إلى آبائك، كما توفي أخوك هارون في الجبل وصار إلى قومه، ثم قال في آخر هذا السفر وهو آخر التوراة: فطلع موسى من عربوب - وفي نسخة: من بيداء موآب - إلى جبل نبو إلى رأس الأكمة التي قبالة وجه إريحا، وأراه الله جميع جلعد إلى دان وجميع أرض نفتالي وجميع أرض إفرائيم ومنشا، وجميع أرض يهودا إلى آخر البحر والبرية وما حول بقعة بلد إريحا مدينة النخل إلى صاغر، فقال الرب لموسى: إن هذه هي في الأرض التي أقسمت لإبراهيم وإسحاق ويعقوب وقلت: إني لنسلكم أعطيها، قد أريتكها بعينيك، فأما أنت فما تدخلها، وقضى عبد الله موسى بأرض موآب بأمر الرب، فدفن - يعني في أرض موآب - حذاء بيت فاغور، ولم يعرف
...ve İsrailoğullarının bütün ileri gelenlerine teslim etti. Sonra dedi ki: Rab o gün Musa ile konuşup ona şöyle dedi: 'Eriha karşısındaki Moab diyarında bulunan bu Abarim dağına, Nebo dağına çık ve İsrailoğullarına miras olarak verdiği Kenan diyarına bak; çıkacağın o dağda vefat et ve kardeşin Harun'un dağda vefat edip kavmine kavuştuğu gibi sen de atalarına kavuş.' Sonra bu kitabın -ki Tevrat'ın sonudur- ahirinde şöyle dedi: 'Musa, Arabot'tan -bir nüshada: Moab çölünden- Nebo dağına, Eriha'nın tam karşısındaki tepenin başına çıktı. Allah ona Dan'a kadar bütün Gilad'ı, bütün Naftali diyarını, bütün Efraim ve Manaşşe diyarını, son denize kadar bütün Yahuda diyarını, çölü ve Hurma Şehri Eriha beldesi havzasından Soar'a kadar olan çevresini gösterdi. Rab Musa'ya dedi ki: İbrahim'e, İshak'a ve Yakub'a: Onu sizin neslinize vereceğim, diye yemin ettiğim diyar işte budur; onu kendi gözlerinle sana gösterdim, fakat sen oraya girmeyeceksin. Allah'ın kulu Musa, Rabbin emriyle Moab diyarında vefat etti ve -yani Moab diyarında- Beyt-peor hizasına defnedildi. Bilmedi...'
أحد أين قضى إلى يومنا هذا، وكان موسى وقت قضى ابن مائة وعشرين سنة، لم يضعف بصره ولم يشخ جداً؛ فناح بنو إسرائيل على موسى بعربوب - وفي نسخه: في بيداء موآب - ثلاثين يوماً، وتمت أيام بكاء مأتم موسى؛ وامتلأ يشوع بن نون روَح الحكمة، لأن موسى وضع عليه يده، وأطاع له بنو إسرائيل وامتثلوا ما أمر الرب به موسى - انتهى ما أردته من أخبار التيه وما يتصل بذلك من مساواتهم لجميع الناس في العذاب بالمعاصي والإلطاف بالطاعات، الهادم لكونهم أبناء وأحباء.
...bugüne kadar hiç kimse nerede vefat ettiğini. Musa vefat ettiğinde yüz yirmi yaşındaydı; gözü zayıflamamış ve pek yaşlanmamıştı. İsrailoğulları Arabot'ta -bir nüshada: Moab çölünde- Musa için otuz gün yas tutup ağladılar; Musa için tutulan matem ve ağlama günleri tamamlandı. Nun oğlu Yeşu hikmet ruhuyla doldu; zira Musa elini onun üzerine koymuştu. İsrailoğulları ona itaat ettiler ve Rabbin Musa'ya emrettiği şeyleri yerine getirdiler." Tîh (çöl) haberlerinden ve bununla bağlantılı olarak günahlar sebebiyle azap görmede ve itaatler sebebiyle lütuflara ermede diğer bütün insanlarla eşit olduklarına dair aktarmak istediğim hususlar burada sona erdi; bu da onların [Allah'ın] oğulları ve sevgilileri oldukları iddiasını temelinden yıkmaktadır.
وفيه مما يحتاج إلى تفسير: الجربي، وهو نسبة إلى الجربياء - بكسر الجيم والموحدة، بينهما مهملة ساكنة ثم تحتانية ممدودة، وهي جهة الشمال، والتيمنُ - بفتح الفوقانية وإسكان التحتانية وضم الميم، وهو أفق اليمن الذي يقابل الشمال فالمراد الجنوب، وفيه قاصمة لهم من إنكار النسخ في أمرهم بنص التوراة بالدخول إلى يبت المقدس ثم نهيهم عن ذلك لما عصوا، فإنه قال: اصعدوا ورثوا الأرض كما قال لكم الله رب آبائكم، لا تخافوا ولا تفزغوا، ولما عصوا هذا الأمر وأعلمهم موسى ﵇ ﵇ بغضب الله عليهم وعقوبته بالتيه أرادوا امتثال الأمر في الصعود توبة، فقال لهم موسى ﵇: وقال لي الرب: أنذرهم وقل لهم: لا تصعدوا
Bu metinde tefsire muhtaç olan kavramlardan biri: el-Cerbiyyâ (الجَرْبِيَاء) kelimesine nispet edilen el-Cerbî'dir; cim harfinin kesresi, be harfi ve aralarındaki sakin harekesiz harften sonra medli ye ile okunur ki kuzey yönüdür. et-Teymen (التَّيْمَن) ise baştaki te harfinin fethası, ye harfinin sükûnu ve mim harfinin dammesi iledir; kuzeyin karşısında yer alan Yemen ufkudur, yani kastedilen güneydir. Bu metinde, Tevrat'ın açık metninde Beytülmakdis'e girmelerinin emredilip ardından isyan ettiklerinde bundan menedilmeleri üzerinden nesh hükmünü inkâr etmelerine karşı kesin bir delil (kāsime) bulunmaktadır. Zira [metinde] şöyle denmiştir: "Atalarınızın Rabbi Allah'ın size söylediği gibi çıkın ve diyarı mülk edinin, korkmayın ve yılmayın." Onlar bu emre isyan edip Musa aleyhisselâm da Allah'ın onlara olan gazabını ve çölde şaşkın dolaştırma (tîh) cezasını haber verince, tövbe maksadıyla yukarı çıkma emrine uymak istediler; bunun üzerine Musa aleyhisselâm onlara şöyle dedi: "Rab bana dedi ki: Onları uyar ve de ki: Çıkmayın..."
ولا تجاهدوا لأني لست بينكم، لئلا يهزمكم أعداؤكم - هذا نصه فراجعه. وأما دخول أبنائهم إلى بلاد القدس وغلبتهم على أهلها وتبسطهم في أرضها تصديقاً لمواعد الله على يد يشوع بن نون ﵇ فسيذكر إن شاء الله تعالى عند قوله تعالى في سورة يونس ﵇: {ولقد بوأنا بني إسرائيل مبوأ صدق} [يونس: ٩٣] ، ولكن أقدم هنا من أمر يوشع بعد موسى ﵉ والمعونة بالله - ما يبنى عليه بعض مناسبات الآية التي بعدها، قال البغوي: فتوجه - يعني يوشع - ببني إسرائيل إلى إريحا ومعه تابوت الميثاق، فأحاط بها ستة أشهر، ثم نفخوا في القرون وضج الشعب ضجة واحدة، فسقط سور المدينة ودخلوا، فقاتلوا الجبارين فقتلوهم، وكان القتال في يوم الجمعة، فبقيت منهم بقية وكادت الشمس تغرب وتدخل ليلة السبت فقال: اللهم أردد الشمس عليّ! فردت عليه وزيد في النهار ساعة، ثم قتلهم أجمعين، وتبع ملوك الشام واستباح منهم واحداً وثلاثين ملكاً حتى غلب على جميع أرض الشام وفرق عماله في نواحيها، وجمع الغنائم فلم تنزل النار، فأوحى الله إلى يوشع أن فيها غلولاً فمرهم فليبايعوك، فبايعوه فالتصقت يد رجل منهم بيده، فقال: هلمّ ما عندك! فأتاه برأس ثور من ذهب مكلل باليواقيت والجواهر، فجعله في القربان وجعل الرجل معه، فجاءت النار فأكلت الرجل والقربان - انتهى. ورأيت أنا في تاريخ نبوة يوشع بعد موت موسى ﵉ ما ربما يخالف هذا في الأشهر والبلد، أما الأشهر فجعلها سبعة أيام، وأما البلدة التي وقفت عندها الشمس فجبعون لا إريحا، فإنه قال ما نصه: قال الرب ليشوع: انظر، إني قد دفعت في يدك إريحا وملكها وكل أجنادها، فليُحِطْ بالمدينة جميع الرجال المقاتلة، ودوروا حول المدينة في اليوم مرة، وافعلوا ذلك في ستة أيام، ويحمل سبعة من الكهنة سبعة أبواق ويهتفون أمام التابوت، حتى إذا كان اليوم السابع دوروا حول المدينة سبع مرات، ويهتف الكهنة بالقرون، وإذا هتفت الأبواق وسمعتم أصواتها يهتف جميع الشعب بأعلى أصواتهم صوتاً شديداً، فيقع سور المدينة مكانه، ويصعد الشعب كل إنسان حياله - انتهى.
...ve savaşmayın; çünkü aranızda değilim, düşmanlarınız sizi hezimete uğratmasın." -Metnin lafzı böyledir, müracaat ediniz-. Onların çocuklarının Kudüs diyarına girmeleri, oranın halkına galip gelmeleri ve Yeşu b. Nûn aleyhisselâm eliyle Allah'ın vaatlerinin gerçekleşmesi olarak o topraklara yayılmalarına gelince; bu husus Allah Teâlâ'nın izniyle Yûnus suresindeki: {ولقد بوأنا بني إسرائيل مبوأ صدق} “Andolsun biz İsrailoğullarını güzel bir yurda yerleştirdik” ayetinde zikredilecektir. Ancak Musa'dan sonra Yeşu'nun durumu hakkında -Allah'ın yardımıyla- bundan sonraki ayetin bazı münasebetlerinin üzerine bina edileceği hususları burada önceden aktarıyorum. Begavî der ki: "Yeşu, beraberinde Ahit Sandığı olduğu halde İsrailoğulları ile birlikte Eriha'ya yöneldi ve şehri altı ay kuşattı. Sonra boruları üflediler ve kavim hep birlikte tek bir çığlık attı; bunun üzerine şehrin suru çöktü ve içeri girdiler. Zorbalarla savaşıp onları öldürdüler. Savaş cuma günü idi; onlardan geriye bir kalıntı kalmıştı ve güneş neredeyse batmak, cumartesi gecesi girmek üzereydi. Bunun üzerine Yeşu: 'Allahım, güneşi benim için geri çevir (tut)!' dedi. Güneş onun için tutuldu ve gündüze bir saat eklendi; sonra onların hepsini öldürdü. Şam meliklerinin peşine düştü ve onlardan otuz bir melikin yurdunu ele geçirdi; nihayet bütün Şam diyarına galip geldi ve valilerini oranın bölgelerine dağıttı. Ganimetleri topladı fakat ateş [onları yakmak üzere] inmedi. Allah Yeşu'ya ganimet mallarında hıyanet (hırsızlık) olduğunu vahyetti ve: 'Onlara emret, sana biat etsinler' buyurdu. Ona biat ettiler ve içlerinden bir adamın eli onun eline yapıştı. Yeşu: 'Yanındakini getir!' dedi. Adam ona yakut ve mücevherlerle süslenmiş altından bir öküz başı getirdi. Yeşu onu kurbana (ganimet yığınına) koydu, adamı da onunla birlikte koydu; ateş gelip adamı ve kurbanı yedi." -Begavî'nin sözü bitti-. Ben ise Musa'nın [aleyhisselâm] vefatından sonraki Yeşu'nun nübüvvet tarihinde, aylar ve şehir konusunda buna aykırı olabilecek hususlar gördüm. Aylara gelince, onları yedi gün olarak zikretmiştir. Güneşin önünde durduğu şehre gelince, orası Eriha değil Gibeon'dur. Zira Tevrat metninde şöyle denmektedir: "Rab Yeşu'ya dedi ki: Bak, Eriha'yı, melikini ve bütün ordularını senin eline teslim ettim. Bütün savaşçı erkekler şehri kuşatsın ve günde bir defa şehrin etrafında dönsünler; bunu altı gün boyunca yapın. Yedi kâhin yedi boru taşısın ve Sandığın önünde üflesinler; yedinci gün olduğunda şehrin etrafında yedi kez dönün ve kâhinler boruları üflesinler. Borular çalınıp seslerini duyduğunuzda bütün kavim var gücüyle yüksek sesle bağırsın; şehrin suru olduğu yere çökecek ve kavimden her bir fert kendi hizasından dosdoğru yukarı çıkacaktır." -Bitti-.
ثم ذكر امتثالهم لأمر الله وفتحهم لإريحا على ما قال الله، وأما البلدة التي ردَّت فيها الشمس فهي جبعون، وذلك أنه ذكر بعد فتح إريحا هذه أن سكون جعبون وهم الحاوانيون صالحوا يوشع بحيلة فعلوها، ثم قال: وهذه أسماء قراهم: جبعون والكفيرة وبيروت ويعاريم، فلما سمع بذلك أدونصداق ملك أورشليم فرق فرقاً شديداً، لأن جبعون كانت مدينة عظيمة كمثل مدن الملك، وكان أهلها رجالاً جبابرة، فأرسل إلى هوهم ملك حبران -
Sonra Allah'ın emrine boyun eğdiklerini ve Allah'ın buyurduğu üzere Eriha'yı fethettiklerini zikretti. Güneşin kendisi için tutulduğu beldeye gelince, orası Gibeon'dur. Şöyle ki: Bu Eriha fethinden sonra, Gibeon sakinleri olan Hivlilerin bir hile yaparak Yeşu ile barış yaptıklarını zikretti; sonra dedi ki: "Onların şehirlerinin isimleri şunlardır: Gibeon, Kefira, Beerot ve Kiryat-Yearim. Kudüs kralı Adonizedek bunu işitince çok şiddetli bir korkuya kapıldı; zira Gibeon krallık şehirleri gibi büyük bir şehirdi ve halkı zorba cengâverlerdi. Bu yüzden Habran kralı Hoham'a..."
وفي موضع آخر: حبرون - وإلى فرآم ملك يرموث، وإلى يافع ملك لخيس، وإلى دابير ملك عقلون - وقال لي بعض اليهود: إن المراد بهذه عجلون - وقال لهم: اصعدوا لتعينوني على محاربة أهل جبعون، لأنهم قد صالحوا يشوع، فاجتمع الخمسة من ملوك الأمورانيين وجميع عساكرهم فنزلوا على جبعون، فأرسل أهل جبعون إلى يشوع فصعد يشوع من الجلجال هو وجميع أبطال الشعب، فأوحى الرب إلى يشوع: لا تخف ولا تفزع منهم، لأني قد أسلمتهم في يدك، فأتاهم بغتة، لأنه صعد من الجلجال الليل أجمع، فهزمهم الرب بين يدي آل إسرائيل وجرحوا منهم جرحى كثيرة في جبعون التي بحوران، وهربوا في طريق عقبة حوران ولم يزالوا يقتلون منهم إلى عزيقة ومقيدة، فلما هرب الذين بقوا منهم ونزلوا عقبة حوران أمطر الرب عليهم حجارة برد كبار من السماء إلى عزيقة وماتوا كلهم، فكان الذين ماتوا بحجارة البرد أكثر من الذين قتلوا، ثم قام يشوع أمام الرب مصلياً في اليوم الذي دفع الرب الأمورانيين في يدي بني إسرائيل وقال: أيتها الشمس! امكثي في جبعون ولا تسيري، وأنت أيها القمر! لا تبرح قاعَ أيلون،
...-başka bir yerde: Hebron-, Yarmut kralı Piram'a, Lakiş kralı Yafia'ya ve Eglon kralı Debir'e -Yahudilerden biri bana bununla Aclûn'un kastedildiğini söyledi- haber gönderip onlara: 'Gelin, Gibeon halkıyla savaşmamda bana yardım edin; çünkü onlar Yeşu ile barış yaptılar' dedi. Bunun üzerine Amorilerin beş kralı ve bütün orduları bir araya gelip Gibeon üzerine konakladılar. Gibeon halkı Yeşu'ya haber gönderdi; Yeşu kavmin bütün cengâverleriyle birlikte Gilgal'dan yukarı çıktı. Rab Yeşu'ya vahyetti: 'Onlardan korkma ve yılma; zira onları senin eline teslim ettim.' Bütün gece boyunca Gilgal'dan yukarı çıktığı için onların üzerine ansızın vardı. Rab onları İsrailoğullarının önünde hezimete uğrattı; Horan'daki Gibeon'da onlardan pek çok kimseyi yaraladılar. Horan yokuşu yolunda kaçtılar ve Azeka ile Makkeda'ya kadar onları öldürmeye devam ettiler. Onlardan geriye kalanlar kaçıp Horan yokuşundan aşağı indiklerinde, Rab Azeka'ya kadar gökten onların üzerine büyük dolu taşları yağdırdı ve hepsi öldü; dolu taşlarıyla ölenler kılıçla öldürülenlerden daha çoktu. Sonra Yeşu, Rabbin Amorileri İsrailoğullarının eline teslim ettiği gün Rabbin huzurunda dua ederek ayağa kalktı ve dedi ki: 'Ey güneş! Gibeon'da dur ve hareket etme! Sen de ey ay! Ayalon vadisinde kal!'
فثبتت الشمس وقام القمر حتى انتقم الشعب من أعدائهم؛ فكتبت هذه الأعجوبة في سفر التسابيح، لأن الشمس وقفت في وسط السماء ولم تزل إلى الغروب، وصار النهار يوماً تاماً، ولم يكن مثل ذلك اليوم قبله ولا بعده - انتهى. وقد ذكر النبي ﷺ هذه القصة، روى الشيخان: البخاري في الخمس والنكاح، ومسلم في المغازي عن أبي هريرة ﵁ قالك «قال النبي ﷺ:» غزا نبي من الأنبياء فقال لقومه: لا يتبعني رجل ملك بضع امرأة وهو يريد أن يبني بها ولمّا يبن بها، ولا أحد بنى بيوتاً ولم يرفع سقوفها، ولا أحد اشترى غنماً أو خلفات وهو ينتظر ولادها، فغزا فدنا من القرية صلاةَ العصر أو قريباً من ذلك فقال للشمس: إنك مأمورة وأنا مأمور، اللهم احبسها علينا! فحبست حتى فتح الله عليه فجمع الغنائم، فجاءت - يعني النار - لتأكلها فلم تطعمها، فقال: إن فيكم غلولاً، فليبايعني من كل قبيلة رجل، فلزقت يد رجل بيده، فقال: فيكم الغلول فلتبايعني قبيلتك، فلزقت يد رجلين أو ثلاثة بيده، فقال: فيكم الغلول، فجاؤوا برأس مثل رأس بقرة من الذهب فوضعوها، فجاءت النار فأكلتها ثم أحل الله لنا الغنائم، رأى بعض ضعفنا وعجزنا فأحلها لنا «
Kavim düşmanlarından intikamını alıncaya kadar güneş durdu ve ay yerinde kaldı. Bu mucize Yaşar Kitabı'nda yazılmıştır; zira güneş göğün ortasında durdu ve batmaya doğru gitmedi, gündüz tam bir gün haline geldi. Ondan önce de ondan sonra da böylesi bir gün olmamıştı." -Bitti-. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de bu kıssayı zikretmiştir. İki İmam (Buhârî ve Müslim) -Buhârî Humus ve Nikâh bölümlerinde, Müslim Megâzî'de- Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh şöyle rivayet etmişlerdir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki:» "Peygamberlerden biri bir sefere çıktı ve kavmine dedi ki: 'Bir kadınla nikâhlanıp onunla zifafa girmek isteyen fakat henüz girmemiş olan hiçbir kimse, evler yapıp henüz tavanlarını yükseltmemiş olan hiçbir kimse ve gebe koyun yahut develer satın alıp doğurmalarını bekleyen hiçbir kimse peşimden gelmesin.' Sefere çıktı; ikindi vaktinde yahut ona yakın bir vakitte o beldeye yaklaştı ve güneşe dedi ki: 'Sen de memursun, ben de memurum. Allahım, onu bizim için durdur!' Bunun üzerine Allah ona fethi nasip edinceye kadar güneş tutuldu. Ganimetleri topladı; ateş onları yemek (yakmak) üzere geldi fakat yemedi. Bunun üzerine [peygamber] dedi ki: 'İçinizde ganimete hıyanet eden vardır; her kabileden bir adam bana biat etsin.' Bir adamın eli onun eline yapıştı. Dedi ki: 'Hıyanet sizdedir; senin kabilen bana biat etsin.' İki veya üç adamın eli onun eline yapıştı. Dedi ki: 'Hıyanet sizdedir.' Bunun üzerine altından sığır başı gibi bir baş getirdiler ve onu koydular; ateş gelip onu yedi. Sonra Allah bizim zaafımızı ve acziyetimizi görüp ganimetleri bize helal kıldı."
وفي
Ve...
رواية المسند للحافظ نور الدين الهيثمي عن أبي هريرة ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «إن الشمس لم يحبس على بشر إلا ليوشع ليالي سار إلى بيت المقدس» ، قال: وهو في الصحيح ولم أر فيه حصراً كما هنا؛ وفي سيرة ابن إسحاق ما ينقضه، قال: حدثنا يونس عن الأسباط بن نصر الهمداني عن إسماعيل بن عبد الرحمن القرشي قال: لما أسري برسول الله ﷺ وأخبر قومه بالرفعة والعلامة عما في العير قالوا: فمتى تجيء؟ قال: يوم الأربعاء، فلما كان ذلك اليوم أشرفت قريش ينتظرون وقد ولى النهار ولم تجىء، فدعا النبي ﷺ فزيد له في النهار ساعة وحبست عليه الشمس، ولم ترد الشمس على أحد إلا على رسول الله ﷺ وعلى يوشع بن نون حين قاتل الجبارين يوم الجمعة.
...Hâfız Nûreddîn el-Heysemî'nin el-Müsned rivayetinde Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Beytülmakdis'e yürüdüğü geceler Yeşu müstesna, hiçbir beşer için güneş tutulmamıştır.» [Heysemî] dedi ki: Bu hadis Sahîh'tedir, ancak orada buradaki gibi bir tahsis (hasr) görmedim. İbn İshâk'ın Sîre'sinde ise bunu bozan (farklı) bir rivayet vardır; der ki: Bize Yûnus, Esbât b. Nasr el-Hemedânî'den, o İsmâil b. Abdirrahmân el-Kuraşî'den nakletti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ'ya götürülüp kavmine kervanın durumuna dair yüce mertebeyi ve alameti haber verince: "Peki kervan ne zaman gelir?" dediler. "Çarşamba günü" buyurdu. O gün olduğunda Kureyş beklemeye koyuldu; gündüz sona ermek üzereydi fakat kervan gelmemişti. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dua etti; gündüze onun için bir saat eklendi ve güneş onun için tutuldu. Güneş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile cuma günü zorbalarla savaştığında Yeşu b. Nûn müstesna hiç kimse için geri çevrilmemiştir.
ولما كانت قصتهم هذه - في أمرهم بالدخول إلى الأرض المقدسة لما فيها من نقض العهود والتبرؤ من الله والحكم عليهم بالفسق والتعذيب - ناقضة لما ادعاه اليهود من البنوة، كان ذلك كافياً في إبطال مدعى النصارى لذلك، لأنهم أبناء اليهود، وإذا بطل كون أبيك ابانً لأحد بطل أن تكون أنت ابنه، لما كان ذلك كذلك ناسب أن تعقب بقصة ابني آدم لما يذكر، فقال تعالى عاطفاً على قوله: {وإذ قال موسى} [المائدة: ٢٠] {واتل عليهم}
Onların mukaddes toprağa girmelerinin emredilmesine dair bu kıssaları -ahitleri bozmaları, Allah'tan yüz çevirmeleri ve haklarında fasıklık ile azap hükmünün verilmesi sebebiyle- Yahudilerin [Allah'ın] oğulları oldukları iddiasını çürüttüğünde; bu durum Hristiyanların da aynı iddialarını iptal etmek için yeterli olmuştur. Çünkü onlar Yahudilerin çocuklarıdır; bir kimsenin babasının başkasına oğul olması bâtıl olunca, senin de onun oğlu olman bâtıl olur. Durum böyle olunca, zikredilecek gerekçelerden ötürü bu kıssanın ardından Âdem'in iki oğlunun kıssasının getirilmesi münasip düşmüştür. Bu sebeple Allah Teâlâ, {وإذ قال موسى} “Hani Musa demişti ki” kavline atfederek şöyle buyurdu: {واتل عليهم}
أي على المدعوّين الذين من جملتهم اليهود تلاوة، وهي من أعظم الأدلة على نبوتك، لأن ذلك لا علم لك ولا لقومك به إلا من جهة الوحي {نبأ ابني آدم} أي خبرهما الجليل العظيم، تلاوة ملتبسة {بالحق} أي الخبر الذي يطابقه الواقع إذا تُعُرَّفَ من كتب الأولين وأخبار الماضين كائناً ذلك النبأ {إذ} أي حين {قربا} أي ابنا آدم؛ ولما لم يتعلق الغرض في هذا المقام ببيان أيّ نوع قربا منه، قال: {قرباناً} أي بأن قرب كل واحد منهما شيئاً من شأنه أن يقرِّبَ إلى المطلوب مقاربتُه غاية القرب.
Yani aralarında Yahudilerin de bulunduğu davet edilen kimselere öyle bir tilavetle oku ki, bu senin peygamberliğinin en büyük delillerindendir; zira bunun ne senin ne de kavminin katında vahiy ciheti dışında hiçbir bilgisi yoktur: {نبأ ابني آدم} yani Âdem'in iki oğlunun o pek mühim ve büyük haberini, öyle bir okuyuşla ki {بالحق} yani öncekilerin kitaplarından ve geçmişlerin haberlerinden araştırıldığında gerçeğe tıpatıp uyan hak bir haber olarak; o haber şu vakitte gerçekleşmişti: {إذ} yani o vakit ki {قربا} yani Âdem'in iki oğlu sunmuşlardı. Bu makamda onların ne tür bir şey sunduklarını açıklamak asıl maksat olmadığından şöyle buyurdu: {قرباناً} yani her biri kendisini matluba son derece yaklaştıracak nitelikte birer kurban sunmuştu.
ولما كان المؤثر للحسد إنما هو عدم التقبل، لا بالنسبة إلى متقبل خاص، بناه للمفعول فقال: {فتُقبِّل} أي قبل قبولاً عظيماً ظاهراً لكل أحد {من أحدهما} أبهمه أيضاً لعدم الاحتياج في هذا السياق إلى تعيينه {ولم يتقبل من الآخر} عَلِمَا ذلك بعلامة كانت لهم في ذلك، إما أكل النار للمقبول كما قالوه أو غير ذلك؛ ومناسبتها لما قبلها من حيث إنها أيضاً ناقضة لدعواهم البنوة، لأن قابيل ممن ولد في الجنة على ما قيل، ومع ذلك فقد عذب لما نقض العهد، فانتفى أن يكون ابناً وكان هو وغيره شرعاً واحداً دائراً أمرهم في
Hasede sevk eden sebep belirli bir kabul ediciye nispetle değil, yalnızca kabul edilmeme durumu olduğundan, fiili meçhul (edilgen) kalıpta getirerek şöyle buyurdu: {فتُقبِّل} yani herkese aşikâr olacak şekilde pek büyük bir kabul ile kabul edildi {من أحدهما} bu bağlamda onu tayin etmeye ihtiyaç bulunmadığından onu da müphem bıraktı {ولم يتقبل من الآخر} bunu o hususta sahip oldukları bir alametle bildiler; ya [âlimlerin] söyledikleri gibi kabul edilen kurbanı ateşin yemesiyle yahut başka bir şekilde. Bu kıssanın bir öncekiyle münasebeti; bunun da onların [Allah'ın] oğulları oldukları iddiasını çürütmesi yönündendir. Zira Kabil, rivayet edildiğine göre cennette doğan kimselerdendir; buna rağmen ahdi bozduğunda azaba uğratılmıştır. Böylece onun oğul olması nefyedilmiş, kendisi ve başkaları tek bir hükümde eşit kılınmıştır; onların durumu...
العذاب والثواب على الوفاء والنقض، من وفى كان حبيباً ولياً، ومن نقض كان بغيضاً عدواً، وإذا انتفت البنوة عن ولد لآدم صفي الله مع كونه لصلبه لا واسطة بينهما ومع كونه وُلِدَ في الجنة دار الكرامة، فانتفاؤها عمن هو أسفل منه من باب الأولى، وكذا المحبة؛ ومن المناسبات أيضاً أن كفر بني إسرائيل بمحمد ﷺ إنما هو للحسد، فنبهوا بقضة ابني آدم على أن الحسد يجر إلى ما لا يرضي الله وإلى ما لا يرضاه عاقل ويكب في النار؛ ومنها أن في قصة بني إسرائيل إحجامهم عن قتال أعداء الله البعداء منهم المأمورين بقتالهم الموعودين عليه بخيري الدارين، وأن الله معهم فيه، وفي قصة ابني آدم إقبال قابيل على قتل أخيه حبيب الله المنهي عن قتله المتوعد بأن الله يتبرأ منه إن قتله، ففي ذلك تأديب لهذه الأمة عند كل إقدام وإحجام، وتذكير بالنعمة في حفظهم من مثل ذلك، وأن فيها أن موسى وهارون ﵉ أخوان في غاية الطواعية في أنفسهما، ورحمة كل منهما للآخر والطاعة لله، وقصة ابني آدم بخلاف ذلك، وفي ذلك تحذير مما جر إليه وهو الحسد، وأن في قصة بني إسرائيل أنهم لما قدموا الغنائم للنار فلم تأكلها، عَلِمَ نبيهم ﷺ أنها لم تقبل لغلول غَلّوه، فاستخرجه ووضعه فيها فأكلتها، ففي ذلك الاستدلال بعدم أكل النار على عدم القبول - كما
...azap ve mükâfatta vefa ve ahdi bozma esasına dayalıdır: Ahdine vefa gösteren sevgili ve velî olur, ahdini bozan ise buğzedilen bir düşman olur. Allah'ın seçkin kulu (safiyullah) olan Âdem'in öz sulbünden gelen, aralarında hiçbir vasıta bulunmayan ve keramet yurdu olan cennette doğmuş bir evladından oğulluk [vasfı] nefyedilince, derecesi ondan daha aşağı olanlardan bunun nefyedilmesi evleviyetle sabittir; aynı şekilde sevgililik de böyledir. Münasebetlerden biri de şudur: İsrailoğullarının Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr etmeleri sırf hasetten dolayıdır. Bu sebeple Âdem'in iki oğlunun kıssasıyla, hasedin Allah'ın razı olmayacağı ve hiçbir akıl sahibinin hoş görmeyeceği şeylere sürüklediğine ve insanı cehenneme yuvarladığına dikkat çekilmiştir. Münasebetlerden bir diğeri: İsrailoğulları kıssasında, kendilerine savaşılması emredilen, üzerine iki cihan hayrı vadedilen ve Allah'ın kendileriyle beraber olduğu Allah'ın uzak düşmanlarıyla savaşmaktan geri durmaları vardır; Âdem'in iki oğlunun kıssasında ise Kabil'in, öldürülmesi yasaklanan ve öldürdüğü takdirde Allah'ın kendisinden berî olacağı bildirilen Allah'ın dostu olan kardeşini öldürmeye yönelmesi vardır. İşte bunda, her türlü ileri atılma ve geri durma anında bu ümmet için bir edep ve benzeri durumlardan korunmuş olmaları hususunda bir nimet hatırlatması vardır. Yine onda, Musa ile Harun'un [aleyhimesselâm] kendi aralarında son derece itaatkâr, birbirlerine karşı merhametli ve Allah'a mutî iki kardeş olmaları; Âdem'in iki oğlunun kıssasının ise bunun tam aksine bulunması vardır; bunda da hasedin sürüklediği felakete karşı bir uyarı yer almaktadır. Yine İsrailoğulları kıssasında, ganimetleri ateşe sunduklarında ateşin onları yememesi üzerine peygamberlerinin sallallâhu aleyhi ve sellem ganimete yapılan bir hıyanet sebebiyle kabul olunmadığını bilmesi, hıyanet malını çıkarıp ganimete koyunca ateşin onu yemesi vardır; burada ateşin yemeyişi kabul edilmeyişe delil kılınmıştır; tıpkı...
في قصة ابني آدم، وأن بني إسرائيل عذبوا بالمنع من بيت المقدس بالتيه.
...Âdem'in iki oğlunun kıssasında olduğu gibi. Yine İsrailoğulları çölde şaşkın dolaştırılarak (tîh) Beytülmakdis'ten menedilmek suretiyle cezalandırılmışlardır.
وقابيل نفي من الأرض التي كان فيها مقتل أخيه، وأن بني إسرائيل تاهوا أربعين سنة على عدد الأيام التي غاب فيها نقباؤهم في جسّ أخبار الجبابرة، وأن قابيل حمل هابيل بعد أن قتله أربعين يوماً - ذكره البغوي عن ابن عباس ﵄ قال: وقصده السباع فحمله على ظهره أربعين يوماً، وكل هذه محسنات والعمدة هو الوجه الأول وأحسن منه أن يكون الأمر لموسى ﵇ عطفاً على النهي في لاتاس، والمعنى أن الأرض المقدسة مكتوبة لهم كما قَدمته أنت أول القصة في قولك: {التي كتب الله لكم} [المائدة: ٢١] فأنا مورثها لا محالة لأبنائهم وأنت متوفٍ قبل دخولها، وقد أجريت سنتي في ابني آدم بأنهم إذا توطنوا واستراحوا تحاسدوا، وإذا تحاسدوا تدابروا فقتل بعضهم بعضاً، فاتل عليهم هذه القصة لتكون زاجرة لهم من أن يفعلوا ذلك إذا فرغوا من الجبابرة وأبادوهم وصفت لهم البلاد فتوطنوها، وأخرجت لهم بركاتها فأبطرتهم النعم، ونسوا غوائل النقم؛ ويكون ذلك وعظاً لهذه الأمة ومانعاً من فعل مثل ذلك بعد إكمال دينهم ووفاة نبيهم وإظهارهم على الدين كله، كما تقدم به الوعد لهم فقهروا العباد وفتحوا البلاد وانتثلوا كنوزها
Kabil ise kardeşinin katledildiği topraktan sürgün edilmiştir. İsrailoğulları, temsilcilerinin (nakîblerinin) zorbaların haberlerini araştırmak için gizlendikleri günlerin sayısı kadar kırk yıl çölde şaşkın dolaşmışlardır. Kabil de öldürdükten sonra Habil'i kırk gün boyunca taşımıştır -Begavî bunu İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ nakletmiş ve: 'Yırtıcı hayvanlar ona yöneldi, o da kardeşini kırk gün boyunca sırtında taşıdı' demiştir-. Bütün bunlar latif münasebetlerdir; asıl dayanak ise birinci vecihtir. Bundan daha güzeli ise, bu emrin {فلا تأس} "üzülme" nehyine atfedilerek Musa'ya aleyhisselâm yönelik bir hitap olmasıdır. Manası şudur: Mukaddes toprak, kıssanın başında {التي كتب الله لكم} “Allah'ın sizin için yazdığı” sözünle önceden bildirdiğin üzere onlar için takdir edilmiştir; Ben onu muhakkak onların çocuklarına miras bırakacağım, sen ise oraya girmeden önce vefat edeceksin. Âdem'in iki oğlunda geçerli kıldığım kanunum şudur ki, insanlar yerleşip rahata erdiklerinde birbirlerini haset ederler; haset ettiklerinde birbirlerine sırt çevirir ve birbirlerini öldürürler. O halde onlara bu kıssayı oku ki, zorbalardan kurtulup onları helak ettiklerinde, memleketler kendilerine kalıp oralara yerleştiklerinde ve topraklar bereketlerini çıkarıp nimetler onları şımarttığında ve intikam felaketlerini unuttuklarında bunu yapmaktan alıkoyan bir ibret olsun. Bu durum aynı zamanda bu ümmet için bir vaaz olsun ve dinleri kemale erdikten, peygamberleri vefat ettikten ve daha önce kendilerine vadolunduğu üzere bütün dinlere üstün kılındıktan sonra kulları boyunduruk altına alıp beldeleri fethettiklerinde, hazinelerini çıkarıp...
وتحكموا في أموالها، فنسوا ما كانوا فيه من القلة والحاجة والذلة فأبطرتهم النعم، وارتكبوا أفعال الأمم، وأعرضوا عن غوائل النقم - كما قال النبي ﷺ: «دب إليكم داء الأمم قبلكم: الحسد والبغضاء، الا والبغضاء هي الحالقة، لا أقول: تحلق الشعر، ولكن تحلق الدين» أخرجه الترمذي والإمام أحمد وأبو داود الطيالسي في مسنديهما والبزار - قال المندري: بإسناد جيد - والبيهقي وقال: «لا يزال الناس بخير ما لم يتحاسدوا» رواه الطبراني ورواته ثقات، وذكر الحافظ أبو الربيع بن سالم الكلاعي في القسم الثاني من سيرته في فتح جلولاء من بلاد فارس أن سعد بن أبي وقاص ﵁ لما أرسل الغنيمة إلى عمر ﵁ أقسم عمر ﵁: لا يخبأها سقف بيت حتى تقسم! فوضعت في صحن المسجد، فبات عبد الرحمن بن عوف وعبد الله بن أرقم ﵄ يحرسانه، فلما جاء الناس كشف عنه فنظر عمر ﵁ إلى ياقوتة وزبرجدة وجوهرة فبكى، فقال عبد الرحمن ﵁: ما يبكيك يا أمير المؤمنين؟ فوالله إن هذا إلا موطن شكر! فقال عمر: والله ما ذاك يبكيني، وتالله ما أعطى الله هذا قوماً إلا تحاسدوا وتباغضوا، ولا تحاسدوا إلا ألقى بأسهم بينهم.
...mallarına hükmettiklerinde, içinde bulundukları fakirliği, muhtaçlığı ve zilleti unutup nimetlerle şımarmalarından, geçmiş ümmetlerin amellerini işlemelerinden ve intikam felaketlerinden yüz çevirmelerinden onları alıkoyan bir engel olsun. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sizden önceki ümmetlerin hastalığı size de sirayet etti: Haset ve buğuz. Dikkat edin, buğuz kökten kazıyıcıdır; saçı kazır demiyorum, bilakis dini kökten kazır.» Bu hadisi Tirmizî, İmam Ahmed ve Ebû Dâvûd et-Tayâlisî kendi Müsned'lerinde ve Bezzâr rivayet etmiştir -Münzirî: 'Güzel bir isnatla' demiştir- ve Beyhakî rivayet etmiştir. Yine [Peygamber] buyurmuştur ki: «İnsanlar birbirlerini haset etmedikleri sürece hayır üzere kalmaya devam ederler.» Bunu Taberânî rivayet etmiştir ve râvileri güvenilirdir. Hâfız Ebü'r-Rebî' İbn Sâlim el-Kelâî, Sîre'sinin ikinci kısmında Fars diyarından Celûlâ'nın fethi bahsinde zikretmiştir ki: Sa'd b. Ebî Vakkas radıyallâhu anh ganimeti Ömer'e radıyallâhu anh gönderdiğinde, Ömer radıyallâhu anh: "Paylaştırılıncaya kadar onu hiçbir evin tavanı örtmeyecektir!" diye yemin etti. Bunun üzerine ganimet mescidin avlusuna konuldu; Abdurrahman b. Avf ile Abdullah b. Erkam radıyallâhu anhümâ geceleyin başında nöbet tuttular. Sabah olup insanlar gelince üzeri açıldı; Ömer radıyallâhu anh bir yakuta, bir zebercede ve bir mücevhere bakıp ağladı. Bunun üzerine Abdurrahman radıyallâhu anh: "Seni ağlatan nedir ey Müminlerin Emîri? Vallahi bu ancak bir şükür makamıdır!" dedi. Ömer dedi ki: "Vallahi beni ağlatan bu değildir; Allah'a yemin olsun ki, Allah bir kavme bunu verdiğinde onlar mutlaka birbirlerine haset etmiş ve buğzetmişlerdir; birbirlerine haset ettiklerinde de aralarına şiddetli bir düşmanlık ve çatışma sokulmuştur."
شرحُ قصة ابني آدم من التوراة، قال المترجم في أولها بعد قصة أكل آدم
Âdem'in iki oğlunun kıssasının Tevrat'taki şerhi: Mütercim onun başında, Âdem'in...
عليه السلام من الشجرة ما نصه: فدعا آدم اسم امرأته حواء من أجل أنها كانت أم كل حيّ، وصنع الرب لآدم وامرأته سرابيل من الجلود وألبسهما، فأرسله الله من جنة عدن ليحرث الأرض التي منها أخذ، فأخرجه الله ربنا، فجامع آدم امرأته حواء فحبلت وولدت قايين وقالت: لقد استفدت لله رجلاً، وعادت فولدت أخاه هابيل، فكان هابيل راعي غنم، وكان قايين يحرث الأرض، فلما كان بعد أيام جاء قايين من ثمر أرضه بقربان لله، وجاء هابيل أيضاً من أبكار غنمه بقربان، فسر الله بهابيل وقربانه ولم يسر بقايين وقربانه، فساء ذلك قايين جداً وهمَّ أن يسوءه وعبس وجهه، فقال الرب لقايين: ما ساءك؟ ولِمَ كسف وجهك؟ إن أحسنت تقبلت منك، وإن لم تحسن فإن الخطيئة رابضة على الباب وأنت تقبل إليها وهي تتسلط عليك، فقال قايين لهابيل أخيه: تتمشى بنا في البقعة، فبينما هما يتمشيان في الحرث وثب قايين على أخيه هابيل فقتله، فقال الله لقايين: أين هابيل أخوك؟ فقال: لا أدري، أرقيب أنا على أخي؟ قال الله: ماذا فعلت! فإن دم أخيك ينادي لي من الأرض، من الآن ملعون أنت من الأرض التي فتحت فاها
...aleyhisselâm ağaçtan yemesi kıssasından sonra aynen şöyle demiştir: 'Âdem karısının adını Havva koydu; çünkü o bütün yaşayanların anası idi. Rab, Âdem ve karısı için deriden elbiseler yapıp onlara giydirdi. Allah onu, kendisinden alındığı toprağı işlesin diye Aden cennetinden çıkardı; böylece Rabbimiz Allah onu dışarı çıkardı. Âdem karısı Havva ile birleşti; Havva hamile kalıp Kayin'i (Kabil'i) doğurdu ve: Rab sayesinde bir adam kazandım, dedi. Tekrar doğurup kardeşi Habil'i dünyaya getirdi. Habil koyun güdücüsü oldu, Kayin ise toprağı işliyordu. Günler sonra Kayin toprağın ürünlerinden Allah'a bir kurban getirdi. Habil de sürüsünün ilk doğanlarından bir kurban getirdi. Allah Habil'den ve kurbanından hoşnut oldu; fakat Kayin'den ve kurbanından hoşnut olmadı. Bu durum Kayin'in çok gücüne gitti, ona fenalık yapmayı tasarladı ve yüzü asıldı. Rab Kayin'e dedi ki: Niçin öfkelendin ve neden yüzün asıldı? Eğer iyilik edersen senden kabul ederim; şayet iyilik etmezsen günah kapıda pusudadır; sen ona yönelirsin, o ise sana hükmeder. Kayin kardeşi Habil'e: Haydi kıra gidelim, dedi. Onlar tarlada gezinirlerken Kayin kardeşi Habil'in üzerine atılıp onu öldürdü. Allah Kayin'e dedi ki: Kardeşin Habil nerede? O: Bilmiyorum, ben kardeşimin bekçisi miyim? dedi. Allah buyurdu: Ne yaptın! Kardeşinin kanı topraktan bana feryat ediyor. Ağzını açan...
فقبلت دم أخيك من يدك، فإذا أنت عملت في الأرض فإنها لا تعود تعطيك حراثها، وتكون فزعاً تائهاً في الأرض، فقال قايين للرب: عظمت خطيئتي من أن تغفرها، وقد أخرجتني اليوم عن وجه الأرض، وأتوارى من قدامك وأكون فزعاً تائها في الأرض، وكل من وجدني يقتلني، فقال الله ربنا: كلا! ولكن كذلك كل قاتل، وأما قايين فإنه يجزى بدل الواحد سبعة، فخرج قايين من قدام الله فجلس في الأرض نود شرقي عدن - انتهى. قال البغوي عن ابن إسحاق عن بعض أهل العلم بالكتاب الأول: إن آدم كان يغشى حواء في الجنة قبل أن يصيب الخطيئة فحملت فيها بقابيل وتوأمته - فذكر قصته في النكاح وقتله لأخيه وشرب الأرض لدمه قولو قابيل لله - حين قال له: إنه قتله -: إن كنت قتلته فأين دمه؟ فحرم الله على الأرض يومئذ أن تشرب دماً بعده أبداً - انتهى.
...ve kardeşinin kanını senin elinden kabul eden topraktan ötürü artık lanetlisin. Toprağı işlediğin zaman, artık sana bereketini vermeyecektir; yeryüzünde korkak ve avare bir kaçak olacaksın. Kayin Rabbe dedi ki: Günahım bağışlanamayacak kadar büyüktür. İşte bugün beni yeryüzünden kovdun; Senin huzurundan gizleneceğim, yeryüzünde korkak ve avare olacağım; beni her bulan öldürecektir. Rabbimiz Allah buyurdu: Hayır! Her kim bir katili öldürürse, ondan yedi kat intikam alınır; Kayin'e gelince, ona bir yerine yedi kat karşılık verilecektir. Kayin Allah'ın huzurundan çıktı ve Aden'in doğusunda Nod diyarında oturdu.' -Bitti-. Begavî, İbn İshâk'tan, o da önceki Kitap ehlinden bazı ilim sahiplerinden şöyle nakletmiştir: Âdem, günah işlemeden önce cennette Havva ile birleşti; Havva orada Kabil'e ve ikizine hamile kaldı. -Begavî onun evliliğe, kardeşini öldürmesine, toprağın onun kanını emmesine ve Allah'ın Kabil'e: 'Onu öldürdüysen kanı nerede?' dediğinde Kabil'in Allah'a: 'Eğer onu öldürdüysem kanı nerede?' demesine dair kıssasını zikretti-. Bunun üzerine Allah o gün yeryüzüne, ondan sonra ebediyen hiçbir kanı emmemesini haram kıldı. -Bitti-.
ولما أخبر الله تعالى بأن أحدهما فعل معه من عدم القبول ما غاظه، كان كأنه قيل: فما فعل حين غضب؟ فقيل: {قال} أي لأخيه الذي قبل قربانه حسداً له {لأقتلنك} فكأنه قيل: بما أجابه؟
Allah Teâlâ, ikisinden birine karşı kabul edilmeme muamelesi yapıldığını ve bunun onu öfkelendirdiğini haber verince; sanki: "Peki, öfkelendiğinde ne yaptı?" denilmiş gibi oldu. Bunun üzerine: {قال} yani kurbanı kabul edilen kardeşine hasedinden ötürü şöyle dedi: {لأقتلنك} “Seni mutlaka öldüreceğim!” Sanki: "Kardeşi ona ne cevap verdi?" denildi.
فقيل: نبهه أولاً على ما يصل به إلى رتبته ليزول حسده بأن {قال إنما يتقبل الله} أي يقبل قبولاً عظيماً المحيط لكل شيء قدرة وعلماً الملك الذي له الكمال كله، فليس هو محتاجاً إلى شيء، وكل شيء محتاج إليه {من المتقين *} أي العريقين في وصف التقوى، فلا معصية لهم يصرون عليها بشرك ولا غيره، فعدمُ تقبل قربانك من نفسك لا مني، فلم تقتلني؟ فقتلك لي مبعد لك عما حسدتني عليه.
Bunun üzerine şöyle denildi: Hasedinin zail olması için ilk olarak kendi mertebesine nasıl ulaşabileceğine dikkat çekerek şöyle {قال إنما يتقبل الله} “dedi: Allah ancak kabul eder”; yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan, bütün kemalatın sahibi olan ve hiçbir şeye muhtaç olmayıp her şeyin Kendisine muhtaç olduğu Hükümran, pek büyük bir kabul ile kabul buyurur: {من المتقين *} “ancak takva sahiplerinden”; yani takva vasfında kökleşmiş, şirk yahut başka bir günah üzerinde ısrar ettikleri hiçbir isyanları bulunmayan kimselerden. Dolayısıyla kurbanının kabul edilmeyişi benden değil senin kendindendir; öyleyse beni niçin öldüreceksin? Beni öldürmen, beni kıskandığın o mertebeden seni büsbütün uzaklaştıracaktır.
ولما وعظه بما يمنعه من قتله ويقبل به على خلاص نفسه، أعلمه ثانياً أن الخوف من الله مَنَعَه من أن يمانعه عن نفسه مليناً لقلبه بما هو جدير أن يرده عنه خشية أن تجره الممانعة إلى تعدي الحد المأذون فيه، لأن أخاه كان عاصياً لا مشركاً، فقال مؤكداً بالقسم لأن مثل ما يخبر به عظيم لا يكاد يصدق: {لئن بسطت إليّ} أي خاصة {يدك لتقتلني} أي لتوجد ذلك بأيّ وجه كان، ثم بالغ في إعلامه بامتناعه من الممانعة فقال: {ما أنا} وأغرق في النفي فقال: {بباسط} أي أصلاً، وقدم المفعول به تعميماً، ثم خص المتعلق لمناسبة الحال فقال: {يدي إليك لأقتلك} أي في أيّ وقت من الأوقات، ولعله أتى بالجملة الاسمية المفيدة لنفي الثبات والدوام أدباً مع الله في عدم الحكم على
Onu kendisini öldürmekten menedecek ve kendi nefsini kurtarmaya yöneltecek şekilde vaaz edince; ikinci olarak, nefsi müdafaadan kendisini alıkoyan şeyin Allah korkusu olduğunu bildirdi; kardeşinin müşrik değil günahkâr olması sebebiyle karşı koymanın kendisini izin verilen sınırı aşmaya sürüklemesinden korktuğu için, onu bu niyetinden vazgeçirmeye layık olan bir üslupla kalbini yumuşatarak yeminle tekit edip -çünkü haber verdiği bu durum inanılması güç derecede büyüktür- şöyle dedi: {لئن بسطت إليّ} “Andolsun sen bana uzatsan da” yani özellikle bana {يدك لتقتلني} “beni öldürmek için elini” yani bunu herhangi bir şekilde gerçekleştirmek üzere; sonra karşı koymaktan bütünüyle kaçındığını en ileri derecede bildirerek şöyle dedi: {ما أنا} ve nefyi (olumsuzluğu) son derece pekiştirerek şöyle buyurdu: {بباسط} “ben uzatacak değilim” yani asla, genelleme yapmak üzere mef'ûlü (nesneyi) öne aldı, sonra halin gereğine uygun olarak müteallakı tahsis edip şöyle dedi: {يدي إليك لأقتلك} “sana elimi seni öldürmek için” yani hiçbir vakitte. Belki de geleceğe dair kesin hüküm vermemek suretiyle Allah'a karşı edepten ötürü sebat ve devamlılığı nefyeden isim cümlesi getirmiştir.
المستقبل، ثم علله بقوله: {إني أخاف الله} أي أستحضر جميع ما أقدر على استحضاره من كماله، ثم وصفه بالإحسان إلى خلقه ليكون ذلك مانعاً له من الإساءة إلى أحد منهم فقال: {رب العالمين *} أي الذي أنعم عليهم بنعمة الإيجاد ثم التربية، فأنا لا أريد أن أخرب ما بنى، وهذا كما فعل عثمان ﵁.
Geleceğe dair [hüküm vermekten kaçındı], sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إني أخاف الله} “Şüphesiz ben Allah'tan korkarım”; yani O'nun kemalinden hatırıma getirebildiğim her şeyi hazır tutarım. Sonra O'nun yarattıklarına olan ihsanını vasfetti ki bu, onlardan herhangi birine kötülük yapmaktan kendisini alıkoysun; şöyle dedi: {رب العالمين *} “âlemlerin Rabbinden”; yani önce yoktan var etme, sonra da terbiye edip yetiştirme nimetiyle onlara lütufta bulunan [Rabden korkarım]. Ben O'nun bina ettiğini yıkmak istemem. Nitekim Osman radıyallâhu anh da böyle yapmıştır.
ولما كان من النهايات للواصلين إلى حضرات القدس ومواطن الأنس بالله، المتمكنين في درجة الغناء عن غير الفاعل المختار أن لا يراد إلا ما يريد سبحانه، فإن كان طاعة أراده العبد ورضيه، وإن كان معصية أراده من حيث إنه مراد الله ولم يرضه لكونه معصية، فيرضى بالقضاء دون المقضي، وكأنه من الممكن القريب أن يكون هابيل قد كشف له عن أنه سبق في علم الله أن أخاه يقتله، قال مرهباً له معللاً بتعليل آخر صاد له أيضاً عن الإقدام على القتل: {إني أريد} أي بعدم الممانعة لك {أن تبوأ} أي ترجع من قتلي إن قتلتني {بإثمي} أي الإثم الذي ينالك من أجل قتلك لي، وبعقوبته الذي من جملته أنه يطرح عليك من سيئاتي بمقدار ما عليك من حقي إذا لم تجد ما ترضيني به من الحسنات {وإثمك} أي الذي لا سبب لي فيه، وهو الذي كان سبباً لرد قربانك واجترائك عليّ وعدوانك، وأفوز أنا بأجري وأجرك، أي
Kudsiyet makamlarına ve Allah ile ünsiyet meclislerine ulaşan, Fâil-i Muhtâr olan Allah'tan başkasına ihtiyaç duymama derecesinde yerleşik hale gelen ariflerin en son makamlarından biri de Sübhânehu ve Teâlâ'nın irade ettiğinden başkasını istememektir. Eğer o şey bir itaat ise kul onu ister ve ondan razı olur; şayet bir masiyet ise kul onu Allah'ın iradesi olması cihetiyle ister, masiyet olması hasebiyle ondan razı olmaz; böylece takdire (kazaya) razı olur, takdir olunana (makziyye) ise razı olmaz. Habil'e, kardeşinin kendisini öldüreceğinin Allah'ın ilminde önceden takdir edildiği gerçeğinin keşfolunmuş olması kuvvetle muhtemeldir. Onu korkutarak ve öldürmeye girişmekten alıkoyacak başka bir gerekçe göstererek şöyle dedi: {إني أريد} “Şüphesiz ben isterim ki” yani sana karşı koymamak suretiyle {أن تبوأ} “dönesin (yüklenesin)” yani beni öldürdüğün takdirde bu cinayetten geri dönesin {بإثمي} “benim günahımı” yani beni öldürmenden ötürü sana terettüp edecek günahı ve onun cezasını; ki bu cezanın bir kısmı da, beni razı edecek iyilikler bulamadığın takdirde üzerimdeki hakkın miktarınca benim günahlarımın senin üzerine atılmasıdır {وإثمك} “ve kendi günahını” yani benim hiçbir dahlim olmayan, kurbanının reddedilmesine, bana cüret etmene ve düşmanlığına sebep olan günahını; ben ise kendi mükâfatımı ve senin mükâfatını kazanmış olayım; yani...
أجري الذي لا سبب لك فيه والأجر الذي أثمره استسلامي لك وكفُّ يدي عنك {فتكون} أي أنت بسبب ذلك {من أصحاب النار} أي الخالدين فيها جزاءً لك لظلمك بوضعك القتل في غير موضعه، ثم بين أن هذا يعم كل من فعل هذا الفعل فقال: {وذلك جزاء الظالمين *} أي الراسخين في وصف الظلم كلهم، وأكون أنا من أصحاب الجنة جزاءً لي بإحساني في إيثار حياتك لإرادة المعصية من حيث كونها معصية بإرادة ظهور الكفار، لما علم من أن النصر بيد الله، فهو قادر على نصر الباقي بعد استشهاد الشهيد.
...senin hiçbir dahlın olmayan mükâfatımı ve sana teslim olmamın, elimi senden çekmemin kazandırdığı mükâfatı [kazanmış olayım]. {فتكون} “Böylece olasın” yani sen bu sebeple {من أصحاب النار} “cehennemliklerden”; yani öldürmeyi haksız yere işleyerek yaptığın zulmün cezası olarak orada ebedî kalanlardan [olasın]. Sonra bu hükmün bu fiili işleyen herkesi kapsadığını beyan ederek şöyle buyurdu: {وذلك جزاء الظالمين *} “İşte zalimlerin cezası budur”; yani zulüm vasfında kökleşmiş olanların hepsinin [cezasıdır]. Ben ise, şehidin şehadetinden sonra geride kalana yardım etmeye kādir olan Allah'ın yardımı elinde bulundurduğu bilindiğinden, kâfirlerin üstün gelmesini istemek suretiyle masiyetin bizzat masiyet olması cihetiyle işlenmesini murat etmeye karşı senin hayatını tercih etmekteki ihsanımın mükâfatı olarak cennet ehlinden olayım.
ولما كان هذا الوعظ جديراً بأن يكون سبباً لطاعته وزاجراً له عن معصيته، بين تعالى أنه قسا قلبه فجعله سبباً لإقدامه، فقال - مبيناً بصيغة التفعيل، إذ القتل لما جعل الله له من الحرمة وكساه من الهيبة لا يقدم عليه إلا بمعالجة كبيرة من النفس -: {فطوعت له} أي الذي لم يتقبل منه {نفسه قتل أخيه} أي فعالجته معالجة كبيرة وشجعته، وسهلت له بما عندها من النفاسة على زعمها حتى غلبت على عقله فانطاع لها وانقاد فأقدم عليه؛ وتحقيق المعنى أن من تصور النهي عن الذنب والعقاب عليه امتنع منه فكان فعله كالعاصي عليه، ومن استولت عليه نفسه بأنواع الشبه في تزيينه صار فعله له وإقدامه عليه كالمطيع له
Bu vaaz ve nasihat, onun itaat etmesine bir vesile ve masiyetten vazgeçmesine bir engel olmaya layık iken; Allah Teâlâ onun kalbinin katılaştığını ve bunu cinayete girişmesine bir sebep kıldığını beyan etti. Şöyle buyurdu -tef'îl kalıbıyla ifade ederek; zira katil fiili, Allah'ın ona yüklediği hürmet ve giydirdiği heybet sebebiyle ancak nefsin büyük bir uğraşı ve zorlamasıyla irtikâp edilebilir-: {فطوعت له} “Nefsi ona kolaylaştırdı” yani kurbanı kabul edilmeyen kimsenin {نفسه قتل أخيه} “kardeşini öldürmeyi nefsi [ona kolay gösterdi]”; yani nefsi onunla büyük bir uğraşa girdi, onu cesaretlendirdi, kendi zannınca sahip olduğu nefasetle bu işi ona kolay gösterdi; nihayet aklına galip geldi, o da nefsine boyun eğip itaat etti ve cinayete kalkıştı. Mananın tahkiki şudur: Günahtan nehyedilmeyi ve cezasını tefekkür eden kimse ondan kaçınır ve fiili o günaha isyan eden kimsenin hali gibi olur; nefsi türlü şüphelerle o günahı süsleyip ona hâkim olan kimsenin ise o günahı işlemesi ve ona kalkışması nefsine itaat eden kimsenin hali gibi olur...
الممكن من نفسه بعد أن كان عاصياً عليه نافراً عنه، ثم سبب عن هذا التطويع قوله: {فقتله} وسبب عن القتل قوله: {فأصبح} أي فكان في كل زمن {من الخاسرين *} أي العريقين في صفة الخسران بغضب الله عليه لاجترائه على إفساده مصنوعَه، وغضب أبناء جنسه عليه لاجترائه على أحدهم، وعبر بالإصباح والمراد جميع الأوقات، لأن الصباح محل توقع الارتياح، قيل: إنه لم يدر كيف يقتله، فتصور له إبليس في يده طائر فشدخ رأسه بحجر فقتله، فاقتدى به قابيل، فأتى هابيل وهو نائمٌ فشدخ رأسه بحجر.
...önceden ona karşı asi ve ondan kaçınan biri iken sonradan nefsine teslim olan kimse gibi. Sonra bu boyun eğişin neticesi olarak şöyle buyurdu: {فقتله} “ve onu öldürdü”; bu öldürmenin neticesi olarak da şöyle buyurdu: {فأصبح} “böylece oldu” yani her vakitte oldu {من الخاسرين *} “hüsrana uğrayanlardan”; yani Allah'ın yarattığı kulu ifsat etmeye cüret etmesinden ötürü Allah'ın gazabına uğrayarak ve kendi cinsinden birine cüret etmesinden ötürü kendi hemcinslerinin öfkesini kazanarak hüsran vasfında kökleşenlerden oldu. Sabahlamak (isbâh) fiiliyle ifade edilmiştir fakat murat bütün vakitlerdir; zira sabah vakti ferahlık ve rahatlığın umulduğu vakittir. Denildi ki: Kabil onu nasıl öldüreceğini bilmiyordu; İblis elinde bir kuş bulunan bir surete büründü ve onun başını bir taşla ezerek öldürdü; Kabil de ona uydu, Habil uyurken yanına geldi ve başını bir taşla ezdi.
ولما كان التقدير: ثم إنه لم يدر ما يصنع به، إذ كان أول ميت فلم يكن الدفن معروفاً، سبب عنه قولَه: {فبعث الله} أي الذي له كمال القدرة والعظمة والحكمة؛ ولما كان المعنى يحصل بالغراب الباحث فقط قال: {غراباً يبحث} أي يوجد البحث وهو التفتيش في التراب بتليين ما تراصّ منه وإزاحته من مكانه ليبقى مكانه حوزة خالية.
Takdirî anlam şöyle olunca: "Sonra onunla ne yapacağını bilemedi; çünkü o ilk ölüydü ve defnetmek bilinmiyordu", [Cenâb-ı Hak] bunun neticesi olarak şöyle buyurdu: {فبعث الله} “Nihayet Allah gönderdi”; yani kemâl derecede kudret, azamet ve hikmet sahibi olan [Allah]. Mana sadece eşeleyen karga ile hâsıl olacağı için şöyle buyurdu: {غراباً يبحث} “eşeleyen bir karga”; yani eşelemeyi, ki o da toprağın sıkışmış kısmını yumuşatıp yerinden uzaklaştırarak yerinde boş bir çukur kalması için toprağı kazıp araştırmaktır, meydana getiren [bir karga gönderdi].
ولما كان البحث مطلق التفتيش، دل على ما ذكرته بقوله: {في الأرض} ليواري غراباً آخر مات؛ ولما كان الغراب سبب علم ابن آدم القاتل للدفن، كان كأنه بحث لأجل تعليمه فقال تعالى: {ليريه} أي الغراب يُرى ابن آدم، ويجوز أن يكون الضمير المستتر لله تعالى، والأول أولى لتوقيفه على عجزه وجهله بأن الغراب أعلم منه وأقرب إلى الخير {كيف يواري} .
Eşelemek mutlak anlamda aramak/kazmak olduğundan, zikrettiğim hususa şu buyruğuyla delalet etti: {في الأرض} “yerde”; ölmüş olan başka bir kargayı gömmek için. Karga, katil olan Âdemoğlunun defnetmeyi öğrenmesine vesile olunca, sanki ona öğretmek için eşelemiş gibi oldu. Bu yüzden Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ليريه} “ona göstersin diye”; yani karga Âdemoğluna göstersin diye. Müstetir (gizli) zamirin Allah Teâlâ'ya ait olması da caizdir; fakat birincisi, karganın kendisinden daha bilgili ve hayra daha yakın olduğunu göstererek onu acziyetine ve cehaletine muttali kılmak açısından daha evladır. {كيف يواري} “nasıl gömeceğini”.
ولما كانت السوءة واجبة الستر، وكان الميت يصير بعد موته كله سوءة، قال منبهاً على ذلك وعلى أنها السبب في الدفن بالقصد الأول: {سوءة} أي فضيحة {أخيه} أي أخي قابيل وهو هابيل المقتول، وصيغة المفاعلة تفيد أن الجثة تريد أن يكو القاتل وراءها، والقاتل يريد كون الجثة وراءه، فيكونان بحيث لا يرى واحد منهما الآخر، ولعل بعث الغراب إشارة إلى غربة القاتل باستيحاش الناس منه وجعله ما ينفر عنه ويقتله كل من يقدر عليه، ومن ثَمَّ سمى الغراب البين، وتشاءم به من يراه.
Ayıp yerin (sev'e) örtülmesi vacip olduğundan ve ölü de ölümünden sonra baştan aşağı bir sev'e (örtülmesi gereken çirkinlik) haline geldiğinden, buna ve defnetmenin asıl maksadının bu olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {سوءة} “cesedini [ayıbını]” yani rezaletini, {أخيه} “kardeşinin”; yani Kabil'in kardeşi olan maktul Habil'in [cesedini]. Mufâale kalıbı (müvârât), cesedin katilin kendi arkasında kalmasını, katilin de cesedin kendi arkasında kalmasını istemesini ifade eder; böylece ikisi de birbirini görmeyecek durumda olur. Karganın (gurâb) gönderilmesi, belki de insanların kendisinden ürküp kaçması ve ona gücü yeten herkesin onu öldürmek istemesi suretiyle katilin gurbetine (garâbetine) ve nefret edilen bir varlık kılınmasına bir işarettir. Bundan dolayı kargaya "gurâbu'l-beyn" (ayrılık kargası) denilmiş ve onu gören uğursuz saymıştır.
ولما كان كأنه قيل: إن هذا لعجب، فما قال؟ قيل: {قال} الكلمة التي تستعمل عند الداهية العظيمة لما نبهه ذلك، متعجباً متحيراً متلهفاً عالماً أن الغراب أعلم منه وأشفق، منكراً على نفسه {يا ويلتي}
Sanki "Doğrusu bu çok şaşılacak bir şey, peki o ne dedi?" denilmiş gibi [şöyle] buyruldu: {قال} “Dedi ki”; bu durum onu uyandırdığında, hayret, şaşkınlık ve teessüf içinde, karganın kendisinden daha bilgili ve daha şefkatli olduğunu anlayarak ve nefsini kınayarak büyük felaketler anında kullanılan şu kelimeyi [söyledi]: {يا ويلتي} “Yazıklar olsun bana!”
أي احضُرْني يا ويل! هذا أوانك أن لا يكون لي نديم غيرك؛ ولما تفجع غاية الفجيعة وتأسف كل الأسف، أنكر على نفسه فقال: {أعجزت} أي مع ما جعل لي من القوة القاطعة {أن أكون} مع ما لي من الجوارح الصالحة لأعظم من ذلك {مثل هذا الغراب} وقوله مسبباً عن ذلك: {فأواري سوءة} أي عورة وفضيحة {أخي} نصِبَ عطفاً على أكون لا على جواب الاستفهام، لأنه إنكاري فمعناه النفي، لأنه لم تكن وقعت منه مواراة لينكر على نفسه ويوبخها بسببها، ولو كانت وقعت لم يصح إنكارها على تقدير عدم العجز الذي أفادته الهمزة {فأصبح} بسبب قتله {من النادمين *} أي على ما فعل، لأنه فقد أخاه وأغضب ربه وأباه، ولم يفده ذلك ما كان سبب غيظه، بل زاده بعداً، وذكر أن آدم ﵇ لما علم قتله رثاه بشعر، وعن ابن عباس ﵄ ردُّ ذلك، وأن الأنبياء ﵈ كلهم في النهي عن الشعر سواء، وقال صاحب الكشاف: وقد صح أن الأنبياء معصومون من الشعر، «ولا تقتل نفس ظلماً إلا كان على ابن آدم هذا كفل من دمها بما سن» رواه مسلم وغيره عن عبد الله، وكذا «كل من سن سنة سيئة» ولهذا قال ﵇ «إن أخوف ما أخاف على أمتي الأئمة المضلون» ، وهذا لأن الآدمي
Yani: "Ey helak ve veyl, gel yetiş! Senden başka arkadaşımın olmayacağı vakit işte bu vakittir!" Son derece acı duyup alabildiğine esef edince, nefsini kınayarak şöyle dedi: {أعجزت} “Âciz mi kaldım”; yani bana verilen kesin kuvvete rağmen, {أن أكون} “olmaktan”; bundan daha büyüğüne elverişli organlarıma rağmen, {مثل هذا الغراب} “şu karga gibi”. Bundan müsebbeb olarak gelen {فأواري سوءة} “de [kardeşimin] ayıbını örteyim” yani avretini ve rezaletini, {أخي} “kardeşimin” ifadesi, istifhamın cevabına değil, "ekûne" fiiline atfedilerek mansub olmuştur; çünkü istifham inkârîdir ve anlamı nefiydir (olumsuzluktur). Zira nefsini kınayıp azarlamasına sebep olacak bir örtme fiili kendisinden sadır olmuş değildi; şayet vaki olmuş olsaydı, hemzenin ifade ettiği acziyetin bulunmaması takdirinde bunu inkâr etmek sahih olmazdı. {فأصبح} “Böylece oldu”; [kardeşini] öldürmesi sebebiyle, {من النادمين *} “pişman olanlardan”; yani yaptığına pişman oldu. Çünkü kardeşini kaybetti, Rabbini ve babasını gazaplandırdı; bu fiil öfkesinin sebebi olan hususta ona hiçbir fayda sağlamadı, bilakis onu daha da uzaklaştırdı. Rivayet edildiğine göre Âdem aleyhisselâm onun öldürüldüğünü öğrenince ona bir şiirle ağıt yaktı; İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ ise bunun reddedildiği ve peygamberlerin aleyhimüsselâm hepsinin şiir yasağında eşit olduğu nakledilmiştir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "Peygamberlerin şiirden masum oldukları sahihtir." "Haksız yere öldürülen hiçbir can yoktur ki, kanından Âdem'in ilk oğluna bir pay ayrılmasın; zira o bu çığırı açmıştır." Bunu Müslim ve başkaları Abdullah'tan rivayet etmiştir. Keza "Kim kötü bir çığır açarsa..." [hadisi de böyledir]. Bundan dolayı [Resûlullah] aleyhissalâtü vesselâm: "Ümmetim hakkında en çok korktuğum şey, saptırıcı önderlerdir" buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Âdemoğlu...
لنقصانه أسرع شيء إلى الاقتداء في النقائص، وهذا ما لم يتب الفاعل، فإذا تاب أو كان غير متعمد للفعل كآدم ﵇ لم يكن ساناً لذلك فلا شيء عليه ممن عمل بذلك.
...noksanlığı sebebiyle kusurlarda örnek almaya en hızlı varlıktır. Bu durum, fail tövbe etmediği müddetçedir; tövbe ettiğinde veya Âdem aleyhisselâm gibi fiili kasıtlı yapmadığında ise buna çığır açmış olmaz, dolayısıyla onunla amel eden kimselerden dolayı ona bir vebal yüklenmez.
ولما علم بهذا أن الإنسان موضع العجلة الإقدام على الموبقات من غير تأمل، فكان أحوج شيء إلى نصب الزواجر، أتبعه تعالى قوله: {من أجل ذلك} أي من غاية الأمر الفاحش جداً ومدته وعظم الأمر وشدة قبحه في نفسه وعند الله وصغره عند القاتل وحبسه ومنعه وجنايته وإثارته وتهييجه وجرأة الإنسان على العظائم بغير تأمل {كتبنا} أي بما لنا من العظمة ليفيد ذلك عظمة المكتوب والتنبيه على ما فيه من العجز ليفيد الانزجار {على بني إسرائيل} أي أعلمناهم بما لنا من العناية بهم في التوراة التي كتبناها لهم، ويفهم ذلك أيضاً أنهم أشد الناس جرأة على القتل، ولذلك كانوا يقتلون الأنيباء، فأعلمهم الله بما فيهم من التشديد، ولِمَا علم من الأدميين - لا سيما هم - من الجرأة عليه، ليقيم عليهم بذلك الحجة على ما يتعارفونه بينهم، ويكف عن القتل من سبقت له منه العناية بما يتصور من فظاعة القتل، وقبح صورته وفحش أمره، وعبر بأداة الاستعلاء التي هي للحتم من الوجوب والحرمة، لأن السياق للزجر، فهي تفهم المنع عن الإقدام على القتل في هذا المقام
Bununla insanın acele etme, düşünmeksizin helak edici günahlara girişme mahalli olduğu ve caydırıcı hükümler konulmasına her şeyden çok muhtaç bulunduğu anlaşılınca, Allah Teâlâ bunun peşinden şöyle buyurdu: {من أجل ذلك} “Bundan dolayı”; yani bu son derece çirkin işin nihayetinden, vahametinden, meselenin büyüklüğünden, kendi zatında ve Allah katındaki çirkinliğinin şiddetinden, katilin gözünde ise küçümsenmesinden, onun hapsi, engellenmesi, cinayeti, kışkırtması, galeyana getirmesi ve insanın düşünmeksizin büyük günahlara cüret etmesinden ötürü {كتبنا} “yazdık [farz kıldık]”; yani azametimizle [yazdık] ki bu, yazılan hükmün azametini ve caydırıcılık sağlaması için onda bulunan acziyete dikkat çekmeyi ifade etsin {على بني إسرائيل} “İsrailoğullarına”; yani onlara olan inayetimizle kendileri için yazdığımız Tevrat'ta onlara bildirdik. Bundan ayrıca onların öldürmeye en cüretkâr insanlar oldukları da anlaşılır; nitekim bu yüzden peygamberleri öldürüyorlardı. Bu sebeple Allah, taşıdığı şiddetli hükmü ve Âdemoğullarının -özellikle de onların- cinayete olan cüretini bildiği için onlara haber verdi ki, aralarında bildikleri hususlar üzerinden aleyhlerine hüccet ikame etsin ve katlin vehametini, suretinin çirkinliğini ve işin fenalığını tasavvur etmek suretiyle hakkında ilâhî inayet geçmiş olan kimseyi cinayetten alıkoysun. Vücub ve hürmetten kesinlik ifade eden istilâ edatıyla ('alâ) ifade buyurdu; çünkü siyak caydırma siyakıdır ve bu makamda cinayete kalkışmaktan men etmeyi anlatır.
{أنه من قتل نفساً} أي من ابني آدم، وكأنه أطلق تعظيماً لهم إشارة إلى أن غيرهم جماد {بغير نفس} أي بغير أن تكون قتلت نفساً تستحق أن تقاد بها فاستباح قتلها لتلك النفس التي قتلتها {أو} قتلها بغير {فساد} وقع منها.
{أنه من قتل نفساً} “kim bir nefsi öldürürse”; yani Âdemoğlundan birini; sanki onların dışındakilerin cansız varlık hükmünde olduğuna işaretle onları tazim etmek için mutlak bırakmıştır; {بغير نفس} “bir cana karşılık olmaksızın”; yani kısasen öldürülmeyi hak eden bir canı öldürmüş olmaksızın, [katil de] öldürdüğü o can sebebiyle onun öldürülmesini mubah saymış olmaksızın, {أو} “yahut”; ondan sadır olan bir {فساد} “bozgunculuk [olmaksızın]” [öldürürse].
ولما كانت الأرض - مع أنها فراشنا فهي محل التوليد والتربية والتنمية - دار الكدر، وكان فساد من أفسد فراشه الموصوف - لا سيما وهو في كدر - دالاً على سوء جبلته، وكان سوء الجبلة موجباً للقتل، قال: {في الأرض} أي يبيح ذلك الفساد دمها كالشرك والزنا بعد الإحصان وكل ما يبيح إراقة الدم، وقد علم بهذا أن قصة ابني آدم مع شدة التحامها بما قبل توطئة لما بعد، وتغليظُ أمر القتل تقدم عن التوراة في سورة البقرة، وقوله: {فكأنما قتل الناس جميعاً} من جملة الأدلة المبطلة لما ادعوا من البنوة، إذ معناه أن الناس شرع واحد من جهة نفوسهم متساوون فيها. كلهم أولاد آدم، لا فضل لأحد منهم على آخر في أصل تحريم القتل بغير ما ذكر من الموجب من قصاص أو فساد لا من بني إسرائيل ولا من غيرهم، وذلك كما قال تعالى في ثاني النقوض {بل أنتم بشر ممن خلق} [المائدة: ١٨] فصار من قتل نفساً واحدة بغير ما ذكر
Yeryüzü -bizim döşeğimiz olmakla birlikte doğurma, büyütme ve geliştirme yeri olarak- kederler yurdu olduğundan ve nitelenen döşeğini ifsat edenin fesadı -özellikle keder içindeyken- cibilliyetinin kötülüğüne delalet ettiğinden, kötü cibilliyet de öldürülmeyi gerektirdiğinden şöyle buyurdu: {في الأرض} “yeryüzünde”; yani şirk, evlendikten sonraki zina ve kan dökmeyi mubah kılan her şey gibi o fesat onun kanını mubah kılar. Bununla anlaşılmıştır ki, Âdem'in iki oğlunun kıssası, kendisinden önceki kısımla son derece irtibatlı olmakla birlikte kendisinden sonrakine de bir hazırlıktır. Öldürme meselesinin ağırlığı Bakara Suresi'nde Tevrat'tan naklen geçmişti. {فكأنما قتل الناس جميعاً} “sanki bütün insanları öldürmüş gibi olur” buyruğu ise, onların iddia ettikleri evlatlık iddiasını iptal eden delillerdendir. Zira bunun manası; insanların nefisleri bakımından tek bir hükme tâbi ve bu hususta eşit olduklarıdır. Hepsi Âdem'in çocuklarıdır; zikredilen kısas veya fesat gibi gerektirici bir sebep olmaksızın cana kıymanın aslen haram kılınmasında ne İsrailoğullarından ne de başkalarından hiçbirinin diğerine üstünlüğü yoktur. Nitekim Allah Teâlâ iddiaların iptal edildiği ikinci yerde {بل أنتم بشر ممن خلق} “Bilakis siz O'nun yarattıklarından birer beşersiniz” [Mâide: 18] buyurmuştur. Böylece zikredilen sebepler olmaksızın tek bir canı öldüren kimse...
فكأنما حمل إثم من قتل الناس جميعاً، لأن اجتراءه على ذلك أوجب اجتراء غيره، ومن سن سنة كان كفاعلها {ومن أحياها} أي بسبب من الأسباب كعفو، أو إنقاذ من هلكة كغرق، أو مدافعة لمن يريد أن يقتلها ظلماً {فكأنما أحيا} أي بذلك الفعل الذي كان سبباً للأحياء {الناس جميعاً} أي بمثل ما تقدم في القتل، والآية دالة على تعليمه سبحانه لعباده الحكمة، لما يعلم من طباعهم التي خلقهم عليها ومن عواقب الأمور - لا على أنه يجب عليه - رعاية المصلحة، ومما يحسن إيراده هاهنا ما ينسب إلى أمير المؤمنين علي بن أبي طالب ﵁، ورأيت من ينسبه للشافعي رحمه الله تعالى:
...sanki bütün insanları öldüren kimsenin günahını yüklenmiş gibi olur; çünkü onun buna cüret etmesi başkasının da cüret etmesini doğurmuştur. Kim bir çığır açarsa onu bizzat yapan gibidir. {ومن أحياها} “Kim de bir canı kurtarırsa [yaşatırsa]”; yani affetmek, boğulma gibi bir helakten kurtarmak veya onu zulmen öldürmek isteyene engel olmak gibi sebeplerden biriyle [kurtarırsa], {فكأنما أحيا} “sanki diriltmiş [yaşatmış] gibi olur”; yani yaşatmaya vesile olan o fiille, {الناس جميعاً} “bütün insanları”; öldürme bahsinde geçen ifadenin bir benzeri olarak. Bu ayet, Sübhânehu Teâlâ'nın -üzerine vacip olduğu için değil- onları yarattığı fıtratlarını ve işlerin akıbetlerini bildiğinden maslahatı gözeterek kullarına hikmeti öğrettiğine delalet eder. Burada Müminlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib'e radıyallâhu anh nispet edilen -ve İmam Şâfiî'ye de (Allah Teâlâ ona rahmet eylesin) nispet edildiğini gördüğüm- şu beyitleri zikretmek pek güzeldir:
الناس من جهة التمثال أكفاء ... أبوهمُ آدم والأم حواء
İnsanlar yaratılış ve suret bakımından birbirine denktir, / Babaları Âdem, anaları Havvâ'dır.
نفس كنفس وأرواح مشاكلة ... وأعظمُ خلقت فيهم وأعضاء
Bir nefis bir nefis gibidir, ruhlar benzeşir, / Onlarda yaratılmış olan kemikler ve organlar da [aynıdır].
فإن يكن لهمُ في أصلهم حسب ... يفاخرون به فالطين والماء
Şayet asıllarında övünebilecekleri / Bir şeref ve soy varsa, o da sadece çamur ve sudur.
ما الفخر إلا لأهل العلم إنهم ... على الهدى لمن استهدى أدلاء
Övünç ancak ilim ehline aittir; çünkü onlar, / Doğru yolu arayana hidayet üzere kılavuzdurlar.
وقدر كل امرىء ما كان يحسنه ... وللرجال علىلأفعال أسماء
Her kişinin değeri, iyi yaptığı şey kadardır; / Ve insanların yaptıkları işlere göre unvanları vardır.
وضد كل امرىء ما كان يجهله ... والجاهلون لأهل العلم أعداء
Her kişinin zıddı (düşmanı), bilmediği şeydir; / Ve cahiller ilim ehline daima düşmandır.
ففز بعلم تعش حياً به أبداً ... فالناس موتى وأهل العلم أحياء
O halde ilim kazan ki onunla ebediyen diri yaşayasın; / Zira insanlar ölüdür, ilim ehli ise diridir.
ولما أخبر سبحانه أنه كتب عليهم ذلك، أتبعه حالاً منهم دالة على أنهم بعيدون من أن يكونوا أبناء وأحباء فقال: {ولقد} أي والحال أنهم قد {جاءتهم رسلنا} أي على ما لهم من العظمة بإضافتهم إلينا واختيارنا لهم لأن يأتوا عنا، فهم لذلك أنصح الناس وأبعدهم عن الغرض وأجلّهم وأجمعهم للكمالات وأرفعهم عن النقائص، لأن كل رسول دال على مرسله {بالبينات} أي الآيات الواضحة للعقل أنها من عندنا، آمره لهم بكل خير، زاجرة عن كل ضير، لم نقتصر في التغليظ في ذلك على الكتاب بل وأرسلنا الرسل إليهم متواترة.
Sübhânehu Teâlâ onlara bunu farz kıldığını haber verince, onların evlat ve sevgililer olmaktan ne kadar uzak olduklarını gösteren bir hallerini bunun peşinden zikrederek şöyle buyurdu: {ولقد} “Andolsun ki”; yani şu halde ki onlara, {جاءتهم رسلنا} “resullerimiz geldi”; yani Bize izafe edilmeleri ve Bizim adımıza gelmeleri için onları seçmemiz sebebiyle sahip oldukları azametle birlikte; bu yüzden onlar insanların en samimi nasihatçisi, garazdan en uzak olanı, en yücesi, kemalatı en çok kendinde toplayanı ve noksanlıklardan en münezzeh olanıdır; çünkü her elçi kendisini gönderene delalet eder; {بالبينات} “apaçık delillerle”; yani Bizim katımızdan olduğu akıl için apaçık olan, onlara her hayrı emreden, her zarardan sakındıran delillerle [geldi]. Bu husustaki hükmü ağırlaştırmayı sadece Kitap ile sınırlı tutmadık, bilakis onlara peş peşe elçiler gönderdik.
ولما كان وقوع الإسراف - وهو الإبعاد عن حد الاعتدال في الأمر منهم بعد ذلك - بعيداً - عبر بأداة التراخي مؤكداً بأنواع التأكيد فقال: {ثم إن كثيراً منهم} أي بني إسرائيل، وبيَّنَ شدة عتوّهم بإصرارهم خلفاً بعد سلف فلم يثبت الجار فقال: {بعد ذلك} أي البيان العظيم والزجر البليغ بالرسل والكتاب {في الأرض} أي التي هي مع كونها فراشاً لهم - ويقبح على الإنسان أن يفسد فراشه - شاغلة - لما فيها من عظائم الكدورات وترادف القاذورات - عن الكفاف فضلاً عن الإسراف {لمسرفون *} أي عريقون في الإسراف بالقتل وغيره.
Bundan sonra onlardan israfın -ki o işlerde itidal sınırından uzaklaşmaktır- meydana gelmesi [aklen ve ahlaken] uzak bir ihtimal olduğundan, terâhî edatıyla (sümme) ifade edip türlü tekitlerle pekiştirerek şöyle buyurdu: {ثم إن كثيراً منهم} “Sonra onlardan birçoğu”; yani İsrailoğullarından [birçoğu]. Halefin seleften sonra ısrar etmesiyle onların azgınlığının şiddetini beyan etti ve cer edatını düşürmeyip sabit tutarak şöyle buyurdu: {بعد ذلك} “bundan sonra”; yani resuller ve Kitap ile yapılan bu büyük beyan ve beliğ sakındırmadan sonra, {في الأرض} “yeryüzünde”; yani kendileri için bir döşek olmasıyla beraber -ki insanın döşeğini ifsat etmesi çirkindir- içindeki büyük kederler ve peş peşe gelen pislikler sebebiyle israf bir yana yeterli olanla yetinmekten bile alıkoyan yeryüzünde, {لمسرفون *} “kesinlikle haddi aşanlardır [israf edenlerdir]”; yani öldürme ve başka konularda israfta kökleşmiş kimselerdir.
ولما كان هذا الإسراف بعد هذه الموانع محاربة للناهي عنه، وكان تارة يكون بالقتل وتارة بغيره، وكان ربما ظن أن عذاب القاتل يكون بأكثر من القتل لكونه كمن قتل الناس جميعاً، وصل به سبحانه قوله على طريق الحصر: {إنما جزاؤا} وكان الأصل: جزاؤهم، ولكن أريد تعليق الحكم بالوصف والتعميم فقال: {الذين يحاربون الله} أي الملك الأعظم الذي لا كفوء له {ورسوله} أي بمحاربة من نَهَيَا عن محاربته بقطع الطريق وهم مسلمون، ولهم منعة ممن أرادهم، ويقصدون المسلمين في دمائهم وأموالهم سواء كانوا في البلد أو خارجها.
Bu engellerden sonraki söz konusu israf, bundan nehyedene karşı bir savaş niteliğinde olduğundan ve kimi zaman öldürmekle kimi zaman da başka yollarla gerçekleştiğinden; ayrıca katilin bütün insanları öldürmüş gibi sayılması sebebiyle cezasının öldürülmekten daha fazla olacağı zannedilebileceğinden, Sübhânehu Teâlâ hasr yoluyla şu buyruğunu buna bağladı: {إنما جزاؤا} “Cezası ancak şudur”; aslı "cezâuhum" (onların cezası) idi, fakat hükmün vasfa bağlanması ve genelleştirilmesi murat edildiği için şöyle buyurdu: {الذين يحاربون الله} “Allah'a karşı savaşanların”; yani dengi olmayan en yüce Hükümran'a [karşı], {ورسوله} “ve Resulüne”; yani her ikisinin de savaşmaktan nehyettiği kimselerle yol kesmek suretiyle savaşarak. Bunlar Müslüman oldukları halde kendilerine kastedenlere karşı bir güç ve kuvvete sahip olan, şehir içinde veya dışında olsun Müslümanların canlarına ve mallarına kasteden kimselerdir.
ولما كان عباد الرحمن يمشون على الأرض هوناً، أعلم أن هؤلاء عماد الشيطان بقوله: {ويسعون في الأرض} ولما كان هذا ظاهراً في الفساد، صرح به في قوله: {فساداً} أي حال كونهم ذوي فساد، أو للفساد، ويجوز أن يكون مصدراً ليسعون - على المعنى، ولما كانت أفعالهم مختلفة، فسم عقوبتهم بحسبها فقال: {أن يقتلوا} أي إن كانت جريمتهم القتل فقط، لأن القتل جزاؤه القتل، وزاد - لكونه في قطع الطريق - صيرورته حتماً لا يصح العفو عنه {أو يصلّبوه} أي مع القتل إن ضموا إلى القتل أحد المال، بأن يرفع المصلوب على جذع، ومنهم من قال: يكون ذلك وهو حيّ، فحينئذٍ تمد يداه مع الجذع، والأصح عند الشافعية أنه يقتل ويصلى عليه ثم يرفع على الجذع زمناً يشيع خبره فيه لينزجر غيره، ولا يزاد على ثلاثة أيام {أو تقطّع أيديهم}
Rahmân'ın kulları yeryüzünde tevazu ile yürürken, bunların şeytanın direkleri olduğunu şu buyruğuyla bildirdi: {ويسعون في الأرض} “ve yeryüzünde koşuşanların”. Bu durum fesatta açık olunca, bunu şu buyruğunda sarahaten ifade etti: {فساداً} “bozgunculuk çıkarmak için”; yani fesat ehli oldukları halde yahut fesat çıkarmak amacıyla. Anlam bakımından "yes'avne" fiilinin masdarı olması da caizdir. Fiilleri muhtelif olduğundan, cezalarını da bunlara göre taksim ederek şöyle buyurdu: {أن يقتلوا} “öldürülmeleri”; yani suçları sadece öldürmek ise; zira öldürmenin cezası öldürülmektir. Yol kesme suçunda olması sebebiyle, affedilmesi caiz olmayan kesin bir ceza haline gelmesi de buna ziyade edilmiştir; {أو يصلّبوه} “yahut asılmalarıdır”; yani öldürmeye mal almayı da eklemişlerse öldürmekle birlikte [asılmalarıdır]. Şöyle ki, asılan kişi bir ağaç kütüğü üzerine kaldırılır. Kimi âlimler: "Bu durum o hayattayken yapılır ve o takdirde elleri ağaç kütüğüne bağlanıp gerilir" demiştir. Şâfiîlere göre en sahih görüş ise; öldürülür, cenaze namazı kılınır, sonra başkalarının ibret alıp vazgeçmesi için haberi yayılacak bir süre boyunca ağaç kütüğüne asılır ve bu süre üç günü geçmez. {أو تقطّع أيديهم} “yahut ellerinin kesilmesidir”
أي اليمنى بأخذهم المال من غير قتل {وأرجلهم} أي اليسرى لإخافة السبيل، وهذا معنى قوله: {من خلاف} أي إن كانت الجريمة أخذ المال فقط {أو ينفوا من الأرض} أي بالإخافة والإزعاج إن لم يقعوا في قبضة الإمام ليكونوا منتقلين من بلد إلى آخر ذعراً وخوفاً، وبالحبس إن وقعوا في القبضة، وكانوا قد كثروا سواد المحاربين وما قتلوا ولا أخذوا مالاً {ذلك} أي النكل الشديد المفصّل إلى ما ذكر {لهم} أي خاصاً بهم {خزي} أي إهانة وذل بإيقاعه بهم {في الدنيا} أي ليرتدع بهم غيرهم {ولهم} أي إن لم يتوبوا {في الآخرة} أي التي هي موطن الفصل بإظهار العدل {عذاب عظيم} أي هو بحيث لا يدخل تحت مَعارِفِكم أكثر من وصفه بالعظم.
yani adam öldürmeksizin mal aldıkları için sağ ellerinin, {وأرجلهم} “ve ayaklarının”; yani yolu korkulu hale getirdikleri için sol ayaklarının [kesilmesidir]. İşte {من خلاف} “çaprazlama” buyruğunun manası budur; yani şayet suç sadece mal almak ise. {أو ينفوا من الأرض} “yahut bulundukları yerden sürgün edilmeleridir”; yani devlet başkanının eline geçmemişlerse korkutulup rahatsız edilerek dehşet ve korku içinde bir beldeden diğerine sürülmeleridir; şayet ele geçirilmişlerse ve eşkıyanın kalabalığını artırıp adam öldürmemiş ve mal almamışlarsa hapsedilmeleridir. {ذلك} “İşte bu”; yani zikredilen şekilde tafsil edilen bu şiddetli ceza, {لهم} “onlar için”; yani sadece onlara has olarak, {خزي} “bir rezilliktir”; yani kendilerine uygulanmasıyla bir aşağılanma ve zillettir, {في الدنيا} “dünyada”; başkaları onlardan ibret alsın diye; {ولهم} “onlar için vardır”; şayet tövbe etmezlerse, {في الآخرة} “ahirette de”; yani adaletin izhar edilmesiyle kesin hükmün verileceği yurtta, {عذاب عظيم} “büyük bir azap”; yani büyüklükle vasfedilmesinden başka sizin idrak sınırlarınıza girmeyecek derecede [büyük bir azap].
ولما كان التعبير ب «إنما» يدل بختم الجزاء على هذا الوجه، استثنى من المعاقبين هذه العقوبة بقوله: {إلا الذين تابوا} أي رجعوا عما كانوا عليه من المحاربة خوفاً من الله تعالى، ولذا قال: {من قبل} وأثبت الجار إشارة إلى القبول وإن طال زمن المعصية وقصر زمن التوبة {أن تقدروا عليهم} أي فإن تحتم الجزاء المذكور يسقط، فلا يجازون على ما يتعلق بحقوق الآدمي إلاّ إذا طلب صاحب الحق،
"İnnemâ" (ancak) edatıyla ifade etmek cezanın bu şekilde kesinleştiğine delalet ettiğinden, şu buyruğuyla bu cezaya çarptırılanlardan bir istisnada bulundu: {إلا الذين تابوا} “Ancak tövbe edenler müstesnadır”; yani Allah Teâlâ'dan korkarak sürdürdükleri savaştan/eşkıyalıktan vazgeçenler. Bu sebeple şöyle buyurdu: {من قبل} “önce”; isyan süresi uzun, tövbe süresi kısa olsa bile tövbenin kabul edileceğine işaretle cer edatını düşürmeyip sabit tuttu: {أن تقدروا عليهم} “onları ele geçirmenizden [önce]”; yani [bu durumda] zikredilen cezanın zorunluluğu düşer; kul haklarına taalluk eden hususlarda ise hak sahibi talep etmedikçe cezalandırılmazlar.
فإن عفا كان له ذلك، وأما حق الله تعالى فإنه يسقط، وإلى هذا الإشارة أيضاً بقوله تعالى: {فاعلموا أن الله} أي على ما له من صفات العظمة {غفور رحيم *} أي صفته ذلك أزلاًَ وأبداً، فهو يفعل منه ما يشاء لمن يشاء، وأفهمت الآية أن التوبة بعد القدرة لا تسقط شيئاً من الحدود.
Şayet affederse bu hakkı vardır; Allah Teâlâ'nın hakkına gelince o düşer. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna işarettir: {فاعلموا أن الله} “Bilin ki şüphesiz Allah”; yani sahip olduğu azamet sıfatlarıyla birlikte, {غفور رحيم *} “çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; yani O'nun sıfatı ezelden ebede böyledir; dilediğine dilediği şekilde muamele eder. Ayet, [suçlular] ele geçirildikten sonra yapılan tövbenin had cezalarından hiçbirini düşürmeyeceğini anlatmaktadır.
ولما ذكر تعالى حكمهم عند التوبة، وختم الآية بما يناسب من الغفران والرحمة، وكان ذلك ربما كان جزاء من لم يرسخ قدمه في الدين على جنابه المتعالي، أتبع ذلك الأمر بالتقوى وجهاد كل من أفسد بقطع الطريق أو الكفر أو غيره فقال على وجه الاستنتاج مما قبله: {يا أيها الذين آمنوا} أي وجد منهم الإقرار بالإيمان {اتقوا الله} أي اجعلوا بينكم وبين ما سمعتم من وعيده للمفسدين وقاية تصديقاً لما أقررتم به، لما له سبحانه من العظمة التي هي جديرة بأن تخشى وترجى لجمعها الجلال والإكرام.
Allah Teâlâ tövbe anında onların hükmünü zikredip ayeti mağfiret ve rahmetten uygun olanla mühürleyince ve bu durum dinde ayağı sabit olmayan kimselerin O'nun yüce zatına karşı cüretine yol açabileceğinden; bunun peşinden takvayı ve yol kesmek, küfür yahut başka yollarla fesat çıkaran herkese karşı cihad etmeyi emrederek önceki kısımdan bir netice çıkarma kabilinden şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”; yani kendilerinden iman ikrarı sadır olanlar! {اتقوا الله} “Allah'tan sakının”; yani ikrar ettiğiniz şeyleri tasdik etmek üzere, bozgunculara yönelik vaîdinden (tehdidinden) işittiğiniz şeyler ile kendi aranıza bir kalkan koyun; zira Sübhânehu Teâlâ, celâl ve ikramı kendinde toplaması sebebiyle korkulmaya ve umulmaya layık olan bir azamete sahiptir.
ولما كانت مجامع التكليف منحصرة في تخلٍّ من فضائح المنهيات وتحلٍّ بملابس المأمورات، وقدم الأول لأنه من درء المفاسد، أتبعه الثاني فقال: {وابتغوا} أي اطلبوا طلباً شديداً {إليه} أي خاصة {الوسيلة} أي التقريب بكل ما يوصل إليه من طاعته، ولا تيأسوا وإن عظمت ذنوبكم لأنه غفور رحيم.
Mükellefiyetin esasları, nehyedilen çirkinliklerden arınmak (tahalli) ve emredilen elbiselerle bezenmekten (tehalli) ibaret olduğundan ve mefsedetleri defetmek kabilinden olduğu için birincisini öne aldığından, ikincisini onun peşinden getirerek şöyle buyurdu: {وابتغوا} “ve arayın”; yani büyük bir arzuyla isteyin, {إليه} “O'na”; yani sadece O'na [ulaştıracak], {الوسيلة} “vesileyi”; yani O'na itaatten kendilerine ulaştıran her şeyle yakınlaşmayı [isteyin]. Günahlarınız büyük de olsa ümitsizliğe düşmeyin; zira O Gafûr'dur, Rahîm'dir.
ولما كان سببحانه قد قدم أوامر ونواهي، وكان الاستقراء
Sübhânehu Teâlâ birtakım emirler ve yasaklar öne sürmüş olduğundan ve tümevarım (istikrâ)...
قد أبان الناس عند الأمر والنهي بين مقبل ومعرض، وكان قد أمر المقبل بجهاد المعرض، وكان للجهاد. بما له من عظيم النفع وفيه من المشقة - مزيدُ خصوصية، أفرد بالذكر تأكيداً لما مضى منه وإعلاماً بأنه للعاصي مطلقاً سواء كان بالكفر أو بغيره فقال: {وجاهدوا في سبيله} أي لتكون كلمته هي العليا {لعلكم تفلحون *} أي لتكون حالكم حال من يرجى نيله لكل ما يطلبه، وهذا شامل لكل أمر بمعروف ونهي عن منكر في أعلى درجاته وأدناها.
...insanların emir ve nehiy karşısında yönelen ve yüz çeviren şeklinde ikiye ayrıldığını ortaya koyduğundan; yönelene de yüz çevirenle cihad etmeyi emretmiş bulunduğundan ve cihadın -büyük faydası ve barındırdığı meşakkat sebebiyle- ilave bir hususiyeti olduğundan; daha önce geçenleri tekit etmek ve ister küfürle ister başka bir yolla olsun mutlak manada isyankâra karşı yapılacağını bildirmek üzere cihada müstakil olarak yer verip şöyle buyurdu: {وجاهدوا في سبيله} “ve O'nun yolunda cihad edin”; yani O'nun kelimesi en yüce olsun diye; {لعلكم تفلحون *} “kurtuluşa eresiniz diye”; yani durumunuz, arzu ettiği her şeye nail olması umulan kimsenin durumu gibi olsun. Bu, emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkerin en üst derecesinden en alt derecesine kadar hepsini kapsar.
ولما كان ترك هذه الأوصاف الثلاثة: التقوى وطلب الوسيلة والجهاد مزيلاً للوصف الأول وهو الإيمان، ناسب كل المناسبة تحذيراً من تركها ذكرُ حال الكفار وأنه لا تنفعهم وسيلة في تلك الدار فقال معللاً لما قبله: {إن الذين كفروا} أي بترك ما في الآية السابقة، ورتب الجزاء عن الماضي زيادة في التحذير {لو أن لهم ما في الأرض} وأكد ما أفهمه الكلام من استغراق الظرف والمظروف فقال: {جميعاً} أي مما كان يطلب منهم شيء يسير جداً منه، وهو الإذعان بتصديق الجنان إنفاق الفضل من المال، وزاد الأمر هولاً بقوله: {ومثله} ولما كان لدفع الفداء جملة ما ليس له مفرَّقاً قال {معه} .
Bu üç vasfın; yani takva, vesile arama ve cihadın terk edilmesi birinci vasıf olan imanı ortadan kaldırıcı olduğundan, bunları terk etmekten sakındırmak maksadıyla kâfirlerin halini ve o yurtta hiçbir vesilenin kendilerine fayda vermeyeceğini zikretmek son derece münasip düştü. Önceki hükmün illetini açıklayarak şöyle buyurdu: {إن الذين كفروا} “Şüphesiz inkâr edenler”; yani önceki ayette geçenleri terk etmek suretiyle [inkâr edenler]. Sakındırmayı artırmak için cezayı geçmiş zaman üzerine tertip etti: {لو أن لهم ما في الأرض} “yeryüzünde bulunanların hepsi onların olsa”; zarf ve mazrufün (yer ve içindekiler) tamamını kapsadığını tekit ederek şöyle buyurdu: {جميعاً} “bütünüyle”; yani kendilerinden bundan çok az bir şey, kalbin tasdikiyle boyun eğmek ve malın fazlasını infak etmek istenmişken. Şu buyruğuyla meselenin dehşetini daha da artırdı: {ومثله} “ve bir o kadarı da”; fidyenin topluca verilmesi ayrı ayrı verilmesinden farklı bir tesir doğurduğu için şöyle buyurdu: {معه} “bununla beraber”.
ولما كان المقصود تحقير ذلك بالنسبة إلى عظمة يوم التغابن وإن كان
Bütün işlerinin gayesini dünya hayatı kılmış olan kâfirlerin yanında olabilecek en büyük şey olsa bile, Teğâbün (kıyamet) gününün azametine nispetle bunun küçümsenmesi murat edildiğinden ve...
عند الكفار الذين جعلوا غاية أمرهم الحياة الدنيا أعظم ما يكون، والإفهام بأن المراد بالمثل الجنس ليشمل ما عساه أن يفرض من الأمثال، أعاد الضمير على هذين الشيئين على كثرتهما وعظمتهما مفرداً، فقال معبراً بالمضارع الدال على تجديد الرغبة في المسألة على سبيل الاستمرار ولأن السياق للمتصفين بالكفر والمحاربة لله ولرسوله ﷺ والسعي في الأرض بالفساد، ولذلك صرح بنفي القبول على الهيئة الآتية: {ليفتدوا به} أي يجددوا الافتداء في كل لحظة، أي بما ذكر {من عذاب يوم القيامة} .
...misil ile cinsin kastedildiğinin, böylece farz edilebilecek bütün misilleri kapsadığının anlatılması hedeflendiğinden; çokluk ve büyüklüklerine rağmen bu iki şeye dönen zamiri tekil olarak getirdi. İstek ve talebin sürekli olarak yenilendiğine delalet eden muzari kalıbıyla ifade ederek ve siyak küfürle, Allah'a ve Resulüne sallallâhu aleyhi ve sellem karşı savaşmakla ve yeryüzünde fesat çıkarmakla vasıflananlar hakkında olduğundan -bu sebeple kabul edilmeyişi gelecek şekilde açıkça ifade ederek- şöyle buyurdu: {ليفتدوا به} “onu fidye vermek için [olsa]”; yani zikredilen şeylerle her an fidyeyi yenileseler bile, {من عذاب يوم القيامة} “kıyamet gününün azabından”.
ولما كان المراد تهويل الأمر بردّه، وكان ذلك يحصل بغير تعيين الرادّ، قال: {ما تقبل منهم} بالبناء للمفعول، أي على حالة من الحالات وعلى يد من كان، لأن المدفوع إليه ذلك تام القدرة وله الغنى المطلق.
Muradı reddetmek suretiyle meselenin dehşetini ortaya koymak olduğundan ve bu da reddedeni tayin etmeksizin hâsıl olacağından, meçhul kalıpla şöyle buyurdu: {ما تقبل منهم} “onlardan kabul edilmez”; yani hiçbir durumda ve kimin eliyle olursa olsun [kabul edilmez]; zira kendisine bu fidyenin sunulduğu Zât tam kudret ve mutlak zenginlik sahibidir.
ولما كان من النفوس ما هو سافل لا ينكّبه الرد، وكان الرد لأجل إمضاء المُعَدِّ من العذاب، قال مصرحاً بالمقصود: {ولهم} أي بعد ذلك {عذاب أليم *} أي بالغ الإيجاع بما أوجعوا أولياء الله بسترهم لما أظهروا من شموس البيان، وانتهكوا من حرمات الملك الديان. ثم علل
Nefislerden öylesi aşağılıktır ki fidyenin reddedilmesi onu sarsmaz; ret ise hazırlanan azabın infazı için olduğundan, asıl maksadı sarahaten belirterek şöyle buyurdu: {ولهم} “Onlar için vardır”; yani bundan sonra, {عذاب أليم *} “can yakıcı bir azap”; yani beyan güneşlerinden izhar edilenleri örtmek ve Melik ü Deyyân olan Allah'ın haramlarını çiğnemek suretiyle Allah'ın veli kullarının canını yaktıklarına karşılık son derece acı verici [bir azap vardır]. Sonra...
شدة إيلامه بدوامه فقال: {يريدون أن يخرجوا} أي يكون لهم خروج في وقت ما إذا رفعهم اللهب إلى أن يكاد أن يلقيهم خارجاً {من النار} ثم نفى خروجهم على وجه التأكيد الشديد فقال: {وما هم} وأغرق في النفي بالجار واسم الفاعل فقال: {بخارجين منها} أي ما يثبت لهم خروج أصلاً، ولعله عبر في النفي بالاسمية إشارة إلى أنه يتجدد لهم الخروج من الحرور إلى الزمهرير، فإن سمى أحد ذلك خروجاً فهو غير مرادهم.
...azabın elem vericiliğinin şiddetini devamlılığı ile gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {يريدون أن يخرجوا} “Çıkmak isterler”; yani alev onları neredeyse dışarı atacak derecede yükselttiğinde bir vakitte çıkışları olsun isterler, {من النار} “ateşten”. Sonra şiddetli bir tekit ile onların çıkışını nefyederek şöyle buyurdu: {وما هم} “ve onlar değillerdir”; cer edatı ve ism-i fail ile nefiyde mübalağa yaparak şöyle buyurdu: {بخارجين منها} “oradan çıkacak [değillerdir]”; yani onlar için asla bir çıkış sabit olmaz. Nefiyde isim cümlesi kalıbını kullanması, belki de onlar için sıcaktan zemherire (dondurucu soğuğa) çıkışın yenileneceğine işarettir; eğer biri buna çıkış diyecek olursa, bu onların murat ettiği şey değildir.
ولما كان المعذبون في دار ربما دام لهم المكث فيها وانقطع عنهم العذاب قال: {ولهم} أي خاصة دون عصاة المؤمنين {عذاب} أي تارة بالحر وتارة بالبرد وتارة بغيرهما، دائم الإقامة لا يبرح ولا يتغير {مقيم *} .
Bir yurtta azap çekenlerin orada kalışları devam edip azaplarının kesilmesi ihtimal dahilinde olduğundan şöyle buyurdu: {ولهم} “Onlar için vardır”; yani günahkâr müminlere değil sadece onlara has olarak, {عذاب} “bir azap”; yani kimi zaman sıcakla, kimi zaman soğukla, kimi zaman da başka şeylerle, sürekli kalan, hiç ayrılmayan ve değişmeyen [bir azap], {مقيم *} “sürekli [bir azap]”.
ولما كانت السرقة من جملة المحاربة والسعي بالفساد، وكان فاعلها غير متقٍ ولا متوسل، عقب بها فقال: {والسارق} الآخذ لما هو في حرز خفيةً لكونه لا يستحقه {والسارقة} أي كذلك؛ ولما كان التقدير: وهما مفسدان، أو حكمهما فيما يتلى عليكم، سبب عنه قوله: {فاقطعوا} وال - قال المبرد - للتعريف بمعنى: الذي، والفاء للسبب كقولك:
Hırsızlık da savaş açma ve fesat için koşuşma türünden olduğundan; bunu yapan da takvalı davranmayan ve vesile aramayan biri olduğundan, bunun peşinden hırsızlığı getirerek şöyle buyurdu: {والسارق} “Hırsızlık eden erkek”; hakkı olmadığı için koruma altındaki bir malı gizlice alan kimse, {والسارقة} “ve hırsızlık eden kadın”; yani aynı şekilde olan kadın. Takdirî mana: "İkisi de bozguncudur yahut haklarındaki hüküm size tilavet olunan şu husustur" şeklinde olunca, bunun neticesi olarak şöyle buyurdu: {فاقطعوا} “kesin”. Müberred'in dediğine göre elif-lâm "ellezî" manasında marifelik içindir, fâ harfi ise şu sözündeki gibi sebebiyet içindir:
الذي يأتيني فله كذا كذا درهم {أيديهما} أي الأيامن من الكوع إذا كان المأخوذ ربع دينار فصاعداً من حرز مثله من غير شبهة له فيه - كما بين جميع ذلك النبي ﷺ ويرد مع القطع ما سرقه؛ ثم علل ذلك بقوله: {جزاء بما كسبا} أي فعلا من ذلك، وإدالته على أدنى وجوه السرقة وقاية للمال وهواناً لها للخيانة، وديتها إذا قطعت في غير حقها خمسمائة دينار وقاية للنفس من غير أن ترخصها الخيانة، ثم علل هذا الجزاء بقوله: {نكالاً} أي منعاً لهما كما يمنع القيد {من الله} أي الذي له جميع العظمة فهو المرهوب لكل مربوب، وأعاد الاسم الأعظم تعظيماً للأمر فقال: {والله} أي الذي له جميع صفات الكمال {عزيز} أي في انتقامه فلا يغالبه شيء {حكيم *} أي بالغ الحكم والحكمة في شرائعه، فلا يستطاع الامتناع من سطوته ولا نقض شيء يفعله، لأنه يضعه في أتقن مواضعه.
"Bana gelene şu kadar dirhem vardır." {أيديهما} “ellerini”; yani çalınan mal benzerinin korunduğu yerden (hırz) şüphesiz olarak çeyrek dinar ve daha fazlası olduğunda -bütün bunları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem açıkladığı üzere- bilekten sağ ellerini [kesin]. Kesilmekle beraber çaldığı şey de geri verilir. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {جزاء بما كسبا} “yaptıklarına bir karşılık olarak”; yani bu yaptıklarına bir ceza olarak. Hırsızlığın en asgari miktarında elin feda edilmesi malın korunması ve hıyanet sebebiyle elin değersizleşmesi içindir. Haksız yere kesildiğinde elin diyeti ise, hıyanet onu ucuzlatmaksızın canı korumak için beş yüz dinardır. Sonra bu cezayı şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {نكالاً} “ibret verici bir ceza olarak”; yani pranganın engellediği gibi onları engelleyen bir ceza, {من الله} “Allah tarafından”; yani bütün azamete sahip olan, dolayısıyla yaratılmış her varlığın kendisinden korktuğu [Allah tarafından]. Meseleyi tazim etmek için lafza-i celâli tekrar ederek şöyle buyurdu: {والله} “Allah”; yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {عزيز} “Azîz'dir”; yani intikamında üstündür, hiçbir şey O'na galip gelemez, {حكيم *} “Hakîm'dir”; yani şeriatlerinde hüküm ve hikmetin zirvesindedir. Bu yüzden O'nun satvetinden (cezalandırmasından) kaçınılamaz ve yaptığı hiçbir şey bozulamaz; zira O her şeyi en muhkem yerine koyar.
ولما ختم بوصفي العزة والحكمة، سبب عنهما قوله: {فمن تاب} أي ندم وأقلع، ودل على كرمه بالقبول في أيّ وقت وقعت التوبة فيه ولو طال زمن المعصية بإثبات الجار فقال: {من بعد} وعدل عن أن يقول «سرقته» إلى {ظلمه} تعميماً للحكم في كل ظلم، فشمل ذلك فعل طعمة وما ذكر بعده مما تقدم في النساء وغير ذلك
İzzet ve hikmet vasıflarıyla hitama erdirince, bu iki vasfın neticesi olarak şöyle buyurdu: {فمن تاب} “Kim tövbe ederse”; yani pişman olup vazgeçerse. İsyan süresi uzasa bile tövbenin vaki olduğu her vakitte kabul edileceğine dair keremine cer edatını düşürmeyip sabit tutarak delalet etti ve şöyle buyurdu: {من بعد} “sonra”; "hırsızlığından sonra" demekten vazgeçip hükmü her zulümde genel kılmak için {ظلمه} “haksızlığından [sonra]” buyurdu. Böylece bu ifade Tu'me'nin fiilini ve Nisâ Suresi'nde daha önce geçen ve sonrasında zikredilen hususları ve diğerlerini...
من كل ما يسمى ظلماً {وأصلح} أي أوجد الإصلاح وأوقعه بردّ الظلامة والثبات على الإقلاع {فإن الله} أي بما له من كمال العظمة {يتوب عليه} أي يقبل توبته ويرجع به إلى أتم ما كان عليه قبل الظلم من سقوط عذاب الآخرة دون عقاب الدنيا، رحمة من الله له ورفقاً به وبمن ظلمه وعدلاً بينهما، لا يقدر أحد أن يمنعه من ذلك ولا يحول بينه وبينه لحظة ما؛ ثم علل ذلك بقوله: {إن الله} أي الذي له الكمال كله أزلاً وأبداً {غفور رحيم *} أي بالغ المغفرة والرحمة، لا مانع له من ذلك ولا من شيء منه ولا من شيء يريد فعله، بل هو فعال لما يريد، والآية معطوفة على آية المحاربين وإنما فصل بينهما بما تقدم لما ذكر من العلة الطالبة لمزيد العناية به.
...zulüm diye isimlendirilen her şeyi kapsadı. {وأصلح} “ve ıslah ederse”; yani haksızlığı telafi edip geri vererek ve günahtan vazgeçmede sebat göstererek ıslahı meydana getirip gerçekleştirirse, {فإن الله} “şüphesiz Allah”; yani kemâl derecedeki azametiyle, {يتوب عليه} “onun tövbesini kabul eder”; yani tövbesini kabul buyurur, dünyadaki ceza hariç ahiret azabının düşmesi hususunda onu zulümden önceki en mükemmel haline döndürür. Bu, Allah'tan ona bir rahmet, hem ona hem de zulmettiği kimseye bir lütuf ve aralarında bir adalettir. Hiç kimse O'nu bundan men etmeye ve bir an bile O'nunla bunun arasına girmeye güç yetiremez. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani ezelden ebede bütün kemâle sahip olan [Allah], {غفور رحيم *} “çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; yani mağfireti ve rahmeti son derece bol olandır; O'nu bundan veya bunun herhangi bir cüzünden yahut yapmayı dilediği herhangi bir şeyden alıkoyacak hiçbir engel yoktur; bilakis O, dilediğini hakkıyla yapandır. Ayet muharipler (yol kesenler) ayetine matuftur; aralarının daha önce geçen kısımla ayrılması ise ona daha fazla ihtimam gösterilmesini gerektiren zikredilmiş illetten ötürüdür.
ولما كان معنى ذلك أنه لا اعتراض عليه سبحانه في شيء من ذلك ولا مانع، لأن قدرته تامة، ليس هو كمن يشاهد من الملوك الذين ربما يعجزون من اعتراض أتباعهم ورعاياهم عن تقريب بعض ما لم يباشر إساءة، وإبعاد بعض من لم يباشر إحساناً، فكيف بغير ذلك! قال تعالى مقرراً لذلك بتفرده في الملك: {ألم تعلم أن الله} أي الذي له جميع العز {له ملك السماوات} أي على علوها وارتفاع سمكها وانقطاع أسباب ما دونها منها {والأرض} أي أن الملك خالص له عن جميع الشوائب.
Bunun manası, Sübhânehu Teâlâ'ya bunlardan hiçbirinde itiraz edilemeyeceği ve hiçbir engelin bulunmadığı olunca; zira O'nun kudreti tamdır, tebaalarının ve tebaası olan kimselerin itirazından dolayı kötülük işlememiş olan bazı kimseleri yaklaştırmaktan ve iyilik yapmamış olan bazı kimseleri uzaklaştırmaktan âciz kalabilen görülegelmiş krallar gibi değildir, nerede kaldı ki başka şeyler! Allah Teâlâ mülkteki tekliğini tekit ederek şöyle buyurdu: {ألم تعلم أن الله} “Bilmez misin ki şüphesiz Allah”; yani bütün izzetin sahibi olan [Allah], {له ملك السماوات} “göklerin mülkü O'nundur”; yani yüceliklerine, tavanlarının yüksekliğine ve altındakilerin sebeplerinin ondan kesilmiş olmasına rağmen; {والأرض} “ve yerin [mülkü de O'nundur]”; yani mülk bütün şaibelerden arınmış olarak sadece O'na aittir.
ولما كان إيقاع النقمة أدل على القدرة، وكان السياق لها لما تقدم من خيانة أهل الكتاب وكفرهم وقصة ابنيّ آدم والسرقة والمحاربة وغير ذلك، قدم قوله معللاً لفعل ما يشاء بتمام الملك لا بغيره من رعاية لمصالح أو غيرها: {يعذب من يشاء} أي من بني إسرائيل الذين ادعوا النبوة والمحبة وغيرهم وإن كان مطيعاً أي له فعل ذلك لآنه لا يقبح منه شيء {ويغفر لمن يشاء} أي وإن كان عمله موبقاً، لأنه لا يتصور منه ظلم ولا يسوغ عليه اعتراض.
İntikamı ve cezayı infaz etmek kudrete daha açık delalet ettiğinden ve siyak da Ehl-i Kitab'ın hıyaneti, küfrü, Âdem'in iki oğlunun kıssası, hırsızlık, muharebe ve benzeri daha önce geçen hususlardan dolayı ceza siyakı olduğundan; dilediğini yapmasını maslahatların gözetilmesi vesaireye değil mülkün tamlığına bağlayarak şu buyruğunu öne aldı: {يعذب من يشاء} “Dilediğine azap eder”; yani peygamberlik ve Allah'ın sevgilisi olma iddiasında bulunan İsrailoğullarından ve başkalarından dilediğine [azap eder], itaatkâr olsa bile; yani bunu yapmak O'nun hakkıdır çünkü O'ndan hiçbir şey çirkin sadır olmaz; {ويغفر لمن يشاء} “ve dilediğini bağışlar”; ameli helak edici olsa bile; zira O'ndan zulüm tasavvur edilemez ve O'na itiraz caiz olmaz.
ولما كان التقدير: لأنه قادر على ذلك، عطف عليه قوله: {والله} أي الذي له الإحاطة بكل كمال {على كل شيء} أي شيء {قدير *} أي ليس هو كغيره من الملوك الذين قد يعجز أحدهم عن تقريب ابنه وتبعيد أعدى عدوه، وهذه القضية الضرورية ختم بها ما دعت المناسبة إلى ذكره من الأحكام، وكرَّ بها على أتم انتظام إلى أوائل نقوض دعواهم في قوله {بل أنتم بشر ممن خلق} [المائدة: ١٨]-.
Takdirî mana: "Çünkü O buna kādirdir" şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti: {والله} “Allah”; yani her kemâli kuşatan [Allah], {على كل شيء} “her şeye”; yani her bir şeye, {قدير *} “hakkıyla gücü yetendir”; yani O, kimi zaman çocuğunu yaklaştırmaktan ve en azılı düşmanını uzaklaştırmaktan âciz kalan diğer krallar gibi değildir. Bu zorunlu hakikatle, münasebetin zikredilmesini gerektirdiği hükümleri nihayete erdirdi ve mükemmel bir intizamla onların {بل أنتم بشر ممن خلق} “Bilakis siz O'nun yarattıklarından birer beşersiniz” [Mâide: 18] buyruğundaki iddialarının ilk iptallerine döndü.
ولما تقرر ذلك، كان من غير شك علةً لعدم الحزن على شيء من أمرهم ولا من أمر غيرهم ممن عصى شيئاً من هذه الأحكام، كما قال تعالى: {ما أصاب من مصيبة في الأرض ولا في أنفسكم إلا في كتاب من قبل أن نبرأها} [الحديد: ٢٢] إلى أن قال: {لكيلا تأسوا على ما فاتكم} [الحديد: ٢٣] ، فقوله: {يا أيها الرسول} أي المبلغ لما أرسل به - معلول لما قبله. وأدل دليل
Bu husus sabit olunca, şüphesiz ki onların durumundan veya bu hükümlerden herhangi birine isyan eden başkalarının durumundan ötürü hiçbir şeye üzülmemenin illeti oldu; nitekim Allah Teâlâ: {ما أصاب من مصيبة في الأرض ولا في أنفسكم إلا في كتاب من قبل أن نبرأها} “Yeryüzünde ve kendi nefislerinizde meydana gelen hiçbir musibet yoktur ki, Biz onu yaratmadan önce bir kitapta yazılmış olmasın” [Hadîd: 22] buyurmuş ve devamında: {لكيلا تأسوا على ما فاتكم} “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz diye” [Hadîd: 23] demiştir. Dolayısıyla {يا أيها الرسول} “Ey Resul!” -yani gönderildiği şeyi tebliğ eden elçi- buyruğu, kendisinden öncekine dayalı bir hükümdür. En açık delil...
على ذلك قوله تعالى {ومن يرد اله فتنته فلن تملك له من الله شيئاً} {ولا يحزنك} أي لا يوقع عندك شيئاً من الحزن صنعُ {الذين يسارعون في الكفر} أي يفعلون في إسراعهم يف الوقوع فيه غاية الإسراع فعلَ من يسابق غيره، وفي تبيينهم بالمنافقين وأهل الكتاب بشارة بإتمام النعمة على العرب بدوام إسلامهم ونصرهم عليهم، وقدم أسوأ القسمين فقال: {من الذين قالوا آمنا} .
...de buna Allah Teâlâ'nın {ومن يرد الله فتنته فلن تملك له من الله شيئاً} “Allah birinin fitneye düşmesini (sapmasını) istemişse, artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın” buyruğudur. {ولا يحزنك} “Seni üzmesin”; yani katında en ufak bir hüzün meydana getirmesin o kimselerin hali ki; {الذين يسارعون في الكفر} “küfürde yarışanlar”; yani küfre düşmedeki acelelerinde, başkasıyla yarışan kimsenin fiili gibi son derece hızlı davrananlar. Onların münafıklar ve Ehl-i Kitap olarak beyan edilmesinde, İslamlarının devam etmesi ve onlara karşı zafer kazanmaları suretiyle Araplar üzerindeki nimetin tamamlanacağına dair bir müjde vardır. İki kısımdan daha kötü olanını öne alarak şöyle buyurdu: {من الذين قالوا آمنا} “'İman ettik' diyenlerden”.
ولما كان الكلام هو النفسي، أخرجه بتقييده بقوله: {بأفواههم} معبراً لكونهم منافقين بما منه ما هو أبعد عن القلب من اللسان، فهم إلى الحيوان أقرب منهم إلى الإنسان، وزاد ذلك بياناً بقوله: {ولم تؤمن قلوبهم} .
Söz aslen kalbî/nefsî olduğundan, bunu şu buyruğuyla kayıtlayarak [hakiki söz olmaktan] çıkardı: {بأفواههم} “ağızlarıyla”; münafık olmaları hasebiyle, kalpten dilden bile daha uzak olan bir uzuvla ifade etti; zira onlar insandan ziyade hayvana daha yakındırlar. Bunu şu buyruğuyla daha da açıkladı: {ولم تؤمن قلوبهم} “kalpleri iman etmediği halde”.
ولما بين المسارعين بالمنافقين، عطف عليهم قسماً آخر هم أشد الناس مؤاخاة لهم فقال: {ومن الذين هادوا} أي الذين عرفت قلوبهم وكفرت ألسنتهم تبعاً لمخالفة قلوبهم لما تعرف عناداً وطغياناً، ثم أخبر عنهم بقوله: {سمّاعون} أي متقبلون غاية التقبل بغاية الرغبة {للكذب} أي من قوم من المنافقين يأتونك فينقلون عنك الكذب {سمّاعون لقوم آخرين} أي الصدق، ثم وصفهم بقوله: {لم يأتوك} أي لعلة، وذكر الضمير لإرادة الكلام، لأن المقصود البغض على
Küfürde yarışanları münafıklar olarak beyan edince, onlara kardeşlik bağı en güçlü olan diğer bir kısmı da matuf kılarak şöyle buyurdu: {ومن الذين هادوا} “Yahudilerden de”; yani inat ve azgınlık sebebiyle bildiği şeye kalplerinin muhalefetine uyarak kalpleri bildiği halde dilleri inkâr edenler. Sonra onlar hakkında şu buyruğuyla haber verdi: {سمّاعون} “kulak verirler”; yani son derece büyük bir arzu ve kabullenişle dinlerler, {للكذب} “yalana”; yani sana gelip senden yalan aktaran birtakım münafıklardan [yalana kulak verirler]; {سمّاعون لقوم آخرين} “başka bir topluluk adına dinlerler”; yani doğruyu [dinlerler]. Sonra onları şu buyruğuyla niteledi: {لم يأتوك} “sana gelmemiş olan”; yani bir mazeret sebebiyle [gelmeyen]. Kelamı murat ettiği için zamiri müzekker zikretti; zira maksat...
نفاقهم {يحرفون الكلم} أي الذي يسمعونه عنك على وجهة فيبالغون في تغييره وإمالته بعد أن يقيسوا المعنيين: المغير والمغير إليه، واللفظين فلا يبعدوا به، بل يأخذون بالكلم عن حده وطرفه إلى حد آخر قريب منه جداً، ولذلك، أثبت الجار فقال: {من بعد} أي يثبتون الإمالة من مكان قريب من {مواضعه} أي النازلة عن رتبته بأن يتأولوه على غير تأويله، أو يثبتوا ألفاظاً غير ألفاظه قريبة منها فلا يبعد منها المعنى جداً وهذا أدق مكراً مما في النساء وهو من الحرف وهو الحد والطرف، وانحرف عن الشيء: مال عنه، قال الصغاني: وتحريف الكلام عن مواضعه: تغييره، وقال أبو عبد الله القزاز: والتحريف التفعيل، من: انحرف عن الشيء - إذا مال، فمعنى حرفت الكلام: أزلته عن حقيقة ما كان عليه في المعنى، وأبقيت له شبه اللفظ، ومنه قوله تعالى {يحرفون الكلم} ، وذلك أن اليهود كانت تغير معاني التوراة بالأشباه، وفي الحديث «يسلط عليهم طاعون يحرف القلوب» أي يغيرها عن التوكل ويدعوهم إلى الانتقال عن تلك البلاد، وحكي: حرفته عن جهته - أي بالتخفيف - مثل: حرّفته، والمحارفة: المقايسة، من المحراف وهو
...onların nifaklarına buğzetmektir. {يحرفون الكلم} “Kelimeleri tahrif ederler [yerlerinden kaydırırlar]”; yani senden duydukları kelimeleri kendi mecrasından çıkarıp, değiştirilen ile yerine konan iki manayı ve iki lafzı kıyasladıktan sonra çok da uzaklaştırmadan değiştirmede ve eğip bükmede aşırıya kaçarlar; bilakis kelimeyi kendi sınırından ve ucundan alıp ona çok yakın başka bir sınıra çekerler. Bundan dolayı cer edatını düşürmeyip sabit tutarak şöyle buyurdu: {من بعد} “sonra”; yani eğip bükmeyi {مواضعه} “yerlerinden [sonra]” yakın bir yerden sabit kılarlar; yani mertebesinden düşürerek onu tevil edilmemesi gereken şekilde tevil ederler yahut onun lafızları yerine ona yakın lafızlar koyarlar ki anlam ondan çok da uzaklaşmasın. Bu, Nisâ Suresi'ndekinden daha ince bir tuzaktır. Bu kelime, sınır ve kenar anlamına gelen "harf" kökündendir; "inharefe ani'ş-şey'" ondan saptı demektir. es-Sagānî şöyle demiştir: "Sözün yerlerinden tahrif edilmesi, onun değiştirilmesidir." Ebû Abdillâh el-Kazzâz ise şöyle demiştir: "Tahrîf, tef'îl babındandır; bir şeyden meyledip saptığında kullanılan 'inharefe ani'ş-şey'' tabirindendir. Buna göre sözü tahrif ettim demek; onu mana bakımından üzerinde bulunduğu hakikatten uzaklaştırıp lafız benzerliğini korudum demektir. Allah Teâlâ'nın {يحرفون الكلم} buyruğu da bu kabildendir. Çünkü Yahudiler Tevrat'ın manalarını benzer lafızlarla değiştiriyorlardı. Hadiste geçen 'Onlara kalpleri tahrif eden bir veba musallat edilir' ifadesi de kalpleri tevekkülden saptırır ve onları o beldelerden göç etmeye sevk eder demektir. 'Haraftehû an cihetihî' (şeddesiz olarak) tıpkı 'harraftehû' gibi nakledilmiştir. Muhârafe ise kıyaslamak demektir ve cerahatlerin/yaraların ölçüldüğü mil olan mıhrâf kelimesindendir" -iktibas sona erdi-.
الميل الذي يقاس به الجراح - انتهى. فالآية من الاحتباك: حذف منها أولاً الإتيان وأثبت عدمه ثانياً للدلالة عليه، وحذف منها ثانياً الصدق ودل عليه بإثبات ضده - الكذب - في الأولى.
...yaraların ölçüldüğü mil demektir -iktibas sona erdi-. Dolayısıyla ayette ihtibâk sanatı vardır: Birinci kısımda gelme fiili hazfedilmiş, ona delalet etmesi için ikinci kısımda gelmeme durumu sabit kılınmıştır; ikinci kısımda ise doğruluk hazfedilmiş, birinci kısımda zıddı olan yalan sabit kılınarak ona delalet edilmiştir.
ولما كان كأنه قيل: ما غرضهم بإثبات الكذب وتحريف الصدق؟ قال: {يقولون} أي لمن يوافقهم {إن أوتيتم} أي من أيّ مؤت كان {هذا} أي المكذوب والمحرف {فخذوه} أي اعملوا به {وإن لم تؤتوه} أي بأن أوتيتم غيره أو سكت عنكم {فاحذروا} أي بأن تؤتوا غيره فتقبلوه.
Sanki "Yalanı sabit kılıp doğruyu tahrif etmekteki maksatları nedir?" denilmiş gibi [şöyle] buyurdu: {يقولون} “Diyorlar ki”; yani kendilerine muvafakat eden kimselere, {إن أوتيتم} “Eğer size verilirse”; yani veren kim olursa olsun size verilirse, {هذا} “bu”; yani bu uydurulmuş ve tahrif edilmiş olan [hüküm], {فخذوه} “onu alın”; yani onunla amel edin, {وإن لم تؤتوه} “eğer o size verilmezse”; yani size başkası verilir yahut size karşı susulursa, {فاحذروا} “sakının”; yani size başkası verilip de onu kabul etmekten [sakının].
ولما كان التقدير: فأولئك الذين أراد الله فتنتهم، عطف عليه قوله: {ومن يرد الله} أي الذي له الأمر كله {فتنته} أي أن يحل به ما يميله عن وجه سعادته بالكفر حقيقة أو مجازاً {فلن تملك له من الله} أي الملك الأعلى الذي لا كفوء له {شيئاً} أي من الإسعاد، وإذا لم تملك ذلك أنت وأنت أقرب الخلق إلى الله فمن يمكله.
Takdirî mana: "İşte onlar, Allah'ın kendilerini fitneye düşürmek istediği kimselerdir" şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti: {ومن يرد الله} “Allah her kime dilerse”; yani bütün emir ve yetkinin sahibi olan [Allah], {فتنته} “onun fitneye düşmesini (sapmasını)”; yani hakikatte yahut mecazen küfürle saadet cihetinden onu saptıracak şeyin başına gelmesini [dilerse], {فلن تملك له من الله} “artık sen onun için Allah'a karşı [hiçbir şey] yapamazsın [gücün yetmez]”; yani dengi olmayan en yüce Melik'e karşı, {شيئاً} “hiçbir şeye”; yani onu saadete ulaştırma adına [hiçbir şeye]. Sen Allah'a yaratılmışların en yakını olduğun halde buna güç yetiremezsen, başka kim güç yetirebilir ki!
ولما كان هذا، أنتج لا محالة قوله: {أولئك} أي البعداء من الهدى {الذين لم يرد الله} أي وهو الذي لا راد لما يريده، ولا فاعل لما يرده، فهذه أشد الآيات على المعتزلة {أن يطهر قلوبهم} أي بالإيمان، والجملة كالعلة لقوله {فلن تملك له من الله شيئاً} ، ولما ثبت
Durum böyle olunca, kaçınılmaz olarak şu buyruğunu netice verdi: {أولئك} “İşte onlar”; yani hidayetten uzak olanlar, {الذين لم يرد الله} “Allah'ın istemediği kimselerdir”; yani O, dilediğini geri çevirecek hiç kimse bulunmayan ve geri çevirdiğini yapabilecek hiç kimse olmayan zattır. Bu ayet Mu'tezile'ye karşı en şiddetli ayetlerdendir. {أن يطهر قلوبهم} “kalplerini temizlemeyi”; yani imanla [temizlemeyi]. Bu cümle, {فلن تملك له من الله شيئاً} “artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın” buyruğunun bir gerekçesi gibidir. Sabit olunca da...
أن قلوبهم نجسة، أنتج ذلك قوله: {لهم في الدنيا خزي} أي بالذل والهوان، أما المنافقون فبإظهار الأسرار والفضائح الكبار وخوفهم من الدمار، وأما اليهود فببيان أنهم حرفوا وبدلوا وضرب الجزية عليهم وغير ذلك من الصغار {ولهم في الآخرة} التي من خسرها فلا ربح له بوجه ما {عذاب عظيم *} أي لعظيم ما ارتكبوه من هذه المعاصي المتضاعفة.
...kalplerinin necis olduğu [sabit olunca], bu durum şu buyruğunu netice verdi: {لهم في الدنيا خزي} “Onlar için dünyada bir rüsvalık vardır”; yani zillet ve aşağılanma ile. Münafıklar için bu, sırlarının ve büyük rezilliklerinin açığa çıkarılması ve helak olma korkularıyla; Yahudiler için ise tahrif edip değiştirdiklerinin ortaya konulması, kendilerine cizye konulması ve benzeri aşağılanmalarla [olacaktır]. {ولهم في الآخرة} “Ahirette de onlar için vardır”; o ahiret ki onu kaybeden hiçbir şekilde kazanç elde edemez, {عذاب عظيم *} “büyük bir azap vardır.”; yani katmerli günahlardan işledikleri şeylerin büyüklüğü sebebiyle.