Binûn

Mâide — 4. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما ذكر التحريف، ذكر أثره وهو الحكم به فقال مكرراً لوصفهم زيادة في توبيخهم وتقبيح شأنهم: {سمّاعون} أي هم في غاية الشهوة والانهماك في سماعهم ذلك {للكذب أكّالون} أي على وجه المبالغة {للسحت} أي الحرام الذي يسحت البركة أي يستأصلها، وهو كل ما لا يحل كسبه، وذلك أخذهم الرشى ليحكموا بالباطل على نحو ما حرفوه وغيره من كلام الله، قال الشيخ أبو العباس المرسي: ومن آثر من الفقراء السماع لهواه، وأكل ما حرمه مولاه، فقد استهوته نزعة يهودية، فإن القوال يذكر العشق والمحبة والوجد وما عنده منها شيء.

Tahrifi zikredince, onun eseri olan onunla hükmetmeyi zikretti ve onları azarlamayı ve durumlarını çirkin göstermeyi artırmak maksadıyla vasıflarını tekrarlayarak şöyle buyurdu: {سمّاعون} “Durmadan kulak verirler”; yani onlar bunu dinleme konusunda son derece arzulu ve düşkündürler, {للكذب أكّالون} “yalana, son derece yiyicidirler”; yani mübalağa yoluyla, {للسحت} “haramı”; yani bereketi kökünden kazıyıp yok eden haramı. Bu da kazanılması helal olmayan her şeydir; nitekim Allah'ın kelamından tahrif edip değiştirdikleri üzere bâtılla hükmetmek için rüşvet almaları böyledir. Şeyh Ebu'l-Abbas el-Mursî şöyle demiştir: 'Fakirlerden (dervişlerden) kim hevası için semâyı tercih eder ve Mevlâ'sının haram kıldığını yerse, muhakkak ki onu bir Yahudi temayülü cezbetmiştir; zira şarkıcı/kavvâl aşkı, sevgiyi ve vecdi zikreder halbuki onda bunlardan hiçbir şey yoktur.'

ولما كانوا قد يأخذون الرشوة ولا يقدرون على إبرام الحكم بما أرادوه، فيطمعون في أن يفعلوا ذلك بواسطة ترافعهم إلى النبي ﷺ فيترافعون إليه، فإن حكم بينهم بما أرادوا قبلوه واحتجوا به على

Rüşvet aldıklarında istedikleri gibi hüküm vermeye güç yetiremeyip bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dava açarak yapmayı umduklarında, ona başvururlar; eğer aralarında istedikleri şekilde hükmederse bunu kabul eder ve...

من لعله يخالفهم، وإن حكم بما لم يريدوه قالوا: ليس هذا في ديننا - طمعاً في أن يخليهم فلا يلزمهم بما حكم، أعلمه الله تعالى بما يفعل في أمرهم، وحذره غوائل مكرهم، فقال مفوضاً الخيرة إليه في أمر المعاهدين إلى مدة - وأما أهل الجزية فيجب الحكم بينهم إذا ترافعوا إلى حاكمنا - مسبباً عن أكلهم الحرام وسماعهم الكذب: {فإن جاءوك} أي طمعاً في أن تؤتيهم ما حرفوا إليه الكلم {فاحكم بينهم} أي إن شئت بما أنزل الله عليك من الحق {أو أرض عنهم} أي كذلك.

...muhtemelen kendilerine muhalefet edecek kimselere karşı bunu delil getirirlerdi; şayet istemedikleri bir şekilde hükmederse, kendilerini serbest bırakıp hükmettiği şeyle onları bağlamayacağını umarak: 'Bu bizim dinimizde yok' derlerdi. Allah Teâlâ, onların meselesinde ne yapacağını [Peygamberine] bildirdi ve onların hilelerinin felaketlerinden onu sakındırdı. Böylece süreli anlaşma yapmış olanlar hakkında muhayyerliği ona bırakarak -cizye ehline gelince, bizim hakimimize başvurduklarında aralarında hükmetmek vaciptir- haram yemeleri ve yalana kulak vermelerinin bir neticesi olarak şöyle buyurdu: {فإن جاءوك} “Eğer sana gelirlerse”; yani kelimeleri tahrif ettikleri şekli kendilerine vermeni umarak [gelirlerse], {فاحكم بينهم} “aralarında hükmet”; yani dilersen Allah'ın sana indirdiği hak ile [hükmet], {أو أرض عنهم} [أو أعرض عنهم] “yahut onlardan yüz çevir”; yani aynı şekilde [dilersen].

ولما كان قوله: {وإن} دالاً بعطفه على غير معطوف عليه أن التقدير: فإن حكمت بينهم لم ينفعوك شيئاً لإقبالك عليهم، قال: وإن {تعرض عنهم} أي الكفرة كلهم من المصارحين والمنافقين {فلن يضروك شيئاً} أي إعراضك عنهم واستهانتك بهم.

{وإن} buyruğu, zikredilmemiş bir matuf aleyhe atfıyla takdirin: 'Şayet aralarında hükmedersen, onlara yönelmen sebebiyle sana hiçbir fayda sağlayamazlar' şeklinde olduğuna delalet edince şöyle buyurdu: Ve şayet {تعرض عنهم} “onlardan yüz çevirirsen”; yani açık kafirler ve münafıklar dahil kafirlerin tamamından [yüz çevirirsen], {فلن يضروك شيئاً} “sana hiçbir zarar veremezler”; yani onlardan yüz çevirmen ve onları hafife alman [sana hiçbir zarar veremez].

ولما كان التخيير غير مراد الظاهر في جواز الحكم بينهم عند الترافع إلينا وعدمه، بل معناه عدم المبالاة بهم، أعرض عنهم أولاً، فحقيقته بيان العاقبة على تقديري الفعل والترك، علَّمه كيف يحكم بينهم، فقال عاطفاً على ما قدرته: {وإن حكمت} أي فيهم {فاحكم} أي أوقع الحكم {بينهم بالقسط} أي العدل الذي أراكه الله - على أن

Buradaki muhayyerlik, bize başvurduklarında aralarında hükmetmenin caiz olup olmaması hususunda zahiri manasında murad edilmeyip bilakis onları önemsememek manasında olduğundan ve önce onlardan yüz çevirdiğinden dolayı -ki bunun hakikati fiil ve terk takdirlerine göre akıbetin beyanıdır- onlara aralarında nasıl hükmedeceğini öğretti ve takdir ettiğim manaya atfederek şöyle buyurdu: {وإن حكمت} “Eğer hükmedersen”; yani aralarında [hükmedersen], {فاحكم} “hükmet”; yani hükmü ver, {بينهم بالقسط} “aralarında adaletle”; yani Allah'ın sana gösterdiği adaletle [hükmet] -şu şartla ki...

الآية ليست في أهل الذمة، والحكم في ترافع الكفار إلينا أنه كان منهم أو من أحدهم التزام لأحكامنا أم منا التزام للذب عنهم وجب، لقوله تعالى {فاحكم بينهم بما أنزل الله ولا تتبع أهواءهم} وإلا لم يجب، ثم علل ذلك بقوله: {إن الله} أي الذي له صفات الكمال {يحب المقسطين} أي الفاعلين للعدل السوي من غير حيف أصلاً.

...ayet zimmîler hakkında değildir. Kafirlerin bize başvurmasındaki hüküm şudur: Şayet onlardan veya birinden bizim hükümlerimize bağlılık taahhüdü varsa yahut bizden onları savunma taahhüdü varsa, Allah Teâlâ'nın {فاحكم بينهم بما أنزل الله ولا تتبع أهواءهم} buyruğu gereğince [hükmetmek] vacip olur, aksi takdirde vacip olmaz-. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”; yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {يحب المقسطين} “adaletli olanları sever.”; yani hiçbir haksızlık yapmaksızın dosdoğru adaleti uygulayanları [sever].

ولما كان التقدير: فكيف يحكمونك وهم يكذبونك ويدعون أنك مبطل، عطف عليه قوله معجباً منهم موبخاً لهم: {وكيف يحكمونك} أي في شيء من الأشياء {وعندهم} أي والحال أنه عندهم {التوراة} ثم استأنف قوله: {فيها حكم الله} أي الذي لا يداني عظمته عظمة وهو الذي كان مقرراً في شرعهم أنه لا يسوغ خلافه، فإن كانوا يعتقدون ذلك إلى الآن لم يجز لهم العدول إليك على زعمهم، وإن كانوا لا يعتقدونه ويعتقدون أن حكمك هو الحق ولم يؤمنوا بك كانوا قد آمنوا ببعض وكفروا ببعض.

Takdirî mana: 'Onlar seni yalanlayıp senin bâtıl üzere olduğunu iddia ederlerken seni nasıl hakem tayin ederler?' şeklinde olunca, onların bu haline şaşırarak ve onları azarlayarak şu buyruğunu buna atfetti: {وكيف يحكمونك} “Seni nasıl hakem tayin ediyorlar da”; yani herhangi bir hususta, {وعندهم} “yanlarında bulunduğu halde”; yani yanlarında mevcut iken, {التوراة} “Tevrat”. Sonra sözü müstakil olarak devam ettirdi: {فيها حكم الله} “ki onda Allah'ın hükmü vardır”; yani büyüklüğüne hiçbir büyüklüğün yaklaşamayacağı [hüküm] olup şeriatlarında aksine davranmanın caiz olmadığı sabit olan hükümdür. Şayet onlar bugüne kadar buna inanıyor idiyseler kendi iddialarına göre sana başvurmaları caiz olmazdı; şayet buna inanmıyor ve senin hükmünün hak olduğuna inanıyor olup da sana iman etmemişlerse, bir kısmına inanıp bir kısmını inkar etmiş olurlar.

ولما كان الإعراض عن حكمه سبحانه عظيماً، وكان وقوعه ممن يدعي أنه مؤمن به بعيداً عظيماً شديداً، قال: {ثم يتولون} أي يكلفون أنفسهم الإعراض عنه سواء تأيد بحكمك به أو لا لأجل الأعراض الدنيوية، ولما كان المراد بالحكم الجنس، وكانوا يفعلون بعض أحكامها

Sübhânehu'nun hükmünden yüz çevirmek büyük [bir cürüm] olduğu ve O'na inandığını iddia eden kimseden bunun sâdır olması pek uzak, büyük ve vahim bulunduğu için şöyle buyurdu: {ثم يتولون} “Sonra da yüz çeviriyorlar”; yani senin hükmünle teyit edilsin veya edilmesin, dünyalık menfaatler uğruna ondan yüz çevirme külfetine katlanırlar. Hüküm ile cins kastedildiği ve onlar onun bazı hükümleriyle amel ettikleri için...

فلم يستغرق زمان توليهم زمان البعد، أدخل الجار لذلك فقال: {من بعد ذلك} أي الأمر العالي وهو الحكم الذي يعلمون أنه حكم الله، فلم يبق تحكيمهم لك من غير إيمان بك إلا تلاعباً.

...yüz çevirmelerinin zamanı bütün sonraki zamanı kapsamadığından dolayı harf-i cerri dahil ederek şöyle buyurdu: {من بعد ذلك} “bunun ardından”; yani o yüce emrin, Allah'ın hükmü olduğunu bildikleri hükmün ardından. Dolayısıyla sana iman etmeksizin seni hakem tayin etmeleri bir oyundan başka bir şey olarak kalmamıştır.

ولما كان التقدير: فما أولئك بالمريدين للحق في ترافعهم إليك، عطف عليه قوله: {وما أولئك} أي البعداء من الله {بالمؤمنين *} أي العريقين في صفة الإيمان بكتابهم ولا بغيره مما يستحق الإيمان به، لأنهم لو كانوا عريقين في ذلك آمنوا بك لأن كتابهم دعا إليك.

Takdirî mana: 'Onlar sana başvurmalarında hakkı arzuluyor değillerdir' şeklinde olunca, şu buyruğunu buna atfetti: {وما أولئك} “İşte onlar değildirler”; yani Allah'tan uzak olanlar, {بالمؤمنين *} “müminler [değillerdir].”; yani ne kendi kitaplarına ne de inanılması gereken başka şeylere imanda kökleşmiş kimselerdir. Çünkü şayet bunda kökleşmiş olsalardı sana iman ederlerdi; zira kitapları sana çağırmıştı.

ولما تضمن هذا مدح التوراة، صرح به فقال تأكيداً لذمهم في الإعراض عما دعت إليه من أصل وفرع، وتحذيراً من مثل حالهم: {إنا أنزلنا} أي على ما لنا من العظمة {التوراة} ثم استأنف قوله معظماً لها: {فيها هدى} أي كلام يهدي بما يدعو إليه إلى طريق الجنة {ونور} أي بيان لا يدع لبساً، ثم استأنف المدح للعاملين بها فقل: {يحكم بها النبيون} ووصفهم بأعلى الصفات وذلك الغنى المحض، فقال مادحاً لا مقيداً: {الذين أسلموا} أي أعطوا قيادهم لربهم سبحانه حتى لم يبق لهم اختيار أصلاً، وفيه تعريض بأن اليهود بعداء من الإسلام وإلا لاتبعوا أنبياءهم فيه، فكانوا يؤمنون بكل من قام الدليل على نبوته.

Bu durum Tevrat'ı övmeyi içerince, onun çağırdığı asıl ve fer'î hükümlerden yüz çevirmeleri sebebiyle onları yermeyi pekiştirmek ve onların durumuna düşmekten sakındırmak maksadıyla bunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {إنا أنزلنا} “Şüphesiz biz indirdik”; yani sahip olduğumuz azametle, {التوراة} “Tevrat'ı”. Sonra onu yücelterek sözü şöyle sürdürdü: {فيها هدى} “onda bir hidayet vardır”; yani çağırdığı şeyle cennet yoluna ileten bir kelam vardır, {ونور} “ve bir nur”; yani hiçbir kapalılık bırakmayan bir açıklama. Sonra onunla amel edenleri överek şöyle buyurdu: {يحكم بها النبيون} “onunla peygamberler hükmederler”. Onları en yüce vasıfla, yani sırf teslimiyetle vasıflayarak sınırlayıcı değil övücü olarak şöyle buyurdu: {الذين أسلموا} “teslim olmuş olan [peygamberler]”; yani dizginlerini Rableri Sübhânehu'ya vermiş, öyle ki kendilerine hiçbir tercih hakkı bırakmamış olanlar. Bunda Yahudilerin İslam'dan (teslimiyetten) uzak olduklarına dair bir üstü kapalı tariz vardır; aksi takdirde bunda peygamberlerine tabi olurlar ve peygamberliğine delil ikame edilen herkese iman ederlerdi.

ولما كان من المعلوم أن حكمهم بأمر الله لهم باتباع التوراة ومراعاتها، عُلِم أن التقدير: بما استحفظوا من كتاب الله، فحذف لدلالة ما يأتي عليه

Onların hükmetmelerinin, Allah'ın Tevrat'a uymaları ve onu gözetmeleri yönündeki emriyle olduğu bilindiğinden, takdirin 'Allah'ın kitabından korumaları istenen şey sebebiyle' olduğu anlaşıldı; ardından gelecek olanın ona delalet etmesi sebebiyle hazfedildi...

وإشعار الإسلام به، ثم بين المحكوم له تقييداً به إشارة إلى أنها ستنسخ فقال: {للذين هادوا} أي لمن التزم اليهودية {والرّبانيون} أي أهل الحقيقة، منهم الذين انسلخوا من الدنيا وبالغوا فيما يوجب النسبة إلى الرب {والأحبار} أي العلماء الذي أسلموا {بما} أي بسبب ما.

...ve İslam kelimesinin bunu hissettirmesi sebebiyle [hazfedildi]. Sonra onun neshedileceğine işaret etmek üzere kendisi lehine hüküm verilenleri kayıtlayarak şöyle beyan etti: {للذين هادوا} “Yahudi olanlara”; yani Yahudiliği benimseyenlere, {والرّبانيون} “ve Rabbanîler de”; yani onlardan dünyadan sıyrılıp Rabbe nispet olunmayı gerektiren hususlarda ileri giden hakikat ehli, {والأحبار} “ve ahbâr (alimler) de”; yani teslim olmuş alimler [hükmederler], {بما} “sebebiyle”; yani... sebebiyle.

ولما كان سبب إسلام أمرهم بالحفظ، لا كونه من الله بلا واسطة، بني للمفعول قوله: {استُحفظوا} أي الأنبياء ومن بعدهم {من كتاب الله} أي بسبب ما طلبوا منهم وأمروا به من الحفظ لكتاب الذي له جميع صفات الكمال الذي هو صفته، فعظمته من عظمته، وحفظه: دراسته والعمل بما فيه {وكانوا} أي وبما كانوا {عليه شهداء} أي رقباء حاضرين لا يغيبون عنه ولا يتركون مراعاته أصلاً، فالآية - كما ترى - من فن الاحتباك: ترك أولاً «بما استحفظوا» لدلالة ما ذكر هنا عليه، وترك ذكر الإسلام هنا لدلالة ذكره أولاً عليه، وإنما خص الأول بذكر الإسلام لأن الأنبياء أحق به، وهو داع إلى الحفظ قطعاً، وخص الثاني بالاستحفاظ لأن الأتباع أولى به، وهو دال على الإسلام.

Onların teslim olmalarının sebebi doğrudan vasıtasız Allah'tan gelmesi değil de korunmasıyla emrolunmaları olunca, şu buyruğu meçhul sîgada getirildi: {استُحفظوا} “korunması kendilerinden istendiği [için]”; yani peygamberler ve onlardan sonrakilerden, {من كتاب الله} “Allah'ın kitabından”; yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah'ın] kendi sıfatı olan kitabını korumaları kendilerinden talep edilip emrolunduğu için. Zira onun büyüklüğü O'nun büyüklüğündendir; onu korumak ise onu okuyup incelemek ve içindekilerle amel etmektir. {وكانوا} “ve oldukları [için]”; yani oldukları şey sebebiyle, {عليه شهداء} “ona şahitler”; yani ondan asla gafil olmayan ve onu gözetmeyi kesinlikle terk etmeyen hazır gözeticiler [oldukları için]. Gördüğün gibi bu ayet ihtibâk sanatındandır: Birinci kısımda burada zikredilenin ona delalet etmesi sebebiyle 'korunması kendilerinden istendiği için' ifadesi terk edilmiş; burada ise birinci kısımda zikredilmesinin delaleti sebebiyle İslam'ın zikri terk edilmiştir. Birincisi özellikle İslam zikriyle tahsis edilmiştir çünkü peygamberler buna daha layıktır ve bu kesinlikle korumaya sevk edicidir; ikincisi ise koruma talebiyle (istihfâz) tahsis edilmiştir çünkü tâbiler buna daha uygundur ve bu da İslam'a delalet etmektedir.

ولما كان هذا كله ذماً لليهود بما تركوا من كتابهم، ومدحاً لمن راعاه منهم، وكان ذلك الترك إما لرجاء أو خوف، قال مخاطباً لهذه الأمة

Bütün bunlar, kitaplarından terk ettikleri şeyler sebebiyle Yahudileri yerme ve onlardan kitabı gözetenleri övme olup bu terk etme de ya bir umuttan ya da bir korkudan kaynaklandığı için, bu ümmetin tamamına...

كلها طائعها وعاصيها، وحذراً لها من مثل حالهم ومرغباً في مثل حال الأنبياء والتابعين لهم بإحسان، مسبباً عن ذلك: {فلا تخشوا الناس} أي في العمل بحكم من أحكام الله {واخشون} أي فإن ذلك حامل لكم على العدل والإحسان، فمن كان منكم مسلماً طائعاً فليزدد طاعة، ومن لم يكن كذلك فليبادر بالانقياد والطاعة، وهذا شامل لليهود وغيرهم.

...itaatkârına ve isyankârına hitap ederek, onları Yahudilerin durumuna düşmekten sakındırmak ve peygamberler ile onlara güzellikle tabi olanların durumuna teşvik etmek maksadıyla buna binaen şöyle buyurdu: {فلا تخشوا الناس} “Öyleyse insanlardan korkmayın”; yani Allah'ın hükümlerinden bir hükümle amel etme hususunda, {واخشون} “benden korkun”; yani çünkü bu, sizi adalete ve ihsana sevk eder. Sizden kim itaatkâr bir Müslüman ise itaatini artırsın; kim de böyle değilse derhal boyun eğmeye ve itaate koşsun. Bu, Yahudileri ve başkalarını kapsamaktadır.

ولما قدم الخوف لأنه أقوى تأثيراً أتبعه الطمع فقال: {ولا تشتروا} ولما كان الاشتراء معناه اللجاجة في أخذ شيء بثمن، وكان المثمن أشرف من الثمن من حيث إنه المرغوب فيه، جعل الآيات مثمناً وإن اقترنت بالباء، حتى يفيد الكلام التعجب من الرغبة عنها، وأنها لا يصح كونها ثمناً فقال: {بآياتي ثمناً قليلاً} أي من الرشى وغيرها لتبدلوها كما بدل أهل الكتاب.

Korku etkisi bakımından daha güçlü olduğu için onu öne alınca, ardından tamahı getirip şöyle buyurdu: {ولا تشتروا} “ve satmayın (değişmeyin)”. Satın almak (iştirâ), bir şeyi bir bedel karşılığında almada ısrarcı olmak anlamına geldiğinden ve bedeli ödenen mal (müsemmen) rağbet edilen şey olması hasebiyle fiyattan (semen) daha şerefli olduğundan, kelam onlardan yüz çevrilmesine şaşırmayı ve onların bir semen/bedel olmasının sahih olmadığını ifade etsin diye, 'bâ' harf-i cerriyle birleşmiş olsa da ayetleri müsemmen kıldı ve şöyle buyurdu: {بآياتي ثمناً قليلاً} “ayetlerimi az bir bedel karşılığında”; yani Ehl-i Kitab'ın değiştirdiği gibi değiştirmek üzere rüşvetler ve diğer şeylerle [değişmeyin].

ولما نهى عن الأمرين، وكان ترك الحكم بالكتاب إما لاستهانة أو لخوف أو رجاء أو شهوة، رتب ختام الآيات على الكفر والظلم والفسق، قال ابن عباس ﵄: من جحد حكم الله كفر ومن لم يحكم به وهو مقر فهو ظالم فاسق. فلما كان التقدير: فمن حكم بما أنزل الله فأولئك هم المسلمون، عطف عليه ما أفهمه من قوله:

Her iki hususu da yasaklayınca ve Kitap ile hükmetmeyi terk etmek ya hafife almaktan ya korkudan ya umuttan ya da şehvetten kaynaklandığı için ayetlerin sonunu küfür, zulüm ve fısk üzerine bina etti. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Kim Allah'ın hükmünü inkar ederse kafir olur; kim de onu ikrar ettiği halde onunla hükmetmezse zalim ve fasıktır.' Takdirî mana: 'Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmederse işte onlar Müslümanlardır' şeklinde olunca, şu buyruğundan anlaşılan manayı buna atfetti:

{ومن لم يحكم} أي يوجد الحكم ويوقعه على وجه الاستمرار {بما أنزل الله} أي الذي له الكمال كله فلا أمر لأحد معه تديناً بالإعراض عنه، أعم من أن يكون تركه له حكماً بغيره أو لا {فأولئك} أي البعداء من كل خير {هم الكافرون} أي المختصون بالعراقة في الكفر، وهذه الآيات من قوله تعالى {يا أيها الرسول لا يحزنك الذين يسارعون في الكفر} [المائدة: ٤١] إلى هنا نزلت في الزنا، ولكن لما كان السياق للمحاربة، وكان كل من القتل وقطع الطريق والسرقة محاربة ظاهرة مع كونه فساداً صرح به، ولما كان الزنا محاربة خفية بالنظر إلى فحشه وحرمته وجرّه في بعض الصور إلى المحاربة وغير محاربة بالنظر إلى كونه في الغالب عن تراض، وصاحبه غير متزيّ بزيّ المحاربين، لم يصرح في هذه الآيات باسمه وإن كانت نزلت فيه، روى البيهقي عن ابن عباس ﵄ عن عمر ﵁ أنه قال في خطبته: «إن الله بعث محمداً وأنزل عليه كتاباً، وكان فيما أنزل عليه آية الرجم فتلوناها ووعيناها» الشيخ والشيخة إذا زنيا فارجموهما البتة نكالاً من الله والله عزيز حكيم «وقد رجم رسول الله ﷺ ورجمنا بعده - الحديث. وفي آخره: ولولا أني أخشى أن يقول الناس: زاد في كتاب الله، لأثبته في حاشية المصحف» وأصله في الصحيحين وغيرهما، وللحاكم والطبراني عن أبي أمامة بن سهل عن خالته العجماء ﵂ بلفظ: «الشيخ والشيخة إذا زنيا فارجموهما البتة بما قضيا من اللذة» وفي صحيح ابن حبان عن أبي بن كعب

{ومن لم يحكم} “Kim hükmetmezse”; yani hükmü sürekli bir şekilde ortaya koyup uygulamazsa, {بما أنزل الله} “Allah'ın indirdiğiyle”; yani bütün kemal kendisine ait olan ve ondan yüz çevirmeyi din edinmek suretiyle yanında hiç kimsenin emri geçerli olmayan [Allah'ın indirdiğiyle], -onu terk etmesi başka bir şeyle hükmetmek olsun veya olmasın-, {فأولئك} “işte onlar”; yani her türlü hayırdan uzak olanlar, {هم الكافرون} “kafirlerin ta kendileridir.”; yani küfürde kökleşmiş olmakla nitelenenlerdir. Allah Teâlâ'nın {يا أيها الرسول لا يحزنك الذين يسارعون في الكفر} “Ey Resul! Küfürde yarışanlar seni üzmesin” [Mâide: 41] buyruğundan buraya kadar olan bu ayetler zina hakkında inmiştir. Fakat bağlam muharebe (savaş açma) hakkında olup, öldürme, yol kesme ve hırsızlığın her biri fesat olmakla birlikte açık bir muharebe olduğundan açıkça zikredilmiş; zina ise çirkinliği, haramlığı ve bazı durumlarda çatışmaya sürüklemesi bakımından gizli bir muharebe, çoğunlukla rıza ile olması ve failinin muhariplerin kılığına bürünmemesi bakımından ise muharebe sayılmadığı için bu ayetlerde her ne kadar onun hakkında inmiş olsa da ismi açıkça zikredilmemiştir. Beyhakî'nin İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Ömer radıyallâhu anh hutbesinde şöyle demiştir: 'Şüphesiz Allah Muhammed'i gönderdi ve ona bir kitap indirdi. Ona indirdikleri arasında recm ayeti de vardı; biz onu okuduk ve ezberledik: 'Yaşlı erkek ve yaşlı kadın zina ettiklerinde, Allah'tan bir ceza olarak onları kesinlikle recmedin. Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.' Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem recmetti, biz de ondan sonra recmettik...' -hadis-. Hadisin sonunda: 'Eğer insanların: 'Allah'ın kitabına ekleme yaptı' demelerinden korkmasaydım, onu mushafın kenarına yazardım' [ifadesi yer alır]. Hadisin aslı Sahîhayn'da ve diğer kaynaklardadır. Hâkim ve Taberânî'de Ebu Ümâme b. Sehl yoluyla teyzesi el-Acmâ'dan radıyallâhu anhümâ şu lafızla rivayet edilmiştir: 'Yaşlı erkek ve yaşlı kadın zina ettiklerinde, tattıkları lezzete karşılık onları kesinlikle recmedin.' İbn Hibbân'ın Sahîh'inde Ubeyy b. Ka'b...

رضي الله عنه أنه قال لزرّ بن حبيش: «كم تعدون سورة الأحزاب من آية؟ قال: قلت: ثلاثاً وسبعين، قال: والذي يحلف به! كانت سورة الأحزاب توازي سورة البقرة، وكان فيها آية الرجم: الشيخ والشيخة» الحديث. وللشيخين: البخاري في مواضع، ومسلم وأحمد وأبي داود - وهذا لفظه - والدرامي والترمذي في الحدود والنسائي في الرجم عن ابن عمر ﵄ أنه قال:

...radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, Zirr b. Hubeyş'e şöyle demiştir: 'Ahzâb suresini kaç ayet sayıyorsunuz?' [Zirr] dedi ki: 'Yetmiş üç' dedim. Dedi ki: 'Kendisine yemin edilen zata andolsun ki Ahzâb suresi Bakara suresine denk idi ve onda recm ayeti vardı: Yaşlı erkek ve yaşlı kadın...' -hadis-. İki Şeyh'te (Buhârî çeşitli yerlerde, Müslim), Ahmed, Ebû Dâvûd -lafız ona aittir-, Dârimî, Hudûd bahsinde Tirmizî ve Recm bahsinde Nesâî'de İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir:

«إن اليهود جاؤوا إلى النبي ﷺ فذكروا له أن رجلاً منهم وامرأة زنيا، فقال لهم رسول الله ﷺ: ما تجدون في التوراة في شأن الزنا؟ فقالوا: نفضحهم ويجلدون - وفي رواية: فقال: لا تجدون في التوراة الرجم؟ فقالوا: لا نجد فيها شيئاً - فقال عبد الله بن سلام ﵁: كذبتم، فأتوا بالتوراة فاتلوها إن كنتم صادقين، فأتوا بالتوراة، فنشروها فجعل أحدهم - وفي رواية - مدراسها الذي يدرسها منهم - يده على آية الرجم فجعل يقرأ ما قبلها وما بعدها فقال له عبد الله بن سلام: ارفع يدك، فرفعها فقال: ما هذه؟ فإذا فيها آية الرجم، فقالوا: صدق يا محمد! فيها آية الرجم، فأمر بهما رسول الله ﷺ فرجما، قال عبد الله

Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kendilerinden bir erkekle bir kadının zina ettiğini zikrettiler. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: 'Zina konusunda Tevrat'ta ne buluyorsunuz?' diye sordu. Dediler ki: 'Onları rezil ederiz ve kırbaçlanırlar' -bir rivayette: 'Tevrat'ta recmi bulmuyor musunuz?' buyurdu; onlar: 'Onda hiçbir şey bulmuyoruz' dediler-. Bunun üzerine Abdullah b. Selâm radıyallâhu anh: 'Yalan söylediniz! Doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun' dedi. Tevrat'ı getirdiler ve açtılar; içlerinden biri -bir rivayette: onu okutan hocaları (midras)- elini recm ayetinin üzerine koydu ve öncesini ve sonrasını okumaya başladı. Abdullah b. Selâm ona: 'Elini kaldır!' dedi. Elini kaldırınca: 'Bu nedir?' dedi; bir de baktılar ki orada recm ayeti var. Dediler ki: 'Doğru söyledi ey Muhammed! Onda recm ayeti vardır.' Bunun üzerine Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlar hakkında emir verdi ve ikisi de recmedildi. Abdullah...

بن عمر ﵄: فرأيت الرجل يحنأ على المرأة يقيها الحجارة» وفي لفظ للبخاري في التفسير أن النبي ﷺ قال: «لا تجدون في التوراة الرجم؟ فقالوا: لا نجد فيها شيئاً، فقال لهم عبد الله بن سلام: كذبتم! فأتوا بالتوراة فاتلوها إن كنتم صادقين» وفي لفظ له في التوحيد - وهو رواية أحمد - أن النبي ﷺ هو الذي قال: «فأتوا بالتوراة فاتلوها إن كنتم صادقين» ولأبي داود عن ابن عمر أيضاً ﵄ قال: «أتى نفر من اليهود فدعوا رسول الله ﷺ إلى القف، فأتاهم في بيت المدراس فقالوا: يا أبا القاسم! إن رجلاً منا زنى بامرأة فاحكم، فوضعوا لرسول الله ﷺ وسادة فجلس عليها ثم قال: ائتوني بالتوراة فأتي بها فنزع الوسادة من تحته ووضع التوراة عليها ثم قال: آمنت بك وبمن أنزلك، ثم قال: ائتوني بأعلمكم، فأتي بفتى شاب» فذكر قصة الرجم نحو الذي قبله، وسكت عليه أبو داود

...b. Ömer radıyallâhu anhümâ dedi ki: 'Adamın, kadını taşlardan korumak için üzerine eğildiğini gördüm.' Buhârî'nin Tefsir bölümündeki bir lafzında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Tevrat'ta recmi bulmuyor musunuz?' Onlar: 'Onda hiçbir şey bulmuyoruz' dediler. Abdullah b. Selâm onlara: 'Yalan söylediniz! Doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de okuyun' dedi. Buhârî'nin Tevhid bölümündeki bir lafzında -ki Ahmed'in rivayetidir- 'Doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de okuyun' sözünü bizzat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem söylemiştir. Yine Ebû Dâvûd'un İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayetinde o şöyle demiştir: 'Yahudilerden bir grup gelip Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i el-Kuff mevkiine davet ettiler. O da Beytü'l-Midrâs'ta yanlarına gitti. Dediler ki: 'Ey Ebu'l-Kâsım! Bizden bir adam bir kadınla zina etti, hüküm ver.' Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir minder koydular, o da üzerine oturdu. Sonra: 'Bana Tevrat'ı getirin' buyurdu. Tevrat getirildi; altındaki minderi çekip Tevrat'ı üzerine koydu, sonra: 'Sana ve seni indirene iman ettim' buyurdu. Ardından: 'Bana en aliminizi getirin' buyurdu; genç bir delikanlı getirildi...' ve önceki rivayete benzer şekilde recm kıssasını zikretti. Ebû Dâvûd bu hadis hakkında sükut etmiştir...

والحافظ المنذري في مختصره وسنده حسن، ولمسلم وأبي داود - وهذا لفظه - والنسائي وابن ماجه عن البراء بن عازب ﵄ قال: «مر رسول الله ﷺ بيهودي محمم. فدعاهم فقال: هكذا تجدون حد الزاني؟ فقالوا: نعم، فدعا رجلاً من علمائهم فقال: نشدتك بالله الذي أنزل التوراة على موسى أهكذا تجدون حد الزاني في كتابكم؟ فقالك اللهم! لا، ولولا أنك نشدتني بهذا لم أخبرك، نجد حد الزاني في كتابنا الرجم، ولكنه كثر في أشرافنا فكنا إذا أخذنا الرجل الشريف تركناه، وإذا أخذنا الضعيف أقمنا عليه الحد، فقلنا: تعالوا فنجتمع على شيء نقيمه على الشريف والوضيع، فاجتمعنا على التحميم والجلد وتركنا الرجم، فقال رسول الله ﷺ: اللهم إني أول من أحيى أمرك إذ أماتوه، فأمر به فرجم، فأنزل الله ﷿ {يا أيها الرسول لا يحزنك الذين يسارعون في الكفر} [المائدة: ٤١] إلى قوله: {يقولون إن أوتيتم هذا فخذوه وإن لم تؤتوه فاحذروا} [المائدة: ٤١] إلى قوله: {ومن لم يحكم بما أنزل الله فأولئك هم الكافرون} [المائدة: ٤٤] في اليهود - إلى قوله: {ومن لم يحكم بما أنزل الله فأولئك هم الظالمون} [المائدة: ٤٥] في اليهود - إلى قوله: {ومن لم يحكم بما أنزل الله فأولئك هم الفاسقون} [المائدة: ٤٧] قال: هي في الكفار كلها»

Hafız el-Münzirî de Muhtasar'ında [bunu rivayet etmiştir] ve senedi hasendir. Müslim, Ebû Dâvûd -lafız ona aittir-, Nesâî ve İbn Mâce'nin Berâ b. Âzib radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüzü karartılmış [ve teşhir edilmiş] bir Yahudi'nin yanından geçti. Onları çağırıp: "Zina edenin cezasını böyle mi buluyorsunuz?" buyurdu. Onlar: "Evet" dediler. Bunun üzerine onların âlimlerinden bir adamı çağırdı ve: "Musa'ya Tevrat'ı indiren Allah adına sana and veriyorum; kitabınızda zina edenin cezasını böyle mi buluyorsunuz?" buyurdu. O da: "Allah şahidim olsun ki hayır! Eğer bana bu şekilde and vermeseydin sana bildirmezdim. Biz kitabımızda zina edenin cezasını recm olarak buluyoruz; fakat bu [suç] ileri gelenlerimiz arasında çoğaldı. Öyle ki soylu bir adamı yakaladığımızda onu bırakır, zayıf [birini] yakaladığımızda ise ona cezayı uygulardık. Bunun üzerine: 'Gelin, hem soyluya hem de sıradan kimseye uygulayacağımız bir şey üzerinde anlaşalım' dedik ve yüzü karartıp kırbaçlama üzerinde anlaştık, recmi ise terk ettik" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allahım! Onlar senin emrini öldürdüklerinde onu ilk ihya eden benim" buyurdu ve onun hakkında emir verdi, böylece o recmedildi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah {يا أيها الرسول لا يحزنك الذين يسارعون في الكفر} “Ey Resul! Küfürde yarışanlar seni üzmesin” [el-Mâide: 41] ayetinden {يقولون إن أوتيتم هذا فخذوه وإن لم تؤتوه فاحذروا} “'Eğer size bu verilirse alın, verilmezse sakının' derler” [el-Mâide: 41] kavline kadar; Yahudiler hakkında {ومن لم يحكم بما أنزل الله فأولئك هم الكافرون} “Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyenler, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” [el-Mâide: 44] kavline kadar; yine Yahudiler hakkında {ومن لم يحكم بما أنزل الله فأولئك هم الظالمون} “Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyenler, işte onlar zâlimlerin ta kendileridir” [el-Mâide: 45] kavline kadar ve {ومن لم يحكم بما أنزل الله فأولئك هم الفاسقون} “Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyenler, işte onlar fâsıkların ta kendileridir” [el-Mâide: 47] kavline kadar indirdi. [Râvi] dedi ki: "Bunların hepsi kâfirler hakkındadır."»

يعني هذه الآية.

Yani bu ayetleri kastetmektedir.

وروى الدارقطني في آخر النذور من السنن عن جابر ﵁ قال: «أتي النبي ﷺ بيهودي ويهودية قد زنيا، فقال لليهود: ما يمنعكم أن تقيموا عليهما الحد؟ فقالوا: كنا نفعل إذا كان الملك لنا، فلما أن ذهب ملكنا فلا نجتري على الفعل، فقال لهم: ائتوني بأعلم رجلين فيكم، فأتوه بابني صوريا، فقال لهما: أنتم أعلم من ورائكما؟ قالا: يقولون، قال: فأنشدكما بالله الذي أنزل التوراة على موسى كيف تجدون حدهما في التوراة؟ فقالا: الرجل مع المرأة زنية وفيه عقوبة، والرجل على بطن المرأة زنية وفيه عقوبة، فإذا شهد أربعة أنهم رأوه يدخله فيها كما يدخل الميل في المكحلة رُجِم، قال: ائتوني بالشهود فشهد أربعة، فرجمهما النبي ﷺ» - انتهى. وهذه الآية ملتفتة إلى آية {يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله وابتغوا إليه الوسيلة} - الآية والتي بعدها أي التفات وذلك أن هؤلاء لما تركوا هذا الحكم، جرَّهم إلى الكفر وليس في هذه الروايات - كما ترى - تقييد الرجم بالإحصان،

Dârekutnî es-Sünen'in Nüzûr bölümünün sonunda Câbir radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e zina etmiş bir Yahudi erkek ile bir Yahudi kadın getirildi. Yahudilere: 'Onlara haddi uygulamanıza ne engel oluyor?' buyurdu. Dediler ki: 'Hükümranlık elimizdeyken uyguluyorduk; hükümranlığımız gidince bunu yapmaya cesaret edemez olduk.' Onlara: 'Bana aranızdaki en alim iki adamı getirin' buyurdu. Ona Sûriyâ'nın iki oğlunu getirdiler. Onlara: 'Siz arkanızdakilerin en bilgilisi misiniz?' buyurdu. 'Öyle söylerler' dediler. Buyurdu ki: 'Tevrat'ı Musa'ya indiren Allah adına size soruyorum: Tevrat'ta ikisinin cezasını nasıl buluyorsunuz?' Dediler ki: 'Erkeğin kadınla [beraberliği] bir zinadır ve onda ceza vardır; erkeğin kadının karnı üzerinde olması bir zinadır ve onda ceza vardır. Dört kişi, milin sürmedana girdiği gibi onun kadına girdiğini gördüklerine şahitlik ederlerse recmedilir.' 'Bana şahitleri getirin' buyurdu; dört kişi şahitlik etti ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ikisini de recmetti' -iktibas sona erdi-. Bu ayet, {يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله وابتغوا إليه الوسيلة} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve O'na vesile arayın” ayetine ve sonrasındaki ayete tam bir iltifatla yönelmektedir; zira onlar bu hükmü terk edince, bu onları küfre sürüklemiştir. Gördüğün gibi bu rivayetlerde recmin muhsan olmakla (evlilikle) kayıtlanması yoktur.

وكذا هو فما هو موجود عندهم في التوراة، قال في السفر الثالث وغيره: ثم كلم الله موسى وقال له: قل لبني إسرائيل: أيُّ رجل من بني إسرائيل ومن الذين يقبلون إلى أيّ ويسكنون بين بني إسرائيل ألقى زرعه في امرآة غريبة يقتل ذلك الرجل فليرجمه جميع الشعب بالحجارة، وأنا أيضاً أنزل غضبي بذلك الرجل وأهلكه من شعبه، لأنه ألقى زرعه في غريبة وأراد أن ينجس مقدسي وأن ينجس اسم قدسي، فإن غفل شعب الأرض عن الرجل الذي ألقى زرعه في غريبة ولم يوجبوا عليه القتل أنزل غضبي بذلك الرجل وبقبيلته وأهلكه وأهلك من يضل به، لأنهم ضلوا بنساء غريبات لسن لهم بحلال، ثم قال: الرجل الذي يأتي امرأة صاحبه وامرأة رجل غريب يقتلان جميعاً، والرجل الذي يرتكب ذكراً مثله فيرتكب منه ما يرتكب من النساء فقد ارتكبا نجاسة، يقتلان ودمهما في أعناقهما، والرجل الذي يتزوج امرأة وأمها فقد ارتكب خطيئة، يحرق بالنار هو وهما، والرجل الذي يرتكب من البهيمة ما يرتكب من النساء يقتل قتلاً، والبهيمة ترجم أيضاً، والمرأة التي ترقد بين يدي البهيمة لترتكب منها البلاء تقتل المرأة والبهيمة جميعاً، يقتلان ودمهما في أعناقهما، والرجل الذي يأتي امرأة طامثاً ويكشف عورتها، قد كشف عن ينبوعها وهي أيضاً كشفت عن ينبوع دمها،

Tevrat'ta yanlarında bulunan metin de böyledir. Üçüncü Sefer'de (Levililer) ve başka yerlerde şöyle demiştir: 'Sonra Allah Musa ile konuştu ve ona dedi ki: İsrailoğullarına söyle: İsrailoğullarından veya İsrailoğulları arasına yerleşen yabancılardan kim tohumunu yabancı bir kadına verirse o adam öldürülecektir; bütün kavim onu taşlarla recmetsin. Ben de o adama gazabımı indireceğim ve onu kavminin arasından yok edeceğim; çünkü tohumunu yabancıya verdi, mukaddesimi kirletmek ve mukaddes ismimi lekelemek istedi. Şayet memleket halkı tohumunu yabancıya veren adama göz yumar ve ona ölümü vacip kılmazlarsa, gazabımı o adama ve kabilesine indireceğim; onu ve kendilerine helal olmayan yabancı kadınlarla sapıttıkları için onunla birlikte sapanları yok edeceğim.' Sonra şöyle dedi: 'Komşusunun karısına ve yabancı bir adamın karısına yaklaşan adam, ikisi de mutlaka öldürülecektir. Bir erkekle kadınla yatar gibi yatan adam, ikisi de bir murdarlık işlemiştir; öldürülecekler, kanları kendi boyunlarınadır. Bir kadınla onun annesini alan adam bir günah işlemiştir; kendisi ve ikisi de ateşte yakılacaktır. Kadınla yatar gibi bir hayvanla yatan adam mutlaka öldürülecektir; hayvan da recmedilecektir. Bir belaya uğramak üzere bir hayvanın önüne yatan kadın da hayvan da ikisi birlikte öldürülecektir; öldürülecekler, kanları kendi boyunlarınadır. Âdet gören bir kadına yaklaşıp onun avretini açan adam, onun pınarını açmıştır; kadın da kendi kanının pınarını açmıştır;'

يهلكان جميعاً من شعبهما، وقال: والرجل الذي يأتي امرأة أبيه قد كشف هذا عورة أبيه، يقتلان جميعاً ودمهما في أعناقهما، والرجل الذي يأتي كنّته يقتلاه كلاهما، لأنهما ارتكبا خطيئة، ودمهما في أعناقهما، والرجل الذي يتزوج أخته من أمه أو من أبيه ويرى عورتها وترى عورته، هذا عار شديد، يقتلان قدام شعبهم، وذلك لأنه كشف عورة أخته، يكون إثمهما في رؤوسهما، لا تكشفن عورة عمتك ولا خالتك! لأنهما قرابتك، ومن فعل ذلك يعاقب بإثم فضيحته، والرجل الذي يأتي امرأة عمه قد كشف عورة عمه يعاقبان بخطيئتهما ويموتان، والرجل الذي يتزوج امرأة أخيه قد ارتكب إثماً، لأنه كشف عورة أخيه يموتان، بل وصرح برجم البكر فقال في السفر الخامس فيمن تزوج بكراً فادعى أنه وجدها ثيباً: فإن كان قذفه إياها حقاً ولم يجدها عذراء تخرج الجارية إلى بيت أبيها، ويرجمهاه أهل القرية بالحجارة وتموت، لأنها ارتكبت حوباً بين يدي بني إسرائيل وزنت في بيت أبيها، نحوّا الشر عنكم، وإن وجد رجل يسفح بامرأة رجل يقتلان كلاهما: الرجل والمرأة، بل صرح برجم البكر المكرهة فقال عقب ما تقدم: وإن كان لرجل خطيبة بكر لم يبتن بها بعد، فخرجت خارجاً فظفر بها

'ikisi de kavimlerinin arasından yok edilecektir.' Ve dedi ki: 'Babasının karısıyla yatan adam, babasının avretini açmıştır; ikisi de öldürülecektir, kanları kendi boyunlarınadır. Geliniyle yatan adam, ikisi de öldürülecektir; çünkü bir günah işlemişlerdir, kanları boyunlarınadır. Annesinden veya babasından olan kız kardeşiyle evlenen, onun avretini gören ve o da kendisinin avretini gören adam; bu büyük bir utançtır, kavimlerinin önünde öldürüleceklerdir; çünkü kız kardeşinin avretini açmıştır, günahları kendi başlarınadır. Halanın ve teyzenin avretini açma! Çünkü onlar senin yakın akrabandır; bunu yapan rezilliğinin günahıyla cezalandırılır. Amcasının karısıyla yatan adam, amcasının avretini açmıştır; günahlarıyla cezalandırılırlar ve ölürler. Kardeşinin karısıyla evlenen adam günah işlemiştir; çünkü kardeşinin avretini açmıştır, ikisi de ölürler.' Hatta bakirenin recmini açıkça belirtip Beşinci Sefer'de (Tesniye) bakire ile evlenip de onun dul/bakire olmadığını iddia eden kimse hakkında şöyle demiştir: 'Şayet ona iftirası hak ise ve onu bakire bulmadıysa, kız babasının evinin kapısına çıkarılacak ve köy halkı onu taşlarla recmedecek ve ölecektir; çünkü İsrailoğullarının huzurunda bir günah işlemiş ve babasının evinde zina etmiştir; kötülüğü aranızdan uzaklaştırın. Bir adam bir başkasının karısıyla zina ederken bulunursa, ikisi de öldürülecektir: adam da kadın da.' Hatta zorlanan bakirenin recmini açıkça belirterek az önce geçenin ardından şöyle demiştir: 'Şayet bir adamın henüz zifafa girmediği bakire bir nişanlısı olur da dışarı çıktığında bir adam onu yakalar,'

رجل وقهرها وضاجعها، يخرجان جميعاً ويرجمان حتى يموتا، وإنما تقتل الجارية مع الرجل لأنها لم تصرخ ولم تستغث - انتهى.

...ona zorla sahip olur ve onunla yatarsa, ikisi de dışarı çıkarılacak ve ölünceye kadar recmedilecektir. Kızın adamla birlikte öldürülmesinin sebebi ise bağırmamış ve yardım istememiş olmasıdır' -iktibas sona erdi-.

فالأحاديث المفيدة بالإحصان في هذه القصة ينبغي أن تكون مرجوحة، لأن رواتها ظنوا أن الجادة الإسلامية شرع لهم.

Dolayısıyla bu kıssada ihsânı (evli olmayı) ifade eden hadislerin mercûh olması gerekir; zira ravileri İslami uygulamanın onlar için de şeriat olduğunu zannetmişlerdir.

ولما كان ختام هذه الآيات في ترهيب المعرض عن الحكم بما أنزل الله مطابقاً لقوله في أول سياق المحاربة {ثم إن كثيراً منهم بعد ذلك في الأرض لمسرفون} رجع إلى القتل مبيناً أنهم بدلوا في القتل كما بدلوا في الزنا، ففضلوا بني النضير على بني قريظة، فقال: {وكتبنا} أي بما لنا من العظمة {عليهم فيها} أي في التوراة، عطفاً على قوله {كتبنا على بني إسرائيل أنه من قتل نفساً بغير نفس} ، وإذا أنعمت النظر وجدت ما بينهما لشدة اتصاله وقوة الداعية إليه كأنه اعتراض {أن النفس} أي مقتولة قصاصاً مثلاً بمثل {بالنفس} أي بقتل النفس بغير وجه مما تقدم {والعين} أي تقلع {بالعين} أي قلعت بغير شبهة {والأنف} يجدع {بالأنف} كذلك {والأذن} تصلم {بالأذن} على ما تقدم {والسن} تقلع {بالسن} إذا قلعت عمداً بغير حق {والجروح} أي التي تنضبط كلها {قصاص} مثلاً بمثل سواء بسواء.

Allah'ın indirdiğiyle hükmetmekten yüz çevireni korkutma hususundaki bu ayetlerin sonu, muharebe bağlamının başındaki {ثم إن كثيراً منهم بعد ذلك في الأرض لمسرفون} “Sonra şüphesiz onların birçoğu bundan sonra yeryüzünde gerçekten taşkınlık edenlerdir” buyruğuna mutabık olunca, zinada değiştirdikleri gibi öldürme konusunda da değişiklik yaptıklarını ve Benî Nadîr'i Benî Kurayza'dan üstün tuttuklarını beyan ederek öldürme konusuna geri döndü ve {كتبنا على بني إسرائيل أنه من قتل نفساً بغير نفس} “İsrailoğullarına yazdık ki: Kim bir nefsi bir nefise karşılık olmaksızın öldürürse...” buyruğuna atfen şöyle buyurdu: {وكتبنا} “Ve yazdık (farz kıldık)”; yani azametimizle, {عليهم فيها} “onlara onda”; yani Tevrat'ta. Dikkatle baktığında, ikisi arasındaki kısmın kuvvetli irtibatı ve gerektirici sebebi dolayısıyla sanki bir itiraz (ara cümle) gibi olduğunu görürsün. {أن النفس} “Cana”; yani misli misline kısas olarak öldürülen bir can, {بالنفس} “can”; yani yukarıda geçen sebepler dışında bir nefsin öldürülmesine karşılık, {والعين} “ve göze”; yani çıkarılan [göz], {بالعين} “göz”; yani şüphesiz olarak çıkarılan göze karşılık, {والأنف} “ve buruna”; kesilen [burun], {بالأنف} “burun”; aynı şekilde, {والأذن} “ve kulağa”; kesilen [kulak], {بالأذن} “kulak”; yukarıda geçtiği üzere, {والسن} “ve dişe”; sökülen [diş], {بالسن} “diş”; haksız yere kasten söküldüğünde, {والجروح} “ve yaralarda da”; yani tam olarak tespiti mümkün olanların hepsinde, {قصاص} “kısas vardır.”; misli misline, tıpatıp eşit olarak.

ولما أوجب سبحانه هذا، رخص لهم في النزول عنه، فسبب عن

Sübhânehu bunu farz kılınca, bundan vazgeçmeleri hususunda onlara ruhsat verdi ve buna binaen...

ذلك قوله: {فمن تصدق به} أي عفا عن القصاص ممن يستحقه سواء كان هو المجروح إن كان باقياً أو وارثه إن كان هالكاً {فهو} أي التصدق بالقصاص {كفارة له} أي ستارة لذنوب هذا العافي ولم يجعل لهم دية، إنما هو القصاص أو العفو، فمن حكم بما أنزل الله على وجه الاستمرار {بما أنزل الله} أي الذي لا كفوء له فلا أمر لأحد معه لخوف أو رجاء، أو تديناً بالإعراض عنه سواء حكم بغيره أو لا {فأولئك} أي البعداء عن طريق الاستقامة، البغضاء إلى أهل الكرامة {هم الظالمون *} أي الذي تركوا العدل فضّلوا، فصاروا كمن يمشي في الظلام، فإن كانا تديناً بالترك كان نهاية الظلم وهو الكفر، وإلا في الزنا نحو ما تقدم ثم قال: وحدثني داود بن الحصين عن عكرمة عن ابن عباس ﵄ «أن الآيات من المائدة التي قال الله فيها {فاحكم بينهم أو أعرض عنهم} [المائدة: ٤٢] إلى: {المقسطين} إنما نزلت في الدية بين بني النضير وبني قريظة وذلك أن قتلى بني النضير وكان لهم شرف - يؤدون الدية الكاملة وأن

...şöyle buyurdu: {فمن تصدق به} “Kim de onu bağışlarsa (sadaka ederse)”; yani kısası hak eden kimseden, hayatta ise yaralananın kendisi veya ölmüşse varisi kısastan vazgeçerse, {فهو} “o”; yani kısası bağışlamak, {كفارة له} “kendisi için bir kefarettir.”; yani bu bağışlayanın günahlarını örtücüdür. Onlar için diyet kılmamış, sadece kısas veya affı koymuştur. Artık kim sürekli bir şekilde Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse {بما أنزل الله} “Allah'ın indirdiğiyle”; yani hiçbir dengi olmayan ve ondan yüz çevirmeyi din edinmek veya korku ve ümit sebebiyle yanında hiç kimsenin emri geçerli olmayan [Allah'ın indirdiğiyle], -başka bir şeyle hükmetsin ya da hükmetmesin-, {فأولئك} “işte onlar”; yani istikamet yolundan uzak, keramet ehline sevimsiz olanlar, {هم الظالمون *} “zalimlerin ta kendileridir.”; yani adaleti terk edip sapan, böylece karanlıkta yürüyen kimse gibi olanlardır. Şayet terki din edinerek yapmışlarsa bu zulmün zirvesi olan küfürdür; aksi takdirde zinada yukarıda geçen gibidir. Sonra dedi ki: Bana Dâvûd b. el-Husayn, İkrime'den, o da İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan nakletti ki: 'Mâide suresinde Allah'ın {فاحكم بينهم أو أعرض عنهم} “Aralarında hükmet veya onlardan yüz çevir” [Mâide: 42] ayetinden {المقسطين} “adaletli olanlar” buyruğuna kadar olan ayetler, Benî Nadîr ile Benî Kurayza arasındaki diyet hakkında indi. Şöyle ki, Benî Nadîr'in maktulleri -şerefli oldukları için- tam diyet ödüyor ve...'

بني قريظة كانوا يؤدون نصف الدية، فتحاكموا في ذلك إلى رسول الله ﷺ فأنزل الله ذلك فيهم، فحملهم رسول الله ﷺ على الحق في ذلك فجعل الدية سواء» قال ابن إسحاق: فالله أعلم أيّ ذلك كان! وأخرجه النسائي في سننه من طريق ابن إسحاق، وروي من طريق آخر عن ابن عباس ﵄ أيضاً، قال: كان قريظة والنضير، وكان النضير أشرف من قريظة، وكان إذا قتل رجل من قريظة رجلاً من النضير قُتِل به، وإذا قتل رجل من النضير رجلاً من قريظة أدى مائة وسق من تمر، فلما بعث النبي ﷺ قتل رجل من النضير رجلاً من قريظة فقالوا: ادفعوه إلينا نقتله فقالوا: بيننا وبينكم النبي ﷺ فأتوه فنزلت

...Benî Kurayza yarım diyet ödüyordu. Bu hususta Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e başvurdular; Allah da onlar hakkında bu ayetleri indirdi. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu konuda onları hakka sevk etti ve diyeti eşit kıldı.' İbn İshâk dedi ki: 'Hangisinin olduğunu Allah daha iyi bilir!' Bunu Nesâî es-Sünen'inde İbn İshâk tarikiyle tahric etmiştir. Başka bir yolla yine İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: 'Kurayza ve Nadîr vardı. Nadîr, Kurayza'dan daha şerefliydi. Kurayza'dan bir adam Nadîr'den bir adamı öldürdüğünde ona karşılık öldürülürdü; Nadîr'den bir adam Kurayza'dan bir adamı öldürdüğünde ise yüz vesak hurma diyet öderdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilince, Nadîr'den bir adam Kurayza'dan bir adamı öldürdü. [Kurayza] dediler ki: 'Onu bize verin, öldürelim.' Diğerleri: 'Bizimle sizin aranızda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakem olsun' dediler. Ona geldiler ve bunun üzerine...

{وإن حكمت فاحكم بينهم بالقسط} [المائدة: ٤٢] والقسط: النفس بالنفس، ثم نزلت {أفحكم الجاهلية يبغون} [المائدة: ٥٠] انتهى.

{وإن حكمت فاحكم بينهم بالقسط} “Eğer hükmedersen, aralarında adaletle hükmet” [Mâide: 42] ayeti indi; adalet ise cana candır. Sonra {أفحكم الجاهلية يبغون} “Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar?” [Mâide: 50] ayeti indi -iktibas sona erdi-.

وهذا نص ما عندهم من التوراة في القصاص قال في السفر الثاني: وكل من ضرب رجلاً فمات فليقتل قتلاً، وإذا تشاجر رجلان فأصابا امرأة حبلى فأخرجا جنينها ولم تكن الروح حلت في السقط بعد، فليغرم على قدر ما يلزمه زوج المرأة، وليؤد ما حكم عليه الحاكم، فإن كانت الروح حلت في السقط فالنفس بالنفس والعين بالعين والسن بالسن واليد باليد والرجل بالرجل

Kısas hususunda Tevrat'ta yanlarında bulunan metin aynen şöyledir; İkinci Sefer'de (Çıkış) şöyle demiştir: 'Bir adama vurup da onu öldüren her kimse mutlaka öldürülsün. İki adam kavga edip hamile bir kadına vururlar ve çocuğunu düşürürlerse, henüz düşüğe ruh üflenmemiş ise kadının kocasının yükleyeceği miktara göre tazminat ödesin ve hakimin hükmettiği miktarı versin. Şayet düşüğe ruh girmiş ise cana can, göze göz, dişe diş, ele el, ayağa ayak,'

والجراحة بالجراحة واللطمة باللطمة، وقال في السفر الثالث بعد ذكر الأعياد في الاصحاح السابع عشر: ومن قتل إنساناً يقتل، ومن قتل بهيمة يدفع إلى صاحبها مثلها، والرجل يضرب صاحبه ويؤثر فيه أثراً يعاب به يصنع به كما صنع، والجروح قصاص: الكسر بالكسر والعين بالعين والسن بالسن، كما يصنع الإنسان بصاحبه كذلك يصنع به، القضاء واحد لكم وللذين يقبلون إليّ، وقال في الثاني: إذا ضرب الرجل عين عبده أو أمته ففقأها فليعتقه بدل عينه، وإذا قلع سن عبده أو أمته فليعتقه بدل سنة - وذكر أحكاماً كثيرة، ثم قال: ومن ذبح للأوثان فيهلك، بل لله وحده، وقال في الرابع: ومن يقتل نفساً لا يقتل إلا ببينة عادلة، ولا تقبل شهادة شاهد واحد على قتل النفس، ولا تقبلوا رشوة في إنسان يجب عليه القتل بل يقتل، لوا تأخذوا منه رشوة ليهرب إلى قرية إلى الملجأ ليسكنها إلى وفاة الحبر العظيم، ولا تنجسوا الأرض التي تسكنونها، لأن الدم ينجس الأرض، والأرض التي يسفك فيها الدم لا يغفر لتلك الأرض حتى يقتل القاتل الذي قتل، وقال في الخامس: ولا يقتل من قد وجب عليه القتل إلا بشهادة رجلين،

'yaraya yara, tokada tokat.' Üçüncü Sefer'de (Levililer) bayramları zikrettikten sonra on yedinci bâbda şöyle demiştir: 'Bir insanı öldüren kimse öldürülsün. Bir hayvanı öldüren kimse sahibine onun mislini ödesin. Bir adam arkadaşına vurup onda ayıplanacak bir iz bırakırsa, onun yaptığı gibi kendisine de yapılsın. Yaralarda kısas vardır: Kırığa kırık, göze göz, dişe diş. Bir insan arkadaşına ne yaptıysa kendisine de aynısı yapılsın. Hüküm sizin için de bana yönelenler için de birdir.' İkinci Sefer'de şöyle demiştir: 'Bir adam kölesinin veya cariyesinin gözüne vurup onu kör ederse, gözüne karşılık onu azat etsin. Kölesinin veya cariyesinin dişini dökerse, dişine karşılık onu azat etsin' -ve daha birçok hüküm zikretti-. Sonra dedi ki: 'Putlara kurban kesen helak olsun; kurban yalnız Allah'adır.' Dördüncü Sefer'de (Sayılar) dedi ki: 'Bir canı öldüren kimse ancak adil bir delille öldürülsün; bir canın öldürülmesine tek bir şahidin şahitliği kabul edilmez. Kendisine ölüm vacip olan bir insan için fidye/rüşvet kabul etmeyin, aksine öldürülsün; başkâhin ölene kadar orada oturmak üzere sığınak bir şehre kaçması için ondan rüşvet almayın. Oturduğunuz toprağı kirletmeyin; çünkü kan toprağı kirletir. İçinde kan dökülen toprak ise, o kanı döken katil öldürülmedikçe temizlenip bağışlanmaz.' Beşinci Sefer'de (Tesniye) şöyle demiştir: 'Kendisine ölüm vacip olan kimse ancak iki adamın şahitliğiyle öldürülür;'

لا يقتل بشهادة رجل واحد، وإذا رجمتم فالذي يُشَهد عليه فليبدأ برجمه الشهود أولاً ثم يبدأ به جميع الشعوب، وأهلكوا الذين يعملون الشر واستأصلوهم من بينكم، وإن شهد رجل على صاحبه شهادة زور يقوم الرجلان قدام الحبر والقاضي فيفحصون عن أمرهما فحصاً شديداً، فإن وجدوا رجلاً شهد شهادة، زور يصنعوا به مثل ما أراد أن يصنع بأخيه، ونحوّا الشر من بينكم، وعاقبوا بالحق ليسمع الذين يتقون فيفزعوا ولا يعودوا أن يفعلوا مثل هذا الفعل القبيح بينكم، ولا تشفق أعينكم على الظالم، بل يكون قضاؤكم نفساً بنفس وعيناً بعين وسناً بسن ويداً بيد ورجلاً برجل.

'tek bir adamın şahitliğiyle öldürülmez. Recmettiğiniz vakit, aleyhine şahitlik edilen kimseyi recmetmeye önce şahitler başlasın, sonra bütün halk başlasın. Kötülük işleyenleri helak edin ve onları aranızdan söküp atın. Bir adam arkadaşı aleyhine yalan şahitlikte bulunursa, o iki adam kâhinin ve hakimin huzuruna çıksın, durumlarını iyice araştırsınlar; şayet bir adamın yalan şahitlik yaptığını bulurlarsa, kardeşine yapmak istediğinin aynısını ona yapsınlar. Kötülüğü aranızdan uzaklaştırın ve hakla cezalandırın ki sakınanlar işitip korksunlar ve aranızda böyle çirkin bir fiili bir daha yapmasınlar. Gözleriniz zalime acımasın; bilakis hükmünüz cana can, göze göz, dişe diş, ele el, ayağa ayak olsun.'

ولما كانت هذه الآيات كلها - مع ما فيها من الأسرار - ناقضة أيضاً لما ادعوا من البنوة بما ارتكبوه من الذنوب من تحريف كلام الله وسماع الكذب وأكل السحت والإعراض عن أحكام التوراة والحكم بغير حكم الله، أتبعها ما أتى به عيسى ﵇ الذي ادعى فيه النصارى النبوة الحقيقية والشركة في الإلهية، وقد أتى بتصديق التوراة في الشهادة على من خالفها من اليهود بالتبرؤ من الله، مؤكداً لما فيها من التوحيد الذي هو عماد الدين وأعظم آياتها التي أخذت عليهم بها العهود ووضعت في تابوت الشهادة الذي كانوا يقدمونه أمامهم في الحروب، فإن كانوا باقين على ما فيه من الميثاق نصروا وإلا خذلوا، وناسخاً لشريعتهم مجازاة لهم

Bu ayetlerin tamamı -içerdiği sırlarla birlikte- Allah'ın kelamını tahrif etmek, yalana kulak vermek, haram yemek, Tevrat'ın hükümlerinden yüz çevirmek ve Allah'ın hükmünden başkasıyla hükmetmek gibi işledikleri günahlar sebebiyle iddia ettikleri evlatlık davasını da çürütünce, Hristiyanların hakkında gerçek peygamberlik ve ilahlıkta ortaklık iddia ettikleri İsa aleyhisselâm'ın getirdiklerini bunların peşinden getirdi. O, Tevrat'a muhalefet eden Yahudilerin Allah'tan beri olduklarına şahitlik ederek Tevrat'ı tasdik edici; dinin direği olan ve kendilerinden söz alınıp savaşlarda önlerinde götürdükleri Ahit Sandığı'na konulan Tevrat'ın en büyük ayetlerindeki tevhidi pekiştirici -ki şayet içindeki ahit üzere kalırlarsa yardım görürler, aksi halde yüzüstü bırakılırlardı- ve yaptıkları tahrif cinsinden bir ceza olarak şeriatlarını neshedici...

من جنس ما كانوا يعملون من التحريف، وشاهداً على من أطراه بالضلال فقال: {وقفينا} إلى آخرها، وكذا كل ما بعدها من آياتهم إلى آخر السورة، لا تخلوا آية منها من التعرض إلى نقض دعواهم لها بذكر ذنب، أو ذكر عقوبة عليه، أو ذكر تكذيب لهم من كتابهم أو نبيهم، والمعنى: أوجدنا التقفية، وهي اتباع شيء بشيء تقدِّمه، فيكون أتيا في قفاه لكونه وراءه، وإلقاؤه في مظهر العظمة لتعظيم شأن عيسى ﵇ {على آثارهم} أي النبيين الذين يحكمون بالتوراة، وذكر الأثر يدل على أنهم كانوا قد تركوا دينهم، لم يبق منه إلا رسم خفي {بعيسى} ونسبه إلى أمه إشارة إلى أنه لا والد له تكذيباً لليهود، وإلى أنه عبد مربوب تكذيباً للنصارى، فقال: {ابن مريم مصدقاً} أي عيسى ﵇ في الأصول وكثير من الفروع و {لما بين يديه} أي مما أتى به موسى ﵇ قبله {من التوراة} وأشار إلى أنه ناسخ لكثير من أحكامها بقوله: {وآتيناه الإنجيل} أي أنزلناه بعظمتنا عليه كما أنزلنا التوراة على موسى ﵇.

...ve kendisini aşırı övenlerin sapıklığına şahit olarak geldi. Böylece: {وقفينا} “Ve peşlerinden gönderdik” ayetinin sonuna kadar ve surenin sonuna kadar onlarla ilgili sonraki bütün ayetlerde olduğu gibi buyurdu; onlardan hiçbir ayet bir günahı zikrederek veya ona verilecek cezayı anarak ya da kitaplarından veya peygamberlerinden kendilerini yalanlayan bir hususu belirterek iddialarını çürütmekten uzak değildir. Mana şudur: Takfiye (ardından gönderme) fiilini var ettik; o da öne geçen bir şeyin ardından bir şeyi getirmektir ki o da arkasından gelmiş olur. İsa aleyhisselâm'ın şanını yüceltmek için azamet kipiyle sevk edilmiştir: {على آثارهم} “onların izleri üzerinde”; yani Tevrat ile hükmeden peygamberlerin [izleri üzerinde]. 'İz'in zikredilmesi, onların dinlerini terk ettiklerine ve ondan geriye sadece silik bir izin kaldığına delalet eder. {بعيسى} “İsa ile”. Yahudileri yalanlamak üzere babasız olduğuna, Hristiyanları yalanlamak üzere de yaratılmış bir kul olduğuna işaret etmek için onu annesine nispet ederek şöyle buyurdu: {ابن مريم مصدقاً} “Meryem oğlu [İsa'yı], tasdik edici olarak”; yani İsa aleyhisselâm usulde ve birçok füruatta [tasdik edici olarak], {لما بين يديه} “kendisinden öncekini”; yani daha önce Musa aleyhisselâm'ın getirdiği şeyleri, {من التوراة} “Tevrat'tan”. Onun Tevrat'ın birçok hükmünü neshedici olduğuna ise şu buyruğuyla işaret etti: {وآتيناه الإنجيل} “ve ona İncil'i verdik”; yani Musa aleyhisselâm'a Tevrat'ı indirdiğimiz gibi kendi azametimizle onu da ona indirdik.

ولما كان في الإنجيل المحكم الذي يفهمه كل أحد، والمتشابه الذي لا يفهمه إلا الأفراد من خلص العباد، ولا يقف بَعدَ فهمه عند حدوده إلا المتقون، قال مبيناً لحاله: {فيه} أي آتيناه إياه بحكمتنا وعظمتنا كائناً

İncil'de herkesin anladığı muhkem ve ihlaslı kullardan ancak seçkin fertlerin anladığı, anladıktan sonra da sınırlarında sadece takva sahiplerinin durduğu müteşabih bulunduğundan dolayı, onun durumunu beyan ederek şöyle buyurdu: {فيه} “onda vardır”; yani hikmetimiz ve azametimizle onu kendisine verdik ki...

فيه {هدى} أي وهو المحكم، يهتدي به كل أحد سمعه إلى صراط مستقيم {ونور} أي حسن بيان كاشف للمشكلات، لا يدع بذلك الصراط لبساً.

...onda {هدى} “bir hidayet vardır”; yani o muhkem olandır, onu işiten herkes onunla dosdoğru yola hidayet bulur, {ونور} “ve bir nur”; yani müşkil hususları açığa çıkaran, o dosdoğru yolda hiçbir kapalılık bırakmayan güzel bir açıklama [vardır].

ولما كان الناسخ للشيء بتغيير حكمه قد يكون مكذباً له، أعلم أنه ليس كذلك، بل هو مع النسخ للتوراة مصدق لها فقال - أي مبيناً لحال الإنجيل عطفاً على محل {فيه هدى} : {ومصدقاً} أي الإنجيل بكماله {لما بين يديه} ولما كان الذي نزل قبله كثيراً، عين المراد بقوله: {من التوراة} فالأول صفة لعيسى ﵇، والثاني صفة لكتابه، بمعنى أنه هو والتوراة والإنجيل متصادقون، فكل من الكتابين يصدق الآخر وهو يصدقهما، لم يتخالفوا في شيء، بل هو متخلق بجميع ما أتى به.

Bir şeyin hükmünü değiştirerek onu nesheden kimse bazen onu yalanlayıcı olabileceğinden, durumun böyle olmadığını, bilakis Tevrat'ı neshetmekle birlikte onu tasdik edici olduğunu bildirdi ve {فيه هدى} mahalline atıfla İncil'in halini beyan ederek şöyle buyurdu: {ومصدقاً} “ve tasdik edici olarak”; yani İncil bütünüyle, {لما بين يديه} “kendisinden öncekini”. Ondan önce inenler çok olduğu için şu buyruğuyla muradı tayin etti: {من التوراة} “Tevrat'tan”. Birincisi İsa aleyhisselâm'ın vasfı, ikincisi ise kitabının vasfıdır; şu manada ki kendisi, Tevrat ve İncil birbirini doğrulamaktadır; her iki kitap da diğerini tasdik etmekte, o da ikisini tasdik etmektedir. Hiçbir hususta ayrışmamışlardır, bilakis o, getirdiği her şeyle ahlaklanmıştır.

ولما كان المتقون خلاصة الخلق، فهم الذين يُنزلون كل ما في كتب الله من محكم ومتشابه على ما يتحقق به أنه هدى ويتطابق به المتشابه والمحكم، وكان قد بين أنه فيه من الهدى ما يسهل به رد المتشابه إليه فصار بعد البيان كله هدى، قال معمماً بعد ذلك التخصيص: {وهدى وموعظة للمتقين *} أي كل ما فيه يهتدون به ويتعظون فترق قلوبهم ويعتبرون به وينتقلون مترقين من حال عالية إلى حال أعلى منها.

Takva sahipleri yaratılmışların özü olup Allah'ın kitaplarındaki her muhkem ve müteşabihi onun hidayet olduğunu tahakkuk ettirecek ve müteşabih ile muhkemin uyuşmasını sağlayacak şekilde anlayan kimseler oldukları ve onda müteşabihi muhkeme irca etmeyi kolaylaştıran bir hidayet bulunduğunu beyan edip bu açıklamadan sonra tamamı hidayet haline geldiği için, o tahsisten sonra genelleştirerek şöyle buyurdu: {وهدى وموعظة للمتقين *} “ve takva sahipleri için bir hidayet ve bir öğüttür.”; yani onda bulunan her şeyle doğru yolu bulurlar ve öğüt alırlar, böylece kalpleri incelir, ibret alırlar ve yüce bir halden daha yüce bir hale terakki ederler.

ذكرُ بعض ما يدل على ذلك من الإنجيل الذي بين ظهراني النصارى الآن وقد مزجتُ فيه كلام بعض الأناجيل ببعض وأغلب السياق لمتى، وعينتُ بعض ما خالفه، قال لوقا: وجاء إليه قوم وأخبروه خبر الجليليين الذين خلط بيلاطس دماءهم مع دماء ذبائحهم، فأجاب يسوع وقال لهم: لا تظنوا أن أولئك الجليليين أشد خطأ من كل الجليليين إذا أصابتهم هذه الأوجاع، لا أقول لكم إن لم تتوبوا كلكم أنتم تهلكون مثلهم، وهؤلاء الثمانية عشر الذين سقط عليهم البرج في سيلوخا وقتلهم أتظنون أنهم أكبر جرماً من جميع سكان يروشليم، كلا أقول لكم، إن لم تتوبوا فجميعكم يهلك؛ وقال لهم: شجرة تين كانت لواحد مغروسة في كرمه، جاء يطلب فيها ثمرة فلم يجد، فقال للكرام: هذه ثلاث سنين آتي وأطلب فيها ثمرة فلا أجد، اقطعها لئلا تبطل الأرض، فقال: يا رب! دعها في هذه السنة لأنكحها وأصلحها، لعلها تثمر في السنة الآتية، فإن هي أثمرت وإلا أقطعها. قال متى: ولما نزل من الجبل تبعه جمع كبير وإذا أبرص قد جاء فسجد له وقال: إن شئت فأنت قادر أن تطهرني، فمد يده ولمسه وقال له: قد شئت فاطهر، وللوقت طهر برصه، وقال له يسوع: لا تقل لأحد ولكن امض فأرٍ نفسَك

Şu anda Hristiyanların elinde bulunan İncil'den buna delalet eden bazı hususların zikri: Burada bazı İncillerin ifadelerini birbirine mezcettim; bağlamın ekserisi Matta'ya aittir ve ona muhalif olan bazı kısımları da belirttim. Luka şöyle dedi: 'Bir grup insan ona gelip Pilatus'un kurbanlarının kanlarıyla kanlarını karıştırdığı Celilelilerin haberini bildirdiler. İsa cevap verip onlara dedi ki: Bu acılar başlarına geldi diye o Celilelilerin bütün Celilelilerden daha günahkâr olduğunu mu sanıyorsunuz? Hayır, size derim ki, eğer tövbe etmezseniz hepiniz onlar gibi helak olacaksınız. Ya da Şiloha'daki kulenin üzerlerine yıkılıp kendilerini öldürdüğü o on sekiz kişi; onların Yeruşalim'in (Kudüs) bütün sakinlerinden daha suçlu olduğunu mu sanıyorsunuz? Asla, size derim ki, eğer tövbe etmezseniz hepiniz helak olacaksınız.' Ve onlara dedi ki: 'Bir adamın bağında dikili bir incir ağacı vardı; geldi, onda meyve aradı fakat bulamadı. Bağcıya dedi ki: Üç yıldır gelip onda meyve arıyorum ama bulamıyorum; onu kes, toprağı boş yere meşgul etmesin. Bağcı dedi ki: Efendim! Bu yıl da bırak, etrafını kazıp gübreleyeyim; belki gelecek yıl meyve verir, vermezse kesersin.' Matta dedi ki: 'Dağdan indiğinde büyük bir kalabalık onu takip etti; bir de baktı ki cüzzamlı biri gelip ona secde etti ve: İstersen beni temizleyebilirsin, dedi. Elini uzatıp ona dokundu ve: İsterim, temizlen! dedi. Hemen cüzzamı temizlendi. İsa ona dedi ki: Sakın kimseye söyleme, fakat git kendini...

للكاهن وقدم قرباناً كما أمر موسى للشهادة عليهم - وقال مرقس: بشهادتهم - قال لوقا: فذاع عنه الكلام وزاد، واجتمع جمع كثير ليسمعوا منه ويستشفوا من أمراضهم، وأما هو فكان يمضي إلى البرية ويصلي هناك. وقال متى: ولما دخل كفرناحوم جاء إليه قائد مائة فطلب إليه قائلاً: يا رب! فتاي ملقى في البيت مخلع وسقيم جداً، فقال له: إني آتي وأبرئه، فأجاب قائد المائة وقال: يا رب! لست مستحقاً أن تدخل تحت سقف بيتي، ولكن قل كلمة فقط فيبرأ فتاي لأني تحت سلطان، ولي جند، إن قلت لهذا: اذهب، ذهب، ولآخر: ائت، أتى، ولعبدي: اعمل هذا، عمل، فلما سمع يسوع تعجب وقال للذين يتبعونه: الحق أقول لكم! إنني لم أجد مثل هذه الأمانة في إسرائيل، أقول لكم: إن كثيراً يأتون من المشرق والمغرب - وقال لوقا: والشمال واليمين - يتكئون مع إبراهيم وإسحاق ويعقوب؛ قال لوقا: وكل الأنبياء في ملكوت الله وأنتم خارجاً ويكون الأولون آخرين والآخرون أولين؛ وقال متى: في ملكوت السماوات، وبنو الملكوت يلقون في الظلمة البرانية، الموضع الذي يكون فيه البكاء وصرير الأسنان، وقال يسوع لقائد المائة: اذهب كأمانتك

...kâhine göster ve onlara bir şahitlik olmak üzere Musa'nın emrettiği gibi bir kurban sun.' -Markos: 'onların şahitliğiyle' dedi-. Luka dedi ki: 'Onun hakkındaki söz yayıldı ve arttı; onu dinlemek ve hastalıklarına şifa bulmak için büyük bir kalabalık toplandı. Kendisi ise ıssız yerlere çekilip orada dua ediyordu.' Matta dedi ki: 'Kefernahum'a girdiğinde bir yüzbaşı ona gelip yalvararak: Ya Rab! Hizmetkârım evde felçli yatıyor ve çok acı çekiyor, dedi. Ona: Ben gelip onu iyileştiririm, dedi. Yüzbaşı cevap verip dedi ki: Ya Rab! Evimin çatısı altına girmene layık değilim; ancak sadece bir söz söyle, hizmetkârım iyileşir. Çünkü ben de yetki altında biriyim ve emrimde askerler var; şuna git desem gider, diğerine gel desem gelir, köleme bunu yap desem yapar. İsa bunu işitince hayret etti ve kendisini takip edenlere dedi ki: Size doğrusunu söyleyeyim! İsrail'de böyle bir imanı bulamadım. Size derim ki, doğudan ve batıdan -Luka: kuzeyden ve güneyden dedi- pek çokları gelecek; İbrahim, İshak ve Yakup ile birlikte oturacaklar.' Luka dedi ki: 'Ve bütün peygamberler Allah'ın melekûtunda (hükümranlığında) olacak, siz ise dışarı atılacaksınız; öncekiler sonrakiler, sonrakiler de öncekiler olacak.' Matta dedi ki: 'Göklerin melekûtunda [oturacaklar], melekûtun çocukları ise dışarıdaki karanlığa, ağlayış ve diş gıcırtısının olacağı yere atılacaklar. İsa yüzbaşıya dedi ki: Git, inancın gibi...

يكن لك، فبرأ الفتى في تلك الساعة، وقال لوقا: ولما أكمل جميع كلامه ودخل كفرناحوم، وكان عبد لقائد المائة قد قارب الموت وكان كريماً عنده، فلما سمع بيسوع أرسل إليه شيوخ اليهود يسألونه المجيء ليخلص عبده، فلما جاؤوا إلى يسوع طلبوا منه باجتهاد وقالوا: إنه مستحق أن يفعل معه هذا، لأنه محب لأمتنا وهو بنى لنا كنيسة، فمضى يسوع معهم، وفيما هو قريب من البيت أرسل إليه قائد المائة أصدقاءه قائلاً: يا رب! لا تتعب فإني لا أستحق أن تدخل تحت سقف بيتي، من أجل ذلك لم أستحق أن أجيء أنا إليك لكن قل كلمة فيبرأ لأني رجل ذو سلطان وتحت يدي جند فأقول لهذا: امض فيمضي ولآخر: ائت فيأتي فلما سمع يسوع هذا تعجب منه والتفت إلى الجمع الذي يتبعه وقال: الحق أقول لكم! إني لم أجد في بني إسرائيل مثل هذه الأمانة، فرجع المرسلون إلى اليبت فوجدوا المريض قد برأ، وفي غد كان يسوع ماضياً إلى مدينة اسمها نايين وتبعه تلاميذه أجمع وجمع كبير، فلما قرب من باب المدينة إذا محمول قد مات وحيداً لأمه وكانت أرملة، وجمع كبير من أهل المدينة معها، فلما رآها

...senin için olsun. O saatte genç iyileşti.' Luka dedi ki: 'Bütün sözlerini tamamlayıp Kefernahum'a girdiğinde, bir yüzbaşının çok değer verdiği kölesi ölüm döşeğindeydi. İsa'yı işitince, gelip kölesini kurtarmasını rica etmek üzere Yahudilerin ileri gelenlerini ona gönderdi. İsa'ya geldiklerinde gayretle yalvarıp dediler ki: Kendisine bunun yapılmasına layıktır; çünkü milletimizi sever ve bize bir havra yaptırdı. İsa onlarla birlikte gitti. Eve yaklaştığında yüzbaşı arkadaşları aracılığıyla ona şöyle iletti: Ya Rab! Zahmet etme; zira evimin çatısı altına girmene layık değilim; bu yüzden kendimi sana bizzat gelmeye de layık görmedim. Ancak bir söz söyle, kölem iyileşir. Çünkü ben de yetki sahibi bir adamım ve emrimde askerler var; şuna git derim gider, diğerine gel derim gelir. İsa bunu işitince ona hayran kaldı ve kendisini takip eden kalabalığa dönüp dedi ki: Size doğrusunu söyleyeyim! İsrailoğullarında bile böylesi bir iman bulamadım. Gönderilenler eve döndüklerinde hastayı iyileşmiş buldular. Ertesi gün İsa, Nain adlı bir şehre gidiyordu; bütün öğrencileri ve büyük bir kalabalık da onunla birlikteydi. Şehrin kapısına yaklaştığında, dul olan annesinin tek oğlu olan bir cenaze taşınıyordu; şehir halkından büyük bir kalabalık da kadınla birlikteydi. Onu görünce...

الرب تحنن عليها وقال لها: لا تبكي، وتقدم ولمس النعش فوقف الحاملون له، وقال له: أيها الشاب! لك أقول: قم واجلس! فجلس الميت وبدأ يتكلم، ودفعه لأمه، ولحقهم خوف ومجدوا الله قائلين: لقد قام فينا نبي عظيم، وتعاهد الله شعبه بصلاح، فذاع هذا الكلام في كل اليهودية وكل الكور التي حولها.

...Rab kadına acıdı ve ona: Ağlama! dedi. İlerleyip tabuta dokundu; taşıyanlar durdular. Ona: Ey genç! Sana diyorum: Kalk ve otur! dedi. Ölü doğrulup oturdu ve konuşmaya başladı; onu annesine verdi. Hepsini bir korku kapladı ve: Aramızda büyük bir peygamber ortaya çıktı; Allah kavmini iyilikle gözetti, diyerek Allah'ı yücelttiler. Bu söz bütün Yahudiye'de ve etrafındaki bütün bölgelerde yayıldı.

قال متى: وجاء يسوع إلى بيت بطرس فنظر إلى حماته ملقاة تحمى؛ وقال مرقس: وجاء إلى بيت سمعان وأندراوس مع يعقوب ويوحنا فرأى حماة سمعون في حمى شديدة فقالوا له من أجلها، فقدم وأمسك بيدها وأقامها؛ وقال متى: فمس يديها فتركها الحمى وقامت تخدمهم؛ وقال لوقا: ونهضت للوقت تخدمهم، فلما كان المساء - قال مرقس: عند غروب الشمس - قدموا إليه مجانين كثيراً، قال مرقس: ووقف جميع أهل المدينة على الباب، وأبرأ كثيراً ممن به علة رديئة، وأخرج شياطين كثيرة؛ وقال متى: وكان يخرج الأرواح بكلمة، وأبرأ كل سقيم لكي يتم ما قيل في أشعياء النبي القائل: إنه أخذ أمراضنا وحمل أوجاعنا. وسحرا جدا قام وخرج إلى البرية ليصلي

Matta dedi ki: 'İsa Petrus'un evine geldi ve kaynanasının sıtmadan yatar halde olduğunu gördü.' Markos dedi ki: 'Yakup ve Yuhanna ile birlikte Simun ve Andreas'ın evine geldi; Simun'un kaynanasını şiddetli sıtma içinde gördü. Hemen onun durumunu İsa'ya ilettiler. O da yaklaşıp elinden tuttu ve onu ayağa kaldırdı.' Matta dedi ki: 'Elini tuttu, sıtma kadını bıraktı ve kalkıp onlara hizmet etti.' Luka dedi ki: 'Hemen kalkıp onlara hizmet etti.' Akşam olunca -Markos: Güneş batarken dedi- ona birçok cinli getirdiler. Markos dedi ki: 'Bütün şehir halkı kapıya toplandı; kötü bir hastalığı olan birçok kimseyi iyileştirdi ve birçok cini kovdu.' Matta dedi ki: 'Ruhları bir sözle çıkarıyordu ve bütün hastaları iyileştirdi; ta ki Peygamber İşaya'nın: 'O bizim hastalıklarımızı aldı, dertlerimizi yüklendi' sözü yerine gelsin. Sabah çok erken kalkıp dua etmek üzere ıssız bir yere çıktı...

هناك وسمعون ومن معه يطلبونه، فلما وجدوه قالوا له: إن الجمع يطلبك، فقال لهم: سيروا بنا إلى القرى والمدن القريبة لنكرز، فإني لهذا وافيتُ، فأقبل يبشر في مجمعهم في كل الجليل ويخرج الشياطين؛ وقال لوقا: وفي غد اليوم خرج وذهب إلى موضع قفر والجمع يطلبونه، وجاؤوا إليه وأمسكوه لئلا يمضي من عندهم، فقال لهم: إنه ينبغي أن أبشر في المدن الأخر بملكوت الله، لأني لهذا أرسلت، وكان يكرز في مجامع الجليل، وكان لما اجتمع إليه جمع ليسمعوا كلام الله كان هو واقفاً على بحيرة جاناسر، فرأى سفينتين موقفتين على شاطىء البحيرة والصيادون قد صعدوا عليها ليغسلوا شباكهم، فصعد إلى إحداهما التي لسمعان، وأمر أن يبعدها عن الشط قليلاً، وجلس يعلم في الجمع من السفينة؛ ولما أكمل كلامه قال لسمعان: تقدم إلى اللج وألقوا شباككم! فقال: يا معلم! قد تعبنا الليل أجمع ولم نأخذ شيئاً، وبكلمتك نحن نلقي شباكنا، ولما فعلوا ذلك أخذوا سمكاً كثيراً، وكادت شباكهم تتخرق، فأشاروا إلى شركائهم في السفينة الأخرى ليأتوا يعينوهم، فلما جاؤوا ملؤوا السفينتين حتى كادتا أن تغرقا، فلما رأى سمعان ذلك خر عند قدمي يسوع وقال له: ابعد عني يا سيدي! لأني رجل خاطىء، لأن الخوف اعتراه

...orada dua ediyordu. Simun ve yanındakiler onu aramaya çıktılar. Onu bulunca: 'Bütün halk seni arıyor' dediler. Onlara: 'Civardaki köylere ve şehirlere gidelim de oralarda da tebliğde bulunayım; çünkü ben bunun için geldim' dedi. Bütün Celile'de onların havralarında müjdeleyerek ve cinleri kovarak dolaşmaya başladı. Luka dedi ki: 'Ertesi gün çıkıp ıssız bir yere gitti; halk onu arıyordu. Yanına gelip kendilerinden ayrılmasın diye onu tuttular. Onlara dedi ki: Diğer şehirlere de Allah'ın melekûtunu (hükümranlığını) müjdelemem gerekir, çünkü ben bunun için gönderildim. Ve Celile'nin havralarında vaaz ediyordu. Halk Allah'ın kelamını dinlemek üzere çevresinde toplandığında, o Gennesaret gölünün kıyısında duruyordu. Gölün kıyısında duran iki tekne gördü; balıkçılar ağlarını yıkamak için onlardan inmişlerdi. Simun'a ait olan teknelerden birine bindi ve onu kıyıdan biraz açmasını istedi; tekneden oturup kalabalığa öğretmeye başladı. Sözünü bitirince Simun'a: Derine açılın ve ağlarınızı atın! dedi. Simun: 'Ey Muallim! Bütün gece çabaladık, hiçbir şey tutamadık; ama senin sözün üzerine ağlarımızı atarız' dedi. Bunu yaptıklarında o kadar çok balık tuttular ki ağları neredeyse yırtılacaktı. Diğer teknedeki ortaklarına gelip kendilerine yardım etmeleri için işaret ettiler. Geldiklerinde her iki tekneyi de neredeyse batacak kadar doldurdular. Simun bunu görünce İsa'nın ayaklarına kapanıp: 'Benden uzaklaş ey Efendim! Çünkü ben günahkâr bir adamım' dedi. Çünkü onu ve yanındakileri...

وكل من معه لأجل صيد الحيتان التي اصطادوا، وكذلك يعقوب ويوحنا ابنا زبدي اللذان كانا صديقي سمعان، فقال يسوع لسمعان: لا تخف، من الآن تكون صياداً تصيد للناس، وقربوا السفن إلى الشط وتركوا كل شيء وتبعوه؛ وقال متى: فلما نظر يسوع إلى الجمع الذي حوله أمر أن يذهبوا إلى العبر، فجاء إليه كاتب وقال له: يا معلم! أتبعك إلى حيث تمضي، فقال له يسوع: إن للثعالب أجحاراً، ولطير السماء أوكاراً، فأما ابن الإنسان فليس له موضع يسند رأسه؛ وقال لوقا: وقال لآخر: اتبعني، فقال: يا رب! ائذن لي أن امضي أولاً وأدفن أبي، فقال له يسوع: اتبعني ودع الموتى يدفنوا موتاهم، وقال الآخر أيضاً: بل تأذن لي أولاً أن أرتب أهل بيتي، فقال: ما من أحد يضع يده على سكة الفدان وينظر إلى ورائه يستحق ملكوت الله؛ وقال متى: فلما صعد السفينة تبعه تلاميذه - وقال لوقا: صعد السفينة هو وتلاميذه وقال لهم: امضوا بنا إلى عبر البحيرة، فساروا وفيما هم سائرون نام - وإذا اضطراب عظيم كان في البحر حتى كادت الأمواج تغطي السفينة - لأن الريح كانت مضادة لهم - وهو نائم، فتقدم إليه تلاميذه وقالوا: يا رب! - وقال

...yakaladıkları balık avından dolayı bir korku sarmıştı; Simun'un ortakları olan Zebedi'nin oğulları Yakup ve Yuhanna'yı da [aynı korku kaplamıştı]. İsa, Simun'a: 'Korkma, bundan sonra insan avcısı olacaksın' dedi. Tekneleri kıyıya çektiler, her şeyi bırakıp onun ardından gittiler. Matta dedi ki: 'İsa etrafındaki kalabalığı görünce karşı kıyıya geçmeyi emretti. Bir din bilgini gelip ona: Ey Muallim! Nereye gidersen senin ardından geleceğim, dedi. İsa ona: Tilkilerin inleri, gökteki kuşların yuvaları var; fakat İnsanoğlunun başını yaslayacak bir yeri bile yok, dedi. Luka dedi ki: Bir başkasına: Ardımdan gel, dedi. O ise: Ya Rab! İzin ver, önce gidip babamı gömeyim, dedi. İsa ona: Ardımdan gel, bırak ölüler kendi ölülerini gömsünler, dedi. Bir başkası da: Bana izin ver, önce ev halkımla vedalaşayım, dedi. [İsa]: Sabanın demirine elini koyup da arkasına bakan hiç kimse Allah'ın melekûtuna layık değildir, dedi. Matta dedi ki: Tekneye bindiğinde öğrencileri onun ardından gittiler -Luka dedi ki: O ve öğrencileri tekneye bindiler, onlara: Gölün karşı tarafına geçelim, dedi; açıldılar ve onlar yol alırken o uyuyakaldı- ve denizde büyük bir fırtına koptu, öyle ki dalgalar neredeyse tekneyi kaplayacaktı -çünkü rüzgâr onlara karşıydı- o ise uyuyordu. Öğrencileri yanına gelip: Ya Rab! dediler -ve Markos...

مرقس: وكانت رياح عواصف عظيمة، وكانت الأمواج تضرب السفينة وتدخلها المياه حتى كادت تمتلىء، وهو نائم في مؤخرها على وسادة - فأيقظوه وقالوا له: يا معلم! نجِّنا فقد هلكنا! فقال لهم: ما أخافكم يا قليلي الأمانة؟ حينئذ قام وانتهر الرياح والبحر، فصار هدوءاً عظيماً، ثم قال متى: فلما صعد السفينة وجاء إلى العبر ودخل مدينته قدم إليه مخلع ملقى على سرير - وفي إنجيل مرقس ولوقا: إنهم أرادوا الدخول به إليه فلم يقدروا لكثرة الجمع، فصعدوا إلى السطح ودلوه بسريره إليه - حينئذ قال للمخلع: قم! امل سريرك واذهب إلى بيتك! فقام ومضى إلى بيته، فنظر الجمع وتعجبوا ومجدوا الله الذي أعطى هذا السلطان كذا للناس؛ وقال يوحنا في إنجيله: وبعد هذا كان عيد اليهود فصعد يسوع إلى يروشليم، وكان هناك بيروشليم مكان يسمى بالعبرانية بيت الرحمة، وكان فيه خمسة أروقة، وكان خلق كثير من المرضى مطروحين فيها وعمي ومقعدون وجافون، فكانوا يتوقعون تحريك الماء، لأن ملاكاً كان ينزل إلى الصبغة في حين بعد حين، وكان يحرك الماء، والذي كان ينزل فيه أولاً من بعد حركة الماء يبرأ من كل الوجع الذي به، وكان هنا رجل سقيم منذ ثمان وثلاثين

...Markos: Büyük bir fırtına rüzgârı çıktı; dalgalar tekneye vuruyor, sular içine doluyor ve neredeyse batmak üzereydi; o ise teknenin kıç tarafında bir yastık üzerinde uyuyordu- onu uyandırıp: 'Ey Muallim! Bizi kurtar, helak oluyoruz!' dediler. Onlara: 'Neden korkuyorsunuz ey kıt imanlılar?' dedi. Sonra kalkıp rüzgârı ve denizi azarladı; derin bir sessizlik oldu. Sonra Matta dedi ki: 'Tekneye binip karşı kıyıya geçtiğinde ve kendi şehrine girdiğinde, ona bir yatak üzerinde yatan felçli bir adam getirdiler.' -Markos ve Luka İncili'nde: 'Onu içeri sokmak istediler, ancak kalabalığın çokluğundan dolayı yapamadılar; dama çıkıp onu yatağıyla birlikte [İsa'nın] önüne indirdiler.'- O vakit felçliye: 'Kalk! Yatağını topla ve evine git!' dedi. O da kalkıp evine gitti. Kalabalık bunu görünce şaşırdı ve insanlara böyle bir yetkiyi veren Allah'ı yüceltti. Yuhanna kendi İncili'nde şöyle dedi: 'Bundan sonra Yahudilerin bir bayramı vardı ve İsa Kudüs'e çıktı. Kudüs'te İbranice 'Beytü'r-Rahme' (Bethesda) denilen bir yer vardı ve burada beş revak bulunuyordu. Bunların içinde körler, kötürümler ve felçliler gibi yatan pek çok hasta vardı; suyun hareketlenmesini bekliyorlardı. Çünkü bir melek zaman zaman havuza iner ve suyu hareketlendirirdi. Suyun hareketinden sonra havuza ilk giren kimse, hangi hastalığa tutulmuş olursa olsun iyileşirdi. Orada otuz sekiz yıldır...

سنة، فنظر إليه يسوع ملقى فقال له: أتحب أن تبرأ؟ فقال: نعم يا سيدي! ولكن ليس لي إنسان إذا تحرك الماء يلقيني في البركة أولاً، فإلى أن أجيء أنا ينزل قدامي آخر، فقال له: قم، احمل سريرك وامض فمن ساعته برأ ونهض حاملاً سريره، وكان ذلك اليوم يوم سبت، فقال له اليهود: إنه يوم سبت، ولا يحل لك أن تحمل سريرك، فأجابهم: الذي أبرأني هو قال لي: احمل سريرك وامش، فسألوه: من هو؟ فلم يكن يعلم من هو، لأن يسوع كان قد استتر في الجمع الكبير الذي كان في ذلك الموضع، ثم قال: وقال لهم يسوع: لقد عملت عملاً واحداً فعجبتم بأجمعكم، أعطاكم موسى الختان وليس هو من موسى ولكنه من الآباء، وقد تختنون الإنسان يوم السبت لئلا تنقضوا سنة موسى، فلِمَ تتذمرون عليّ لإبرائي الإنسان يوم السبت، لا تحكموا بالمحاباة ولكن احكموا حكماً عدلاً، ثم قال: فبينما هو مار رأى رجلاً ولد أعمى فقال تلاميذه: يا معلم! من أخطأ؟ هذا أم أبواه حتىأنه ولد أعمى، فقال: لا هو ولا أبواه، ولكن لتظهر أعمال الله فيه، ينبغي أن أعمل أعمال من أرسلني ما دام النهار، سيأتي الليل الذي لا يستطيع أحد أن يعمل فيه عملاً، ما دمت في العالم أن نور العالم - قال هذا وتفل على التراب

...yıldır hasta olan bir adam vardı. İsa onun yattığını görünce: 'İyileşmek ister misin?' dedi. O da: 'Evet efendim! Fakat su hareketlendiğinde beni havuza ilk atacak bir kimsem yok; ben gelene kadar benden önce başkası iniyor' dedi. [İsa] ona: 'Kalk, yatağını yüklen ve yürü!' dedi. O anda iyileşti, yatağını yüklenip kalktı. O gün ise Sebt (Cumartesi) günüydü. Yahudiler ona: 'Bugün Sebt günüdür, yatağını taşıman sana helal değildir' dediler. O da onlara: 'Beni iyileştiren kimse bana: Yatağını yüklen ve yürü, dedi' cevabını verdi. Ona: 'O kimdir?' diye sordular; fakat o kim olduğunu bilmiyordu, çünkü İsa o mekândaki büyük kalabalığın arasına karışıp gizlenmişti. Sonra dedi ki: İsa onlara şöyle dedi: 'Ben tek bir amel yaptım, hepiniz hayret ettiniz. Musa size sünneti verdi -gerçi o Musa'dan değil atalardandır- siz ise Musa'nın sünnetini bozmamak için Sebt günü adam sünnet ediyorsunuz; öyleyse bir adamı Sebt günü tamamen iyileştirdiğim için bana neden öfkeleniyorsunuz? Tarafgirlikle hükmetmeyin, adaletle hükmedin.' Sonra dedi ki: Yoldan geçerken doğuştan kör bir adam gördü; öğrencileri: 'Ey Muallim! Bu adamın kör doğmasına sebep olan günahı kim işledi? Kendisi mi yoksa anne babası mı?' dediler. [İsa] dedi ki: 'Ne kendisi ne de anne babası; ancak Allah'ın işleri onda tecelli etsin diyedir. Gündüz devam ettiği sürece beni gönderenin işlerini yapmam gerekir; hiç kimsenin çalışamayacağı gece gelecektir. Dünyada olduğum sürece ben dünyanın nuruyum.' Bunu söyledikten sonra yere tükürdü...

وصنع من تفله طيناً وطلى به عيني ذلك الأعمى وقال له: امض واغتسل في عين سيلوخا التي تأويلها المبعوثة، فمضى وغسلهما فعاد ينظر، فأما جيرانه والذين كانوا يرونه يتسول فقالوا: ليس هو هذا الذي كان يجلس ويتسول، وآخرون قالوا: إنه هو، وآخرون قالوا: إنه يشبهه، فأما هو فكان يقول: إني أنا هو، فقالوا له: كيف انفتحت عيناك؟ فقص عليهم القصة، فقالوا: أين هو ذاك؟ فقال: ما أدري، فأتوا به إلى الفريسيين، لأن يسوع صنع الطين يوم السبت، فسأله الفريسيون فأخبرهم، فقال قوم منهم: ليس هذا الرجل من الله إذ لا يحفظ السبت، وآخرون قالوا: كيف يقدر رجل خاطىء أن يعمل هذه الآيات! فوقع بينهم لذلك شقاق، فقالوا للأعمى: ما تقول أنت من أجله؟ قال لهم: إنه نبي، ولم يصدق اليهود أنه كان أعمى حتى دعوا أبويه وسألوهما، فقالا: نحن نعلم أن هذا ولدنا وأنه وُلِدَ أعمى، ووقعت بين الأعمى وبينهم محاورة، كان آخر ما قالوا له: أنت ولدت بالخطايا وأنت تعلمنا! وأخرجوه.

...ve tükürüğünden bir çamur yapıp o körün gözlerine sürdü ve ona: 'Git, anlamı Gönderilmiş olan Şiloah Havuzu'nda yıkan' dedi. O da gidip yıkandı ve görür olarak geri döndü. Komşuları ve daha önce onu dilenirken görenler: 'Oturup dilenen adam bu değil mi?' dediler. Başkaları: 'Evet odur' dedi; diğerleri ise: 'Hayır, ona benziyor' dediler. Kendisi ise: 'Ben oyum' diyordu. Ona: 'Gözlerin nasıl açıldı?' dediler. O da olayı onlara anlattı. 'O adam nerede?' dediler. 'Bilmiyorum' dedi. Onu Ferisilere götürdüler; zira İsa çamuru Sebt günü yapmıştı. Ferisiler ona sordular, o da kendilerine haber verdi. Onlardan bir kısmı: 'Sebt gününü tutmadığına göre bu adam Allah'tan değildir' dedi. Diğerleri ise: 'Günahkâr bir adam bu mucizeleri nasıl yapabilir?' dediler. Bu yüzden aralarında ayrılık çıktı. Köre: 'Sen onun hakkında ne diyorsun?' dediler. O da: 'O bir peygamberdir' dedi. Yahudiler, onun anne babasını çağırıp soruncaya kadar onun kör olduğuna inanmadılar. Onlar: 'Bunun bizim oğlumuz olduğunu ve kör doğduğunu biliyoruz' dediler. Kör ile aralarında bir tartışma geçti; ona en son söyledikleri söz: 'Sen tamamen günah içinde doğdun da bize ders mi veriyorsun!' oldu ve onu dışarı attılar.

وقال متى: واجتاز يسوع هناك فرأى إنساناً جالساً على التعشير اسمه متى فقال له: اتبعني، فترك كل شيء وقام وتبعه. وقال لوقا: وبعد هذا خرج فنظر إلى عشار اسمه لاوي جالساً على المكس،

Matta dedi ki: 'İsa oradan geçerken vergi toplama yerinde oturan Matta adında bir adam gördü ve ona: Ardımdan gel, dedi. O da her şeyi bırakıp kalktı ve onun ardınca gitti.' Luka dedi ki: 'Bundan sonra dışarı çıktı ve vergi masasında oturan Levi adında bir vergi görevlisini gördü...

فقال له: اتبعني، فترك كل شيء وقام وتبعه، وصنع له لاوي في بيته وليمة عظيمة، وكان جمع كثير من العشارين وآخرين متكئين معه. وقال مرقس: ثم خرج إلى شاطىء البحر واجتمع إليه جمع كبير وعلمهم، وعند مضيه رأى لاوي ابن حلفي جالساً على العشارين فقال له: اتبعني، فقام وتبعه، وبينما هو متكىء في بيته - وقال متى: وبينما هو متكىء في بيت سمعان - جاء عشارون وخطأة كثيرون، فاتكؤوا مع يسوع وتلاميذه، فلما نظر الفريسيون قالوا لتلاميذه: لماذا معلمكم يأكل مع العشارين والخطأة؟ فلما سمع يسوع قال لهم: الأصحاء لا يحتاجون إلى طبيب، لكن ذوو الأسقام، اذهبوا فاعلموا ما هو، إني أريد رحمة لا ذبيحة، لم آت لأدعو الصديقين لكن الخطأة للتوبة. وقال لوقا: وطلب إليه واحد من الفريسيين أن يأكل معه، فدخل بيت ذلك الفريسي وجلس، وكان في تلك المدينة امرأة خاطئة، فلما علمت أنه متكىء في بيت ذلك الفريسي أخذت قارورة طيب ووقفت من ورائه عند رجليه باكية، وبدأت تبل قدميه بدموعها وتمسحها بشعر رأسها،

...ona: 'Ardımdan gel' dedi. O da her şeyi bırakıp kalktı ve onun ardından gitti. Levi, evinde ona büyük bir ziyafet verdi; pek çok vergi görevlisi ve başkaları onunla birlikte sofradaydı. Markos dedi ki: 'Sonra deniz kıyısına çıktı; büyük bir kalabalık onun yanına toplandı ve onlara öğretti. Geçerken Alfeus'un oğlu Levi'yi vergi toplama yerinde otururken gördü ve ona: Ardımdan gel, dedi; o da kalkıp ardınca gitti. O evinde sofrada otururken -Matta dedi ki: Simun'un evinde sofrada otururken- birçok vergi görevlisi ve günahkâr gelip İsa ve öğrencileriyle birlikte oturdular. Ferisiler bunu görünce öğrencilerine: Öğretmeniniz neden vergi görevlileri ve günahkârlarla birlikte yiyor? dediler. İsa bunu işitince onlara dedi ki: Sağlam olanların hekime ihtiyacı yoktur, ancak hastaların vardır. Gidin de: 'Ben kurban değil, merhamet isterim' sözünün ne anlama geldiğini öğrenin; zira ben doğru kişileri değil, günahkârları tövbeye çağırmaya geldim.' Luka dedi ki: 'Ferisilerden biri onunla yemek yemeyi rica etti; o da o Ferisi'nin evine girip sofraya oturdu. O şehirde günahkâr bir kadın vardı. Onun o Ferisi'nin evinde sofrada olduğunu öğrenince bir şişe ıtır (güzel koku) aldı ve arkadan onun ayakları ucunda ağlayarak durdu; gözyaşlarıyla ayaklarını ıslatmaya ve başının saçlarıyla silmeye başladı...

وكانت تقبل قدميه وتدهنهما بالطيب، فلما رأى ذلك الفريسي الذي دعاه فكر في نفسه قائلاً: لو كان هذا نبياً علم ما هذه وأنها خطائة، فأجاب يسوع وقال له: يا سمعان! غريمان عليها لإنسان دين، على أحدهما خمسمائة دينار وعلى الآخر خمسون، وليس لهما ما يوفيان فوهب لهما، فأيهما أكثر حبّاً له؟ فقال: أظن الذي وهب له الأكثر، فقال له: بالحق حكمت؛ ثم التفت إلى المرأة وقال: يا سمعان! دخلت بيتك فلم تسكب على رجلي ماء وهذه بلت رجلي بالدموع ومسحتهما بشعر رأسها، أنت لم تقبلني وهذه منذ دخلت لم تكف عن تقبيل قدمي، أنت لم تدهن رأس بزيت وهذه دهنت بالطيب قدمي، لأجل ذلك أقول لك: إن خطاياها مغفورة لها، لأنها أحبت كثيراًن ثم قال لها: اذهبي بسلام! إيمانك خلصك؛ وكان بعد ذلك يسير إلى كل مدينة ويكرز ويبشر بملكوت الله ومعه الاثنا عشر ونسوة كن أبرأهن من الأمراض والأرواح الخبيثة: مريم التي تدعى المجدلانية التي أخرج منها سبعة شياطين، ويونا امرأة خوزي خازن هيرودس، وأخر كثيرات.

...ve ayaklarını öpüp üzerlerine ıtır sürüyordu. Onu davet eden o Ferisi bunu görünce içinden şöyle dedi: 'Eğer bu adam bir peygamber olsaydı, bu kadının kim olduğunu ve nasıl bir günahkâr olduğunu bilirdi.' İsa ona hitaben şöyle dedi: 'Ey Simun! Bir alacaklının iki borçlusu vardı; birinin beş yüz dinar, diğerinin elli dinar borcu vardı. Ödeyecek hiçbir şeyleri olmadığından her ikisinin de borcunu bağışladı. O halde hangisi onu daha çok sevecektir?' [Simun]: 'Sanırım kendisine daha çok bağışlanan' dedi. [İsa] ona: 'Doğru hükmettin' dedi. Sonra kadına dönüp dedi ki: 'Ey Simun! Evine girdim, ayaklarıma su dökmedin; bu kadın ise ayaklarımı gözyaşlarıyla ıslattı ve başının saçlarıyla sildi. Sen beni öpmedin; bu kadın ise girdiğimden beri ayaklarımı öpmekten geri durmadı. Sen başıma zeytinyağı sürmedin; bu kadın ise ayaklarıma ıtır sürdü. Bundan ötürü sana diyorum ki: Çok sevdiği için onun günahları bağışlanmıştır.' Sonra kadına: 'Esenlikle git! İmanın seni kurtardı' dedi. Bundan sonra [İsa] her şehri dolaşıyor, vaaz veriyor ve Allah'ın melekûtunu müjdeliyordu. On iki havari ile birlikte hastalıklardan ve kötü ruhlardan iyileştirdiği kadınlar da onunlaydı: Kendisinden yedi cin çıkarılmış olan Mecdelli denen Meryem, Hirodes'in kâhyası Kuza'nın karısı Yohanna ve daha pek çok kadın.'

وقال متى: حينئذ جاء إليه تلاميذ يوحنا قائلين: لماذا نحن والفريسيون نصوم كثيراً وتلاميذك

Matta dedi ki: 'O vakit Yuhanna'nın öğrencileri ona gelip: 'Biz ve Ferisiler çokça oruç tutuyoruz da senin öğrencilerin neden...

لا يصومون؟ فقال لهم يسوع: لا يستطيع بنو العرس أن ينوحوا ما دام العريس معهم، وستأتي أيام إذا ارتفع العريس عنهم حينئذ صومون؛ ليس أحد يأخذ خرقة جديدة يجعلها في ثوب بال، لأنها تأخذ ملأها من الثوب فيصير الخرق أكبر وقال مرقس: إنه لا يرقع إنسان ثوباً بالياً بخرقة جديدة إلا مد الجديد البالي فيخرقه؛ وقال متى: ولا تُجْعَلُ خمر جديدة في زقاق عتق فتنشق الزقاق وتهلك وتهراق الخمر لكن تجعل خمر جديدة في زقاق جدد فيتحفظان جميعاً؛ وقال لوقا: وما من أحد يشرب قديماً فيحب الجديد للوقت لأنه يقول: إن القديم أطيب، وقال متى: وفيما هو يكلمهم إذا رئيس قد جاء إليه ساجداً قائلاً: إن ابنتي ماتت الآن، تأتي فتضع يدك عليها فتحيى! فقام يسوع وتبعه تلاميذه، فإذا امرأة بها نزيف دم منذ اثنتي عشرة سنة؛ قال مرقس: أعيت من الأطباء، أنفقت كل مالها، لم تجد راحة بل تزداد وجعاً، فلما سمعت بيسوع - قال متى: جاءت من خلفه ومست طرفه ثوبه - فالتفت يسوع فرآها فقال لها: ثقي يا ابنة! إيمانك خلصك، فبرئت المرأة من تلك الساعة، وجاء يسوع إلى بيت الرئيس؛ وقال مرقس: ولم يدع أحداً يتبعه إلا بطرس

...oruç tutmuyorlar?' dediler. İsa onlara dedi ki: 'Güvey yanlarında olduğu sürece düğün halkı yas tutabilir mi? Fakat güveyin aralarından alınacağı günler gelecektir, o zaman oruç tutacaklardır. Hiç kimse yeni bir kumaş parçasını eski bir elbisenin üzerine koymaz; zira o yama elbiseden çeker ve yırtık daha da büyür.' Markos dedi ki: 'Hiç kimse eski bir elbiseyi yeni bir kumaş parçasıyla yamamaz; aksi halde yeni parça eskiyi çeker ve onu yırtar.' Matta dedi ki: 'Yeni şarap da eski tulumlara konmaz; yoksa tulumlar yarılır, heba olur ve şarap dökülür; fakat yeni şarap yeni tulumlara konur, böylece her ikisi de korunur.' Luka dedi ki: 'Hiç kimse eski [şarabı] içtikten sonra hemen yenisini istemez; zira eski olan daha lezzetlidir der.' Matta dedi ki: 'O bunlarla konuşurken bir yönetici gelip önünde secdeye kapandı ve: Kızım az önce öldü; gelip elini onun üzerine koyarsan dirilir! dedi. İsa kalkıp öğrencilerle birlikte onun ardınca gitti. Tam o sırada on iki yıldır kanaması olan bir kadın vardı -Markos dedi ki: Hekimlerden çok çekmiş, bütün varlığını harcamış, hiçbir şifa bulamamış, aksine acısı daha da artmıştı; İsa'yı işitince- Matta dedi ki: Arkasından gelip elbisesinin eteğine dokundu. İsa dönüp onu görünce: 'Cesur ol kızım! İmanın seni kurtardı' dedi ve kadın o saatte iyileşti. İsa yöneticinin evine geldi; Markos dedi ki: Petrus...

ويعقوب ويوحنا أخا يعقوب - انتهى. فنظر إلى الجمع مضطربين، فقال لهم: اخرجوا، لم تمت الجارية لكنها نائمة، فضحكوا منه، فلما خرج الجمع دخل وأمسك يدها فقامت الجارية؛ وقال مرقس: وأخرج جميعهم وأخذ معه أبا الصبية وأمها والذين معه، ثم دخل إلى الموضع الذي فيه الصبية موضوعة، وأخذ بيدها وقال لها: طليثا! قومي، الذي تأويله: يا صبية! لك أقول: قومي، فللوقت قامت الصبية ومشت، وكان لها اثنتا عشرة سنة، فبهتوا وعجبوا عجباً عظيماً، فأمرهم كثيراً أن لا يُعْلِموا أحداً بهذا، وقال: أطعموها تأكل؛ وقال متى: وخرج خبرها في جميع تلك الأرض.

...ve Yakup ile Yakup'un kardeşi Yuhanna'dan başka kimsenin kendisini takip etmesine izin vermedi -söz bitti-. Kalabalığı feryat figan içinde görünce onlara: 'Dışarı çıkın, kız ölmedi, sadece uyuyor' dedi; onlar ise onunla alay ettiler. Kalabalık dışarı çıkarılınca içeri girdi, kızın elini tuttu ve kız ayağa kalktı. Markos dedi ki: 'Hepsini dışarı çıkardı; kızın babasını, annesini ve yanındakileri yanına aldı. Sonra kızın yatırıldığı yere girdi, elinden tuttu ve ona: Anlamı: 'Ey kız! Sana diyorum, kalk!' olan 'Talitha kumi!' dedi. Kız hemen kalktı ve yürüdü; on iki yaşındaydı. Son derece şaşırdılar ve büyük bir hayrete düştüler. Bunu kimseye duyurmamalarını onlara sıkı sıkıya tembihledi ve: 'Ona yiyecek bir şey verin' dedi. Matta dedi ki: 'Onun haberi bütün o memlekete yayıldı.'

ولما كان التقدير: آتيناه ذلك لينتهي أهل التوراة عما نسخه منها، عطف عليه قوله: {وليحكم} في قراءة حمزة بكسر اللام والنصب، والتقدير على قول الجماعة بالإسكان والجمع والجزم: فلينته أهل التوراة عما نسخ منها وليحكم {أهل الإنجيل} وهم أتباع عيسى ﵇ {بما أنزل الله} أي الواحد الأحد الذي له جميع صفات الكمال {فيه} من الدلائل على نبوة محمد ﷺ ومن غير ذلك مما أودعناه إياه من الأحكام والمواعظ الجسام.

Takdir: 'Tevrat ehli, ondan neshedilen şeyleri terk etsinler diye bunu ona verdik' şeklinde olunca, Hamza'nın kıraatinde lamın kesresi ve nasb ile okunan {وَلْيَحْكُمْ} “ve hükmetsin” kavli buna matuf kılınmıştır. Çoğunluğun sükûn, cem ve cezm ile olan kıraatine göre takdir şöyledir: Tevrat ehli ondan neshedileni terk etsin ve {أَهْلُ الْإِنْجِيلِ} “İncil ehli de” -ki onlar İsa aleyhisselâm'ın tabileridir- {بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Allah'ın indirdiğiyle” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Vâhid ve Ehad olan Allah'ın indirdiğiyle {فِيهِ} “onun içinde” yer alan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine dair delillerle ve ona emanet ettiğimiz diğer büyük hükümler ve öğütlerle [hükmetsin].

ولما كان التقدير: فمن انتهى فأولئك هم المسلمون، ومن حكم بما

Takdir: 'Kim [neshedilenden] vazgeçerse işte onlar Müslümanlardır; kim de Allah'ın onda indirdiğiyle...'

أنزل الله فيه فأولئك هم المفلحون، عطف عليه قوله: {ومن لم يحكم بما أنزل الله} أي الملك الأعلى الذي لا أمر لأحد معه، فله كل شيء وليس لأحد معه شيء، وكل شيء إليه مفتقر، ولا افتقار له إلى شيء فيه أو في غيره؛ وهو غير منسوخ، تديناً بتركه أو لشهوة دعت {فأولئك} أي البعداء عن كل خير البغضاء {هم الفاسقون *} أي المختصون بكمال الفسق، فإن كان تديناً كان كفراً، وإن كان لاتباع الشهوات كان مجرد معصية، لأن الحظوظ والشهوات تحمل على الخروج عن دائرة الشرع مرة بعد أخرى، فمن ترك الحكم تكذيباً فقد جمع الدركات الثلاث: ستر الدلائل فتنقل من درجة النور إلى دركة الظلام، فانكب في مهواة الخروج من المحاسن، فانحط إلى أقبح المساوي؛ والتعبير بالوصف المؤذن بالعراقة في مأخذ الاشتقاق معلم بأن المراد بكل واحد منها الكفر، فحق أن المراد منه الشرعي لا مطلق الستر غاية التحقيق، فبين بوصفه بالظلم أنه ستر لما ينبغي إظهاره، وبالفسق أنه بلغ في كونه في غير موضعه النهاية حتى خرق جميع دائرة المأذون فيه فخرج منها، وهذا إشارة إلى ذنوب أهل الإنجيل لينتج نقض دعواهم البنوة والمحبة، لأن المعنى: ومن الواضح بكتابك الذي جعل مهيمناً على جميع الكتب أنهم خالفوا أحكامه فهم فاسقون، أي خارجون عما من شأنه الاستقرار فيه لنفعه، فواقعون في الظلمة الموجبة لوضع الشيء في غير موضعه المقتضية للتغطية والستر، وقدم الوصف بالكفر لأن السياق لمن حرف الكلم عن موضعه، وغير

...indirdiğiyle hükmederse işte onlar kurtuluşa erenlerdir' şeklinde olunca, şu kavli buna atfedilmiştir: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse” yani kendisiyle birlikte hiçbir kimsenin hükmü bulunmayan, her şeyin sahibi olan ve O'nunla birlikte hiçbir şeyde kimsenin ortaklığı bulunmayan, her şeyin kendisine muhtaç olduğu, kendisinin ise onda veya başkasında hiçbir şeye muhtaç olmadığı Yüce Hükümran'ın indirdiğiyle hükmetmeyen -ki o [hüküm] neshedilmemiştir- ister onu terk etmeyi din edinerek isterse bir heva ve arzunun sevkiyle olsun, {فَأُولَئِكَ} “işte onlar” yani her türlü hayırdan uzak ve buğzedilen kimseler, {هُمُ الْفَاسِقُونَ} “fasıkların ta kendileridir.” Yani kâmil manada fıska mahsus olanlardır. Eğer bu terk bir inanç olarak yapılmışsa küfürdür; şayet hevalara uymaktan kaynaklanıyorsa sırf bir günahtır. Çünkü nefsin payları ve arzuları, kişiyi şeriat dairesinden tekrar tekrar çıkmaya sevk eder. Kim hükmü yalanlayarak terk ederse üç derkeyi (alçaklığı) birden kendinde toplamış olur: Delilleri gizlemiş, böylece nur derecesinden karanlık derkesine geçmiş, oradan da güzelliklerden çıkış uçurumuna yuvarlanarak en çirkin kötülüklere düşmüştür. İştikak menşeinde kökleşmişliği bildiren bir vasıfla ifade edilmesi, bunların her biriyle kastedilenin küfür olduğunu bildirir. Dolayısıyla bundan muradın mutlak gizleme değil, şer'î anlam olduğu en kesin şekilde doğrulanmış olur. Onun 'zulüm' ile vasıflanmasıyla açığa çıkarılması gereken şeyi gizlediği; 'fısk' ile vasıflanmasıyla da yerinde olmama hususunda son noktaya ulaşıp izin verilen dairenin tamamını yararak dışına çıktığı beyan edilmiştir. Bu, İncil ehlinin [Allah'ın] oğulları ve sevgilileri oldukları yönündeki iddialarını çürütmek amacıyla onların günahlarına bir işarettir. Zira anlam şudur: Bütün kitaplar üzerine şahit ve koruyucu kılınan kitabınla gayet açıktır ki onlar onun hükümlerine muhalefet etmişlerdir; dolayısıyla onlar fasıktırlar, yani faydası gereği içinde sabit kalınması gereken şeyin dışına çıkmışlar ve şeyleri yerinden etmeyi gerektiren, üstünü örtüp gizlemeyi netice veren karanlığa düşmüşlerdir. Küfür vasfı öne geçirilmiştir; çünkü siyak, kelimeleri yerlerinden tahrif eden ve...

ما كتب من محكم أحكام التوراة من الحدود، وذلك هو التغطية التي هي معنى الكفر لأنه من الظلام، كما أن الفسق سبب الظلم لأنه الخروج عما من شأنه النفع، فكان الآخر أولاً في المعنى والأول نهاية في الحقيقة، والآية دالة على أن فيه أحكاماً، وكذا قوله تعالى في آل عمران: {ولأُحل لكم بعض الذي حرم عليكم} [آل عمران: ٥] ، وهذا هو الحق، وأعظم ما غيّر تحريم السبت الذي كان أعظم شعائرهم فأحله، وغيَّر أيضاً غير ذلك من أحكامهم؛ قال فيما رأيته من ترجمة إنجيل متى: سمعتم ما قيل للأولين: لا تقتل، فإن من قتل وجبت عليه لائمة الجماعة، ومن قال لأخيه: أحمق، فقد وجبت عليه نار جهنم، إن أنت قدمت قربناك على المذبح وذكرت هناك أن أخاك واجد عليك فدع قربانك هناك قدام المذبح، وامض أولاً وصالح أخاك، وحينئذ فائت وقدم قربانك، كن متفهماً من خصمك سريعاً ما دمت معه في الطريق، لئلا يسلمك الخصم إلى الحاكم، والحاكم إلى المستخرج وتلقى في السجن؛ وفي إنجيل لوقا: إذا رأيتم سحابة تطلع من المغرب قلتم: إن المطر يأتي؛ فيكون كذلك، وإذا هبت ريح الجنوب قلتم: سيكون حر، يا مراؤون! تحسنون تمييز وجه السماء والأرض وهذا الزمان كيف لا تميزونه، ولا تحكمون بالصدق من قبل نفوسكم!

...Tevrat'ın hadlere dair muhkem hükümlerinden yazılmış olanları değiştiren kimseler hakkındadır. İşte bu, karanlıktan olduğu için küfrün anlamı olan 'örtüp gizleme'dir. Nitekim fısk da zulmün sebebidir; zira fısk, faydası olan şeyin dışına çıkmaktır. Böylece sonuncu olan mana bakımından ilk, ilk olan da hakikatte nihayet olmuştur. Bu ayet, [İncil'de] hükümlerin bulunduğuna delildir; nitekim Âl-i İmrân suresinde Allah Teâlâ'nın: {وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} “ve size haram kılınanların bir kısmını helal kılayım diye” [Âl-i İmrân: 50] buyurması da böyledir ve hak olan budur. [İsa'nın] değiştirdiği en büyük hüküm, onların en büyük şiarı olan Sebt (Cumartesi) yasağı olup onu helal kılmıştır; ayrıca onların hükümlerinden başkalarını da değiştirmiştir. Matta İncili tercümesinde gördüğüme göre şöyle demiştir: 'Öncekilere: Katletme! Kim katlederse cemaatin kınamasını hak eder, dendiğini işittiniz. Kim kardeşine: Ahmak! derse cehennem ateşini hak eder. Eğer kurbanını sunağa sunar da orada kardeşinin sana karşı bir kırgınlığı olduğunu hatırlarsan, kurbanını orada sunağın önünde bırak; önce git kardeşinle barış, sonra gel kurbanını sun. Yoldayken hasmınla çabucak anlaş; yoksa hasmın seni hâkime, hâkim de tahsildara teslim eder ve zindana atılırsın.' Luka İncili'nde ise şöyledir: 'Batıdan bir bulutun yükseldiğini gördüğünüzde: Yağmur geliyor, dersiniz ve öyle olur. Güney rüzgârı estiğinde: Sıcak olacak, dersiniz. Ey ikiyüzlüler! Göğün ve yerin yüzünü ayırt etmeyi biliyorsunuz da bu zamanı nasıl ayırt edemiyorsunuz? Kendi vicdanınızdan doğru olan hükmü neden vermiyorsunuz?

لأنك إذا ذهبت مع خصمك إلى الرئيس فأعطه ما يجب عليك في الطريق تتخلص منه، لئلا يذهب بك إلى الحاكم فيدفعك الحاكم إلى المستخرج ويلقيك المستخرج في السجن؛ وقال متى: الحق الحق أقول لك! إنك لا تخرج من هناك حتى تؤدي آخر فلس عليك، سمعتم ما قيل للأولين: لا تزن، وأنا أقول لكم: إن كل من نظر إلى امرأة واشتهاها فقد زنى بها في قلبه، إن شككتك عينك اليمنى فاقلعها وألقها، لأنه خير لك أن تهلك أحد أعضائك ولا تلقي جسدك كله في جهنم، قيل: إن من طلق امرأته فيدفع لها كتاب الطلاق، وأنا أقول لكم: إن من طلق امرأته من غير كلمة زنا فقد جعلها زانية، ومن تزوج مطلقة فقد زنى، وأيضاً سمعتم ما قيل للأولين: لا تحنث في مينك، وأوف للرب قسمك، وأنا اقول لكم: إن من طلق امرأته من غير كلمة زنا فقد جعلها زانية، ومن تزوج مطلقة فقد زنى، وأيضاً سمعتم ما قيل للأولين: لا تحنث في مينك، وأوف للرب قسمك، وأنا أقول لكم: لا تحلفوا البتة لا بالسماء فإنها كرسي الله، ولا بالأرض لأنها موطىء قدميه، ولا بيروشليم فإنها مدينة الملك العظيم، ولا برأسك لأنك لا تقدر تصنع شعرة بيضاء أو سوداء، ولتكن كلمتكم: نعم ونعم ولا لا، وما زاد على ذلك فهو من الشر، سمعتم ما قيل: العين بالعين والسن بالسن، وأنا أقول لكم: لا تقاوموا الشر، ولكن من لطمك على خدك الأيمن فحول له الآخر،

Çünkü hasmınla birlikte reisin huzuruna giderken, ondan kurtulmak için yoldayken üzerine düşeni ver; yoksa o seni hâkime götürür, hâkim seni tahsildara teslim eder, tahsildar da seni zindana atar.' Matta dedi ki: 'Sana doğrusunu, tam doğrusunu söylerim ki, üzerindeki son kuruşu ödeyinceye kadar oradan çıkamazsın. Öncekilere: Zina etme! dendiğini işittiniz. Ben ise size derim ki: Bir kadına şehvetle bakan her kimse, yüreğinde onunla zaten zina etmiştir. Eğer sağ gözün seni günaha sokuyorsa onu çıkar at; çünkü senin için bir uzvunun helak olması, bütün bedeninin cehenneme atılmasından daha hayırlıdır. Yine: Kim karısını boşarsa ona boşanma kâğıdı versin, dendi. Ben ise size derim ki: Zina gerekçesi dışında karısını boşayan herkes onu zinaya itmiş olur; boşanmış bir kadınla evlenen de zina etmiş olur. Yine öncekilere: Yemininden dönme, Rabbe verdiğin andı yerine getir! dendiğini işittiniz. Ben ise size derim ki: Kesinlikle yemin etmeyin; ne göğe yemin edin çünkü o Allah'ın tahtıdır; ne yere yemin edin çünkü o O'nun ayaklarının basamağıdır; ne Kudüs'e yemin edin çünkü o Büyük Kral'ın şehridir; ne de başınız üzerine yemin edin çünkü tek bir saç telini bile beyaz veya siyah yapamazsınız. Sözünüz: 'Evet' ise evet, 'Hayır' ise hayır olsun; bundan fazlası şerdendir. 'Göze göz, dişe diş' dendiğini işittiniz. Ben ise size derim ki: Kötülüğe karşı direnmeyin; sağ yanağına vurana ötekini de çevir.

ومن أراد خصومتك وأخذ ثوبك دفع له رداءك، ومن سخّرك ميلاً فامض مع اثنين، قال لوقا: وكل من سألك فأعطه، ومن أراد أن يقترض منك فلا ترده، ولا تطلب من الذي يأخذ مالك، وكما تحبون أن يصنع الناس بكم كذلك فاصنعوا أنتم بهم؛ وقال متى: سمعتم ما قيل: أحبب قريبك وابغض عدوك، وأنا أقول لكم: حبوا أعداءكم وباركوا لاعنيكم، وأحسنوا إلى من أبغضكم - وقال لوقا: يبغضكم - وصلوا على من يطردكم ويحزنكم، لكيما تكونوا بني أبيكم الذي في السماوات، لأنه المشرق شمسه على الأخيار والأشرار، والممطر على الصديقين والظالمين، وإذا أحببتم من يحبكم فأي أجر لكم! أليس العشارون يفعلون مثل ذلك! وإن سلمتم على إخوتكم فقط فأي فضل عملتم! أليس كذلك يفعل العشارون! وقال لوقا: إن كنتم إنما تحبون من يحبكم فأي أجر لكم! إن الخطأة يحبون من يحبهم، وإن صنعتم الخير مع من يحسن إليكم فأيّ فضل لكم! إن الخطأة هكذا يصنعون، وإن كنتم إنما تقرضون من تظنون أنكم تأخذون العوض منه فأي فضل لكم! إن الخطأة أيضاً يقرضون الخطأة لكي يأخذوا منهم العوض، لكن حبوا أعداءكم وأحسنوا إليهم، وكونوا رحماء مثل أبيكم فهو رؤوف، وقال متى: كونوا أنتم كاملين مثل أبيكم السمائي فهو كامل.

Ve seninle mahkemeleşip gömleğini almak isteyene pelerinini de ver. Seni bir mil zorla yürütene onunla iki mil git.' Luka dedi ki: 'Senden her isteyene ver; senden malını ödünç almak isteyeni geri çevirme; malını alandan da onu geri isteme. İnsanların size nasıl davranmasını istiyorsanız, siz de onlara öyle davranın.' Matta dedi ki: ''Komşunu sev, düşmanından nefret et' dendiğini işittiniz. Ben ise size derim ki: Düşmanlarınızı sevin, size lanet edenleri kutsayın, sizden nefret edenlere iyilik yapın -Luka: Sizden nefret edenlere dedi- sizi kovan ve üzenler için dua edin; ta ki göklerdeki Babanızın oğulları olasınız. Çünkü O, güneşini iyilerin de kötülerin de üzerine doğdurur; yağmurunu doğruların da zalimlerin de üzerine yağdırır. Eğer sadece sizi sevenleri severseniz ne mükâfatınız olur? Vergi görevlileri de aynısını yapmıyor mu? Sadece kardeşlerinize selam verirseniz ne üstünlük göstermiş olursunuz? Vergi görevlileri de öyle yapmıyor mu?' Luka dedi ki: 'Eğer sadece sizi sevenleri severseniz ne mükâfatınız olur? Zira günahkârlar da kendilerini sevenleri severler. Eğer sadece size iyilik edenlere iyilik yaparsanız ne üstünlüğünüz olur? Günahkârlar da böyle yapar. Eğer karşılığını alacağınızı umduğunuz kimselere ödünç verirseniz ne üstünlüğünüz olur? Günahkârlar da karşılığını tam almak üzere günahkârlara ödünç verirler. Fakat siz düşmanlarınızı sevin, onlara iyilik yapın ve merhametli olun; nitekim Babanız da merhametlidir, O şefkatlidir.' Matta dedi ki: 'Göklerdeki Babanız kâmil olduğu gibi siz de kâmil olun.'

ثم قال في الفصل الثالث والثلاثين: وفي ذلك الزمان

Sonra otuz üçüncü bölümde şöyle dedi: 'O vakit...

مر يسوع في سبت بالزروع وجاع تلاميذه، فبدؤوا يفركون سنبلاً ويأكلون - وفي لوقا: كان تلاميذه يقطعون السنبل ويفركون بأيديهم ويأكلون - فلما أبصرهم الفريسيون قالوا له: ها هو ذا تلاميذك يعملون ما لا يحل في السبت - وفي لوقا: لماذا تفعلون ما لا يحل أن يفعل في السبوت - فقال لهم: أما قرأتم ما صنع داود لما جاع هو والذين معه! كيف دخل إلى بيت الله وأكل خبز التقدمة الذي لا يحل أكله إلا للكهنة! قال مرقس: وأعطى الذين كانوا مع، ثم قال لهم: السبت من أجل الإنسان كان ولم يخلق الإنسان من أجل السبت؛ قال متى: أوما قرأتم في الناموس أن الكهنة في السبت في الهيكل ينجسون السبت وليس عليهم جناح! وأقول لكم: إن ها هنا أعظم من الهيكل لو كنتم تعلمون ما هو مكتوب، إني أريد الرحمة لا الذبيحة، لِمَ تحكمون على من لا ذنب له! وقال لوقا: ودخل بيت أحد الرؤساء الفريسيين في يوم سبت ليأكل خبزاً وهم كانوا يرصدونه فإذا إنسان به استسقاء، فقال يسوع للكهنة والفريسيين: هل يحل أن يبرأ في السبت؟ فسكتوا فأخذه وأبرأه ثم قال لهم: من منكم يقع ابنه في بئر يوم السبت ولا يصعده في الوقت؟ فلم يقدروا أن يجيبوه عن هذا؛ ثم قال متى: فجاء الفريسيون ليجربوه

...İsa bir Sebt günü ekinlerin arasından geçti ve öğrencileri acıktı; başakları koparıp yemeye başladılar -Luka'da: Öğrencileri başakları koparıyor, elleriyle ufalayıp yiyorlardı- Ferisiler onları görünce ona: 'İşte öğrencilerin Sebt gününde yapılması helal olmayan şeyi yapıyorlar' dediler -Luka'da: 'Sebt günlerinde yapılması helal olmayan şeyi neden yapıyorsunuz?'- Onlara dedi ki: 'Davud ve yanındakiler acıktıklarında ne yaptı, okumadınız mı? Nasıl Allah'ın evine girdi ve kâhinlerden başkasına yemesi helal olmayan adak ekmeğini yedi!' Markos dedi ki: 'Ve yanındakilere de verdi.' Sonra onlara: 'Sebt insan için oldu, insan Sebt için yaratılmadı' dedi. Matta dedi ki: 'Yahut kâhinlerin Sebt günü mabette Sebti çiğnediklerini ve kendilerine hiçbir günah olmadığını Tevrat'ta okumadınız mı? Size derim ki: 'Ben kurban değil, merhamet isterim' yazısının ne olduğunu bilseydiniz, burada mab релиğinden daha büyüğünün olduğunu anlardınız; suçsuz olanları neden mahkûm ediyorsunuz?' Luka dedi ki: 'Bir Sebt günü yemek yemek üzere Ferisilerin ileri gelenlerinden birinin evine girdi; onlar da onu gözetliyorlardı. Orada vücudu su toplamış (istiska hastası) bir adam vardı. İsa fıkıhçılara ve Ferisilere: 'Sebt günü birini iyileştirmek helal midir?' dedi. Onlar sustular; o da adamı tutup iyileştirdi, sonra onlara: 'Hanginizin oğlu Sebt günü bir kuyuya düşse onu hemen çıkarmaz?' dedi. Bu konuda ona cevap veremediler.' Sonra Matta dedi ki: Ferisiler onu denemek için geldiler...

قائلين: هل يحل للإنسان أن يطلق امرأته لأجل كل كلمة؟ أجاب: أما قرأتم أن الذي خلق في البدء خلقهما ذكراً وأنثى، من أجل ذلك يترك الإنسان أباه وأمه ويلصق بامرأته، ويكونان كلاهما جسداً واحداً، وليس هما اثنين لكن جسد واحد، وما زوجه الله لا يفرقه الإنسان - وقال مرقس: لا يقدر إنسان يفرقه - قالوا له: لماذا أمر موسى أن يعطى كتاب الطلاق وتخلى؟ قال لهم: موسى من أجل قسوة قلوبكم أذن لكم أن تطلقوا نساءكم - وفي مرقس: إنهم سألوه فقال لهم: بماذا أوصاكم موسى؟ قالوا: أمر أن يكتب كتاب الطلاق وتخلى، قال لهم يسوع: من أجل قسوة قلوبكم كتب لكم موسى هذه الوصية، من البدء لم يكن هكذا، وأقول لكم: من طلق امرأته من غير زنا فقد ألجأها إلى الزنا، ومن تزوج مطلقة فقد زنى، وفي إنجيل مرقس: وفي البيت أيضاً سأله التلاميذ عن هذا فقال لهم: من طلق امرأته وتزوج أخرى فقد زنى عليها، وإن هي خلت زوجها وتزوجت آخر فهي زانية؛ وفي لوقا: كل من يطلق امرأته ويتزوج أخرى فهو يزني، وكل من تزوج مطلقة من زوجها فهو يزني؛ قال متى: فقال له التلاميذ: إن كان هكذا علة الرجل مع المرأة فخير له أن لا يتزوج، فقال لهم: ما كل أحد يستطيع هذا الكلام إلا الذين قد أعطوا، الآن خِصيانُ ولدوا

...şöyle diyerek: 'Bir kimsenin her gerekçeyle karısını boşaması helal midir?' O da cevap verdi: 'Başlangıçta yaratanın onları erkek ve dişi olarak yarattığını okumadınız mı? Bunun için adam babasını ve annesini bırakacak, karısına bağlanacak ve ikisi tek bir beden olacaklardır. Artık onlar iki değil, tek bir bedendirler. Allah'ın birleştirdiğini insan ayırmasın' -Markos dedi ki: Hiçbir insan ayıramaz-. Ona: 'Öyleyse Musa neden boşanma belgesi verilip kadının salıverilmesini emretti?' dediler. Onlara: 'Musa, kalplerinizin katılığı yüzünden kadınlarınızı boşamanıza izin verdi' dedi -Markos'ta: Ona sordular, o da onlara: Musa size ne emretti? dedi. Onlar: Boşanma belgesi yazıp salıvermeyi emretti, dediler. İsa onlara: Kalplerinizin katılığı yüzünden Musa size bu hükmü yazdı; başlangıçta bu böyle değildi. Ben size derim ki: Kim zina dışı bir sebeple karısını boşarsa onu zinaya sürüklemiş olur; boşanmış kadınla evlenen de zina etmiş olur, dedi-. Markos İncili'nde: 'Evde de öğrencileri ona bundan sordular; onlara: Kim karısını boşayıp başkasıyla evlenirse ona karşı zina etmiş olur. Kadın da kocasını bırakıp başkasıyla evlenirse zina etmiş olur, dedi.' Luka'da: 'Karısını boşayıp başkasıyla evlenen herkes zina eder; kocasından boşanmış bir kadınla evlenen de zina eder.' Matta dedi ki: 'Bunun üzerine öğrencileri ona: Eğer erkeğin kadınla durumu böyleyse evlenmemek daha hayırlıdır, dediler. O da onlara dedi ki: Bu sözü ancak kendilerine [bu lütuf] verilmiş olanlardan başkası kaldıramaz. Nitekim öyle hadımlar vardır ki...

من بطون أمهاتهم، وخصيان أخصاهم الناس، وخصيان أخصوا نفوسهم من أجل ملكوت السماوات، ومن استطاع أن يحتمل فليحتمل.

...annelerinin karnından öyle doğmuşlardır; öyle hadımlar vardır ki insanlar tarafından hadım edilmişlerdir; öyle hadımlar da vardır ki göklerin melekûtu uğruna kendilerini hadım etmişlerdir (bekâr kalmışlardır). Kim bunu yüklenmeye güç yetirebilirse yüklensin.'

ولما ذكر سبحانه الكتابين، ذكر ختامهما وتمامهما، وهو ما أنزل إلى هذا النبي الأمي من الفرقان الشاهد على جميع الكتب التي قبله، فقال تعالى: {وأنزلنا} أي بعظمتنا {إليك} أي خاصة {الكتاب} أي الكامل في جمعه لكل ما يطلب منه وهو القرآن {بالحق} أي الكامل الذي لا يحتاج إلى شيء يتمه، ثم مدحه بمدح الأنبياء الذين تقدموه فقالك {مصدقاً لما بين يديه} أي تقدمه.

Sübhânehu ve Teâlâ iki kitabı zikredince, onların hitamını ve tamamlayıcısını, yani kendisinden önceki bütün kitaplara şahit olan bu ümmi Peygamber'e indirilen Furkan'ı zikrederek şöyle buyurdu: {وَأَنْزَلْنَا} “Ve indirdik” yani azametimizle, {إِلَيْكَ} “sana” yani bizzat sana, {الْكِتَابَ} “Kitab'ı” yani kendisinden istenen her şeyi kendisinde toplaması bakımından mükemmel olan Kitab'ı, Kur'an'ı, {بِالْحَقِّ} “hak ile” yani kendisini tamamlayacak hiçbir şeye muhtaç olmayan tam bir hak ile [indirdik]. Sonra onu, kendisinden önceki peygamberleri övüşüyle överek şöyle buyurdu: {مُصَدِّقاً لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} “kendinden öncekini doğrulayıcı olarak” yani kendisinden önce geçeni.

ولما كانت الكتب السماوية من شدة تصادقها كالشيء الواحد، عبر بالمفرد لإفادته ما يفيد الجمع وزيادة دلالة على ذلك فقال: {من الكتاب} أي الذي جاء به الأنبياء من قبل {ومهيمناً} أي شاهداً حفيظاً مصدقاً وأميناً رقيباً {عليه} أي على كل كتاب تقدمه - كما قاله البخاري في أول الفضائل من الصحيح عن ابن عباس ﵄، وفي هذه الصفة بشارة لحفظه سبحانه لكتابنا حتى لا يزال بصفة الشهادة، فإن الله تعالى استحفظهم كتبهم فعجزوا عنها، فحرفها محرفوهم وأسقطوا منها وأسقط مسرفوهم، فتكفل هو سبحانه بحفظ كتابنا فكان قيماً عليها، فما كان فيها موافقاً له فهو حق، وما كان فيها مخالفاً فهو إما منسوخ

Semavi kitaplar birbirlerini son derece doğrulamaları bakımından adeta tek bir şey gibi olduğundan, çoğulun ifade ettiği manayı ve buna dair delaletin artmasını sağlamak üzere tekil lafızla ifade ederek şöyle buyurdu: {مِنَ الْكِتَابِ} “Kitap'tan” yani daha önceki peygamberlerin getirdiği kitaplardan [öncekini doğrulayıcı], {وَمُهَيْمِناً} “ve şahit, koruyucu, doğrulayıcı, emin ve gözetleyici” {عَلَيْهِ} “onun üzerine” yani kendisinden önceki her kitap üzerine -nitekim Buhârî'nin Sahih'inde Fedâilü'l-Kur'ân'ın başında İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan naklettiği gibi-. Bu sıfatta, şahitlik vasfının sürekli kalması için Sübhânehu ve Teâlâ'nın kitabımızı muhafaza edeceğine dair bir müjde vardır. Zira Allah Teâlâ onlardan kendi kitaplarını korumalarını istemiş, onlar ise bundan aciz kalmışlardı; tahrifçileri onları tahrif etmiş, [hükümlerini] düşürmüş ve haddi aşanları da onları yok etmiştir. Sübhânehu ve Teâlâ ise kitabımızın muhafazasını bizzat üstlenmiş, böylece o kitaplar üzerine hâkim ve gözetici kılmıştır. Dolayısıyla o kitaplarda Kur'an'a uygun olanlar hak, ona aykırı olanlar ise ya neshedilmiş...

أو مبدل فلا يعبر، بل يحكم بما في كتابنا لأنه ناسخ لجميع الكتب، والآتي به مرسل إلى جميع العالمين، فملته ناسخة لجميع الملل، فأنتج هذا وجوب الحكم بما فيه على المؤالف والمخالف بشرطه؛ فلذا قال مسبباً عما قبله: {فاحكم بينهم} أي بين جميع أهل الكتب، فغيرهم من باب الأولى {بما أنزل الله} أي الملك الذي له الأمر كله إليك في هذا الكتاب الناسخ لكتبهم المهيمن عليها في إثبات ما أسقطوه منها من أمرهم باتباعك ونحو ذلك من أوصافك {ولا تتبع أهواءهم} فيما خالفه منحرفين {عما جاءك} وبينه بقوله: {من الحق} .

...yahut değiştirilmiştir, dolayısıyla itibar edilmez; bilakis bizim kitabımızdaki hükümle hükmolunur; zira o bütün kitapları neshedendir ve onu getiren zât da bütün âlemlere gönderilmiştir, binaenaleyh onun dini bütün dinleri neshetmiştir. Bu durum, şartları dairesinde muvafık olanın da muhalif olanın da onun içindekilerle hükmetmesinin vacip olduğu neticesini doğurmuştur. Bundan dolayı öncesinin bir neticesi olarak şöyle buyurmuştur: {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ} “Artık aralarında hükmet” yani bütün ehl-i kitap arasında, başkaları ise evleviyetle dahildir, {بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Allah'ın indirdiğiyle” yani bütün emir yetkisine sahip olan Hükümran'ın sana indirdiği, onların kitaplarını nesheden ve sana tabi olmaları emri ile buna benzer sıfatlarından çıkarıp attıkları şeyleri ispat hususunda o kitaplar üzerine hâkim olan bu Kitap ile [hükmet], {وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ} “ve onların hevalarına uyma” ona muhalif olan şeylerde saparak {عَمَّا جَاءَكَ} “sana gelenden” ve bunu şu kavliyle açıkladı: {مِنَ الْحَقِّ} “haktan”.

ولما كان كل من كتابيهم من عند الله، كان كأنه قيل: كيف يكون الحكم بكتابهم الذي يصدقه كتابنا انحرافاً عن الحق؟ علل ذلك دالاً على النسخ بقوله: {لكل} أي لكل واحد {جعلنا} أي بعظمتنا التي نفعل بها ما نشاء من نسخ وغيره، ثم خصص الإبهام بقوله: {منكم} أي يا أهل الكتب {شرعة} أي ديناً موصلاً إلى الحياة الأبدية، كما أن الشرعة موصلة إلى الماء الذي به الحياة الدنيوية {ومنهاجاً} أي طريقاً واضحاً مستنيراً ناسخاً لما قبله، وقد جعلنا شرعتك ناسخة لجميع الشرائع، وهذا وأمثاله - مما يدل على أن كل متشرع مختص بشرع وغير متعبد بشرع من قبله - محمول على الفروع، وما دل

Her iki kitap da Allah katından olduğuna göre, sanki: 'Bizim kitabımızın doğruladığı onların kitabıyla hükmetmek nasıl haktan sapma olur?' denilmiş gibi oldu; [Cenâb-ı Hak] neshin varlığına delalet eden şu buyruğuyla bunu gerekçelendirdi: {لِكُلٍّ} “Her birine” yani her birinize, {جَعَلْنَا} “kıldık” yani dilediğimizi nesh ve başka tasarruflarla yaptığımız azametimizle [kıldık]; sonra bu kapalılığı şu sözüyle tayin etti: {مِنْكُمْ} “sizden” ey ehl-i kitap, {شِرْعَةً} “bir şeriat” yani şeriatın dünya hayatına vesile olan suya ulaştırması gibi ebedî hayata ulaştıran bir din, {وَمِنْهَاجاً} “ve açık bir yol” yani kendisinden öncekini nesheden apaçık, aydınlık bir yol kıldık. Nitekim senin şeriatını da bütün şeriatları neshedici kıldık. Her şeriat sahibinin kendine has bir şeriata sahip olduğunu ve kendinden öncekilerin şeriatıyla ibadet etmekle yükümlü olmadığını gösteren bu ve benzeri naslar fürûata hamledilir; birleşmeye delalet eden...

على الاجتماع كأنه شرع لكم من الدين محمول على الأصول {ولو شاء الله} أي الملك الأعظم المالك المطلق الذي له التصرف التام والأمر الشامل العام أن يجمعكم على شيء واحد {لجعلكم أمة} أي جماعة متفقة يؤم بعضها بعضاً، وحقق المراد بقوله: {واحدة} أي على دين واحد، ولم يجعل شيئاً من الكتب ناسخاً لشيء من الشرائع، لأن الكل بمشيئته، ولا مشيئة لأحد سواه إلا بمشيئته {ولكن} لم يشأ ذلك، بل شاء أن تكونوا على شرائع مختلفة {ليبلوكم} أي ليعاملكم معاملة المبتلى المختبر {فيما آتاكم} أي أعطاكم وقسم بينكم من الشرائع المختلفة ليبرز إلى الوجود ما تعملون في ذلك من اتباع وإذعان اعتقاداً أن ذلك مقتضى الحكمة الإلهية؛ فترجعون عنه إذا قامت البراهين بالمعجزات على صدق ناسخه، ونهضت الأدلة البينات على صحة دعواه بعد طول الإلف له وإخلاد النفوس إليه واستحكامه بمرور الأعصار وتقلب الأدوار؛ أو زيغ وميل اتهاماً وتجويزاً كما فعل أول المتكبرين إبليس، فتؤثرون الركون إليه والعكوف عليه لمتابعة الهوى والوقوف عند مجرد الشهوة.

...'Dinden sizin için de şeriat kıldı' gibi delaletler ise usule (inanç esaslarına) hamledilir. {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ} “Eğer Allah dileseydi” yani mutlak tasarruf ve şümullü umumi emir sahibi olan en büyük Hükümran, Mutlak Mâlik olan Allah sizi tek bir şey üzerinde toplamayı dileseydi, {لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً} “sizi bir ümmet yapardı” yani birbirini takip eden, ittifak etmiş tek bir topluluk yapardı; muradı şu buyruğuyla pekiştirdi: {وَاحِدَةً} “tek bir [ümmet]” yani tek bir din üzere kılardı ve hiçbir kitabı şeriatlardan birini neshedici kılmazdı; zira her şey O'nun dilemesiyledir ve O'nun dilemesi olmadıkça O'ndan başka hiçbir kimsenin dilemesi olamaz. {وَلَكِنْ} “Fakat” bunu dilemedi, aksine farklı şeriatlar üzere olmanızı diledi; {لِيَبْلُوَكُمْ} “sizi sınamak için” yani sınayan ve deneyen birinin muamelesiyle size muamele etmek için, {فِي مَا آتَاكُمْ} “size verdiklerinde” yani farklı şeriatlardan size bağışladığı ve aranızda taksim ettiği şeylerde, bunun ilahî hikmetin gereği olduğuna inanarak tabi olma ve boyun eğme hususunda ne yapacağınız fiilen ortaya çıksın diye [böyle yaptı]; ki böylece neshedici olanın doğruluğuna dair mucizelerle bürhanlar ikame edildiğinde ve davasının sıhhatine dair apaçık deliller ortaya konduğunda -ona uzun süre alıştıktan, nefisler ona bağlandıktan ve asırların geçip devirlerin değişmesiyle kökleştikten sonra- ondan dönesiniz; yahut ilk mütekebbir olan İblis'in yaptığı gibi itham ve ihtimalle meyledip saparak hevanın ardına düşmek ve sırf şehvetin yanında durmak suretiyle ona bağlanmayı ve onda kalmayı tercih edesiniz.

ولما كان في الاختبار أعظم تهديد، سبب عنه قوله: {فاستبقوا الخيرات} أي افعلوا في المبادرة إليها بغاية الجهد فعل من يسابق شخصاً يخشى العار بسبقه له، ثم علل ذلك بقوله: {إلى الله} أي الشارع لذلك، لا إلى غيره، لأنه الملك الأعلى {مرجعكم جميعاً} وإن اختلفت

İmtihanda son derece büyük bir tehdit bulunduğundan, bunun neticesi olarak şöyle buyurdu: {فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ} “Hayırlarda yarışın” yani onun önüne geçmesinden ötürü ayıplanmaktan korkan bir kimseyle yarışan birinin yaptığı gibi, son derece gayretle hayırlara koşun. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إِلَى اللَّهِ} “Allah'adır” yani başkasına değil, onu teşri eden zâta aittir, zira O en yüce Hükümran'dır, {مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً} “hepinizin dönüşü” her ne kadar şeriatlarınız...

شرائعكم، حساً في القيامة، ومعنى في جميع أموركم في الدارين {فينبئكم} أي يخبركم إخباراً عظيماً {بما كنتم} أي بحسب اختلاف الجبلات؛ ولما كان في تقديم الظرف إبهام، وكان الإفهام بعد الإبهام أوقع في النفس، قال {فيه تختلفون *} أي تجددون الخلاف مستمرين عليه، ويعطي كلاماً يستحقه، ويظهر سر الاختلاف وفائدة الوفاق والائتلاف.

...şeriatlarınız farklı olsa da kıyamette bizzat, her iki yurttaki bütün işlerinizde ise mana olarak O'nadır. {فَيُنَبِّئُكُمْ} “O size haber verecektir” yani pek büyük bir haberle bildirecektir, {بِمَا كُنْتُمْ} “olduğunuz şeyleri” yani yaratılışlarınızın farklılığına göre; zarfın öne alınmasında bir kapalılık bulunduğundan ve kapalılıktan sonraki açıklama zihinde daha etkili olduğundan şöyle buyurdu: {فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “hakkında ihtilaf edip durduğunuz” yani ihtilafı yenileyip onda devam ettiğiniz şeyleri [haber verecektir]; herkese hak ettiğini verecek, ihtilafın sırrını ve uyuşup kaynaşmanın faydasını ortaya çıkaracaktır.

ولما كان الأمر بالحكم فيما مضى لكونه مسبباً عما قبله من إنزال الكتاب على الأحوال المذكورة، أعاد الأمر به سبحانه مصرحاً بذلك لذاته لا لشيء آخر، ليكون الأمر به مؤكداً غاية التأكيد بالأمر به مرتين: مرة لأن الله أمر به، وأخرى لأنه على وفق الحكمة، فقال تأكيداً له وتنويهاً بعظيم شأنه ومحذراً من الأعداء فيما يلقونه من الشبه للصد عنه: {وأن} أي احكم بينهم بذلك لما قلنا من السبب وما ذكرنا من العلة في جعلنا لكل ديناً، ولأنا قلنا آمرين لك أن {احكم بينهم} أي أهل الكتب وغيرهم {بما أنزل الله} أي المختص بصفات الكمال لأنه يستحق أن يتبع أمره لذاته وبين أن مخالفتهم له وإعراضهم عنه إنما هو مجرد هوى، لأن كتابهم داع إليه، فقال: {ولا تتبع أهواءهم} أي في عدم التقييد به {واحذرهم أن يفتنوك} أي يخالطوك بكذبهم

Geçmişteki hükmetme emri, zikredilen haller üzere Kitab'ın indirilmiş olmasından kaynaklandığı için, Sübhânehu ve Teâlâ başka bir şey için değil bizzat kendisi için açıkça belirterek bu emri tekrarladı; ta ki iki defa emredilmek suretiyle emir son derece teyit edilmiş olsun: Birincisi Allah emrettiği için, ikincisi ise hikmete uygun olduğu için. Böylece onu teyit etmek, şanının yüceliğini belirtmek ve ondan alıkoymak için düşmanların ortaya attığı şüphelerden sakındırmak üzere şöyle buyurdu: {وَأَنِ} “Ve [şununla da emrolundun]:” yani aralarında bununla hükmet; zira her birine bir din kılmamızdaki sebep ve gerekçe olarak söylediğimiz şeylerden dolayı ve sana emrederek söylediğimiz için: {احْكُمْ بَيْنَهُمْ} “aralarında hükmet” yani ehl-i kitap ve başkaları arasında, {بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Allah'ın indirdiğiyle” yani kemal sıfatlarına sahip olan zâtın indirdiğiyle hükmet; çünkü O'nun emri bizzat kendisine uyulmaya layıktır; ve onların O'na muhalefet edip yüz çevirmelerinin sırf bir heva ve arzu olduğunu beyan etti, çünkü kitapları da buna çağırmaktadır. Şöyle buyurdu: {وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ} “ve onların hevalarına uyma” yani ona bağlanmama hususunda [onlara uyma], {وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ} “ve onlardan sakın ki seni saptırmasınlar” yani seni yalanlarıyla...

على الله وافترائهم وتحريفهم الكلم ومراءاتهم مخالطة تميلك {عن بعض ما أنزل الله} أي الذي لا أعظم منه، فلا وجه أصلاً للعدول عن أمره {إليك فإن تولوا} أي كلفو أنفسهم الإعراض عما حكمت به بينهم مضادين لما دعت إليه الطفرة الأولة من اتباع الحق ودعت إليه كتبهم من اتباعك {فاعلم إنما يريد الله} أي الذي له جميع العظمة العظمة {أن يصيبهم} لأنه لو أراد بهم الخير لهداهم إلى القبول الذي يطابق عليه شاهد العقل بما تدعو إليه الفطرة الأولى والنقل بما في كتبهم، إما من الأمر بذلك الحكم بعينه، وإما من الأمر باتباعك {ببعض ذنوبهم} أي التي هذا منها، وأبهمه زيادة في استدراجهم وإضلالهم وتحذيراً لهم من جميع مساوي أعمالهم، لئلا يعلموا عين الذنب الذي اصيبوا به، فيحملهم ذلك على الرجوع عنه، ويصير ذلك كالإلجاء، أو يكون إبهامه للتعظيم كما أن التنكير يفيد التعظيم، فيؤذن السياق بتعظيم هذا التولي وبكثرة ذنوبهم واجترائهم على مواقعتها.

...Allah'a karşı iftiralarıyla, kelimeleri tahrif etmeleriyle ve riyakârlıklarıyla karıştırıp da seni meylettirmesinler: {عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Allah'ın indirdiğinin bir kısmından” yani kendisinden daha büyüğü olmayan zâtın indirdiğinden; dolayısıyla O'nun emrinden yüz çevirmenin hiçbir haklı gerekçesi olamaz, {إِلَيْكَ} “sana [indirdiğinden].” {فَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse” yani ilk yaratılışın (fıtratın) hakka tabi olma çağrısına ve kitaplarının sana tabi olma davetine zıt giderek, aralarında verdiğin hükümden kendilerini zorlayıp yüz çevirirlerse, {فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ} “bil ki Allah şunu istemektedir:” yani bütün azamete sahip olan Allah istemektedir, {أَنْ يُصِيبَهُمْ} “onları cezalandırmayı”; çünkü şayet onlar hakkında hayır murad etseydi, onları ilk fıtratın çağırdığı aklî şahit ile kitaplarında bulunan ya bizzat o hükmün emredilmesi ya da sana tabi olunması emri şeklindeki naklî delilin örtüştüğü kabule hidayet ederdi, {بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ} “günahlarının bir kısmı sebebiyle” yani bu yüz çevirmenin de içinde bulunduğu günahları sebebiyle. Onları derece derece helake sürüklemek (istidraç), şaşkınlıklarını artırmak ve tüm kötü amellerinden sakındırmak için o günahı kapalı bıraktı ki çarpıldıkları günahın bizzat hangisi olduğunu bilip de ondan dönmeye yönelmesinler ve bu durum adeta bir zorlama haline gelmesin; yahut nekire kılmanın tazim ifade etmesi gibi buradaki kapalılık da tazim içindir. Böylece siyak, bu yüz çevirmenin büyüklüğünü, günahlarının çokluğunu ve o günahlara cüretle dalışlarını bildirmiş olur.

ولما كان التقدير: فإنهم بالتولي فاسقون، عطف عليه: {وإن كثيراً من الناس} أي هم وغيرهم {لفاسقون *} أي خارجون عن دائرة الطاعات ومعادن السعادات، متكلفون لأنفسهم إظهار ما في بواطنهم من خفي الحيلة بقوة؛ ولما كان من المعلوم أن من أعرض عن حكم الله أقبل ولا بد على حكم الشيطان الذي هو عين الهوى الذي هو دين أهل الجهل الذين لا كتاب لهم هاد ولا شرع ضابط، سبب عَن إعراضهم

Takdir: 'Onlar yüz çevirmekle fasıktırlar' şeklinde olunca, buna şu kavil atfedildi: {وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ} “Ve şüphesiz insanlardan birçoğu” yani hem onlar hem de başkaları, {لَفَاسِقُونَ} “kesinlikle fasıktırlar.” Yani itaat dairesinin ve saadet madenlerinin dışına çıkmış kimselerdir; içlerindeki gizli hileyi bütün güçleriyle açığa vurmaya yeltenirler. Allah'ın hükmünden yüz çevirenin, kendilerini hidayete erdirecek bir kitabı ve bağlayıcı bir şeriatı olmayan cahiliye ehlinin dini olan hevanın ta kendisi durumundaki şeytanın hükmüne mutlaka yöneleceği bilindiğinden, onların bu yüz çevirmelerine...

الإنكار عليهم بقوله: {أفحكم الجاهلية} أي خاصة مع أن أحكامها لا يرضى بها عاقل، لكونها لم يدع إليها كتاب، بل إنما هي مجرد أهواء وهم أهل كتاب {يبغون} أي يريدون بإعراضهم عن حكمك مع ما دعا إليه كتابهم من اتباعك، وشهد به كتابك بالعجز عن معارضته من وجوب رسالتك إلى جميع الخلائق، وقراءة ابن عامر بالالتفات إلى الخطاب أدل على الغضب.

...karşı şu buyruğuyla inkâr yöneltilmiştir: {أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ} “Yoksa cahiliye hükmünü mü” yani sırf onu mu -oysa hiçbir kitap ona çağırmadığı, bilakis sırf hevalardan ibaret olduğu için aklı başında hiçbir kimse onun hükümlerine razı olmaz; üstelik onlar ehl-i kitaptır- {يَبْغُونَ} “arzu ediyorlar?” Yani kitaplarının sana tabi olmaya çağırmasına ve kitabının da benzerini getirmekten aciz bırakmak suretiyle senin bütün mahlukata peygamber olarak gönderildiğinin gerekliliğine şahitlik etmesine rağmen, senin hükmünden yüz çevirmekle [bunu mu istiyorlar?] İbn Âmir'in muhatap kipine iltifat ile olan kıraati gazaba daha çok delalet etmektedir.

ولما كان حسن الحكم تابعاً لإتقانه، وكان إتقانه دائراً على صفات الكمال من تمام العلم وشمول القدرة وغير ذلك، قال - معلماً أن حكمه أحسن الحكم عاطفاً على ما تقديره: فمن أضل منهم: {ومن} ويجوز أن تكون الجملة حالاً من واو يبغون، أي يريدون ذلك والحال أنه يقال: من {أحسن من الله} أي المستجمع لصفات الكمال {حكماً} ثم زاد في تقريعهم بكثافة الطباع وجمود الأذهان ووقوف الأفهام بقوله معبراً بلام البيان إشارة إلى المعنى بهذا الخطاب: {لقوم} أي فيهم نهضة وقوة محاولة لما يريدونه {يوقنون *} أي يوجد منهم اليقين يوماً ما وأما غيرهم فليس بأهل الخطاب فكيف بالعتاب! إنما عتابه شديد العقاب، وفي ذلك أيضاً غاية التبكيت لهم والتقبيح عليهم من حيث إنهم لم يزالوا يصفون أهل الجاهلية بالضلال، وأن دينهم لم ينزل الله به

Hükmün güzelliği onun mükemmelliğine bağlı olduğu ve bu mükemmellik de ilmin tamlığı ve kudretin şümulü gibi kemal sıfatlarına dayandığı için; 'Onlardan daha sapık kim vardır?' takdirindeki cümleye atıfla, O'nun hükmünün en güzel hüküm olduğunu bildirerek şöyle buyurdu: {وَمَنْ} “ve kim vardır?” -bu cümlenin 'yebğûn'daki vâv'dan hâl olması da caizdir; yani onlar bunu arzu ediyorlar, oysa şöyle denilmektedir: Kim vardır- {أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan daha güzel” yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayan zâttan daha güzel, {حُكْماً} “hüküm bakımından?” Sonra bu hitapla kastedilen kimselere işaret etmek üzere beyan lâmı ile ifade buyurarak tabiatlarının katılığını, zihinlerinin donukluğunu ve anlayışlarının kıtlığını şu sözüyle yüzlerine vurmayı artırdı: {لِقَوْمٍ} “bir kavim için” yani istedikleri şey uğrunda gayret ve çaba gücü bulunan bir topluluk için, {يُوقِنُونَ} “kesin bir bilgiyle inanan” yani kendilerinden bir gün kesin inanç sadır olacak kimseler için. Başkalarına gelince, onlar hitaba ehil değildir, nerede kaldı azara! O'nun azarlaması ancak şiddetli bir cezalandırmadır. Bunda ayrıca onları son derece susturma ve çirkinliklerini ortaya koyma vardır; çünkü onlar cahiliye ehlini öteden beri sapıklıkla ve dinlerinin Allah'ın indirdiği hiçbir...

من سلطان، وقد عدلوا في هذه الأحكام إليه تاركين جميع ما أنزل الله من كتابهم والكتاب الناسخ له، فقد ارتكبوا الضلال بلا شبهة على علم، وتركوا الحق المجمع عليه.

...delile dayanmadığıyla nitelerlerdi. Şimdi ise bu hükümlerde hem kendi kitaplarından hem de onu nesheden Kitap'tan Allah'ın indirdiği her şeyi terk ederek ona yönelmişlerdir. Böylece şüphesiz bir sapıklığı bilerek irtikâp etmiş ve üzerinde ittifak edilen hakkı terk etmişlerdir.

ولما بين عنادهم وأن عداوتهم لأهل هذا الدين التي حملتهم على هذا الأمر العظيم ليس بعدها عداوة، نهى من اتسم بالإيمان عن موالاتهم، لأنه لا يفعلها بعد هذا البيان مؤمن ولا عاقل، فقال: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بالإيمان؛ ولما كان الإنسان لا يوالي غير قومه إلا باجتهاد في مقدمات يعملها وأشياء يتحبب بها إلى أولئك الذين يريد أن يواليهم، أشار إلى ذلك بصيغة الافتعال فقال: {لا تتخذوا} أي إن ذلك لو كان يتأتى بسهولة لما كان ينبغي لكم أن تفعلوه، فكيف وهو لا يكون إلا ببذل الجهد! {اليهود والنصارى أولياء} أي أقرباء تفعلون معهم ما يفعل القريب مع قريبه، وترجون منهم مثل ذلك، وهم أكثر الناس استخفافاً بكم وازدراء لكم؛ ثم علل ذلك بقوله: {بعضهم أولياء بعض} أي كل فريق منهم يوالي بعضهم بعضاً، وهم جميعاً متفقون - بجامع الكفر وإن اختلفوا في الدين - على عداوتكم يا أهل هذا الدين الحنيفي! {ومن يتولهم منكم} أي يعالج فطرته الأولى حتى يعاملهم معاملة الأقرباء {فإنه منهم} لأن الله غني عن العالمين، فمن والى أعداءه تبرأ منه ووكله إليهم؛ ثم علل ذلك

Onların inatlarını ve bu dine mensup olanlara karşı onları bu büyük cürme sevk eden düşmanlıklarının ötesinde bir düşmanlık olmadığını beyan edince, iman vasfını taşıyan kimseleri onları dost edinmekten nehyetti; zira bu beyandan sonra bunu ne bir mümin ne de bir akıl sahibi yapar. Şöyle buyurdu: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” yani imanı ikrar edenler! İnsan kendi kavminden başkasını ancak birtakım hazırlıklar yaparak ve kendilerini dost edinmek istediği kimselere sevdirecek şeyler ortaya koyarak dost edindiğinden, buna iftiâl kipiyle işaret ederek şöyle buyurdu: {لَا تَتَّخِذُوا} “Edinmeyin” yani şayet bu iş kolayca gerçekleşseydi bile sizin onu yapmamanız gerekirdi, nerede kaldı ki ancak büyük bir çaba sarf edilerek olmaktadır! {الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ} “Yahudileri ve Hristiyanları dostlar” yani yakının yakınına davrandığı gibi kendilerine davrandığınız ve onlardan da aynısını beklediğiniz yakınlar [edinmeyin]; oysa onlar sizi en çok küçümseyen ve hor gören insanlardır. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “Onların bazısı bazısının dostlarıdır.” Yani onlardan her bir zümre bir diğerini dost edinir; dinleri farklı olsa da küfür ortak paydasında birleşerek ey bu hanif dinin mensupları, size düşmanlık hususunda hepsi müttefiktir! {وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ} “İçinizden kim onları dost edinirse” yani ilk yaratılış fıtratını zorlayıp onlara yakınları gibi muamele ederse, {فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} “şüphesiz o da onlardandır.” Çünkü Allah âlemlerden müstağnidir; kim O'nun düşmanlarını dost edinirse [Allah] ondan teberri eder ve onu onlara havale eder. Sonra bunu gerekçelendirerek...

تزهيداً فيهم وترهيباً لمتوليهم بقوله: {إن الله} أي الذي له الغنى المطلق والحكمة البالغة، وكان الأصل: لا يهديهم، أو لا يهديه، ولكنه أظهر تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف فقال: الأصل: لا يهديهم، أو لا يهديه، ولكنه أظهر تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف فقال: {لا يهدي القوم الظالمين *} أي الذين يضعون الأشياء في غير مواضعها، فهم يمشون في الظلام، فلذلك اختاروا غير دين الله ووالوا من لا تصلح موالاته، ومن لم يرد الله هدايته لم يقدر أحد أن يهديه، ونفي الهداية عنهم دليل على أن العبرة في الإيمان القلب، إذ معناه أن هذا الذي يظهر من الإقرار ممن يواليهم ليس بشيء، لأن الموالي لهم ظالم بموالاته لهم، والظالم لا يهديه الله، فالموالي لهم لا يهديه الله فهو كافر، وهكذا كل من كان يقول أو يفعل ما يدل دلالة ظاهرة على كفره وإن كان يصرح بالإيمان - والله الهادي، وهذا تغليظ من الله وتشديد في وجوب مجانبه المخالف في الدين واعتزاله - كما قال ﷺ:

...onlardan soğutmak ve onları dost edinenleri korkutmak üzere şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani mutlak zenginlik ve kusursuz hikmet sahibi olan Allah; asıl ifade: 'Onları hidayete erdirmez' veya 'Onu hidayete erdirmez' şeklinde idi, ancak hükmü sıfata bağlayarak genelleştirmek için açık isimle getirdi ve şöyle buyurdu: {لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” Yani şeyleri yerli yerine koymayan, dolayısıyla karanlıkta yürüyen kimseleri [hidayete erdirmez]; işte bu yüzden Allah'ın dininden başkasını seçmişler ve dost edinilmeye layık olmayan kimseleri dost edinmişlerdir. Allah'ın hidayetini murad etmediği kimseyi ise hiç kimse hidayete erdiremez. Onlardan hidayetin nefyedilmesi, imanda aslolanın kalp olduğuna delildir; zira bunun manası: Onları dost edinen kimseden sadır olan bu ikrar görünümünün hiçbir kıymeti yoktur; çünkü onları dost edinen kimse bu dostluğu sebebiyle zalimdir, zalimi ise Allah hidayete erdirmez; öyleyse onları dost edinen kimseyi Allah hidayete erdirmez, dolayısıyla o kâfirdir. İmanı açıkça ikrar etse bile, küfrüne açıkça delalet eden bir söz söyleyen veya fiil işleyen herkesin durumu böyledir -hidayet eden Allah'tır-. Bu, dinde muhalif olan kimseden uzak durmanın ve ona mesafe koymanın vücubu hususunda Allah'tan gelen bir şiddet ve ağır bir uyarıdır; nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

«لا تراءى ناراهما» ومنه قول عمر لأبي موسى ﵄ حين اتخذ كاتباً نصرانياً: لا تكرموهم إذ أهانهم الله، ولا تأمنوهم إذ خونهم الله، ولا تدنوهم إذ أقصاهم الله، وروي أن أبا موسى ﵁ قال: لا قوام للبصرة إلا به،

«Ateşleri birbirini görmesin.» Ömer radıyallâhu anh'ın, Hristiyan bir kâtip edindiğinde Ebû Mûsâ radıyallâhu anh'a söylediği şu söz de bu kabildendir: 'Allah onları hor kılmışken siz onlara ikramda bulunmayın; Allah onları hain saymışken siz onlara güvenmeyin; Allah onları uzaklaştırmışken siz onları yaklaştırmayın.' Rivayet edildiğine göre Ebû Mûsâ radıyallâhu anh: 'Basra'nın işleri ancak onunla yürür' demiş,

فقال عمر ﵁: مات النصراني - والسلام، يعني هب أنه مات فما كنت صانعاً حينئذ فاصنعه الساعة.

bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: 'Hristiyan öldü farz et -vesselam-; yani tut ki öldü, o vakit ne yapacaksan şimdi onu yap' demiştir.

ولما علل بذلك، كان سبباً لتمييز الخالص الصحيح من المغشوش المريض، فقال: {فترى} أي فتسبب عن أن الله لا يهدي متوليهم أنك ترى {الذين في قلوبهم مرض} أي فساد في الدين كابن أبي وأصحابه - أخزاهم الله تعالى {يسارعون} أي بسبب الاعتماد عليهم دون الله {فيهم} أي في موالاة أهل الكتاب حتى يكونوا من شدة ملابستهم كأنهم مظروفون لهم كأن هذا الكلام الناهي لهم كان إغراء، ويعتلون بما بما لا يعتل به إلا مريض الدين من النظر إلى مجرد السبب في النصرة عند خشية الدائرة {يقولون} أي قائلين اعتماداً عليهم وهم أعداء الله اعتذاراً عن موالاتهم {نخشى} أي نخاف خوفاً بالغاً {أن تصيبنا دائرة} أي مصيبة محيطة بنا، والدوائر: التي تخشى، والدوائل: التي ترجى.

Bununla gerekçelendirilince, bu durum saf ve sahih olanı bozuk ve hastalıklı olandan ayırt etmeye bir sebep oldu; böylece şöyle buyurdu: {فَتَرَى} “Görürsün ki” yani Allah'ın onları dost edineni hidayete erdirmemesinin bir neticesi olarak görürsün ki, {الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “kalplerinde hastalık olanlar” yani İbn Übey ve arkadaşları gibi -Allah Teâlâ onları rezil etsin- dinlerinde bozukluk bulunanlar, {يُسَارِعُونَ} “koşuşurlar” yani Allah'ı bırakıp onlara bel bağlamaları sebebiyle, {فِيهِمْ} “onların içine” yani ehl-i kitabı dost edinmeye; öyle ki onlarla aşırı içli dışlı olmalarından dolayı adeta onların içine girmiş gibi olurlar; sanki onları bundan meneden bu söz bir teşvikmiş gibi davranırlar. Devranın dönmesinden korkulduğunda yardımı sırf sebeplere bağlama hususunda ancak dini hastalıklı olan kimselerin ileri süreceği mazeretlere sığınarak: {يَقُولُونَ} “derler” yani Allah'ın düşmanları olan onlara güvenerek dostluklarına özür beyan etmek sadedinde şöyle derler: {نَخْشَى} “Korkuyoruz” yani son derece korkuyoruz, {أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ} “bize bir felaketin isabet etmesinden.” Devâir: Korkulan felaketlerdir; devâil ise: Umulan talihlerdir.

ولما نصب سبحانه هذا الدليل الذي يعرف الخالص من المغشوش، كان فعلهم هذا للخالص سبباً في ترجي أمر من عند الله ينصر به دينه، إما الفتح أو غيره مما أحاط به علمه وكوّنته قدرته يكون سبباً لندمهم، فلذا قال: {فعسى الله} أي الذي لا أعظم منه فلا يطلب النصر إلا منه {أن يأتي بالفتح} أي بإظهار الدين على الأعداء {أو أمر من عنده}

Sübhânehu ve Teâlâ saf olanı bozuk olandan ayıran bu delili ortaya koyunca, onların saf olana karşı bu davranışı, Allah katından dinine yardım edecek bir şeyin ümit edilmesine sebep oldu; bu da ya bir fetih ya da O'nun ilminin kuşattığı ve kudretinin var ettiği, onların pişmanlığına sebep olacak başka bir şeydir. Bundan dolayı şöyle buyurdu: {فَعَسَى اللَّهُ} “Umulur ki Allah” yani kendisinden daha büyüğü olmayan, dolayısıyla zaferin yalnızca kendisinden isteneceği zât, {أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ} “fethi getirir” yani dini düşmanlara üstün kılmayı [getirir], {أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ} “yahut katından bir emir [getirir]”

بأخذهم قتلاً بأيديكم أو بإخراج اليهود من أرض العرب أو بغير ذلك فينكشف لهم الغطاء.

ellerinizle öldürülerek yakalanmaları yahut Yahudilerin Arap topraklarından çıkarılması ya da başka bir şey ile [bir emir getirir de] böylece onların üzerindeki perde kalkar.

ولما كانت المصيبة عند الإصباح أعظم، عبر به وإن كان المراد التعميم فقال: {فيصبحوا} أي فيسبب عن كشف غطائهم أن يصبحوا والأحسن في نصبه ما ذكره أبو طالب العبدي في شرح الإيضاح للفارسي من أنه جواب «عسى» إلحاقاً لها بالتمني لكونها للطمع وهو قريب منه، ويحسنه أن الفتح وندامتهم المترتبة عليه عندهم من قبيل المحال، فيكون النصب إشارة إلى ما يخفون من ذلك، وهو مثل ما يأتي إن شاء الله تعالى في توجيه قراءة حفص عن عاصم في غافر {فاطلع} [غافر: ٣٧] بالنصب {على ما أسروا} .

Sabah vaktinde gelen musibet daha büyük olduğu için, murat genel olsa bile bu lafızla ifade ederek şöyle buyurdu: {فَيُصْبِحُوا} “böylece sabahlayıverirler / oluverirler” yani üzerlerindeki perdenin kalkmasının bir neticesi olarak [bu hale] gelirler. Bu fiilin mansub olmasındaki en güzel açıklama, Ebû Tâlib el-Abdî'nin Fârisî'nin el-Îzâh şerhinde belirttiği görüştür; zira o, umma (tama') bildirdiği ve temenniye yakın olduğu için 'asâ'nın cevabı kılınmış ve temenniye mülhak edilmiştir. Bunu güzelleştiren husus ise fetih ve buna bağlı olarak gelişen pişmanlıklarının onlara göre imkânsız kabilinden olmasıdır; dolayısıyla nasb, onların bu hususta gizledikleri şeye bir işaret olur. Bu, inşâallahu teâlâ Mü'min suresinde Âsım'dan rivayetle Hafs'ın nasb ile okuduğu {فَأَطَّلِعَ} “ve ulaşayım” [Mü'min: 37] kavlinin gerekçelendirilmesinde geleceği gibidir: {عَلَى مَا أَسَرُّوا} “gizlediklerine”.

ولما كان الإسرار لا يكون إلاّ لما يخشى من إظهاره فساد، وكان يطلق على ما دار بين جماعة خاصة على وجه الكتمان عن غيرهم، بين أنه أدق من ذلك وأنه على الحقيقة مَنَعهم خوفهم من غائلته وغرته عندهم أن يبرزوه إلى الخارج فقال: {في أنفسهم} أي من تجويز محو هذا الدين وإظهار غيره عليه {نادمين *} أي ثابت لهم غاية الندم في الصباح وغيره {ويقول الذين آمنوا} من رفعه عطفه على معنى {نادمين} فإن أصله: يندمون، ولكنه عبر بالاسم إعلاماً بدوام ندمهم

Gizleme ancak açığa çıkmasından fesat doğacağı korkulan şeyler için söz konusu olduğundan ve başkalarından gizlemek suretiyle belirli bir grup arasında dönen konuşmalar için de kullanıldığından, bunun bundan daha ince olduğunu ve hakikatte başlarına gelecek felaketten ve beklenmedik durumdan duydukları korkunun bunu dışarı vurmalarına engel olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {فِي أَنْفُسِهِمْ} “içlerinde [gizlediklerine]” yani bu dinin silinip başkasının ona üstün gelebileceği ihtimalini [gizlediklerine], {نَادِمِينَ} “pişman olanlar [olarak].” Yani sabah vaktinde ve diğer zamanlarda onlar için son derece büyük bir pişmanlık sabit olur. {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenler de şöyle derler:” [fiili] ref ile okuyan kimse, onu {نَادِمِينَ} kelimesinin anlamına atfetmiştir; zira aslı: 'yendemûn' (pişman olurlar) şeklindedir, ancak pişmanlıklarının sürekliliğini bildirmek üzere isim kalıbıyla ifade edilmiştir...

بشارة بدوام الظهور لهذا الدين على كل دين، أو على {يقولون نخشى} ، ومن أسقط الواو جعله حالاً، ومن نصبه جاز أن يعطفه على «يصبحوا» أي يكون ذلك سبباً لتحقق المؤمنين أمر المنافقين بالمسارعة في أهل الكتاب عند قيامهم سروراً بهم والندم عند خذلانهم ومحقهم، فيقول بعض المؤمنين لبعض تعجباً من حالهم واغتباطاً بما من الله عليهم به من التوفيق في الإخلاص مشيرين إلى المنافقين تنبيهاً وإنكاراً: {أهؤلاء} أي الحقيرون {الذين أقسموا بالله} أي وهو الملك الأعظم {جهد أيمانهم} أي مبالغين في ذلك اجتراء على عظمته {إنهم لمعكم} أيها المؤمنون! ويجوز أن يكون هذا القول من المؤمنين لليهود في حق المنافقين حيث قاسموهم على النصرة؛ ثم ابتدأ جواباً من بقية كلام المؤمنين أو من كلام الله لمن كأنه قال: فماذا يكون حالهم؟ فقال: {حبطت} أي فسدت فسقطت {أعمالهم فأصبحوا} أي فتسبب عن ذلك أنهم صاروا {خاسرين} أي دائمي الخسارة بتعبهم في الدنيا بالأعمال وخيبة الآمال، وجنايتهم في الآخرة الوبال، وعبر بالإصباح لأنه لا أقبح من مصابحة السوء لما في ذلك من البغتة بخلاف ما ينتظر ويؤمل.

...bu dinin diğer bütün dinlere daima üstün geleceğinin bir müjdesidir; yahut {يَقُولُونَ نَخْشَى} kavline atfedilmiştir. Vâv'ı düşüren kimse onu hâl yapmıştır; nasb ile okuyan ise onu «yusbihû» fiiline atfetmiş olabilir; yani bu durum, ehl-i kitap zafer kazandığında onlara sevinçle koşup hezimete uğrayıp helak olduklarında ise pişmanlık duymak suretiyle münafıkların durumunun müminlerce kesin olarak anlaşılmasına sebep olur. Böylece müminlerin bir kısmı diğerine, onların haline şaşarak ve ihlastaki muvaffakiyetten ötürü Allah'ın kendilerine bahşettiği nimete sevinerek, dikkat çekmek ve inkâr etmek üzere münafıklara işaretle şöyle derler: {أَهَؤُلَاءِ} “Şunlar mı” yani şu aşağılık kimseler mi, {الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ} “Allah'a yemin edenler” yani en büyük Hükümran olan zâta, {جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} “var güçleriyle yemin eden” yani O'nun azametine karşı cüretle bunda aşırıya kaçanlar, {إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ} “sizinle beraber olduklarına dair?” ey müminler! Bu sözün müminler tarafından Yahudilere, münafıklar kendilerine yardım edeceklerine dair yemin ettikleri için münafıklar hakkında söylenmiş olması da caizdir. Sonra müminlerin sözünün devamı olarak yahut 'Peki onların hali ne olacak?' diyen birine Allah'ın kelamından bir cevap olarak başlanıp şöyle buyruldu: {حَبِطَتْ} “Boşa çıkmıştır” yani bozulup heba olmuştur, {أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا} “amelleri; böylece oluvermişlerdir” yani bunun bir neticesi olarak [şu hale] gelmişlerdir, {خَاسِرِينَ} “hüsrana uğrayanlar.” Yani dünyada amellerle yorulup emellerin boşa çıkmasıyla, ahirette ise vebal kazanmalarıyla sürekli hüsranda kalan kimseler olmuşlardır. 'İsbâh' (sabahlamak/olmak) ile ifade edilmiştir; zira beklenenin ve umulanın aksine ansızın gelmesi bakımından kötülükle sabahlamaktan daha çirkin bir şey yoktur.

ولما نهى عن موالاتهم وأخبر أن فاعلها منهم. نفى المجاز مصرحاً بالمقصود فقال مظهراً لنتيجة ما سبق: {يا أيها الذين آمنوا}

Onları dost edinmeyi yasaklayıp bunu yapanın onlardan olduğunu haber verince, mecazı nefyedip asıl maksadı açıkça belirterek geçmişin neticesini ortaya koymak üzere şöyle buyurdu: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا}

أي أقروا بالإيمان! من يوالهم منكم - هكذا كان الأصل، ولكنه صرح بأن ذلك ترك الدين فقال: {من يرتد} ولو على وجه خفي - بما أشار إليه الإدغام في قراءة من سوى المدنيين وابن عامر {منكم عن دينه} أي الذي معناه موالاة أولياء الله ومعاداة أعداء الله، فيوالون أعداءه ويتركون أولياءه، فيبغضهم الله ويبغضونه، ويكونون أعزة على المؤمنين أذلة على الكافرين، فالله غني عنهم {فسوف يأتي الله} اي الذي له الغنى المطلق والعظمة البالغة مكانهم وإن طال المدى بوعد صادق لا خلف فيه {بقوم} أي يكون حالهم ضد حالهم، يثبتون على دينهم، وهم أبو بكر والتابعون له بإحسان ﵃.

“Ey iman edenler!” yani imanı ikrar edenler! İçinizden kim onları dost edinirse -aslı böyleydi; fakat bunun dini terk etmek olduğunu açıkça belirterek şöyle buyurdu-: {مَنْ يَرْتَدَّ} “Kim irtidat ederse (dönerse)” Medineliler ve İbn Âmir dışındakilerin kıraatindeki idğamın işaret ettiği üzere gizli bir şekilde de olsa, {مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ} “içinizden dininden” yani manası Allah'ın dostlarını dost edinmek ve Allah'ın düşmanlarına düşmanlık etmek olan dininden; böylece O'nun düşmanlarını dost edinip dostlarını terk ederler, Allah onlara buğzeder, onlar da O'na buğzederler; müminlere karşı üstünlük taslayıp kâfirlere karşı zelil olurlar; oysa Allah onlardan müstağnidir. {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ} “Allah mutlaka getirecektir” yani mutlak zenginlik ve kusursuz azamet sahibi olan zât, süre uzasa bile yerine getirilmesinde cayma olmayan dosdoğru bir vaatle onların yerine [getirecektir], {بِقَوْمٍ} “öyle bir kavim ki” halleri onların halinin tam zıddı olan, dinleri üzere sebat eden bir kavimdir; onlar Ebû Bekir ve ona güzellikle tabi olanlardır radıyallâhu anhüm.

ولما كانت محبته أصل كل سعادة قدمها فقال: {يحبهم} فيثبتهم عليه ويثيبهم بكرمه أحسن الثواب {ويحبونه} فيثبتون عليه، ثم وصفهم بما يبين ذلك فقال: {أذلة} وهو جمع ذليل؛ ولما كان ذلهم هذا إنما هو الرفق ولين الجانب لا الهوان، كان في الحقيقة عزاً، فأشار إليه بحرف الاستعلاء مضمناً له معنى الشفقة، فقال مبيناً أن تواضعهم عن علو منصب وشرف: {على المؤمنين} أي لعلمهم أن الله يحبهم {أعزة على الكافرين} أي يظهرون الغلظة والشدة عليهم لعلهم أن الله خاذلهم ومهلكهم وإن اشتد أمرهم وظهر علوهم وقهرهم، فالآية

O'nun sevgisi her saadetin esası olduğu için onu öne alarak şöyle buyurdu: {يُحِبُّهُمْ} “[Allah] onları sever” böylece onları din üzerinde sabit kılar ve keremiyle onlara en güzel mükâfatı verir, {وَيُحِبُّونَهُ} “onlar da O'nu severler” ve dinleri üzere sebat ederler. Sonra bunu açıklayan vasıflarla onları niteleyerek şöyle buyurdu: {أَذِلَّةٍ} “alçakgönüllü” -bu kelime 'zelîl'in çoğuludur; onların bu tezellülü bir zillet değil, şefkat ve yumuşak huyluluk olduğundan hakikatte bir izzettir; nitekim şefkat manasını içerecek şekilde istilâ harfiyle buna işaret etmiştir; böylece tevazularının makamın yüceliğinden ve şereften kaynaklandığını beyan ederek şöyle buyurdu-: {عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “müminlere karşı” yani Allah'ın onları sevdiğini bildikleri için, {أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ} “kâfirlere karşı ise izzetli (zorlu)” yani durumları ne kadar zorlaşırsa zorlaşsın, üstünlükleri ve kahredicilikleri ne kadar ortaya çıkarsa çıksın Allah'ın onları yardımsız bırakıp helak edeceğini bildikleri için kâfirlere karşı sertlik ve şiddet gösterirler. Bu ayette...

من الاحتباك: حذف أولاً البغض وما يثمره لدلالة الحب عليه، وحذف ثانياً الثبات لدلالة الردة عليه؛ ثم علل ذلك بقوله: {يجاهدون} أي يوقعون الجهاد على الاستمرار لمن يستحقه من غير ملال ولا تكلف كالمنافقين، وحذف المفعول تعميماً ودل عليه مؤذناً بأن الطاعة محيطة بهم فقال: {في سبيل الله} أي طريق الملك الأعظم الواسع المستقيم الواضح، لا لشيء غير ذلك كالمنافقين.

...ihtibâk sanatı vardır: Birincide sevginin delaleti sebebiyle buğuz ve onun doğurduğu neticeler hazfedilmiş; ikincide ise irtidadın delaleti sebebiyle sebat hazfedilmiştir. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {يُجَاهِدُونَ} “Cihat ederler” yani münafıklar gibi bıkkınlık ve yapmacıklık göstermeksizin, hak eden kimseye karşı sürekli cihat ederler; itaatin onları kuşattığını bildirmek ve genelleme yapmak üzere mef'ûl hazfedilmiş ve buna işaret edilerek şöyle buyrulmuştur: {فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda” yani münafıklar gibi başka bir şey için değil, en büyük Hükümran'ın geniş, dosdoğru ve apaçık yolunda [cihat ederler].

ولما كان المنافقون يخرجون في الجهاد، فصلهم منهم بقوله: {ولا} أي والحال أنهم لا {يخافون لومة} أي واحدة من لوم {لائم} وإن كانت عظيمة وكان هو عظيماً، فبسبب ذلك هم صلاب في دينهم إذا شرعوا في أمر من أمور الدين - أمر بالمعروف أو نهي عن منكر - كانوا كالمسامير المحماة، لا يروِّعهم قول قائل ولا اعتراض معترض، ويفعلون في الجهاد في ذلك جميع ما تصل قدرتهم وتبلغ قوتهم إليه من إنكال الأعداء وإهانتهم ومناصرة الأولياء ومعاضدتهم، وليسوا كالمنافقين يخافون لومة أوليائهم من اليهود فلا يفعلون وإن كانوا مع المؤمنين شيئاً ينكيهم.

Münafıklar da cihada çıktıkları için, onları şu buyruğuyla münafıklardan ayırdı: {وَلَا} “ve” yani şu haldedirler ki onlar, {يَخَافُونَ لَوْمَةَ} “kınamasından korkmazlar” yani tek bir kınamasından bile [korkmazlar], {لَائِمٍ} “hiçbir kınayıcının” isterse o kınama çok büyük, kınayan da büyük biri olsun. Bu sebeple onlar dinlerinde pek metindirler; din işlerinden birine -iyiliği emretmek veya kötülükten nehyetmek- başladıklarında kızgın çiviler gibi olurlar; ne bir söz söyleyenin sözü ne de bir itirazcının itirazı onları yıldıramaz. Bu uğurdaki cihatta, düşmanları sindirmek, onları zelil kılmak, dostlara yardım etmek ve onlara arka çıkmak hususunda güçlerinin yettiği ve kuvvetlerinin ulaştığı her şeyi yaparlar; Yahudi dostlarının kınamasından korkup da müminlerle birlikte olsalar dahi düşmanı sindirecek hiçbir şey yapmayan münafıklar gibi değillerdir.

ولما كانت هذه الأوصاف من العلو في رتب المدح بمكان لا يلحق، قال مشيراً إليها بأداة البعد واسم المذكر: {ذلك} أي الذي تقدم من

Bu vasıflar övgü mertebelerindeki yüceliği bakımından erişilemez bir derecede olduğu için, uzaklık bildiren işaret edatı ve müzekker isimle işaret ederek şöyle buyurdu: {ذَلِكَ} “İşte bu” yani onların yukarıda geçen o yüce sıfatları,

أوصافهم العالية {فضل الله} أي الحاوي لكل كمال {يؤتيه} أي الله لأنه خالق لجميع أفعال العباد {من يشاء} أي فليبذل الإنسان كل الجهد في طاعته لينظر إليه هذا النظر برحمته {والله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {واسع} أي محيط بجميع أوصاف الكمال، فهو يعطي من سعة ليس لها حد ولا يلحقها أصلاً نقص {عليم *} أي بالغ العلم بمن يستحق الخير ومن يستوجب غيره، وبكل ما يمكن علمه.

{فَضْلُ اللَّهِ} “Allah'ın lütfudur” yani her türlü kemali kapsayan [bir lütuftur]; {يُؤْتِيهِ} “onu verir” yani kulların bütün fiillerinin yaratıcısı olduğu için Allah onu verir, {مَنْ يَشَاءُ} “dilediğine” [verir]; öyleyse insan, O'nun rahmetiyle kendisine bu nazarla bakması için O'na itaatte tüm çabasını sarf etmelidir. {وَاللَّهُ} “Allah” yani tam bir kuşatıcılığa sahip olan, {وَاسِعٌ} “lütfu pek geniş olandır” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatandır; O, sınırı olmayan ve asla eksilmeyen bir genişlikten verir; {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir.” Yani hayrı hak edeni de başkasına müstahak olanı da, bilinmesi mümkün olan her şeyi de en iyi şekilde bilendir.

ولما نفى سبحانه ولايتهم بمعنى المحبة وبمعنى النصرة وبمعنى القرب بكل اعتبار، أنتج ذلك حصر ولاية كل من يدعي الإيمان فيه وفي أوليائه فقال: {إنما وليكم الله} أي لأنه القادر على ما يلزم الولي، ولا يقدر غيره على شيء من ذلك إلاّ به سبحانه؛ ولما ذكر الحقيق بإخلاص الولاية له معلماً بأفراد المبتدأ أنه الأصل في ذلك وما عداه تبع، أتبعه من تعرف ولايته سبحانه بولايتهم بادئاً بأحقهم فقال: {ورسوله} وأضافة إليه إظهاراً لرفعته {والذين آمنوا} أي أوجدوا الإيمان وأقروا به ثم وصفهم بما يصدق دعواهم الإيمان فقال: {والذين يقيمون الصلاة} أي تمكيناً لوصلتهم بالخالق {ويؤتون الزكاة} إحساناً إلى الخلائق، وقوله: {وهم راكعون *} يمكن أن يكون معطوفاً على {يقيمون} أي ويكونون من أهل الركوع، فيكون فضلاً مخصصاً

Allah Teâlâ sevgi, yardım ve yakınlık anlamında kâfirlerin velayetini her yönden nefyedince, bu durum iman iddiasında bulunan herkesin velayetinin yalnızca Kendisinde ve Kendisinin dostlarında hasredilmesini gerektirdi ve şöyle buyurdu: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ} “Sizin veliniz ancak Allah'tır” yani zira velide bulunması gereken şeylere kâdir olan yalnız O'dur; O'nun dilemesi olmadan başkası bunlardan hiçbirine güç yetiremez. Velayetinde ihlas gösterilmeye layık olan tek varlığı zikredip, mübtedayı (özneyi) tekil getirerek asıl velinin O olduğunu ve O'ndan başkasının ise tabi konumunda bulunduğunu bildirdikten sonra, O'nun velayetinin bilinmesine vesile olan kimseleri en layık olandan başlayarak peşi sıra zikretti ve şöyle buyurdu: {وَرَسُولُهُ} “ve O'nun Resulüdür” -onun yüceliğini izhar etmek için onu Kendisine izafe etti- {وَالَّذِينَ آمَنُوا} “ve iman edenlerdir” yani imanı var edip onu ikrar edenlerdir. Sonra iman iddialarını doğrulayan vasıflarını zikrederek şöyle buyurdu: {الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ} “Onlar ki namazı dosdoğru kılarlar” yani Yaratıcı ile bağlarını kuvvetlendirmek için, {وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} “ve zekâtı verirler” yaratılmışlara ihsanda bulunmak için. {وَهُمْ رَاكِعُونَ} “onlar rükû edenlerdir.” ifadesi {يُقِيمُونَ} fiiline matuf olabilir, yani "ve rükû ehlinden olurlar" manasındadır; bu durumda Müslüman müminlere tahsis edilmiş bir fazilet olur,