بالمؤمنين المسلمين، وذلك لأن اليهود والنصارى لا ركوع في صلاتهم - كما مضى بيانه في آل عمران، ويمكن أن يكون حالاً من فاعل الإيتاء؛ وفي أسباب النزول أنها نزلت في عليّ ﵁، سأله سائل وهو راكع فطرح له خاتمه. وجمع وإن كان السبب واحداً ترغيباً في مثل فعله من فعل الخير والتعجيل به لئلا يظن أن ذلك خاص به.
çünkü Âl-i İmrân suresinde geçtiği üzere Yahudi ve Hristiyanların namazında rükû yoktur. Yahut da zekât verme fiilinin failinden hâl olabilir. İniş sebeplerinde (esbâb-ı nüzul) bu ayetin Ali radıyallâhu anh hakkında indiği, kendisi rükûda iken bir dilencinin istemesi üzerine ona yüzüğünü verdiği rivayet edilmiştir. Sebebin tek bir kişi olmasına rağmen çoğul kipi kullanılması, bunun ona has olduğu zannedilmesin diye onun yaptığı gibi hayır işlemeye ve bunda acele etmeye teşvik içindir.
ولما كان التقدير: فمن يتول غيرهم فأولئك حزب الشيطان، وحزب الشيطان هم الخاسرون، عطف عليه: {ومن يتول الله} أي يجتهد في ولاية الذي له مجامع العز {ورسوله} الذي خُلقه القرآن {والذين آمنوا} وأعاد ذكر من خص الولاية بهم تبركاً بأسمائهم وتصريحاً بالمقصود، فإنهم الغالبون - هكذا كان الأصل، ولكنه أظهر ما شرفهم به ترغيباً لهم في ولايته فقال: {فإن حزب الله} أي القوم الذين يجمعهم على ما يرضي الملك الأعلى ما حزبهم أي اشتد عليهم فيه {هم الغالبون *} أي لا غيرهم، بل غيرهم مغلوبون، ثم إلى النار محشورون، لأنهم حزب الشيطان.
Takdiri mana: "Onlardan başkasını veli edinenler ise şeytanın taraftarlarıdır; şeytanın taraftarları ise hüsrana uğrayanların ta kendileridir" şeklinde olunca, buna atıfla şöyle buyurdu: {وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ} “Kim Allah'ı” yani bütün izzetin kaynağı olan Zât'ı veli edinmeye gayret ederse, {وَرَسُولَهُ} “ve O'nun Resulünü” -ki onun ahlakı Kur'an'dır-, {وَالَّذِينَ آمَنُوا} “ve iman edenleri [veli edinirse]” -isimlerinin bereketi ve maksadı açıkça belirtmek için velayeti kendilerine tahsis ettiği kimseleri tekrar zikretti-, [bilsin ki] galip gelecek olanlar onlardır. Asıl mana böyleydi; ancak onları şereflendirdiği hususu izhar ederek O'nun velayetine teşvik etmek amacıyla şöyle buyurdu: {فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ} “şüphesiz ki Allah'ın taraftarları” yani Yüce Hükümran'ın razı olduğu hususlarda bir araya gelen ve O'nun davası için sıkıntılara göğüs geren topluluk, {هُمُ الْغَالِبُونَ} “galip gelecek olanların ta kendileridir.” Yani başkaları değil, bilakis başkaları mağlup olacak, sonra da şeytanın taraftarları oldukları için ateşe sürüleceklerdir.
ولما نبه سبحانه على العلل المانعة من ولاية الكفار وحصر الولاية فيه سبحانه، أنتج ذلك قطعاً قوله منبهاً على علل أخرى موجهاً للبراءة منهم: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بالإيمان، ونبه بصيغة الافتعال على أن من
Allah Teâlâ kâfirleri veli edinmeye engel olan illetlere dikkat çekip velayeti Kendisine has kılınca, bu durum kâfirlerden teberri etmeyi (uzaklaşmayı) gerektiren başka illetlere dikkat çekerek kesin bir şekilde şu buyruğunu doğurdu: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” yani imanı ikrar edenler! İftial veznindeki sîga ile,
يوالهم يجاهد عقله على ذلك اتباعاً لهواه فقال: {لا تتخذوا الذين اتخذوا} أي بغاية الجد والاجتهاد منهم {دينكم} أي الذي شرفكم الله به {هزواً ولعباً} ثم بين المنهي عن موالاتهم بقوله: {من الذين} .
onları veli edinen kimsenin hevasına uyarak aklına karşı savaştığına dikkat çekerek şöyle buyurdu: {لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا} “edinmeyin, edinenleri” yani son derece ciddiyet ve gayretle edinenleri, {دِينَكُمْ} “dininizi” yani Allah'ın sizi onunla şereflendirdiği dininizi, {هُزُوًا وَلَعِبًا} “alay ve eğlence [konusu]”. Sonra veli edinilmesi yasaklanan kimseleri şu buyruğuyla beyan etti: {مِنَ الَّذِينَ} “o kimselerden”.
ولما كان المقصود بهم منح العلم، وهو كاف من غير حاجة إلى تعيين المؤتي، بني للمجهول قوله: {أوتوا الكتاب} ولما كان تطاول الزمان له تأثير فيما عليه الإنسان من طاعة أو عصيان، وكان الإيتاء المذكور لم يستغرق زمان القبل قال: {من قبلكم} يعني أنهم فعلوا الهزو عناداً بعد تحققهم صحة الدين.
Onlardan maksat ilmin kendilerine bahşedilmesi olduğu ve bu da vereni tayin etmeye ihtiyaç duyulmaksızın yeterli bulunduğu için {أُوتُوا الْكِتَابَ} “kendilerine kitap verilen” buyruğu meçhul (edilgen) fiil olarak kuruldu. Zamanın uzamasının insanın itaat veya isyan üzere bulunmasında bir etkisi olduğu ve mezkûr verme işi geçmiş zamanın tamamını kapsamadığı için {مِنْ قَبْلِكُمْ} “sizden önceki” buyurdu. Yani onlar dinin doğruluğunu kesin olarak anladıktan sonra inatları yüzünden alay ettiler.
ولما خص عم فقال: {والكفار} أي من عبدة الأوثان الذين لا علم لهم نُقِلَ عن الأنبياء، وإنما ستروا ما وضح لعقولهم من الأدلة فكانوا ضالين، وكذا غيرهم، سواء علم أنهم يستهزؤون أولا، كما أرشد إليه غير قراءة البصريين والكسائي بالنصب {أولياء} أي فإن الفريقين اجتمعوا على حسدكم وازدرائكم، فلا تصح لكم موالاتهم أصلاً.
Özel olanı belirttikten sonra genel olanı zikrederek şöyle buyurdu: {وَالْكُفَّارَ} “ve kâfirleri” yani peygamberlerden kendilerine hiçbir ilim aktarılmamış olan, akıllarına aşikâr olan delilleri örterek sapan putperestleri ve diğerlerini; ister onların alay ettikleri bilinsin ister bilinmesin -ki Basralılar ve Kisâî dışındaki kıraatin nasb ile okunması da buna işaret eder- {أَوْلِيَاءَ} “dostlar [edinmeyin]”. Yani bu iki grup da size haset etmek ve sizi küçümsemek üzere birleşmiştir; dolayısıyla onları dost edinmeniz hiçbir şekilde doğru olmaz.
ولما كان المستحق لموالاة شخص - إذا تركه ووالى غيره - يسعى في إهانته، حذرهم وقوعهم بموالاتهم على ضد مقصودهم فقال:
Bir kişinin dostluğuna layık olan zat, o kişi kendisini bırakıp başkasını dost edindiğinde onu zelil kılmaya çalışacağı için, onları dost edinmekle maksatlarının tam zıddına düşecekleri hususunda uyararak şöyle buyurdu:
{واتقوا الله} من له الإحاطة الكاملة، فإن من والى غيره عاداه، ومن عاداه هلك هلاكاً لا يضار معه {إن كنتم مؤمنين *} أي راسخين في الإيمان بحيث صار لكم جبلة وطبعاً، فإن لم تخافوه بأن تتركوا ما نهاكم عنه فلا إيمان.
{وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan sakının” tam bir kuşatıcılığa sahip olandan [sakının]; çünkü O'ndan başkasını dost edinen O'na düşmanlık etmiş olur; O'na düşmanlık eden ise telafisi mümkün olmayan bir helak ile helak olur; {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “eğer mümin iseniz.” Yani iman sizde kökleşmiş, bir fıtrat ve tabiat haline gelmişse [sakının]. Eğer O'nun yasakladığı şeyleri terk etmek suretiyle O'ndan korkmazsanız, ortada iman yoktur.
ولما عم في بيان استهزائهم جميع الدين، خص روحه وخالصته وسره فقال: {وإذا ناديتم} أي دعا بعضكم الباقين إلى الإقبال إلى الندى وهو المجتمع، فأجابه الباقون بغاية الرغبة، ومنه دار الندوة، أو يكون المعنى أن المؤذن كلم المسلمين برفع صوته كلام من هو معهم في الندى بالقول فأجابوه بالفعل، فكان ذلك مناداة - هذا أصله، فعبر بالغاية التي يكون الاجتماع بها فقال مضمناً له الانتهاء: {الى الصلاة} أي التي هي أعظم دعائم الدين، وموصل إلى الملك العظيم، وعاصم بحبلة المتين {اتخذوها} على ما لها من العظمة والجد والبعد من الهزء بغاية هممهم وعزائمهم {هزواً ولعباً} فيتعمدون الضحك والسخرية ويقولون: صاحوا كصياح العير - ونحو هذا، وبين سبحانه أن سبب ذلك عدم انتفاعهم بعقولهم فكأنهم لا عقول لهم، وذلك لأن تأملها - في التطهر لها وحسن حال فاعلها عند التلبس بها من التخلي عن الدنيا جملة والإقبال على الحضرة الإلهية، والتحلي
Onların dinin tamamıyla alay ettiklerini genel olarak açıkladıktan sonra, dinin ruhu, özü ve sırrı olan ibadeti tahsis ederek şöyle buyurdu: {وَإِذَا نَادَيْتُمْ} “Çağırdığınız zaman” yani biriniz diğerlerini meclise, toplanma yerine yönelmeye davet edip diğerleri de buna büyük bir arzuyla icabet ettiğinde -ki 'dâru'n-nedve' de buradan gelir-; yahut mana şudur: Müezzin sesini yükselterek mecliste onlarla beraber bulunan birinin sözü gibi Müslümanlara sözle hitap etti, onlar da fiille icabet ettiler, böylece bu bir çağrı oldu. Aslı budur; toplanmanın nihai gayesi olan ibadeti son hedef manasını içerecek şekilde ifade ederek şöyle buyurdu: {إِلَى الصَّلَاةِ} “namaza” yani dinin en büyük direği, Yüce Hükümran'a ulaştırıcı ve O'nun sağlam ipiyle koruyucu olan [namaza]; {اتَّخَذُوهَا} “onu edindiler” azametine, ciddiyetine ve alaydan uzaklığına rağmen tüm gayret ve azimleriyle edindiler, {هُزُوًا وَلَعِبًا} “alay ve eğlence [konusu]”. Kasıtlı olarak güler, alay eder ve: "Eşek gibi anırdılar" ve benzeri sözler söylerler. Allah Teâlâ bunun sebebinin onların akıllarından yararlanmamaları olduğunu, sanki hiç akılları yokmuş gibi davrandıklarını beyan etti. Çünkü namazın derinliği -onun için temizlenmek, namaza dururken kişinin dünyayı tamamen terk edip ilahi huzura yönelmesiyle halinin güzelleşmesi,
بالقراءة لأعظم الكلام، والتخشع والتخضع لملك الملوك الذي لم تخف عظمته على أحد، ولا نازع قط في كبريائه وقدرته منازع - بمجرده كافٍ في اعتقاد حسنها وجلالها وهيبتها وكمالها فقال: {ذلك} أي الأمر العظيم الشناعة {بأنهم قوم} وإن كانوا أقوياء لهم قدرة على القيام في الأمور {لا يعقلون *} أي ليست لهم هذه الحقيقة، ولو كان لهم شيء من عقل لعلموا أن النداء بالفم أحسن من التبويق وضرب الناقوس بشيء لا يقاس، وأن التذلل بين يدي الله بالصلاة أمر لا شيء أحسن منه بوجه، وللأذان من الأسرار ما تعجز عنه الأفكار، منه أنه جعل تسع عشرة كلمة، ليكف الله به عن قائله خزنة النار التسعة عشر، وجعلت الإقامة إحدى عشرة كلمة رجاء أن يكون معتقدها رفيقاً لأحد عشر: العشرة المشهود لهم بالجنة، وقطبهم وقطب الوجود كله النبي ﷺ، وناهيك أن من أسراره أنه جمع الدين كله أصولاً وفروعاً - كما بنت ذلك في كتابي «الإيذان بفتح أسرار التشهد والأذان» .
kelamların en yücesini okumakla bezenmesi, azameti kimseye gizli kalmayan, büyüklüğünde ve kudretinde hiçbir münazianın asla çekişemediği Mülkün Sahibi'ne karşı huşu ve tevazu göstermesi- sırf düşünülmesi bile onun güzelliğine, celaline, heybetine ve kemaline inanmak için yeterlidir. Bu sebeple şöyle buyurdu: {ذَلِكَ} “Bu” yani bu son derece çirkin durum, {بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ} “onların bir topluluk olmalarındandır” -her ne kadar işleri yürütmeye güç yetiren kuvvetli kimseler olsalar da-, {لَا يَعْقِلُونَ} “akletmeyen.” Yani bu hakikat onlarda yoktur; eğer azıcık bir akılları olsaydı, ağızla yapılan çağrının boru çalmaktan ve çan vurmaktan kıyaslanamayacak derecede daha güzel olduğunu ve namazla Allah'ın huzurunda boyun eğmekten daha güzel hiçbir şeyin bulunmadığını anlarlardı. Ezanın öyle sırları vardır ki akıllar onları kavramaktan aciz kalır. Bunlardan biri, söyleyenden cehennemin on dokuz bekçisini Allah'ın defetmesi için on dokuz kelime kılınmasıdır. Kamet ise, buna inanan kişinin cennetle müjdelenen on kişi ve onların kutbu, bütün varlığın kutbu olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte on bir kişinin yoldaşı olması ümidiyle on bir kelime kılınmıştır. Ezanın sırlarından birinin de dini usul ve füruuyla tamamen toplaması olduğu hususu sana yeter; nitekim bunu «el-Îzân bi-Fethi Esrâri't-Teşehhüdi ve'l-Ezân» adlı kitabımda beyan ettim.
ولما كانت النفوس نزاعة إلى الهوى، عمية عن المصالح، جامحة عن الدواء بما وقفت عنده من النظر إلى زينة الحياة الدنيا، وكان الدليل على سلب العقل عن أهل الكتاب دليلاً على العرب بطريق الأولى، وكان أهل الكتاب لكونهم أهل علم لا ينهض بمحاجتهم
Nefisler hevaya meyilli, maslahatlara karşı kör ve dünya hayatının süsüne takılıp kalmaları sebebiyle ilaca karşı hırçın olduğundan; Ehl-i Kitap'tan aklın nefyedilmesine dair delil evleviyetle Araplar için de delil teşkil ettiğinden; ve Ehl-i Kitap ilim ehli oldukları için onlarla münazaraya girişmeye,
إلا الأفراد من خلص العباد، قال تعالى دالاً على ما ختم به الآية من عدم عقلهم آمراً لأعظم خلقه بتبكيتهم وتوبيخهم وتقريعهم: {قل} وأنزلهم بمحل البعد فقال مبكتاً لهم بكون العلم لم يمنعهم عن الباطل: {يا أهل الكتاب} أي من اليهود والنصارى {هل تنقمون} أي تنكرون وتكرهون وتعيبون {منا إلا أن آمنا} أي أوجدنا الإيمان {بالله} أي لما له من صفات الكمال التي ملأت الأقطار وجاوزت حد الإكثار {وما أنزل إلينا} أي لما له من الإعجاز في حالات الإطناب والتوسط والإيجاز {وما أنزل} .
kulların en seçkinlerinden olan fertlerden başkası güç yetiremeyeceğinden; Allah Teâlâ, ayetin sonunda onların akletmediklerini belirttiği hususa delalet etmek üzere mahlukatının en yücesine onları susturmasını, azarlamasını ve paylamasını emrederek şöyle buyurdu: {قُلْ} “De ki” ve onları uzak bir makama yerleştirerek, ilmin onları batıldan alıkoymadığını yüzlerine vurup susturmak için şöyle buyurdu: {يَا أَهْلَ الْكِتَابِ} “Ey Ehl-i Kitap!” yani Yahudiler ve Hristiyanlar! {هَلْ تَنْقِمُونَ} “Kınıyor musunuz” yani inkâr edip, hoşlanmayıp ayıplıyor musunuz, {مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا} “bizden sırf iman etmemizden dolayı mı” yani imanı var etmemizden ötürü mü, {بِاللَّهِ} “Allah'a” yani bütün âlemleri dolduran ve çokluk sınırını aşan kemal sıfatlarına sahip olduğu için; {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا} “ve bize indirilene” yani tafsilat, mutavassıt ve veciz hallerindeki mucizeliğinden dolayı; {وَمَا أُنْزِلَ} “ve indirilene”.
ولما كان إنزال الكتب والصحف لم يستغرق زمان المضي، أثبت الجار فقال: {من قبل} أي لما شهد له كتابنا، وهذه الأشياء التي آمنا بها لا يحيد فيها عاقل، لما لها من الأدلة التي وضوحها يفوق الشمس، فحسنها لا شك فيه ولا لبس {وأن} أي آمنا كلنا مع أن أو والحال أن {أكثركم} قيد به إخراجاً لمن يؤمن منهم بما دل عليه التعبير بالوصف {فاسقون *} أي عريقون في الفسق، وهو الخروج عن دار السعادة بحيث لا يمكن منهم رجوع إلى المرضى من العبادة، فبين أنهم لا ينقمون من المؤمنين إلا المخالفة، والمخالفة إنما هي بإيمان المسلمين بالله وما أمر به، وكفر أهل الكتاب بجميع ذلك مع علمهم بما تقدم لهم أن من آمن بالله كان الله معه،
Kitapların ve sayfaların indirilmesi geçmiş zamanın tamamını kapsamadığı için harf-i cerri sabit tutarak şöyle buyurdu: {مِنْ قَبْلُ} “daha önce” yani kitabımızın kendisini doğruladığı şeylere [iman etmemizden mi?]. Kendilerine iman ettiğimiz bu hususlardan hiçbir akıl sahibi sapmaz; zira bunların güneşten daha parlak delilleri vardır, güzelliklerinde hiçbir şüphe ve kapalılık yoktur. {وَأَنَّ} “ve” yani şununla birlikte hepimiz iman ettik ki ya da şu haldedir ki, {أَكْثَرَكُمْ} “çoğunuz” -vasıf ile ifade edilmesinin delalet ettiği üzere, onlardan iman edecek kimseleri dışarıda bırakmak için bu kayıt getirildi-, {فَاسِقُونَ} “yoldan çıkmış (fasık) kimselersiniz.” Yani fıskta, yani saadet yurdundan çıkıp razı olunan ibadete dönmeleri mümkün olmayacak derecede kökleşmiş kimselersiniz. Böylece açıkladı ki onlar müminleri ancak kendilerine muhalefet ettikleri için ayıplamaktadırlar; muhalefet ise ancak Müslümanların Allah'a ve O'nun emrettiği şeylere iman etmesi, Ehl-i Kitap'ın ise Allah'a iman edenin yanında Allah'ın olacağını önceden bilmelerine rağmen bütün bunları inkâr etmesidir;
فنصره على كل من يناويه، وجعل مآله إلى الفوز الدائم، وأن من كفر تبرأ منه فأهلكه في الدنيا، وجعل مآله إلى عذاب لا ينقضي سعيره، ولا ينصرم أنينه وزفيره، ومن ركب ما يؤديه إلى ذلك على علم منه واختيار لم يكن أصلاً أحد أضل منه ولا أعدم عقلاً، وتخصيص النقم بما صدر من المؤمنين يمنع عطف {وأن} على {أن آمنا} .
zira Allah ona düşmanlık edene karşı yardım eder ve akıbetini ebedi kurtuluş kılar; inkâr edenden ise teberri edip onu dünyada helak eder, akıbetini de alevi dinmeyen, iniltisi ve feryadı kesilmeyen bir azap kılar. Bunu bilerek ve isteyerek kendisini bu sonuca götürecek yola giren kimseden daha sapık ve daha akılsız hiç kimse olamaz. Kınamanın müminlerden sadır olan şeylere tahsis edilmesi, {وَأَنَّ} lafzının {أَنْ آمَنَّا} lafzına atfedilmesine engeldir.
ولما أنزلهم سبحانه إلى عداد البهائم بكونهم ينسبونهم إلى الشر بجعلهم إياهم موضع الهزء واللعب وبكونهم ينظرون إلى أي من خالفهم، فيبعدون منه وينفرون عنه من غير أن يستعملوا ما امتازوا به عن البهائم في أن المخالف ربما كان فيه الدواء، والمكروه قد يؤول إلى الشفاء، والمحبوب يجر إلى العطب والتوي، بين لهم أن تلك رتبة سنية ومنزلة علية بالنسبة إلى ما هم فيه، فقال على سبيل التنزل وإرخاء العنان: {قل} أي يا من لا ينهض بمحاجتهم لعلمهم ولددهم غيره لما جبلت عليه من قوة الفهم ثم لما أنزل عليك من العلم {هل أنبئكم} أي أخبركم إخباراً متقناً معظماً جليلاً {بشر من ذلك} أي الأمر الذي نقمتموه علينا مع كونه قيماً وإن تعاميتم عنه، ووحد حرف الخطاب إشارة إلى عمى قلوبهم وأن هذه المقايسة لا يفهمها حق الفهم إلا المؤيد بروح
Allah Teâlâ onları -müminleri alay ve eğlence konusu edinerek şerre nispet etmeleri ve kendilerine muhalefet eden herkese bakıp, hayvanlardan ayrıldıkları özellikleri kullanmaksızın ondan uzaklaşıp nefret etmeleri sebebiyle- hayvanlar derekesine indirince; oysa muhalif olanda şifa bulunabileceği, hoşlanılmayan şeyin kurtuluşa vesile olabileceği ve sevilen şeyin helak ve yok oluşa sürükleyebileceği hakikati karşısında, içinde bulundukları duruma nispetle müminlerin konumunun yüce bir mertebe ve yüksek bir derece olduğunu onlara beyan etmek üzere, hasmın iddiasını geçici olarak kabul edercesine şöyle buyurdu: {قُلْ} “De ki:” Ey onların ilimleri ve inatçı düşmanlıkları karşısında, fıtratında bulunan güçlü anlayış ve kendisine indirilen ilim sebebiyle kendisinden başkasının münazaraya güç yetiremediği zat! {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ} “Size haber vereyim mi?” yani kesin, mühim ve yüce bir haberle bildireyim mi, {بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ} “bundan daha şerlisini” yani siz körlük etseniz de son derece değerli olan ve bizi ayıpladığınız bu durumdan daha kötüsünü? Kalplerinin körlüğüne ve bu mukayeseyi ancak ruh ile teyit edilen kimsenin hakkıyla anlayabileceğine işaret etmek için hitap zamirini tekil getirdi,
من الله {مثوبة} أي جزاء صالحاً ويرجع إليه، فإن المثوبة للخير كما أن العقوبة للشر، وهي مصدر ميمي كالميسور والمعقول، ثم نوه بشرفه بقوله: {عند الله} أي المحيط بصفات الجلال والإكرام، ثم رده أسفل سافلين بياناً لأنه استعارة تهكمية على طريق: تحية بينهم ضرب وجيع.
Allah tarafından [teyit edilen kimsenin]. {مَثُوبَةً} “ceza olarak” yani salih ve kendisine dönülen karşılık bakımından; zira ukubet şer için olduğu gibi mesûbet de hayır içindir; 'meysûr' ve 'ma'kûl' gibi mîmî masdardır. Sonra: {عِنْدَ اللَّهِ} “Allah katında” buyurarak onun şerefini yüceltti; yani celal ve ikram sıfatlarını kuşatan Allah katında. Sonra bunun: "Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darbedir" kabilinden istihza yoluyla yapılmış bir istiare olduğunu beyan etmek için onu aşağıların aşağısına reddetti.
بقوله - جواباً لمن كأنه قال: نعم: {من} أي مثوبة من {لعنة الله} أي أبعده الملك الأعظم وطرده {وغضب عليه} أي أهلكه، ودل على اللعن والغضب بأمر محسوس فقال: {وجعل} ودل على كثرة الملعونين بجمع الضمير فقال: {منهم} أي بالمسخ على معاصيهم {القردة} تارة {والخنازير} أخرى، والتعريف للجنس، وقال ابن قتيبة: إن التعريف يفيد ظن أنهم لم ينقرضوا بل توالدوا حتى كان منهم أعيان ما تعرفه من النوعين، فما أبعد من كان منهم هذا من أن يكونوا أبناء الله وأحباءه! ثم عطف - على قراءة الجماعة - على قوله {لعنه الله} سبب ذلك بعد أن قدم المسبب اهتماماً به لصراحته في المقصود، مع أن اللعن والغضب سبب حقيقي، والعبادة سبب ظاهري، فقال: {وعبد الطاغوت} وقرأه حمزة بضم الباء على أنه جمع والإضافة عطف على القردة، فهو - كما قال في القاموس - اللات والعزى والكاهن والشيطان وكل رأس ضلال والأصنام وكل ما عبد من دون الله ومردة أهل الكتاب، للواحد والجمع، فلعوت من
Sanki "Evet" diyen birine cevap olarak şöyle buyurdu: {مَنْ} “O kimsedir ki” yani şu kimsenin cezasıdır: {لَعَنَهُ اللَّهُ} “Allah onu lanetlemiştir” yani En Yüce Hükümran onu rahmetinden uzaklaştırıp kovmuştur, {وَغَضِبَ عَلَيْهِ} “ve ona gazap etmiştir” yani onu helak etmiştir. Laneti ve gazabı somut bir işle göstererek şöyle buyurdu: {وَجَعَلَ} “ve kılmıştır”, lanetlenenlerin çokluğunu zamiri çoğul getirerek gösterdi ve: {مِنْهُمُ} “onlardan” yani günahları sebebiyle şekillerini değiştirerek (mesh ederek), {الْقِرَدَةَ} “maymunlar” kimi zaman, {وَالْخَنَازِيرَ} “ve domuzlar” kimi zaman [kılmıştır]. Baştaki belirteç (harf-i tarif) cins içindir. İbn Kuteybe şöyle demiştir: Harf-i tarif, onların soylarının tükenmeyip bilakis üredikleri ve bugün bu iki türden bilinen fertlerin onlardan geldiği zannını verir. Durumu böyle olan kimseler nerede, Allah'ın oğulları ve sevgilileri olmak nerede! Sonra cumhurun kıraatine göre, maksadı açıkça ifade ettiği için sebebe öncelik vererek {لَعَنَهُ اللَّهُ} buyruğuna bunun illetini atfetti; oysa lanet ve gazap hakiki illet, ibadet ise zahiri illettir. Şöyle buyurdu: {وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ} “ve tağuta tapan kimselerdir.” Hamza bu kelimeyi çoğul kabul ederek bâ harfinin zammesiyle ve maymunlara atıfla izafet şeklinde (abedete't-tâğût) okumuştur. Kāmûs'ta geçtiği üzere tağut; Lât, Uzzâ, kâhin, şeytan, her sapıklık başı, putlar, Allah'tan başka tapılan her şey ve Ehl-i Kitap'ın azgınlarıdır; tekil ve çoğul için kullanılır. Taga (طغا) kökünden fa'lût veznindedir.
طغوت، وكل هذه المعاني تصلح ها هنا، أما اللات والعزى وغيرهما مما لم يعبدوه صريحاً فلتحسينهم دين أهله حسداً للإسلام وقد عبدوا الأوثان في كل زمان حتى في زمان موسى ﵇ كما في نص التوراة: ثم بالغوا في النجوم لاستعمال السحر فشاركوا الصابئين في ذلك. فمعنى الآية: تنزلنا إلى أن نسبتكم لنا إلى الشر صحيحة، ولكن لم يأت كتاب بلعننا ولا بالغضب علينا ولا مسخنا قردة ولا خنازير، ولا عبدنا غير الله منذ أقبلنا عليه، وأنتم قد وقع بكم جميع ذلك، لا تقدرون أن تتبرؤوا من شيء منه، فلا يشك عاقل أنكم شر منا وأضل، والعاقل من إذا دار أمره بين شرين لم يختر إلا أقلهما شراً، فثبت كالشمس صحة دعوى أنهم قوم لا يعقلون، ولذلك ختم الآية بقوله {أولئك} أي البعداء البغضاء الموصوفون باللعن وما معه {شر مكاناً} وإذا كان ذلك لمكانهم فما ظنك بأنفسهم، فهو كناية عن نسبتهم إلى العراقة في الشر {وأضل} أي ممن نسبوهم إلى الشر والضلال، وسلم لهم ذلك فيهم إرخاء للعنان قصداً للإبلاغ في البيان {عن سواء} أي قصد وعدل {السبيل *} أي الطريق، ويجوز أن تكون الإشارة في ذلك إلى ما دل عليه الدليل الأول من عدم عقلهم ولا تنزل حينئذ، وإنما قلت: إنهم لا يقدرون على إنكار شيء
Burada bütün bu manalar uygundur. Açıkça tapmadıkları Lât ve Uzzâ gibi şeylere gelince, İslam'a duydukları haset yüzünden putperestlerin dinini güzel göstermişlerdir. Zaten onlar her devirde, Tevrat'ın metninde açıkça belirtildiği gibi Musa aleyhisselâm devrinde dahi putlara tapmışlardır. Sonra büyü yapmak için yıldızlara aşırı bağlanmış ve bu hususta Sâbiîlere ortak olmuşlardır. Ayetin manası şudur: Sizin bizi şerre nispet etmenizi farzımuhal doğru kabul etsek bile; bize lanet edildiğine, gazap edildiğine, maymunlara ve domuzlara dönüştürüldüğümüze dair hiçbir kitap gelmemiştir ve biz O'na yöneldiğimizden beri Allah'tan başkasına ibadet etmedik. Sizde ise bunların tamamı vuku bulmuştur ve siz bunlardan hiçbirini inkâr edemezsiniz. O halde hiçbir akıl sahibi sizin bizden daha şerli ve daha sapık olduğunuzda şüphe etmez. Akıllı kişi, iki şerle karşılaştığında ancak daha az şerli olanı seçendir. Böylece onların akletmeyen bir topluluk olduğu iddiası güneş gibi sabit olmuştur. Bu sebeple ayeti şu buyruğuyla tamamladı: {أُولَئِكَ} “İşte onlar” yani lanet ve beraberindekilerle vasıflanan o uzak ve nefret edilen kimseler, {شَرٌّ مَكَانًا} “konumca daha kötüdür”. Bu durum onların mekânı için geçerli olunca, bizzat kendileri hakkında ne düşünürsün! Bu, onların kötülükte ne kadar kökleştiklerini kinaye yoluyla anlatmaktadır. {وَأَضَلُّ} “ve daha sapıktırlar” yani şerre ve sapıklığa nispet ettikleri, maksadı daha açık beyan etmek üzere iddiaları faraza kabul edilen kimselerden, {عَنْ سَوَاءِ} “doğru ve adil olanından” {السَّبِيلِ} “yolun.” Buradaki işaretin, onların akılsızlıklarına dair ilk delilin gösterdiği hususa yönelik olması da caizdir; bu takdirde bir tenazül (varsayım) söz konusu olmaz. Onların bunlardan hiçbirini inkâr edemeyeceklerini söylememin sebebi şudur:
من ذلك، لأن في نص التوراة التي بين أظهرهم في السفر الخامس: فالرب يقول لكم ويأمركم أن تكونوا له شعباً حبيباً، وتحفظوا جميع وصاياه وتعملوا بها، فإنه يرفعكم فوق جميع الشعوب، وإذا جزتم الأردن انصبوا الحجارة التي آمركم بها اليوم على جبل عبل وكلسوها بالكلس، وابنوا هناك مذبحاً من الحجارة لم يقع عليها حديد، ولكن ابنوا الحجارة كاملة لم تقطع، وقربوا عليها ذبائح كاملة أمام الله ربكم، وكلوا هناك وافرحوا أمام الله ربكم، واكتبوا على تلك الحجارة جميع آيات هذه السنة.
Çünkü ellerindeki Tevrat'ın beşinci bölümünde (Tesniye) aynen şöyle yazılıdır: "Rab size diyor ve emrediyor ki, O'na sevgili bir halk olasınız, bütün emirlerini tutup uygulayasınız; çünkü O sizi bütün halkların üstüne çıkaracaktır. Şeria nehrini geçtiğinizde bugün size emrettiğim taşları Ebal Dağı'na dikin ve onları kireçle sıvayın. Orada taşlardan demir değmemiş bir sunak yapın; taşları kesilmemiş, tam taşlardan inşa edin ve onların üzerinde Rabbiniz Allah'ın huzurunda tam kurbanlar takdim edin. Orada yiyin ve Rabbiniz Allah'ın huzurunda sevinin. O taşların üzerine bu kanunun bütün sözlerini yazın."
ثم عين موسى رجالاً يقومون على جبل إذا جازوا الأردن ويهتفون بصوت عال ويقولون لبني إسرائيل: ملعوناً يكون الذي يتخذ أصناماً مسبوكة وأوثاناً منحوتة أمام الرب، والشعب كلهم يقولون: آمين! ملعوناً يكون من ينقل حد صاحبه ويظلمه في أرضه، ويقول الشعب كلهم: آمين! ملعوناً يكون من يضل الأعزى عن الطريق، ويقول الشعب كلهم: آمين! ملعوناً يكون من يحيف على المسكين واليتيم والأرملة في القضاء، ويقول الشعب كلهم: آمين! - إلى أن قال: ملعوناً يكون كل من لا يثبت على عهد آيات هذه التوراة ويعمل بها، ويقول الشعب كلهم: آمين! ثم قال: وإن أنتم لم تسمعوا قول الله ربكم ولم تحفظوا ولم تعملوا بجميع سننه ووصاياه التي آمركم بها اليوم، ينزل بكم هذا اللعن الذي أقص
Sonra Musa, Şeria nehrini geçtiklerinde dağda durup yüksek sesle haykıracak ve İsrailoğullarına şöyle diyecek adamlar tayin etti: "Rabbin huzurunda dökme putlar ve oyma heykeller yapan lanetli olsun! Ve bütün halk: Âmin! desin. Komşusunun sınır taşını değiştiren ve tarlasında ona zulmeden lanetli olsun! Bütün halk: Âmin! desin. Körü yoldan saptıran lanetli olsun! Bütün halk: Âmin! desin. Yargıda yoksulun, yetimin ve dulun hakkını çiğneyen lanetli olsun! Bütün halk: Âmin! desin." -tâ ki şöyle diyene kadar:- "Bu Tevrat'ın sözlerinin ahdi üzerinde durmayan ve onları uygulamayan herkes lanetli olsun! Bütün halk: Âmin! desin." Sonra dedi ki: "Eğer siz Rabbiniz Allah'ın sözünü dinlemez, bugün size emrettiğim bütün kanunlarını ve emirlerini tutup uygulamazsanız, size sayıp döktüğüm bu lanetlerin hepsi üzerinize inecek
عليكم كله ويدرككم العقاب، وتكونوا ملعونين في القرية، ملعونين في الحرب، ويلعن نسلكم وثمار أرضكم، وتكونون ملعونين إذا دخلتم وملعونين إذا خرجتم، ينزل بكم الرب البلاء والحشرات، وينزل بكم الضربات الشديدة، وبكل شيء تمدون أيديكم إليه لتعملوه حتى يهلككم ويتلفكم سريعاً من أجل سوء أعمالكم وترككم لعبادتي، ويسلط عليكم هذه الشعوب حتى تهلكوا، وتكون السماء التي فوقكم عليكم شبه النحاس، والأرض تحتكم شبه الحديد، ويكسركم الرب بين يدي أعدائكم، تخرجون إليهم في طريق واحدة وتهربون في سبعة طرق، وتكونون مثلاً وقرعاً لجميع مملكات الأرض، وتكون جيفكم مأكلاً لجميع السباع وطيور السماء ولا يذب أحد عنكم، تكونون مقهورين مظلومين مغصوبين كل أيام حياتكم، يسبي بنيك وبناتك شعب آخر وتنظر إليهم ولا تقدر لهم على خلاص، وتكون مضطهداً مظوماً طور عمرك يسوقك الرب، ويسوق ملكك الذي مكله عليك إلى شعب لم يعرفه أبوك، وتعبد هناك آلهة أخرى عملت من خشب وحجارة، وتكون مثلاً وعجباً ويفكر فيك كل من يسمع خبرك في جميع الشعوب التي يقركم الله فيها، تزرع كثيراً وتحصد قليلاً، ويتعظم عليك سكانك ويصيرون فوقك، هذا اللعن
ve ceza size erişecektir: Şehirde lanetli olacaksınız, kırda lanetli olacaksınız; soyunuz ve toprağınızın ürünleri lanetlenecektir. Girdiğinizde lanetli, çıktığınızda lanetli olacaksınız. Kötü işleriniz ve bana ibadeti terk etmeniz yüzünden sizi çabucak helak edip yok edinceye kadar Rab üzerinize belayı, haşereleri ve şiddetli darbeleri, yapmak için elinizi uzattığınız her şeye gönderecektir. Siz helak oluncaya kadar bu milletleri üzerinize musallat edecektir. Üstünüzdeki gök bakır gibi, altınızdaki yer demir gibi olacaktır. Rab sizi düşmanlarınızın önünde bozguna uğratacaktır; onlara karşı tek bir yoldan çıkacak, önlerinden yedi yoldan kaçacaksınız. Yeryüzünün bütün krallıkları için bir ibret ve dehşet konusu olacaksınız. Cesetleriniz bütün yırtıcı hayvanlara ve göğün kuşlarına yem olacak, onları kovacak kimse bulunmayacaktır. Hayatınızın bütün günlerinde ezilmiş, zulme uğramış ve gasp edilmiş olacaksınız. Başka bir millet oğullarınızı ve kızlarınızı esir alacak, siz onlara bakacaksınız ama onları kurtarmaya gücünüz yetmeyecektir. Ömrün boyunca ezilmiş ve zulüm görmüş olacaksın. Rab seni ve başına getirdiği kralını, atalarının tanımadığı bir millete sürecek; orada ağaçtan ve taştan yapılmış başka ilahlara tapacaksın. Allah'ın seni süreceği bütün milletler arasında bir ibret ve şaşkınlık konusu olacaksın, senin haberini duyan herkes senin hakkında düşünecektir. Çok ekecek ama az biçeceksin. Seninle oturanlar sana karşı büyüklük taslayacak ve senin üstüne çıkacaklar. Bu lanetlerin
كله يلزمك وينزل بك ويدركك حتى تهلك، لأنك لم تقبل قول الله ربك، ولم تحفظ سننه ووصاياه التي أمرك بها، وتظهر فيك آيات وعجائب وفي نسلك إلى الأبد، لأنك لم تعبد الله ربك ولم تعمل بوصاياه، ويصير أعداؤك دق الحديد على عنقك، ويسلط الله عليك شعباً يأتيك وأنت جائع ظمآن عريان فقير، قد أعوزك كل شيء يحتاج إليه، وتخدم أعداءك، ويسرع إليك مثل طيران النسر شعب لا تعرف نعتهم، شعب وجوههم صفيقة، لا تستحيي من الشيوخ ولا ترحم الصبيان، ويضيق عليك في جميع قراك حتى يظفر بسوراتك المشيدة التي تتوكل عليها وتثق بها في كل أرضك، وتضطر حتى تأكل لحم ولدك، والرجل المدلل منكم المفنق تنظر عيناه إلى أخيه وخليله وإلى من بقي من ولده جائعاً، لا يعطيهم من لحم ابنه الذي يأكله لأنه لا يبقى عنده شيء من الاضطهاد والضيق الذي يضيق عليك عدوك، وإن لم تحفظ وتعمل بجميع الوصايا والسنن التي كتبت في هذا الكتاب وتتقي الله ربك وتهب اسمه المحمود المرهوب يخصك الرب بضربات موجعة، ويبتليك بها ويبتلي نسلك من بعدك، ويبقى من نسلك عدد قليل من بعد كثرتهم التي كانت قد صارت مثل نجوم السماء،
hepsi sana yapışacak, sen helak oluncaya kadar üzerine inecek ve sana erişecektir; çünkü Rabbin Allah'ın sözünü kabul etmedin, sana emrettiği kanunlarını ve emirlerini tutmadın. Sende ve ebediyen senin soyunda ayetler ve ibretler ortaya çıkacaktır; çünkü Rabbin Allah'a kulluk etmedin ve O'nun emirleriyle amel etmedin. Düşmanların boynuna demir boyunduruk vuracaktır. Allah üzerine aç, susuz, çıplak, yoksul ve ihtiyaç duyulan her şeyden mahrum bir haldeyken sana gelecek bir millet musallat edecektir. Düşmanlarına kulluk edeceksin. Niteliklerini bilmediğin, yüzleri kaba, yaşlılara saygı göstermeyen ve çocuklara acımayan bir millet kartal uçuşu gibi sana doğru hızla gelecektir. Bütün memleketinde güvendiğin ve dayandığın müstahkem surlarını ele geçirinceye kadar seni bütün köylerinde kuşatacaktır. O kadar çaresiz kalacaksın ki çocuğunun etini yiyeceksin. İçinizden en nazlı ve en şımarık adam bile kardeşine, dostuna ve geride kalan çocuğuna aç gözlerle bakacak; düşmanının seni maruz bıraktığı baskı ve darlıktan dolayı yanında hiçbir şey kalmadığı için, yediği oğlunun etinden onlara vermeyecektir. Eğer bu kitapta yazılı olan bütün emirleri ve kanunları tutup uygulamaz, Rabbin Allah'tan sakınmaz ve O'nun övülen ve korkulan isminden çekinmezsen, Rab seni can yakıcı darbelerle cezalandıracak, seni ve senden sonraki soyunu bunlarla imtihan edecektir. Gökteki yıldızlar kadar çok olduktan sonra soyundan pek az kişi kalacaktır;
لأنك لم تسمع قول الله، كما فرّحكم الرب وأنعم عليكم وكثركم كذلك يفرح الرب لكم ليستأصلكم بالعقاب والنكال، ويدمر عليكم ويتلفكم، وتجلون عن الأرض التي تدخلونها لترثوها، ويفرقكم الرب بين جميع الشعوب - هذه أقوال العهد التي أمر الله بها موسى أن يعاهد بني إسرائيل في أرض موآب سوى العهد الذي عاهدهم بحوريب، فإن قالوا: نحن لم ننقض بعد موسى ﵇ حتى يلزمنا هذا اللعن المشروط بنقض العهد! قيل: قد شهد عليكم بذلك ما بين أيديكم من كتابكم، فإنه قال في آخر أسفاره ما نصه: وقال الرب لموسى: قد دنت أيام وفاتك فادع يشوع وقوما في قبة الزمان لآمره بما أريد، وانطلق يشوع وموسى وقاما في قبة الزمان، وظهر الرب في قبة الزمان بعمود من سحاب، وقام عمود من سحاب في باب قبة الزمان، وقال الرب لموسى: أنت مضطجع منقلب إلى آبائك، فيقول هذا الشعب فيضل ويتبع آلهة أخرى آلهة الشعوب التي تدخل وترى وتسكن بينها، ويخالفني ويبطل عهدي الذي عهدته، ويشتعل غضبي عليه في ذلك اليوم، وأخذلهم وأدير وجهي عنهم، ويصيرون مأكلاً لأعدائهم، ويصيبهم شر شديد وغم طويل، لأنهم تبعوا الآلهة الأخرى، فاكتب لهم الآن هذا التسبيح وعلمه بني إسرائيل وصيره في أفواههم، ليكون هذا التسبيح شهادة على
çünkü sen Allah'ın sözünü dinlemedin. Rab sizi sevindirdiği, size nimet verdiği ve çoğalttığı gibi, ceza ve azapla kökünüzü kazımak, sizi helak edip yok etmek için de üzerinize sevinecektir. Miras almak için girdiğiniz topraklardan sürüleceksiniz ve Rab sizi bütün halklar arasına dağıtacaktır." -İşte bunlar, Allah'ın Horeb'de onlarla yaptığı ahdin dışında, Moab diyarında İsrailoğullarıyla ahitleşmesini Musa'ya emrettiği ahit sözleridir-. Şayet: "Biz Musa aleyhisselâm'dan sonra ahdi bozmadık ki, ahdin bozulması şartına bağlı olan bu lanet bize lazım gelsin!" derlerse, onlara şöyle denir: Elinizdeki kitabınız sizin aleyhinizde buna şahitlik etmektedir. Zira kitaplarının son bölümünde aynen şöyle denmektedir: "Rab Musa'ya dedi: Vefat günlerin yaklaştı; Yeşu'yu çağır ve dilediğim şeyleri ona emretmem için Zaman Çadırı'nda (Toplanma Çadırı) durun. Musa ve Yeşu gidip Zaman Çadırı'nda durdular. Rab, Zaman Çadırı'nda bir bulut sütunu içinde göründü ve bulut sütunu Zaman Çadırı'nın kapısında durdu. Rab Musa'ya dedi: Sen yatıp atalarına kavuşacaksın; bu halk ise içine girip göreceği ve aralarında yaşayacağı kavimlerin başka ilahlarına uyup sapacak; bana muhalefet edip yaptığım ahdimi bozacak. O gün onlara karşı öfkem alevlenecek; onları yüzüstü bırakıp yüzümü onlardan çevireceğim. Düşmanlarına yem olacaklar; başka ilahlara uydukları için başlarına büyük bir kötülük ve uzun bir keder gelecektir. Şimdi onlara bu ilahiyi (ezgiyi) yaz, onu İsrailoğullarına öğret ve ağızlarına koy ki bu ilahi İsrailoğullarına karşı bir şahit
بني إسرائيل، لأني مدخلهم الأرض التي أقسمت لآبائهم، الأرض التي تغل السمن والعسل، ويأكلون ويشبعون ويتلذذون، ويتبعون الآلهة الأخرى ويعبدونها، ويغضبوني ويبطلون عهدي، فإذا نزل بهم هذا الشر الشديد والغموم يتلى عليهم هذا التسبيح للشهادة، ولا تعدمه أفواه ذريتهم، لأني عالم بأهوائهم، وكل ما يصنعونه ها هنا اليوم قبل أن أدخلهم الأرض التي أقسمت لآبائهم، وكتب موسى هذا التسبيح ذلك اليوم وعلمه بني إسرائيل - وذكر بعد هذا كله ما ذكرته عند
olsun. Çünkü ben onları atalarına yemin ettiğim o toprağa, yağ ve bal damlayan diyara girdireceğim. Yiyip doyacaklar, zevk sürecekler; başka ilahlara uyup onlara tapacaklar, beni öfkelendirip ahdimi bozacaklar. Başlarına bu büyük kötülük ve kederler geldiğinde bu ilahi bir şahit olarak onlara okunacak ve zürriyetlerinin ağzından asla eksik olmayacaktır. Çünkü ben onların hevalarını ve atalarına yemin ettiğim toprağa onları sokmadan önce bugün burada yaptıkları her şeyi biliyorum. Musa o gün bu ilahiyi yazdı ve onu İsrailoğullarına öğretti." Bütün bunlardan sonra,
{إنا أوحينا إليك كما أوحينا إلى نوح والنبيين} [النساء: ١٦٣] في النساء فراجعه، ثم قال: أنصتي أيتها السماء فأتكلم، ولتسمع الأرض النطق من فيّ لأنها ترجو كلامي عطشانة، وكمثل الندى ينزل قولي وكالمطر على النخيل وشبه الضباب على العشب، لأني دعوت باسم الرب أبداً وبالتعظيم لله الرب العدل وليس عنده ظلم، الرب البار الصادق، أخطأ أولاد الأنجاس، الجيل المتعوج المنقلب، وبهذا كافؤوا الرب، لأنه شعب جاهل وليس بحليم، أليس الرب استخلصك وخلقك! اذكروا أيام الدهر وتفهموا ما مضى من سنني جيلاً بعد جيل، استخبر أباك فيخبرك، وشيوخك فيفهموك، حين قسم العلى للأمم بني آدم الذين فرقهم، أقام حدود الأمم على عدد الملائكة،
Nisâ suresindeki {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ} “Biz Nuh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik” [Nisâ: 163] ayetinin tefsirinde zikrettiğim şeyleri zikretti; oraya bakınız. Sonra şöyle dedi: "Ey gök, dinle de konuşayım; yer de ağzımdan çıkan sözleri işitsin; zira susamış olarak sözümü beklemektedir. Sözüm çiy gibi, hurmalara yağan yağmur gibi ve otlar üzerindeki sis gibi insin. Çünkü ben daima Rabbin ismiyle ve Adil olan, katında hiçbir zulüm bulunmayan, sâdık ve iyilik sahibi Rab olan Allah'ı tazim ile çağırdım. Pisliklerin çocukları, o eğri ve dönek nesil hata etti; cahil ve hilim sahibi olmayan bir halk oldukları için Rabbe böyle karşılık verdiler. Rab seni seçip yaratmadı mı! Eski günleri hatırlayın, nesiller boyu geçen yılları anlayın. Babana sor, sana anlatsın; yaşlılarına sor, sana bildirsinler. Yüce olan, dağıttığı Âdemoğullarına milletleri paylaştırdığı zaman, meleklerin sayısına göre milletlerin sınırlarını belirledi.
وصار جزء الرب شعبه، يعقوب حبل ميراثه، إسرائيل فأرواه في البرية من عطش الحر حيث لم يكن ماء، وحاطه وأدبه وحفظه مثل حدقة العين، وكمثل النسر حيث نقل عشه وإلى فراخه اشتاق، فنشر أجنحته وقبلهم وحملهم على صلبه، الرب وحده ساقهم ولم يكن معهم إله آخر، وأصعدهم إلى علو الأرض وأطعمهم من ثمر الشجر وغذاهم عسلاً من حجر، من الصخرة أخرج لهم الزيت، ومن سمن البقر ولبن الغنم وشحم الخراف والكباش والثيران والجداء ولب القمح، أكل يعقوب المخصوص، حين شحم وغلظ وعرُض، ترك الإله الذي خلقه وبعُد من الله مخلصه، يقول الله: أسخطوني مع الغرباء بأوثانهم وأغضبوني حين ذبحوا للشياطين ولم يقربوا لإله الآلهة ولم يعرفه الجيل الجديد الذين أتوا ونسوا آباءهم.
Rabbin payı kendi halkı oldu; Yakub O'nun miras payıdır. İsrail'i çölün sıcağında, suyun olmadığı yerde susuzluktan kurtarıp suya kandırdı; onu kuşattı, terbiye etti ve göz bebeği gibi korudu. Yuvasını taşıyan ve yavrularını özleyen bir kartal gibi kanatlarını açtı, onları aldı ve sırtında taşıdı. Onları yalnızca Rab sevk etti ve yanlarında başka bir ilah yoktu. Onları yeryüzünün yükseklerine çıkardı, ağaçların meyvelerinden yedirdi, kayadan bal ile besledi; taştan onlar için zeytinyağı, sığır yağı, koyun sütü, kuzuların, koçların, boğaların, erkeçlerin yağını ve buğdayın özünü çıkardı. Seçilmiş Yakub yedi; yağ bağlayıp semirince ve enlenince, kendisini yaratan İlahı terk etti ve kurtarıcısı olan Allah'tan uzaklaştı. Allah buyurur: Putlarıyla yabancılarla birlikte beni öfkelendirdiler; şeytanlara kurban kestiklerinde ve ilahların İlahına yaklaşmadıklarında, gelip atalarını unutan yeni neslin tanımadığı ilahlara kurban sunduklarında beni gazaplandırdılar."
هذا ما أردت ذكره من التوراة في الشهادة على لزوم اللعن والغضب لهم بعبادتهم الطواغيت، وقد صدق الله قوله فيها وأتم كلماته - وهو أصدق القائلين - بما وقع لهم بعد وفاة موسى ﵇ ثم بعد يوشع ﵇ مع ما تقدم لهم في أيام يوشع ﵇ من عبادة بعليون
Tevrat'tan, tağutlara tapmaları sebebiyle lanet ve gazabın onlara gerekli olduğuna dair şahitlik olarak zikretmek istediğim kısım budur. Allah Teâlâ Tevrat'taki sözünü doğrulamış ve Musa aleyhisselâm'ın vefatından sonra, ardından da Yeşu aleyhisselâm'dan sonra başlarına gelenlerle -ki kendisi söz söyleyenlerin en doğrusudur- kelimelerini tamamlamıştır. Nitekim Yeşu aleyhisselâm devrinde Ba'lüyûn
الصنم كما مضى عند قوله تعالى {وأشربوا في قلوبهم العجل بكفرهم} [البقرة: ٩٣] .
putuna tapmaları daha önce Allah Teâlâ'nın: {وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ} “İnkârları yüzünden buzağı [sevgisi] kalplerine sindirildi” [Bakara: 93] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
ذكر ما يصدق ذلك من سفر يوشع، قال: ودعا يوشع جميع بني إسرائيل وقال لهم: أنا قد شخت وطعنت في السن، وأنتم قد رأيتم ما صنع الله بهذه الشعوب، إنه أهلكهم من بين أيديكم، وإن الله ربكم هو تولى حروبكم وظفركم، قد علمتم أني قسمت لكم الشعوب التي بقيت. فأما عند النهر الأعظم في مغارب الشمس فقد قسمتها لكم، والله ربكم يهزمهم ويهلكهم في أمامكم وترثون أرضهم كما قال الله ربكم، ولكن تقووا جداً واعلموا بجميع ما كتب في سفر موسى عند الرب، أهلك الرب من أمامكم شعوباً عظيمة ولم يثبت لكم إنسان إلى اليوم، الرجل منكم يهزم ألف رجل، لأن الله ربكم معكم وهو يجاهد عنكم كما قال لكم، فاحترسوا لأنفسكم، إن أنتم خالطتم الشعوب الذين بقوا بينكم وصرتم لهم أختاناً صاروا لكم فخاخاً وعثرات وأسنة في أصدافكم وصنارات في أعينكم حتى تهلكوا من الأرض الصالحة التي أعطاكم الله ربكم، وأما أنا فسائر في طريق أهل الأرض كلهم، وقد تعلمون يقيناً من كل قلوبكم وأنفسكم أنه ما سقطت كلمة واحدة من الكلام الذي وعدكم الله ربكم،
Yeşu'nun kitabından bunu doğrulayan hususların zikri: Şöyle dedi: Yeşu bütün İsrailoğullarını çağırdı ve onlara dedi ki: "Ben artık yaşlandım ve ömrümün sonuna geldim. Siz Allah'ın bu milletlere neler yaptığını gördünüz; O onları önünüzden helak etti. Sizin savaşlarınızı üstlenen ve sizi zafere ulaştıran Rabbiniz Allah'tır. Geriye kalan milletleri size taksim ettiğimi biliyorsunuz. Güneşin battığı yerdeki büyük nehrin yanındakileri size paylaştırdım. Rabbiniz Allah onları önünüzden hezimete uğratıp helak edecek ve Rabbiniz Allah'ın size söylediği gibi onların topraklarına mirasçı olacaksınız. Ancak çok güçlü olun ve Rabbin huzurunda Musa'nın kitabında yazılı olan her şeyi bilin ve uygulayın. Rab önünüzden büyük milletleri helak etti ve bugüne kadar hiç kimse karşınızda duramadı. Sizden bir adam bin adamı hezimete uğratır; çünkü Rabbiniz Allah sizinle beraberdir ve size söylediği gibi sizin için savaşmaktadır. Kendinize dikkat edin; şayet aranızda kalan bu milletlerle karışır ve onlarla hısım akraba olursanız, onlar sizin için tuzaklar, engeller, böğürlerinizde mızraklar ve Rabbiniz Allah'ın size verdiği bu güzel topraklardan helak oluncaya kadar gözlerinizde dikenler olurlar. Bana gelince, ben bütün yeryüzü halkının gittiği yola gidiyorum. Bütün kalbinizle ve canınızla kesin olarak biliyorsunuz ki, Rabbiniz Allah'ın size vaat ettiği sözlerden tek bir kelime bile boşa çıkmamıştır.
وكما تم كل الكلام الصالح الذي وعدكم الله به كذلك ينزل بكم كل اللعن حتى تهلكوا وتبيدوا إن أنتم عصيتم وتعديتم على ميثاق الله ربكم والوصايا التي أوصاكم بها؛ وجمع جميع بني إسرائيل إلى سجام وأقامهم أمام الرب في قبة الزمان وقال: اسمعوا قول الله إله إسرائيل: كان آباؤكم سكاناً في مجاز النهر في الدهر الأول، ترح أبو إبراهيم وناحور، وكانوا يعبدون هناك آلهة أخرى، وعهد إلى إبراهيم أبيكم وأخرجته من مجاز النهر وسيَّرته في أرض كنعان كلها، وأكثرت ذريته ورزقته إسحاق ابناً، ورزقت إسحاق يعقوب وعيسو، وأعطيت عيسو جبل ساعير ميراثاً، فأما يعقوب وبنوه فنزلوا إلى مصر، وأرسلت موسى وهارون وعاقبت أهل مصر وأكثرت في أرضهم من الآيات والأعاجيب، ومن بعد ذلك أخرجتهم منها، وشق لهم الرب بحر سوف وأجاز إياكم فيه مشياً، فلما أراد المصريون أن يجوزوا أقلب البحر عليهم وغرقهم، ورأت أعينكم ما صنعت بأهل مصر، ثم أتيت بكم المفازة وسكنتموها أياماً كثيرة، وأتيت بكم أرض الأمورانيين الذين يسكنون عند مجاز الأردن، وحاربوكم ودفعتهم إليكم، ووثب عليكم بالاق بن صفور ملك الموآبيين، وحارب إسرائيل فأرسل فدعا بلعام بن بعور ليلعنكم، ولم يسرني أن أسمع قول بلغام، ولكن باركت عليكم ونجيتكم من يديه،
Ve Allah'ın size vaat ettiği bütün güzel sözler nasıl yerine geldiyse; eğer isyan eder, Rabbiniz Allah'ın ahdine ve size emrettiği vasiyetlere tecavüz ederseniz, helak olup yok oluncaya kadar bütün lanetler de aynı şekilde üzerinize inecektir." Bütün İsrailoğullarını Şekem'de topladı, onları Zaman Çadırı'nda Rabbin huzurunda durdurdu ve şöyle dedi: "İsrail'in İlahı olan Allah'ın sözünü dinleyin: İlk devirde atalarınız nehrin ötesinde oturuyorlardı; İbrahim ve Nahor'un babası Terah orada başka ilahlara tapıyordu. Babanız İbrahim'e ahdettim, onu nehrin ötesinden çıkardım, bütün Kenan diyarında gezdirdim; zürriyetini çoğalttım ve ona oğul olarak İshak'ı verdim. İshak'a Yakub ve Esav'ı verdim; Esav'a Seir Dağı'nı miras olarak verdim. Yakub ve oğulları ise Mısır'a indiler. Musa ve Harun'u gönderdim, Mısır halkını cezalandırdım, onların topraklarında mucizeleri ve harikaları çoğalttım; bundan sonra onları oradan çıkardım. Rab onlar için Kızıldeniz'i (Kamış Denizi) yardı ve sizi orada yürüterek geçirdi. Mısırlılar geçmek isteyince denizi üzerlerine kapattı ve onları boğdu; Mısır halkına ne yaptığımı gözleriniz gördü. Sonra sizi çöle getirdim, orada uzun günler oturdunuz. Sizi Şeria nehrinin geçidinde oturan Amorilerin topraklarına getirdim; sizinle savaştılar, onları elinize teslim ettim. Moablıların kralı Sippor oğlu Balak kalkıp İsrail ile savaştı; sizi lanetlemesi için Beor oğlu Balam'ı çağırttı. Balam'ın sözünü dinlemek beni hoşnut etmedi; bilakis sizi bereketledim ve sizi onun elinden kurtardım.
ثم جزتم نهر الأردن وأتيتم أهل أريحا فحاربكم أهلها والأمورانيون - ثم عد بقية الطوائف السبع - فدفعتهم إليكم أجمعين، وأعطيتكم أرضاً لم تتعبوا فيها، فاتقوا الرب واعبدوه بالبر والعدل، واصرفوا عن قلوبكم الفكر في عبادة الآلهة الأخرى التي عبدها أباؤكم عند مجاز النهر وفي أرض مصر، واعبدوا الرب وحده، وإن كان يشق عليكم أن تعبدوا الرب اختاروا لأنفسكم يومنا هذا من تعبدون، أتحبون أن تعبدوا الآلهة التي عبدها آباؤكم عند مجاز نهر الفرات أم آلهة الأمورانيين الذين سكنتم بينهم! أما أنا وأهل بيتي فإنا نعبد الله الرب، فأجاب الشعب وقالوا: حاشا لله أن نجتنب عبادة الرب ونعبد الآلهة الأخرى! لأن الله ربنا هو الذي أخرجنا من أرض مصر وخلصنا من العبودية، وأكمل الآيات والأعاجيب أمامنا، وحفظنا في كل الطرق التي سلكناها، وقوانا على جميع الشعوب التي حاربناها لذلك نعبد الرب لأنه هو الإلهة وحده وهو إلهنا، فقال: انظروا! لعلكم تجتنبون عبادة الله وتعبدون الآلهة الغريبة، فيغضب الرب عليكم وينزل بكم البلاء ويهلككم من بعد إنعامه عليكم، فقال الشعب: لا يكون لنا عبادة أخرى غير عبادة الله، ربنا، قال يشوع: اشهدتم على أنفسكم: أنتم الذين اخترتم عبادة الرب
Sonra Şeria nehrini geçtiniz ve Eriha halkına geldiniz; halkı ve Amoriler sizinle savaştı -sonra yedi taifenin geri kalanını saydı- ve onların hepsini elinize teslim ettim. Size uğrunda emek sarf etmediğiniz bir toprak verdim. Artık Rab'den sakının, O'na dürüstlük ve adaletle kulluk edin; atalarınızın nehrin ötesinde ve Mısır diyarında taptıkları başka ilahlara tapma düşüncesini kalplerinizden çıkarıp atın ve yalnız Rabbe kulluk edin. Eğer Rabbe kulluk etmek size zor geliyorsa, bugün kime kulluk edeceğinizi kendiniz seçin: Atalarınızın Fırat nehrinin ötesinde taptıkları ilahları mı, yoksa topraklarında oturduğunuz Amorilerin ilahlarını mı seversiniz! Bana ve ev halkıma gelince, biz muhakkak Rab olan Allah'a kulluk ederiz." Halk cevap verip şöyle dedi: "Rabbe kulluktan vazgeçip başka ilahlara tapmaktan Allah'a sığınırız! Çünkü bizi Mısır diyarından çıkaran, kölelikten kurtaran, gözlerimizin önünde o büyük ayetleri ve harikaları kemale erdiren, yürüdüğümüz bütün yollarda bizi koruyan ve savaştığımız bütün milletlere karşı bizi güçlendiren Rabbimiz Allah'tır. Bu yüzden biz Rabbe kulluk ederiz; çünkü tek İlah O'dur ve O bizim İlahımızdır." Yeşu dedi ki: "Bakın! Olur ki Allah'a kulluktan vazgeçip yabancı ilahlara taparsınız da Rab size öfkelenir, üzerinize bela indirir ve size nimet verdikten sonra sizi helak eder." Halk dedi ki: "Rabbimiz olan Allah'a kulluktan başka hiçbir kulluğumuz olmayacaktır." Yeşu: "Kendi aleyhinize şahitlik ettiniz: Rabbe kulluğu seçen sizlersiniz!" dedi.
قالوا له: نشهد! فأول ما دخل عليهم الدخيل أنهم لم يستأصلوا الكفرة وخالطوهم في أيام يوشع؛ قال في سفره: فصعد رسول الرب من الجلجال إلى سجين وقال لبني إسرائيل: هكذا يقول الرب: أنا الذي أصعدتكم من أرض مصر وأتيت بكم الأرض التي أقسمت لآبائكم وقلت: إني لا أبطل عهدي إلى الأبد، وأمرتكم أن لا تعاهدوا أهل هذه الأرض، ولكن استأصلوا مذابحهم، ولم تقبلوا ولم تطيعوني، وأنا أيضاً قد قلت: إني لا أهلكهم من أمامكم، ولكن تكون لكم آلهتهم عشرة، فلما قال رسول الرب لبني إسرائيل هذا القول رفع القوم أصواتهم بالبكاء ودعوا اسم ذلك الموضع تحناد أي موضع البكاء، وذبحوا هناك ذبائح للرب؛ وتوفي يشوع بن نون عند الرب ابن مائة وعشرين سنة، ودفن في حد ميراثه بسرح التي في جبل إفرائيم عن يسار جبل جعس، وكل ذلك الحقب أيضاً قبضوا، ونشأ من بعدهم حقب لم يعرف الرب ولم يعرف أعماله التي عملها، وارتكب بنو إسرائيل السيئات أمام الرب واجتنبوا عبادة الله إله آبائهم الذي أخرجهم من أرض مصر، وتبعوا آلهة الشعوب التي حولهم وسجدوا لها وعبدوا بعلاً وأشتراثاً الصنمين، وغضب الرب على بني إسرائيل، وسلط عليهم المنتهبين، ودفعهم إلى أعدائهم، ولم يقدروا
Ona: "Şahidiz!" dediler. Onlara ilk fesadın girişi, kâfirlerin kökünü kazımayıp Yeşu zamanında onlarla karışmalarıyla oldu. Kitabında şöyle dedi: Rabbin meleği Gilgal'dan Bochim'e çıktı ve İsrailoğullarına dedi ki: "Rab şöyle buyuruyor: Sizi Mısır diyarından çıkaran ve atalarınıza yemin ettiğim toprağa getiren benim ve 'Ahdimi ebediyen bozmayacağım; siz de bu diyarın halkıyla ahitleşmeyin, bilakis onların sunaklarını yıkın' dedim. Ama siz kabul etmediniz ve bana itaat etmediniz. Ben de dedim ki: 'Onları önünüzden helak etmeyeceğim; bilakis onların ilahları size tuzak olacaktır.'" Rabbin meleği İsrailoğullarına bu sözü söyleyince, halk sesini yükseltip ağladı ve o yerin adını Tehnâd yani "Ağlama Yeri" koydular ve orada Rab için kurbanlar kestiler. Nûn oğlu Yeşu yüz yirmi yaşında Rabbin huzurunda vefat etti ve Efraim dağında, Gaaş Dağı'nın solundaki mirası olan Serah sınırında defnedildi. O neslin tamamı da vefat etti. Onlardan sonra Rabbi tanımayan ve O'nun yaptığı işleri bilmeyen bir nesil yetişti. İsrailoğulları Rabbin huzurunda kötülükler işlediler; kendilerini Mısır diyarından çıkaran atalarının İlahı Allah'a kulluğu terk ettiler. Çevrelerindeki milletlerin ilahlarına uyup onlara secde ettiler; Ba'l ve Aştoret adlı iki puta taptılar. Rab İsrailoğullarına öfkelendi, üzerlerine yağmacıları musallat etti, onları düşmanlarının eline verdi ve onlar
أن يثبتوا لأعدائهم، وكلما كانوا يخرجون إلى الحرب كانت يد الرب عليهم بالعقاب والبلاء كما قال لهم الرب وكما أقسم لآبائهم، واضطروا وضاق بهم جداً، فصير الرب عليهم قضاة، وأعان قضاتهم وخلصوهم من أيدي أعدائهم، وكان الرب يسمع أنينهم وما يشكون من المضيقين عليهم والمزعجين لهم، فلما توفيت قضاتهم رجعوا إلى الفساد كآبائهم، وعبدوا الأصنام وسجدوا لها، ولم ينقصوا من سوء أعمالهم الأولى وطرقهم الرديئة، فاشتد غضب الرب على بني إسرائيل وقال: لأن الشعب اعتدوا الوصية التي أوصيت آباءهم، ولم يسمعوا قولي، لا أعود أن أهلك إنساناً بين أيديهم من الشعوب التي خلف يشوع بعد وفاته، ليجرب الرب بها بني إسرائيل هل يحفظون طرق الرب كما حفظ آباؤهم أولاً! فلذلك ترك الرب هذه الشعوب ولم يهلكهم سريعاً، ولم يسلمها في يدي يشوع، والذين تركوا خمسة رؤساء أهل فلسطين وجميع الكنعانيين والصيدانيين والحاوانيين والذين يسكنون جبل لبنان ومن جبل بني حرمون إلى مدخل حماة ليجرب بهم بني إسرائيل، وجلس بنو إسرائيل بين يدي الأمورانيين وبقية القبائل، وزوجوا بنيهم من بناتهم وزوجوا بناتهم من بنيهم وعبدوا آلهتهم، وارتكب بنو إسرائيل السيئات أمام الرب ونسوا صنيع الرب إلههم وعبدوا بعلاً وأشتراثاً،
düşmanlarına karşı tutunamadılar. Ne zaman savaşa çıksalar, Rabbin onlara söylediği ve atalarına yemin ettiği gibi, Rabbin eli ceza ve bela ile onların aleyhinde oluyordu. Son derece çaresiz ve sıkıntıda kaldılar. Bunun üzerine Rab onların başına hâkimler tayin etti; hâkimlerine yardım etti ve onları düşmanlarının elinden kurtardı. Rab onların iniltilerini, kendilerini sıkıştıran ve rahatsız edenlerden ötürü şikâyetlerini işitiyordu. Hâkimleri vefat edince ataları gibi tekrar fesada döndüler; putlara taptılar, onlara secde ettiler ve önceki kötü amellerinden ve fena yollarından hiçbir şeyi eksiltmediler. Rabbin İsrailoğullarına öfkesi şiddetlendi ve şöyle dedi: "Bu halk atalarına emrettiğim vasiyeti çiğnediği ve sözümü dinlemediği için, atalarının daha önce koruduğu gibi İsrailoğullarının Rabbin yollarını koruyup korumayacaklarını kendileriyle denemek üzere, Yeşu'nun vefatından sonra geride bıraktığı milletlerden hiçbir insanı artık önlerinden helak etmeyeceğim." Bu sebeple Rab bu milletleri bıraktı, onları çabucak helak etmedi ve Yeşu'nun eline teslim etmedi. İsrailoğullarını kendileriyle denemek üzere bırakılanlar; Filistinlilerin beş beyi, bütün Kenanlılar, Saydalılar, Hivliler ve Lübnan dağında Hermon Dağı'ndan Hama girişine kadar oturanlardı. İsrailoğulları Amorilerin ve diğer kabilelerin arasında oturdular; kızlarını oğullarına aldılar, kızlarını da onların oğullarına verdiler ve onların ilahlarına taptılar. İsrailoğulları Rabbin huzurunda kötülükler işlediler, Rableri olan Allah'ın yaptıklarını unuttular; Ba'l ve Aştoret'e taptılar.
واشتد غضب الرب على بني إسرائيل ودفعهم إلى كوشان الأتيم ملك حران، فاستعبدهم ثماني سنين، ودعا بنو إسرائيل الرب متضرعين، وصيَّر الرب لهم مخلصاً، وخلصهم عثنايال بن قنز أخو كالاب الأصغر، فأعانه الرب وصار حكماً لبني إسرائيل فخرج إلى الحرب، وأسلم الرب في يده كوشان الأتيم، واستراحت الأرض من الحرب أربعين سنة، وتوفي عثنايال ابن قنز، وعاد بنو إسرائيل في سوء أعمالهم أمام الرب فقوى الرب عليهم ملك موآب، واستمروا هكذا في كل حين ينقضون، وسنة الرب كل قليل يرفضون، ولا يستقيمون إلا بقدر ما ينسون حرارة النقم ويذوقون لذاذة النعم - ولولا خوف الإطالة الموجبة للسآمة والملالة لذكرت من ذلك كثيراً من الكتب التي بين أيديهم، لا يقدرون على إنكار ما يلزمهم بها من الفضيحة والعار - والله الموفق.
Rabbin İsrailoğullarına öfkesi şiddetlendi ve onları Harran kralı Kûşân-Rişatayim'in eline verdi; o da onlara sekiz yıl kölelik yaptırdı. İsrailoğulları yalvararak Rabbe dua ettiler; Rab de onlar için bir kurtarıcı tayin etti. Kâleb'in küçük kardeşi Kenaz oğlu Otniel onları kurtardı. Rab ona yardım etti, İsrailoğullarına hâkim oldu ve savaşa çıktı. Rab, Kûşân-Rişatayim'i onun eline teslim etti ve memleket kırk yıl savaştan rahat etti. Kenaz oğlu Otniel vefat etti. İsrailoğulları Rabbin huzurunda kötü işlerine tekrar döndüler; bunun üzerine Rab Moab kralını onların üzerine güçlendirdi. Onlar her zaman ahdi bozarak, Rabbin sünnetini (şeriatını) ikide bir reddederek bu şekilde devam ettiler; ancak cezaların sıcaklığını unutup nimetlerin lezzetini tadacakları kadar bir süre doğru yolda kaldılar. Eğer usanç ve bıkkınlık doğuracak şekilde uzatma korkusu olmasaydı, ellerindeki kitaplardan bunun gibi pek çok şeyi zikrederdim ki bunlarla kendilerine terettüp eden rezillik ve utancı asla inkâr edemezlerdi. Başarıya ulaştıran Allah'tır.
ولما تم ذلك عطف سبحانه على {وإذا ناديتم إلى الصلاة} قوله دالاً على استحقاقهم للعن وعلى ما أخبر به من شرهم وضلالهم بما فضحهم به من سوء أعمالهم دلالة على صحة دين الإسلام بإطلاع شارعه عليه أفضل الصلاة والسلام على خفايا الأسرار: {وإذا جاءوكم} أي أيها المؤمنون! هؤلاء المنافقون من الفريقين، وإعادة ضمير الفريقين عليهم لأنهم في الحقيقة منهم، ما أفادتهم دعوى الإيمان شيئاً عند الله، والعدول إلى
Bu açıklama tamamlanınca, Şeriat Sahibi'nin aleyhi efdalü's-salâti ve's-selâm gizli sırlara muttali kılınmasıyla İslam dininin sıhhatine delalet etmek üzere, kötü amellerini yüzlerine vurarak laneti hak ettiklerini ve haber verdiği şer ve sapıklıklarını göstermek için Allah Teâlâ {وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ} buyruğuna şu sözünü atfetti: {وَإِذَا جَاءُوكُمْ} “Ve size geldikleri zaman” yani ey müminler! Her iki fırkadan olan bu münafıklar size geldiklerinde... İki fırkanın zamirini onlara döndürmüştür çünkü onlar hakikatte onlardandır; iman iddiası Allah katında onlara hiçbir fayda sağlamamıştır. Müminlere
خطاب المؤمنين دال على عطفه على ما ذكرت، وفيه إشارة إلى أن النبي ﷺ يعرفهم في لحن القول، فلا يغتر بخداعهم ولا يسكن إلى مكرهم بما أعطى من صدق الفراسة وصحة التوسم {قالوا آمنا} أي لا تغتروا بمجرد قولهم الحسن الخالي عن البيان بما يناسبه من الأفعال فكيف بالمقترن بما ينفيه منها، وقد علم أن الفصل بين المتعاطفين بالآيتين السالفتين لا يضر، لكونهما علة للمعطوف عليه، فهما كالجزء منه.
hitaba dönülmesi (iltifat), bunun zikrettiğim yere atfedildiğini gösterir. Bunda, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine verilen doğru feraset ve isabetli sezgi sayesinde onları konuşma üsluplarından tanıdığına, dolayısıyla onların hilelerine aldanmayacağına ve tuzaklarına güvenmeyeceğine bir işaret vardır. {قَالُوا آمَنَّا} “«İman ettik» derler.” Yani onların uygun amellerden yoksun olan, üstelik amellerin zıddıyla bir arada bulunan sırf güzel sözlerine aldanmayın. Bilinmektedir ki matuf ile matufun aleyh arasının geçen iki ayetle ayrılmış olması zarar vermez; zira o iki ayet matufun aleyhin illeti konumundadır, dolayısıyla onun bir parçası gibidir.
ولما ادعوا الإيمان كذَّبهم سبحانه في دعواهم بقوله مقرباً لماضيهم من الحال رجاء لهم غير الدخول، لأنها تكاد تظهر ما هم مخفوه، فوجب التوقع للتصريح بها: {وقد} أي قالوا ذلك والحال أنهم قد {دخلوا} أي إليكم {بالكفر} مصاحبين له متلبسين به.
Onlar iman iddiasında bulununca, Allah Teâlâ onların bu iddialarını yalanladı; geçmiş hallerini şimdiki hale yaklaştırarak, gizledikleri şeyi neredeyse açığa vuracak olmalarından ötürü onların girmelerinden başka bir duruma ümit besleyerek şöyle buyurdu -bu sebeple açıkça ifade edilmesini beklemek gerekirdi-: {وَقَدْ} “Oysa” yani onlar şu halde bunu söylediler ki: {دَخَلُوا} “girmişlerdir” yani sizin yanınıza, {بِالْكُفْرِ} “küfürle” ona eşlik ederek, ona bürünmüş olarak [girmişlerdir].
ولما كان المقام يقتضي لهم بعد الدخول حسن الحال، لما يرون من سمت رسول الله ﷺ الجليل وكلامه العذب ودينه العدل وهدية الحسن، فلم يتأثروا لما عندهم من الحسد الموجب للعناد، أخبر عن ذلك بأبلغ من الجملة التي أخبرت بكفرهم تأكيداً للأخبار عن ثباتهم على الكفر، لأنه أمر ينكره العاقل فقال: {وهم} أي من عند أنفسهم لسوء ضمائرهم وجبلاتهم من غير سبب من أحد منكم، لا منك ولا من أتباعك {قد خرجوا به} أي الكفر بعد دخولهم ورؤية ما
Makam, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yüce vakarını, tatlı sözünü, adil dinini ve güzel ahlakını gördükten sonra onların halinin güzelleşmesini gerektirirken, içlerindeki inada yol açan haset sebebiyle etkilenmediler. Küfür üzere sebat ettiklerine dair haberi pekiştirmek için bunu, kâfirliklerini haber veren cümleden daha beliğ bir ifadeyle bildirdi; zira bu akıl sahibinin inkâr edeceği bir durumdur. Şöyle buyurdu: {وَهُمْ} “ve onlar” yani sizden hiç kimsenin, ne senin ne de sana tabi olanların bir sebebi olmaksızın, kendi kötü niyetleri ve bozuk fıtratları yüzünden kendiliklerinden, {قَدْ خَرَجُوا بِهِ} “onunla (küfürle) çıkmışlardır” yani içeri girip o gördükleri
رأوا من الخير، دالاً على قوة عنادهم بالجملة الاسمية المفيدة للثبات، وذكر المسند إليه مرتين، وهم بما أظهروا يظنون أنه يخفي ما أضمروا.
hayrı gördükten sonra [yine küfürle çıkmışlardır]. Sebat ifade eden isim cümlesiyle ve müsnedün ileyhin (öznenin) iki defa zikredilmesiyle onların inadının şiddetine delalet etmiştir. Onlar ise açığa vurdukları şeylerin, içlerinde gizlediklerini örteceğini zannetmektedirler.
ولما كان في قلوبهم من الفساد والمكر بالإسلام وأهله ما يطول شرحه، نبه عليه بقوله: {والله} أي المحيط بجميع صفات الكمال وبكل شيء علماً وقدرة {أعلم} أي منهم وممن توسم فيهم النفاق {بما كانوا} أي بما في جبلاتهم من الدواعي العظيمة للفساد {يكتمون *} أي من هذا وغيره في جميع أحوالهم من أقوالهم وأفعالهم.
Kalplerinde İslam'a ve ehline karşı açıklaması uzun sürecek derecede fesat ve hile bulunduğu için, şu buyruğuyla buna dikkat çekti: {وَاللَّهُ} “Allah” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan, ilim ve kudretçe her şeyi ihata eden [Allah], {أَعْلَمُ} “daha iyi bilir” yani onlardan da, onlardaki nifakı sezenlerden de daha iyi bilir; {بِمَا كَانُوا} “oldukları şeyleri” yani fıtratlarında fesat için bulunan o büyük sebepleri, {يَكْتُمُونَ} “gizlemekte [oldukları şeyleri].” Yani gerek bundan gerekse başka hususlardan söz ve fiil olarak bütün hallerinde [gizlediklerini daha iyi bilir].
ولما كذبهم في دعوى الإيمان، أقام سبحانه الدليل على كفرهم فقال مخاطباً لمن له الصبر التام، مفيداً أنه أطلعه ﷺ على ما يعلم منهم مما يكتمونه من ذلك تصديقاً لقوله تعالى {ولتعرفنهم في لحن القول} إطلاعاً هو كالرؤية، عاطفاً على ما تقديره: وقد أخبرنا غيرك من المؤمنين بما نعلم منهم من ذلك، وأما أنت فترى ما في قلوبهم بما آتيناك من الكشف: {وترى} أي لا تزال يتجدد لك ذلك {كثيراً منهم} أي اليهود والكفار منافقهم ومصارحهم.
Onların iman iddiasını yalanlayınca, Allah Teâlâ küfürlerine delil getirdi; tam bir sabra sahip olan zata hitap ederek, Allah Teâlâ'nın: {وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ} “Sen onları konuşma üsluplarından kesinlikle tanırsın” buyruğunu tasdik edercesine, gizledikleri şeylerden bildiği hususlara Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat görmüş gibi muttali kıldığını bildirdi. Takdiri: "Biz onların bu durumundan bildiklerimizi senin dışındaki müminlere haber verdik; sana gelince, sana verdiğimiz keşif sayesinde onların kalplerindekini bizzat görürsün" şeklinde olan söze atıfla şöyle buyurdu: {وَتَرَى} “Görürsün” yani bu durum senin için sürekli yenilenir, {كَثِيرًا مِنْهُمْ} “onlardan birçoğunu” yani Yahudilerden ve kâfirlerden, münafık olanlarını da açıkça inkâr edenlerini de [görürsün].
ولما كان التعبير بالعجلة لا يصح هنا، لأنها لا تكون إلا في شيء له وقتان: وقت لائق، ووقت غير لائق، والإثم لا يتأتى فيه ذلك،
Burada acele (acelecilik) lafzıyla ifade etmek doğru olmazdı; çünkü acele ancak iki vakti olan bir şeyde söz konusu olur: uygun bir vakit ve uygun olmayan bir vakit; günahta ise bu düşünülemez.
قال: {يسارعون} أي يفعلون في تهالكهم على ذلك فعل من يناظر خصماً في السرعة فيما هو فيه محق وعالم بأنه في غاية الخير، وكان موضع لأن يعبر بالضمير فيقال: فيه - أي الكفر فعبر عنه تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف إفادة لأن كفرهم عن حيلة هي في غاية الرداءة بقوله: {في الإثم} أي كل ما يوجب إثماً من الذنوب، وخص منه أعظمه فقال: {والعدوان} أي مجاوزة الحد في ذلك الذي أعظمه الشرك، ثم حقق الأمر وصوَّره بما يكون لوضوحه دليلاًعلى ما قبله من إقدامهم على الحرام الذي لا تمكن معه صحة القلب أصلاً، ولا يمكنهم إنكاره فقال: {وأكلهم السحت} أي الحرام الذي يستأصل البركة من أصلها فيمحقها، ومنه الرشوة، وكان هذا دليلاً على كفرهم لأنهم لون كانوا مؤمنين ما أصروا على شيء من ذلك، فكيف بجميعه! فكيف بالمسارعة فيه! ولذلك استحقوا غاية الذم بقوله: {لبئس ما كانوا} ولما كانوا يزعمون العلم، عبر عن فعلهم بالعمل فقال: {يعملون *} .
Bu sebeple şöyle buyurdu: {يُسَارِعُونَ} “Yarışırcasına koşarlar” yani buna aşırı düşkünlükleri içinde, haklı olduğu ve son derece hayırlı bir iş üzerinde bulunduğu bilinciyle hasmıyla süratte yarışan birinin yaptığı gibi yaparlar. Zamirle ifade edilip "onda" -yani küfürde- denilecek bir yer iken, hükmü vasfa bağlamak, genelleme yapmak ve küfürlerinin son derece adi bir hileden kaynaklandığını bildirmek üzere şöyle buyurdu: {فِي الْإِثْمِ} “günahta” yani günahlardan vebali gerektiren her şeyde. Bunların en büyüğünü tahsis ederek şöyle buyurdu: {وَالْعُدْوَانِ} “ve düşmanlıkta” yani bu hususta haddi aşmakta ki bunun en büyüğü şirktir. Sonra açıklığı sebebiyle kalbin sıhhatinin asla mümkün olamayacağı harama yöneldiklerine delil teşkil edecek ve inkâr edemeyecekleri bir şekilde meseleyi somutlaştırıp ortaya koyarak şöyle buyurdu: {وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ} “ve haram yemede” yani bereketi kökünden kazıyıp yok eden haramda ki rüşvet de bundandır. Bu onların küfrüne delildir; çünkü mümin olsalardı bunlardan hiçbirinde ısrar etmezlerdi, nerede kaldı hepsinde ısrar etmek, nerede kaldı onda yarışmak! Bu sebeple şu buyrukla son derece yerilmeyi hak ettiler: {لَبِئْسَ مَا كَانُوا} “Ne kötüdür o şey ki onlar idiler”; ilim iddia ettikleri için fiillerini amel ile ifade ederek şöyle buyurdu: {يَعْمَلُونَ} “yapmakta oldukları!”
ولما كان المنافقون من الأميين وأهل الكتاب قد صاروا شيئاً واحداً في الانحياز إلى المصارحين من أهل الكتاب، فأنزل فيهم سبحانه هذه الآيات على وجه يعم غيرهم حتى تبينت أحوالهم وانكشف زيغهم ومحالهم - أنكر- على من يودعونهم أسرارهم ويمنحونهم مودتهم وأخبارهم من علمائهم وزهادهم - عدم أمرهم بالمعروف ونهيهم عن المنكر، لكونهم
Ümmîlerden ve Ehl-i Kitap'tan olan münafıklar, Ehl-i Kitap'ın açık inkârcılarına yanaşmada bir ve beraber hale geldikleri ve Allah Teâlâ onlar hakkında -başkalarını da kapsayacak şekilde- bu ayetleri indirip halleri ortaya çıkınca, eğrilikleri ve bâtıl yolları açığa çıkınca; sırlarını tevdi ettikleri, sevgilerini ve haberlerini sundukları âlim ve zahitlerinin iyiliği emredip kötülükten nehyetmemelerini kınadı. Çünkü onlar,
جديرين بذلك لما يزعمونه من اتباع كتابهم فقال: {لولا} أي هلا ولم لا {ينهاهم} أي يجدد لهم النهي {الربانيون} أي المدعون للتخلي من الدنيا إلى سبيل الرب {والأحبار} أي العلماء {عن قولهم الإثم} أي الكذب الذي يوجبه وهو مجمع له {وأكلهم السحت} وذلك لأن قولهم للمؤمنين {آمنا} وقولهم لهم {إنا معكم إنما نحن مستهزءون} [البقرة: ١٤] لا يخلو عن كذب، وهو محرم في توراتهم وكذا أكلهم الحرام، فما سكوتهم عنهم في ذلك إلا لتمرنهم على المعاصي وتمردهم في الكفر واستهانتهم بالجرأة على من لا تخفى عليه خافية، ولا يبقى لمن عاداه باقية.
kitaplarına uydukları iddiası sebebiyle buna layık kimselerdi. Şöyle buyurdu: {لَوْلَا} “Ne olurdu” yani niçin ve neden, {يَنْهَاهُمُ} “onları nehyetmezler” yani onlara nehyi yenilemezler, {الرَّبَّانِيُّونَ} “kendilerini Rabb'e adayanlar” yani dünyayı terk edip Rabbin yoluna girdiklerini iddia edenler, {وَالْأَحْبَارُ} “ve din bilginleri” yani âlimler, {عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ} “günah olan sözü söylemekten” yani vebali gerektiren ve bütün veballeri toplayan yalandan, {وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ} “ve haram yemekten?” Çünkü onların müminlere {آمَنَّا} “İman ettik” demeleri ve kendi aralarındayken onlara {إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} “Şüphesiz biz sizinle beraberiz, biz ancak alay etmekteyiz” [Bakara: 14] demeleri yalandan hâli değildir; yalan ise Tevratlarında haram kılınmıştır, tıpkı haram yemelerinin de haram kılındığı gibi. Onların bu hususta susmaları, ancak günahlara alışmış olmalarından, küfürde haddi aşmalarından ve hiçbir şeyin Kendisine gizli kalmadığı, Kendisine düşmanlık eden kimseye hiçbir varlık bırakmayan Allah'a karşı cüretkârlığı hafife almalarından kaynaklanmaktadır.
ولما كان من طبع الإنسان الإنكار على من خالفه، كانت الفطرة الأولى مطابقة لما أتت به الرسل من قباحة الكذب وما يتبعه من الفسوق. وكان الإنسان لا ينزل عن تلك الرتبة العالية إلى السكوت عن الفاسقين فضلاً عن تحسين أحوالهم إلا بتدرب طويل وتمرن عظيم، حتى يصير له ذلك كالصفة التي صارت بالتدريب صنعة يألفها وملكة لا يتكلفها، فجعل ذنب المرتكب للمعصية غير راسخ، لأن الشهوة تدعوه إليها، وذنب التارك للنهي راسخاً لأنه لا شهوة له تدعوه إلى الترك، بل معه
İnsanın tabiatında kendisine muhalefet edeni kınamak var olduğundan, ilk fıtrat peygamberlerin getirdiği yalanın ve peşinden gelen fıskın çirkinliği esasına uygundu. İnsan, uzun bir alışma ve büyük bir alışkanlık olmadan o yüce mertebeden fasıklara karşı susma derekesine inmez, nerede kaldı onların durumlarını güzel görmek! Öyle ki bu durum alışkanlıkla onda benimsenen bir sanat ve zorlanmadan yapılan bir meleke haline gelir. Bu sebeple günahı bizzat işleyenin günahı kökleşmemiş sayıldı; çünkü şehvet onu buna çağırmaktadır. Nehyetmeyi terk edenin günahı ise kökleşmiş sayıldı; çünkü onu terk etmeye çağıran bir şehveti yoktur; bilakis onunla beraber,
حامل من الفطرة السليمة تحثه على النهي، فكان أشد حالاً؛ قال: {لبئس ما} ولما كان ذلك في جبلاتهم، عبر بالكون فقال: {كانوا يصنعون *} أي في سكوتهم عنهم وسماعهم منهم.
onu nehyetmeye teşvik eden selim fıtrattan gelen bir saik vardır; dolayısıyla onun durumu daha vahimdir. Şöyle buyurdu: {لَبِئْسَ مَا} “Ne kötüdür o şey ki”; bu durum onların fıtratlarında yer ettiği için kevn fiiliyle ifade ederek şöyle buyurdu: {كَانُوا يَصْنَعُونَ} “yapmakta oldukları (sanat edindikleri)!” Yani onlara karşı susmalarında ve onları dinlemelerinde [yaptıkları şey ne kötüdür!]
ولما لم تزل الدلائل على إبطال دعوى أهل الكتاب في البنوة والمحبة تقوم، وجبوش البراهين تنجد، حتى انتشبت فيهم سهام الكلام أي انتشاب، قال تعالى معجباً من عامتهم بعد تعيين خاصتهم، معلماً بأنهم لم يقنعوا بالسكوت عن المنكر حتى تكلموا بأنكره، مشيراً إلى سفول رتبتهم ودناءة منزلتهم بأداة التأنيث: {وقالت اليهود} معبرين عن البخل والعجز جرأة وجهلاً بأن قالوا ذاكرين اليد لأنها موضع القدرة وإفاضة الجود والنصرة: {يد الله} أي الذي يعلم كل عاقل أن له صفات الكمال {مغلولة} أي فهو لا يبسط الرزق غاية البسط، وهذا كناية عن البخل والعجز من غير نظر إلى مدلول كل من ألفاظه على حياله أصلاً، كما قال تعالى: {ولا تجعل يدك مغلولة إلى عنقك ولا تبسطها كل البسط} [الإسراء: ٢٩] ولم يقصد من ذلك غير الجود وضده، لا غل ولا عنق ولا بسط أصلاً، بل صار هذا الكلام عبارة عما وقع مجازاً عنه، كأنهما متعقبان على معنى واحد، حتى لو جاد
Ehl-i Kitap'ın evlatlık ve muhabbet iddialarını iptal eden deliller ardı ardına gelmeye devam edip, bürhan orduları imdada yetiştikçe ve nihayet kelam okları onlara alabildiğine saplanınca, Allah Teâlâ onların havas tabakasını belirttikten sonra avam tabakasının durumuna hayret ederek, onların sadece münker karşısında susmakla yetinmeyip onun en çirkinini bizzat söylediklerini bildirerek ve müenneslik edatıyla rütbelerinin düşüklüğüne ve konumlarının alçaklığına işaret ederek şöyle buyurdu: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ} Küstahlık ve cehaletle cimrilik ve acziyetten kinaye olarak, kudretin, cömertliğin ve yardımın kaynağı olması sebebiyle eli zikredip şöyle dediler: {يَدُ اللَّهِ} Her akıl sahibinin kemal sıfatlarına sahip olduğunu bildiği Allah'ın eli, {مَغْلُولَةٌ} “bağlıdır” yani O, rızkı alabildiğine genişletip yaymaz. Bu, lafızların her birinin kendi başına anlamına hiç bakılmaksızın, tıpkı Allah Teâlâ'nın şu ayetinde olduğu gibi, cimrilik ve acziyetten bir kinayedir: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَىٰ عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ} “Elini boynuna bağlanmış kılma ve onu büsbütün de açıp saçma” [İsrâ: 29]. Buradan sadece cömertlik ve zıddı kastedilmiştir; asla ne bukağı, ne boyun ne de [fiziksel] bir açma kastedilmiştir. Bilakis bu ifade, mecaz olarak kullanıldığı şeyin bizatihi kendisi haline gelmiştir; sanki ikisi aynı anlama ardışık olarak delalet eder gibidir. Hatta eli
الأقطع إلى المنكب لقيل له ذلك، ومثل هذا كثير في الكتاب والسنة، منه الاستواء «وقالت: في السماء» المراد منه - كما قاله العلماء - أنه ليس مما يعبده المشركون من الأوثان، قال في الكشاف: ومن لم ينظر في علم البيان عمي عن تبصر محجة الصواب في تأويل أمثال هذه الآية، ولم يتخلص عن يد الطاعن إذا عبثت به.
omzundan kesik olan birisi cömertlik etse bile ona bu söz söylenir. Kitap ve Sünnet'te bunun benzeri çoktur; istivâ ve «Kadın: Göktedir, dedi» rivayeti bunlardandır. Bundan kastedilen -âlimlerin de belirttiği gibi- O'nun müşriklerin taptığı putlar gibi olmadığıdır. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Beyan ilmine bakmayan kimse, bu ayetin benzerlerinin tevilinde doğru caddenin basiretinden kör kalır ve onunla oynadığı zaman taan edenin elinden kurtulamaz.
ولما نطقوا بهذه الكلمة الشنعاء، وفاهوا بتلك الداهية الدهياء، أخبر عما جازاهم به سبحانه على صورة ما كان العرب يقابلون به من يستحق الهلاك من الدعاء، فقال معبراً بالمبني للمفعول إفادة لتحتم الوقوع وتعليماً لنا كيف ندعو عليهم، ولم يسببه عما قبله بالفاء تقوية له على تقدير سؤال سائل: {غلت أيديهم} دعاء مقبولاً وخبراً صادقاً، عن كل خير، فلا تكاد تجد فيهم كريماً ولا شجاعاً ولا حاذقاً في فن، وإن كان ذلك لم تظهر له
Onlar bu çirkin sözü sarf edip o büyük felaketi telaffuz ettiklerinde, Allah Teâlâ Arapların helaki hak eden kimseye beddua ettikleri suret üzere onları ne ile cezalandırdığını haber vererek, vukuunun kesinliğini bildirmek ve bize onlara nasıl beddua edeceğimizi öğretmek amacıyla meçhul sîgasıyla şöyle buyurdu; bir soru soranın sorusu takdirinde onu pekiştirmek için de önceki kelama fâ harfiyle bağlamadı: {غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ} “Kendi elleri bağlansın”, kabul olunmuş bir beddua ve her türlü hayırdan yana sadık bir haber olarak! Nitekim onların arasında ne bir cömert, ne bir cesur, ne de bir sanatta mahir kimse neredeyse bulamazsın; şayet bulunsa bile ona bir
ثمرة {ولعنوا} أي أبعدوا مطرودين عن الجناب الكريم {بما قالوا} والمعنى أنهم كما رأوا أحوال المنافقين المقضي في التوراة بأنها إثم وأقروا عليها، فكذلك نطق بعضهم بكلمة الكفر التي لا أفظع منها، وسكت عليه الباقون فشاركوه، ولما كان الغل كناية عن البخل وعدم الإنفاق، وكان الدعاء بغلهم ولعنهم متضمناً أن الأمر ليس كما قالوا، ترجمة سبحانه بقوله: {بل يداه} وهو منزه عن الجارحة وعن كل ما يدخل تحت الوهم {مبسوطتان} مشيراً بالتثنية إلى غاية الجود، ليكون رد قولهم وإنكاره بأبلغ ما يكون في قطع تعنتهم وتكذيب قولهم.
semeresi zahir olmaz. {وَلُعِنُوا} “ve lanetlensinler” yani o yüce dergâhtan kovulup uzaklaştırılsınlar, {بِمَا قَالُوا} “söyledikleri şey yüzünden!” Anlam şudur: Onlar Tevrat'ta günah olduğuna hükmedilen münafıkların hallerini görüp bunu onayladıkları gibi, içlerinden bazıları da kendisinden daha korkuncu olmayan küfür sözünü telaffuz etmiş, geri kalanlar da susarak ona ortak olmuştur. Bukağıya vurulmak (bağlanmak) cimrilikten ve infak etmemekten kinaye olduğundan ve ellerinin bağlanması ile lanetlenmelerine dair beddua işin onların dediği gibi olmadığını içerdiğinden, Allah Teâlâ bunu şu sözüyle beyan buyurdu: {بَلْ يَدَاهُ} “Bilakis O'nun iki eli de” -ki O, organdan ve vehmin altına giren her şeyden münezzehtir- {مَبْسُوطَتَانِ} “alabildiğine açıktır”; tesniye (ikil) sîgasıyla cömertliğin son noktasına işaret edilmiştir ki, onların sözlerini reddetmek ve inkâr etmek inatlarını kırmada ve sözlerini yalanlamada en beliğ şekilde olsun.
ولما كان معنى هذا إثبات ما نفوه على أبلغ الأحوال، قال مصرحاً بالمقصود معرفاً أنه في إنفاقه مختار فلا غرو أن يبسط لبعض دون بعض: {ينفق} ولما كان إنفاقه سبحانه تحقيقاً للاختيار على أحوال متباينة بحيث إنها تفوت الحصر، أشار إلى التعجيب من ذلك بالتعبير بأداة الاستفهام وإن قالوا: إنها في هذا الموطن شرط، فقال: {كيف} أي كما {يشاء} أي على أي حالة أراد دائماً من تقتير وبسط وغير ذلك.
Bunun anlamı onların nefiy ettiği şeyi en beliğ surette ispat etmek olduğundan, maksadı açıkça belirterek ve infakında muhtar olduğunu, dolayısıyla bazılarına kısıp bazılarına bolca vermesinde şaşılacak bir şey olmadığını bildirerek şöyle buyurdu: {يُنْفِقُ} “infak eder”. Allah Teâlâ'nın infakı, sınırlandırılamayacak derecede farklı haller üzerinde irade ve tercihinin gerçekleşmesi mahiyetinde olduğundan, -her ne kadar bu makamda şart olduğunu söyleseler de- istifham edatıyla ifade ederek bu duruma karşı hayret ettirmeye işaret edip şöyle buyurdu: {كَيْفَ} “nasıl” yani dilediği gibi, {يَشَاءُ} “dilerse!” Yani kısmak, bollaştırmak ve diğer şekillerde sürekli olarak istediği her hal üzere.
ولما كان قولهم هذا غاية في العجب لأن كتابهم كافٍ في تقبيحه بل تقبيح ما هو دونه في الفحش، فكيف وقد انضم إلى ذلك ما أنزل في القرآن من واضح البيان، قال سبحانه عاطفاً على {وترى كثيراً منهم} [المائدة: ٦٢]
Onların bu sözü son derece şaşırtıcıydı; çünkü kendi kitapları bunu ve hatta bundan daha az çirkin olan şeyleri bile çirkin görmeye kâfidir. Kaldı ki buna Kur'an'da apaçık beyandan indirilenler de eklenmişken durum nasıl olmasın! Allah Teâlâ, {وَتَرَىٰ كَثِيرًا مِنْهُمْ} “Onlardan çoğunu görürsün” [Mâide: 62] ayetine atfederek şöyle buyurdu:
مؤكداً لمضمون ما سبق من قوله {ومن يرد الله فتنته فلن تملك له من الله شيئاً} [المائدة: ٤١] بأنه جعل سبب هذا القول منهم ما أتاهم من الهدى الأكمل في هذا الكتاب المعجز على لسان هذا النبي الذي هم به أعرف منهم بأبنائهم: {وليزيدن كثيراً منهم} أي ممن أراد الله فتنته، ثم ذكر فاعل الزيادة فقال: {ما أنزل إليك} أي على ما له من النور وما يدعو إليه من الخير {من ربك} أي المحسن إليك بكل ما ينفعك دنيا وأخرى {طغياناً} أي تجاوزاً عظيماً عن الحد تمتلىء منه الأكوان في كل إثم وشنأ، وذلك بما جره إليهم داء الحسد، لأنهم كلما رأوه سبحانه قد زاد إحسانه إليك طعنوا في ذلك الإحسان، وهو - لما له من الكمال وعلو الشأن - يكون الطعن فيه من أعظم الدليل عليه والبرهان، فيكون أعدى العدوان {وكفراً} أي ستراً لما ظهر لعقولهم من النور ودعت إليه كتبهم من الخير، وهذا كما يؤذي الخفاش ضياء الصباح، وكلما قوي الضياء زاد أذاه، وفي هذا إياس من توبتهم وتأكيد لعداوتهم وزجر عن موالاتهم ومودتهم، أي إنهم لا يزدادون بحسن وعظم وجميل تلاوتك عليهم الآيات إلا شقاقاً ما وجدوا قوة، فإن ضعفوا فنفاقاً.
Önceki {وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} “Allah kimin fitneye düşmesini isterse, sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın” [Mâide: 41] buyruğunun içeriğini, onların bu sözü söylemelerinin sebebinin, kendi çocuklarından daha iyi tanıdıkları bu Peygamber'in lisanı üzere bu mucize Kitap'ta kendilerine gelen en kâmil hidayet olduğunu bildirerek tekit etti: {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ} “Onlardan çoğunun mutlaka artıracaktır” yani Allah'ın fitneye düşmesini dilediği kimselerin; ardından artırmanın failini zikrederek şöyle buyurdu: {مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “sana indirilen şey” yani sahip olduğu nur ve davet ettiği hayırla birlikte, {مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden” yani sana dünya ve ahirette fayda verecek her şeyle ihsanda bulunandan, {طُغْيَانًا} “azgınlığını” yani her türlü günah ve kin hususunda âlemleri dolduracak derecede büyük bir haddi aşmayı. Bu da haset hastalığının onları sürüklediği şey sebebiyledir; zira onlar Allah Teâlâ'nın sana olan ihsanını artırdığını her gördüklerinde bu ihsana taan ettiler. O ihsan ise -kemali ve şanının yüceliği sebebiyle- kendisine taan edilmesinin onun aleyhine değil lehine en büyük delil ve bürhan olduğu bir şeydir; dolayısıyla düşmanlığın en aşırısı olur; {وَكُفْرًا} “ve küfrünü!” Yani akıllarına aşikâr olan nuru ve kitaplarının davet ettiği hayrı örtmeyi. Bu, tıpkı sabah aydınlığının yarasaya eziyet vermesi gibidir; aydınlık güçlendikçe onun eziyeti de artar. Bunda onların tövbe etmelerinden ümit kesme, düşmanlıklarını teyit etme, onlarla dostluk ve sevgiden men etme vardır. Yani onlar, senin ayetleri onlara güzel, azametli ve latif bir şekilde okuman sebebiyle, güç buldukları sürece ayrılıkçılıktan; zayıf düştüklerinde ise münafıklıktan başka bir şey artırmazlar.
ولما كان الإخبار باجتماع كلمتهم على شقاوة الكفر ربما أحدث خوفاً من كيدهم، نفى ذلك بقوله {وألقينا} أي بما لنا من العظمة الباهرة {بينهم} أي اليهود {العداوة} ولما كانت العداوة - وهي أي يعدون بعضهم إلى أذى بعض - ربما زالت بزوال السبب، أفاد أنها لازمة لا تنفك بقوله: {والبغضاء} أي لأمور باطنية وقعت في قلوبهم وقوع الحجر الملقى من علو {إلى يوم القيامة} .
Onların küfrün bedbahtlığı üzerinde söz birliği ettiklerinin haber verilmesi belki onların tuzaklarından bir korku doğurabileceğinden, bunu şu sözüyle nefyetti: {وَأَلْقَيْنَا} “Ve Biz bıraktık” yani ezici azametimizle, {بَيْنَهُمُ} “onların arasına” yani Yahudilerin arasına, {الْعَدَاوَةَ} “düşmanlığı”. Düşmanlık -ki bazılarının diğerlerine eziyet etmek için haddi aşmasıdır- bazen sebebin ortadan kalkmasıyla zail olabileceğinden, bunun ayrılmaz ve sürekli olduğunu şu sözüyle bildirdi: {وَالْبَغْضَاءَ} “ve kini” yani yüksekten atılan bir taşın düşmesi gibi kalplerine düşen batınî işler sebebiyle, {إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “kıyamet gününe kadar!”
ولما كان ذلك مفيداً لوهنهم ترجمه بقوله: {كلما أوقدوا} على سبيل التكرار لأحد من الناس {ناراً للحرب} أي باحكام أسبابها وتفتيح جميع أبوابها {اطفأها} أي خيّب قصدهم في ذلك {الله} أي الذي له جميع صفات الكمال، فلا تجدهم في بلد من البلاد إلا في الذل وتحت القهر، وأصل استعارة النار لها ما في كل منهما من التسلط والغلبة والحرارة في الظاهر والباطن، مع أن المحارب يوقد النار في موضع عال ليجتمع إليه أنصاره، ولقد قام لعمري دليل المشاهدة على صدق ذلك بغزوة قينقاع تم النضير ثم قريضة، والقبائل الثلاث بالمدينة لم يتناصروا ولم ينصروا، ثم غزوة خيبر وأهل فدك ووادي القرى وهم متقاربون ولم يتناصروا ولم ينصروا، هذا فيما في خاصتهم،
Bu durum onların zafiyetini bildirdiğinden, bunu şu sözüyle beyan buyurdu: {كُلَّمَا أَوْقَدُوا} “Onlar her ne zaman tutuştursalar” insanlardan herhangi birine karşı tekrar tekrar, {نَارًا لِلْحَرْبِ} “bir savaş ateşi” yani sebeplerini sağlamlaştırıp bütün kapılarını açarak, {أَطْفَأَهَا} “onu söndürür” yani bu husustaki maksatlarını boşa çıkarır, {اللَّهُ} “Allah” ki bütün kemal sıfatlarına sahip olandır. Bu yüzden onları hiçbir beldede zillet ve kahır altında olmaktan başka bir halde bulamazsın. Savaş için ateş istiaresinin aslı, her ikisinde de zahirde ve batında olan tahakküm, galebe ve hararettir; ayrıca savaşan kimse yardımcıları etrafında toplansın diye ateşi yüksek bir yerde yakar. Ömrüme yemin olsun ki, Kaynuka, ardından Nadîr, sonra Kurayza gazveleriyle bunun doğruluğuna dair müşahede delili gerçekleşmiştir; Medine'deki bu üç kabile birbirlerine yardım etmediler ve kendilerine yardım da olunmadı. Sonra Hayber gazvesi ile Fedek ve Vâdi'l-Kurâ halkı ki birbirlerine yakın idiler, buna rağmen yardımlaşmadılar ve yardım da görmediler. Bu, onların kendi aralarındaki durumdur.
وأما في غير ذلك فقد ألبّوا الأحزاب وجمعوا القبائل وأتقنوا في أمرهم على زعمهم المكايد، ثم أطفأ الله نارهم حساً ومعنى بالريح والملائكة، وألزمهم خزيهم وعارهم وجعل الدائرة عليهم - وساق جيش المنون على أيدي المؤمنين إليهم، وإلى ذلك وأمثاله من أذاهم الإشارة بقوله: {ويسعون} أي يوجدون مجتهدين اجتهاد الساعي على سبيل الاستمرار بما يوجدون من المعاصي من كتمان ما عندهم من الدليل على صحة الإسلام وغير ذلك من أنواع الأجرام {في الأرض} أي كل ما قدروا عليه بالفعل والباقي بالقوة.
Bunun dışındakilere gelince; onlar hizipleri kışkırttılar, kabileleri topladılar ve kendi zanlarınca işlerini tuzaklarla tahkim ettiler; sonra Allah rüzgâr ve meleklerle onların ateşini maddeten ve mânen söndürdü, zillet ve ayıplarını boyunlarına doladı, aleyhlerine çevirdi ve ölüm ordusunu müminlerin elleriyle onların üzerine sevk etti. İşte buna ve onların eziyetlerinden benzerlerine şu sözüyle işaret edilmektedir: {وَيَسْعَوْنَ} “Ve koşarlar” yani yanlarındaki İslam'ın sıhhatine dair delilleri gizlemek ve diğer cürüm çeşitleri gibi işledikleri günahlarla koşan birinin gayreti gibi sürekli bir çaba içinde bulunurlar, {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde” yani fiilen güç yetirebildikleri her yerde, geri kalanında ise potansiyel olarak,
ولما كان الإنسان لكونه محل نقصان لا ينبغي أن يتحرك فضلاً عن أن يمشي فضلاً عن أن يسعى إلا بما يرضي الله، وحينئذ لا ينسب الفعل إلا إلى الله لكونه آمراً به خالقاً له، فكانت نسبة السعي إلى الإنسان دالة على الفساد، صرح به في قوله: {فساداً} أي للفساد أو ذوي فساد {والله} أي والحال أن الذي له الكمال كله {لا يحب المفسدين *} أي لا يفعل معهم فعل المحب، فلا ينصر لهم جيشاً، ولا يعلي لهم كعباً، ولا يصلح لهم شأناً، وبذلك توعدهم سبحانه في التوراة أنهم إذا خالفوا أمره سلط عيهم من عذابه بواسطة عباده وبغير واسطتهم ما يفوت الحصر - كما مضى ذلك قريباً عما بين أيديهم من التوراة بنصه.
İnsan, noksanlık mahalli olması hasebiyle, Allah'ın razı olduğu şeylerin dışında kımıldamaması, nerede kaldı yürümesi, nerede kaldı koşup çaba göstermesi gerekirken ve bu durumda fiil ancak onu emreden ve yaratan olması hasebiyle Allah'a nispet edilecekken, koşup çabalama fiilinin insana nispet edilmesi fesada delalet ettiğinden, bunu şu sözüyle açıkça belirtti: {فَسَادًا} “bozgunculuk için” yani fesat çıkarmak amacıyla yahut fesat sahipleri olarak. {وَاللَّهُ} “Ve Allah” ki bütün kemal Kendisine aittir, {لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ} “bozguncuları sevmez!” Yani onlara seven birinin muamelesini yapmaz; onların hiçbir ordusuna yardım etmez, şanlarını yüceltmez ve hiçbir işlerini düzeltmez. Nitekim Allah Teâlâ Tevrat'ta, O'nun emrine muhalefet ettiklerinde kulları vasıtasıyla ve vasıtasız olarak üzerlerine sayılamayacak kadar çok azap musallat edeceğini onlara vadetmişti; tıpkı bunun Tevrat'ın kendi metninden az önce geçtiği gibi.
ولما أثبت بقوله {وليزيدن} أنهم كانوا كفرة قبل إتيان هذا الرسول ﵇، وكرر ما أعده لهم من الخزي الدائم على نحو ما أخبرهم به كتابهم، وعظهم ورجّاهم سبحانه استعطافاً لهم لئلا ييأسوا من روح الله على عادة منه في رحمته لعباده ورأفته بهم بقوله تعالى عاطفاً على ما تقديره: فلو أنهم كفوا عن هذه الجرائم العظائم لاضمحلت صغائرهم فلم تكن لهم سيئات: {ولو أن} ولما كان الضلال من العالم أقبح، قال: {أهل الكتاب} أي الفريقين منهم.
{وَلَيَزِيدَنَّ} “ve elbette artıracaktır” buyruğuyla bu Resûl (aleyhisselâm) gelmeden önce de kâfir olduklarını ispat edip, kitaplarının kendilerine haber verdiği şekilde onlar için hazırladığı sürekli zilleti tekrar edince; kullarına olan merhameti ve şefkati âdeti üzere, Allah'ın rahmetinden ümit kesmesinler diye onlara nasihat edip lütufla ümit verdi ve takdiri 'Şayet bu büyük cürümlerden vazgeçselerdi küçük günahları silinir, böylece hiçbir günahları kalmazdı' şeklinde olan kelama atıfla Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَلَوْ أَنَّ} “Ve eğer”; ilim sahibinden gelen sapıklık daha çirkin olduğundan şöyle buyurdu: {أَهْلَ الْكِتَابِ} “Ehl-i Kitap” yani onlardan her iki fırka,
ولما كان الإيمان أساس جميع الأعمال، قدمه إعلاماً بأنه لا نجاة لأحد إلا بتصديق محمد ﷺ. هذا مع أنه حقيق باشتداد العناية بهم لمبالغتهم في كتمان ما عندهم منه ﷺ فقال: {آمنوا} أي بهذا النبي الكريم وما أنزل إليه من هذا الهدى {واتقوا} أي ما هددوا به في كتابهم على ترك الإيمان به على حسب ما دعاهم إليه كتابهم كما في قصة إسماعيل وغيرها إلى أن كان آخر ما فارقهم عليه موسى ﵇ في آخر كتابهم التصريح بنبوته ﵇ والإشارة إلى أن اتباعه أحق من اتباعه فقا: جاء ربنا من سيناء؛ وشرق من ساعير، وتبدّى من جبال فاران، فأضاف الرب إليهم، وجعل الإتيان من جبال فاران - التي هي مكة، لا نزاع لهم في ذلك - تبدياً وظهوراً أي لاخفاء
İman bütün amellerin esası olduğundan, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i tasdik etmeksizin hiç kimse için kurtuluş olmadığını bildirmek üzere onu öne aldı. Bununla birlikte, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkındaki bilgileri gizlemede aşırıya kaçtıkları için onlara yönelik ihtimamın şiddetlenmesi gerekirdi; nitekim şöyle buyurdu: {آمَنُوا} “iman etseler” yani bu kerim Peygamber'e ve ona indirilen bu hidayete, {وَاتَّقَوْا} “ve sakınsalardı” yani kitaplarının kendilerini ona imana çağırdığı üzere -İsmail kıssasında ve diğer yerlerde olduğu gibi, hatta Musa (aleyhisselâm)'ın kitaplarının sonunda onlardan ayrılırken son sözünün onun (aleyhisselâm) nübüvvetini açıkça belirtmesi ve ona tabi olmanın kendi peşinden gitmekten daha evla olduğuna işaret etmesi kabilinden- ona imanı terk etme hususunda kitaplarında tehdit edildikleri şeylerden sakınsalardı. Nitekim şöyle demiştir: 'Rabbimiz Sînâ'dan geldi; Sâîr'den doğdu ve Fârân dağlarından tecelli etti.' Rabbi onlara izafe etti ve Fârân dağlarından -ki orası Mekke'dir, bu hususta hiçbir ihtilafları yoktur- gelişi tecelli ve zuhur kıldı; yani onda hiçbir şekilde kapalılık
به بوجه، ولا ظهور أتم منه {لكفّرنا} وأشار إلى عظيم جرأتهم بمظهر العظمة {عنهم سيئاتهم} أي التي ارتكبوها قبل مجيئه وهي مما يسوء، أي يشتد تنكر النفس له أو تكرّهها، وأشار إلى سعة رحمته وأنها لا تضيق عن شيء أراده بمظهر العظمة فقال: {ولأدخلناهم} أي بعد الموت {جنات النعيم *} أي بدل ما هم فيه من هذا الشقاء الذي لا يدانيه شقاء.
yoktur ve bundan daha kâmil bir zuhur bulunamaz; {لَكَفَّرْنَا} “elbette örterdik” -azamet zamiriyle onların küstahlığının büyüklüğüne işaret etti- {عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ} “onların kötülüklerini” yani onun gelişinden önce işledikleri ve nefsin son derece yadırgadığı veya kerih gördüğü fenalıkları; azamet zamiriyle rahmetinin genişliğine ve dilediği hiçbir şeyden daralmayacağına işaret ederek şöyle buyurdu: {وَلَأَدْخَلْنَاهُمْ} “ve onları mutlaka koyardık” yani ölümden sonra, {جَنَّاتِ النَّعِيمِ} “Naim cennetlerine!” Yani içinde bulundukları ve hiçbir şekavetin dengi olamayacağı bu şekavetin yerine.
ولما كان المعنى: ما فعلوا ذلك، فألزمناهم الخزي في الدنيا والعذاب الدائم في الآخرة، وكان هذا إجمالاً لحالتهم الدنيوية والأخروية، وكان محط نظرهم الأمر الدنيوي، رجع - بعد إرشادهم إلى إصلاح الحالة الأخروية لأنها أهم في نفسها - إلى سبب قولهم تلك الكلمة الشنعاء والداهية القبيحة الصلعاء، وهو تقتير الرزق عليهم، وبين أن السبب إنما هو من أنفسهم فقال: {ولو أنهم أقاموا التوراة} أي قبل إنزال الإنجيل بالعمل بجميع ما دعت إليه من أصل وفرع وثبات عليها وانتقال عنها {والإنجيل} أي بعد إنزاله كذلك، وفي إقامته إقامة التوراة الداعية إليه {وما أنزل إليهم من ربهم} أي المحسن إليهم من أسفار الأنبياء المبشرة بعيسى ومحمد عليهما الصلاة والسلام، ومن القرآن بعد إنزاله، وفي إقامته إقامة جميع ذلك، لأنه مبشر به وداع إليه {لأكلوا} أي لتيسر لهم الرزق، وعبّر ب «من» لأن المراد بيان جهة المأكول
Anlam: 'Bunu yapmadılar, Biz de dünyada zilleti, ahirette ise sürekli azabı onların boynuna doladık' şeklinde olunca ve bu da onların dünyevi ve uhrevi hallerinin bir özeti mahiyetinde bulunup onların asıl baktıkları yer de dünyevi mesele olunca; bizzat kendisinde daha önemli olduğu için uhrevi hali düzeltmeye onları irşat ettikten sonra, o çirkin sözü ve açık felaketi söylemelerinin sebebi olan rızkın kendilerine daraltılması hususuna geri döndü ve sebebin ancak kendilerinden kaynaklandığını beyan ederek şöyle buyurdu: {وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ} “Ve eğer onlar Tevrat'ı gereğince uygulasalardı” yani İncil indirilmeden önce, onun asıl ve fer'î olarak davet ettiği her şeyle amel ederek, onda sebat edip vaktinde de ondan intikal ederek; {وَالْإِنْجِيلَ} “ve İncil'i” yani indirildikten sonra aynı şekilde; zira onu ikame etmek, ona çağıran Tevrat'ı ikame etmektir; {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ} “ve kendilerine Rablerinden indirileni” yani İsa ve Muhammed (aleyhimesselâm)'ı müjdeleyen peygamber sahifelerinden ve indirildikten sonra Kur'an'dan kendilerine ihsanda bulunan Rablerinden indirileni gereğince uygulasalardı -ki Kur'an'ı ikame etmek bütün bunları ikame etmektir, çünkü o bunları müjdelemekte ve bunlara çağırmaktadır-, {لَأَكَلُوا} “elbette yerlerdi” yani rızıkları kendilerine kolaylaştırılarak bolca verilirdi. Burada 'min' edatıyla ifade edilmesi, yiyenin değil yenilen rızkın cihetini beyan etmek içindir;
لا الأكل {من فوقهم} .
{مِنْ فَوْقِهِمْ} “üstlerinden”.
ولما كان ذلك كناية عن عظم التوسعة، قال موضحاً له معبراً بالأحسن ليفهم غيره بطريق الأولى: {ومن تحت أرجلهم} أي تيسراً واسعاً جداً متصلاً لا يحصر، أو يكون كناية عن بركات السماء والأرض، فبين ذلك أنه ما ضربهم بالذل والمسكنة إلا تصديقاً لما تقدم إليهم به في التوراة، قال مترجمها في السفر الخامس - الدعاء والبركات: وإن أنتم سمعتم قول الله ربكم وحفظتم وعملتم بجميع الوصايا التي آمركم بها اليوم، يصيركم الرب فوق جميع الشعوب، فتصيرون إلى هذا الدعاء، يبارك لكل امرىء منكم في القرية والحقل، يبارك في أولادكم وأرضكم، يبارك لكم في بهائمكم وما يضع في أقطاع بقركم وأحزاب غنمكم، ويبارك فيكم إذا دخلتم ويبارك فيكم إذا خرجتم، ويدفع إليكم الله أعداءكم أسارى، يخرجون إليكم في طريق واحد ويهربون منكم في سبعة طرق، يأمر الله ببركاته في أهرائكم وفي جميع الأشياء التي تمدون أيديكم إليها، وينظر إليكم جميع شعوب الأرض ويعلمون أن اسم الرب عليكم وقد وسمتم به فيخافونكم، ويزيدكم الرب خيراً ويبارك في ثمار أرضكم، يفتح الله ربكم أهراء السماء ويهبط المطر على أهله في زمانه، وتتسلطون على شعوب كثيرة ولا يتسلط عليكم أحد، ويصيركم الرب رأساً ولا يصيركم ذنباً، وتصيرون فوق ولا تصيرون
Bu genişliğin büyüklüğünden kinaye olduğundan, onu açıklayarak ve başkası evleviyetle anlaşılsın diye en güzel ifadeyle zikredip şöyle buyurdu: {وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ} “ve ayaklarının altından!” Yani sınırlandırılamayacak kadar çok, son derece geniş ve kesintisiz bir kolaylık; ya da bu göğün ve yerin bereketlerinden kinayedir. Böylece, Tevrat'ta kendilerine önceden bildirilenleri doğrulamak dışında onlara zillet ve meskenet vurmadığını açıkladı. Tevrat mütercimi beşinci سفر (Sifr/bölüm) -Dua ve Bereketler- kısmında şöyle demiştir: 'Eğer siz Rabbiniz Allah'ın sözünü dinler, bugün size emrettiğim bütün emirleri korur ve uygularsanız, Rab sizi bütün milletlerin üstüne çıkarır; bu duaya erersiniz; her birinize şehirde ve tarlada bereket verir; çocuklarınıza ve toprağınıza bereket verir; hayvanlarınıza, sığırlarınızın sürüleri ve koyunlarınızın bölüklerine bereket verir; girdiğinizde size bereket verir, çıktığınızda size bereket verir; Allah düşmanlarınızı önünüze esir olarak düşürür; size karşı tek bir yoldan çıkarlar ve önünüzden yedi yoldan kaçarlar; Allah ambarlarınızda ve elinizi uzattığınız her şeyde bereketini emreder; yeryüzünün bütün kavimleri size bakar ve Rabbin isminin sizin üzerinizde olduğunu ve O'nunla damgalandığınızı bilip sizden korkarlar; Rab size hayrı artırır ve toprağınızın ürünlerini bereketlendirir; Rabbiniz Allah göğün ambarlarını açar ve vaktinde ehline yağmuru indirir; birçok kavme hükmedersiniz ama kimse size hükmedemez; Rab sizi baş yapar, kuyruk yapmaz; üstte olursunuz ve asla
أسفل إذا عملتم بجميع وصايا الله ربكم ولم تروغوا عنها يمنة ولا يسرة، ولا تتبعوا الشعوب ولا تعبدوا آلهتها، وإن أنتم لم تسمعوا قول الله ربكم ولم تحفظوا ولم تعملوا بجميع سننه ووصاياه التي آمركم بها اليوم، ينزل بكم هذا اللعن الذي أقص عليكم كله، ويدرككم العقاب، وتكونون ملعونين في القرية - إلى آخر اللعن الذي تقدم قريباً، وقال في الثالث: إذا سلكتم بسنتي وحفظتم وصاياي وعملتم بها، أديم أمطاركم في وقتها، وتبذل الأرض لكم غلاتها، وتبذل لكم الشجر ثمارها، ويدرك الدراس القطاف، والقطاف يدرك الزرع، وتأكلون خبزاً وتشبعون وتسكنون أرضكم مطمئنين، ولا يكون من يخرجكم، وأصرف عن أرضكم السباع الضارية، وتطردون أعداءكم، الخمسة منكم يهزمون مائة، والمائة منكم يهزمون عشرة آلاف، وتقع أعداؤكم قتلى بين أيديكم في الحرب، وأقبل إليكم وأكثركم وأديم مقدسي بينكم ولا أدبر عنكم، بل أكون معكم وأسير بينكم، وإن لم تطيعوني وتسمعوا قولي ولم تعملوا بهذه الوصايا وأبطلتم عهودي، أنا أيضاً أصنع بكم مثل صنيعكم، وآمر بكم البلايا والبرص والبهق المقشر الذي لا يبرأ، والسل الذي يطفىء البصر ويهلك النفس، ويكون تعبكم في الزرع باطلاً، وذلك لأن أعداءكم يأكلون ما تزرعون، وأنزل بكم غضبي، ويهزمكم أعداؤكم، ويتسلط
altta olmazsınız; yeter ki Rabbiniz Allah'ın bütün emirlerini uygulayın, onlardan sağa yahut sola sapmayın, kavimlerin peşine düşmeyin ve onların ilahlarına tapmayın. Eğer Rabbiniz Allah'ın sözünü dinlemez, bugün size emrettiğim bütün sünnetlerini ve emirlerini korumaz ve uygulamazsanız, size anlattığım bu lanetlerin hepsi başınıza iner, ceza size erişir ve şehirde lanetlenmiş olursunuz...' -az önce geçen lanetlerin sonuna kadar-. Üçüncü سفر (Sifr/bölüm)'de ise şöyle demiştir: 'Sünnetim üzere yürür, emirlerimi korur ve uygularsanız, yağmurlarınızı vaktinde sürekli kılarım; yer size mahsullerini verir, ağaç size meyvelerini sunar; harman vakti bağbozumuna, bağbozumu da ekim vaktine ulaşır; ekmek yer doyarsınız ve yurdunuzda güven içinde oturursunuz; sizi oradan çıkaran olmaz; yurdunuzdan yırtıcı hayvanları uzaklaştırırım; düşmanlarınızı kovalarsınız; sizden beş kişi yüz kişiyi, yüz kişi de on bin kişiyi hezimete uğratır; düşmanlarınız savaşta önünüzde maktul olarak yere serilir; size yönelir, sizi çoğaltır ve mukaddes mekânımı aranızda daim kılarım, sizden yüz çevirmem; bilakis sizinle olur, aranızda yürürüm. Eğer bana itaat etmez, sözümü dinlemez, bu emirlerle amel etmez ve ahitlerimi bozarsanız, Ben de size sizin yaptığınız gibi yaparım; üzerinize belaları, cüzzamı, iyileşmeyen döküntülü alacayı, gözü söndüren ve canı helak eden veremi musallat ederim; ekindeki emeğiniz boşa gider, çünkü ektiğinizi düşmanlarınız yer; üzerinize gazabımı indiririm, düşmanlarınız sizi hezimete uğratır ve
عليكم شنّاؤكم، وتنهزمون من غير أن يهزمكم أحد، وأصيّر السماء فوقكم مثل الحديد، والأرض تحتكم مثل النحاس، ولا تغل لكم أرضكم غلاتها، ولا تثمر الشجر ثمارها، وأرسل عليكم السباع الضارية فتلهككم وتهلك بهائمكم، ويستوحش الطرق منكم، وأسلط عليكم الموت وأدفعكم إلى أعدائكم، وتأكلون ولا تشبعون، وتصيروا إلى ضيق حتى تأكلوا لحوم بناتكم، وأخرب منازلكم، وأفرقكم بين الأمم، وتخرب قراكم، فحينئذ تهوى الأرض أسباتها، وتسبت كل أيام وحشتها ما لم تسبت حيث كنتم فيها عصاة لا تسبتون، والذين يبقون منكم ألقي في قلوبهم فزعة، ويطردهم صوت ورقة تحرك، ويهربون من صوت الورقة كما يهربون من السيف، ويعنفون بإثمهم ويعاقبون بإثم آبائهم، ومن بعد ذلك تنكسر قلوبهم الغلف.
size buğzedenler üzerinize musallat olur; sizi kovalayan kimse olmadan kaçarsınız; üstünüzdeki göğü demir gibi, altınızdaki yeri de bakır gibi yaparım; toprağınız size mahsulünü vermez, ağaç meyvesini vermez; üzerinize yırtıcı hayvanları salarım, sizi ve hayvanlarınızı helak ederler; yollarınız ıssız kalır; üzerinize ölümü musallat eder, sizi düşmanlarınıza teslim ederim; yersiniz ama doymazsınız; öyle bir darlığa düşersiniz ki kızlarınızın etlerini yersiniz; evlerinizi harap ederim; sizi milletler arasına dağıtırım, köyleriniz harap olur; işte o zaman yeryüzü sebt (şabat) günlerini arzular ve siz içinde günahkâr olup sebti tutmadığınız sürece sebti tutmadığı bütün ıssızlık günlerinde sebti tutar; sizden geriye kalanların kalplerine bir korku salarım, kıpırdayan bir yaprak sesi bile onları kaçırır; kılıçtan kaçar gibi yaprak sesinden kaçarlar; günahları yüzünden hırpalanırlar ve atalarının günahlarıyla cezalandırılırlar; bundan sonra da o kılıflı kalpleri kırılır.'
ولما كان ما مضى من ذمهم ربما أفهم أنه لكلهم، قال مستأنفاً جواباً لمن يسأل عن ذلك: {منهم} أي أهل الكتاب {أمة} أي جماعة هي جديرة بأن تقصد {مقتصدة} أي مجتهدة في العدل لا غلو ولا تقصير، وهم الذين هداهم الله للإسلام بحسن تحريهم واجتهادهم {وكثير منهم} أي بني إسرائيل {سآء ما يعملون *} أي ما أسوأ
Onların geçmişteki yergileri belki hepsini kapsıyor gibi anlaşılabileceğinden, bunu soran bir kimseye cevap olarak yeni bir cümle ile şöyle buyurdu: {مِنْهُمْ} “Onlardan” yani Ehl-i Kitap'tan, {أُمَّةٌ} “bir topluluk vardır ki” yönelinmeye layık bir cemaattir, {مُقْتَصِدَةٌ} “orta yolu tutar” yani ifrat ve tefrite düşmeksizin adalette gayret gösterir; bunlar, güzel araştırmaları ve gayretleri sebebiyle Allah'ın İslam'a hidayet ettiği kimselerdir. {وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ} “Onlardan çoğunun ise” yani İsrailoğullarının, {سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ} “yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” Yani ne kadar da fenadır
فعلهم الذي هم فيه مستمرون على تجديده، ففيه معنى التعجيب، والتعبيرُ بالعمل لأنهم يزعمون أنه لا يصدر منهم إلا عن علم، وهم الذين حرفوا الكلم عن مواضعه، وارتكبوا العظائم في عداوة الله ورسوله.
sürekli yeniledikleri o fiilleri! Dolayısıyla bunda bir taaccüb (hayret ettirme) manası vardır. Amel lafzıyla ifade edilmesi, onların kendilerinden sadır olan şeylerin ancak bir ilme dayandığını iddia etmelerindendir; oysa onlar kelimeleri yerlerinden tahrif eden ve Allah'a ve Resûlü'ne düşmanlık hususunda büyük cürümler işleyenlerdir.
ولما أتم ذلك سبحانه وعلم منه أن من أريدت سعادته يؤمن ولا بد، ومن أريدت شقاوته لا يؤمن أصلاً، ومن أقام ما أنزل عليه سعد، ومن كفر بشيء منه شقي، وكان ذلك ربما فتر عن الإبلاغ، قرن بقوله تعالى {يا أيها الرسول لا يحزنك الذين يسارعون في الكفر} [المائدة: ٤١] قولَه حاثاً على الإبلاغ لإسعاد من أريد للسعادة، وهم الأمة المقتصدة منهم وإن كانوا قليلاً، وكذا إبلاغ جميع من عداهم: {يا أيها الرسول} أي الذي موضوع أمره البلاغ {بلغ} أي أوصل إلى من أرسلت إليهم {ما أنزل إليك} أي كله {من ربك} أي المحسن إليك بإنزاله غير مراقب أحداً، ولا خائف شيئاً، لتعلم ما لم تكن تعلم، ويهدي على يدك من أراد الله هدايته، فيكون لك مثل أجره.
Allah Teâlâ bunu tamamlayıp, kendisinden saadeti murat edilen kimsenin mutlaka iman edeceği, şekaveti murat edilen kimsenin ise asla iman etmeyeceği; kendisine indirileni ikame edenin saadete ereceği, ondan bir şeyi inkâr edenin ise bedbaht olacağı anlaşılınca ve bu durum belki tebliğde bir gevşekliğe yol açabileceğinden; Allah Teâlâ'nın {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ} “Ey Resûl! Küfürde yarışanlar seni üzmesin” [Mâide: 41] buyruğuna, saadeti murat edilen kimseleri -ki onlar sayıca az olsalar da içlerindeki orta yolu tutan ümmettir- ve onların dışındaki herkesi mesut kılmak üzere tebliğe teşvik eden şu sözünü ekledi: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ} “Ey Peygamber!” Yani işinin esası tebliğ olan zât! {بَلِّغْ} “Tebliğ et” yani kendilerine gönderildiğin kimselere ulaştır, {مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “sana indirilen şeyi” yani tamamını, {مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden” yani onu indirmekle sana ihsanda bulunandan; hiç kimseden çekinmeden ve hiçbir şeyden korkmadan [ulaştır] ki bilmediğini bilesin ve Allah'ın hidayetini dilediği kimse senin elinle hidayete ersin, böylece sana da onun ecri kadar ecir olsun.
ولما كان إبلاغ ما يخالف الأهواء من الشدة على النفوس بمكان لا يعلمه إلا ذوو الهمم العالية والأخلاق الزاكية، كان المقام شديد الاقتضاء لتأكيد الحث على الإبلاغ، فدل على ذلك بالاعتراض بين الحال والعامل فيها،
Nefislerin hevasına muhalif olan şeyleri tebliğ etmek, ancak yüksek himmet ve tertemiz ahlak sahiplerinin bilebileceği derecede nefislere ağır geldiğinden, bu makam tebliğe teşviki kuvvetle teyit etmeyi gerektirmekteydi; bu sebeple hal ile onda amel eden amil arasına itiraz (ara cümle) girilerek buna delalet edildi;
بالتعبير بالفعل الدال على داعية هي الردع بأن قال: {وإن لم تفعل} أي وإن لم تبلغ جميع ذلك، أو إن لم تعمل به {فما بلغت رسالته} لأن من المعلوم أن ما تقع على كل جزء مما أنزل، فلو ترك منه حرف واحد صدق نفي البلاغ لما أنزل، ولأن بعضها ليس بأولى بالإبلاغ من بعض، فمن أغفل شيئاً منها فكأنه أغفل الكل، كما أن من لم يؤمن ببعضها لم يؤمن بكلها، لإدلاء كل منها بما يدليه الآخر، فكانت لذلك في حكم شيء واحد، والمعنى: فلنجازينك، ولكنه كنى بالسبب عن المسبب إجلالاً له ﷺ وإفادة لأن المؤاخذة تقع على الكل، لأنه ينتفي بانتفاء الجزء.
Vazgeçirme gayesini gösteren fiille ifade edilerek şöyle buyruldu: {وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ} “Eğer bunu yapmazsan” yani bunların tamamını tebliğ etmezsen yahut onunla amel etmezsen, {فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ} “O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun!” Çünkü malumdur ki 'mâ' edatı indirilen her bir cüze şamildir; dolayısıyla ondan tek bir harf bile terk edilse indirilen şeyin tebliğinin nefyi gerçekleşmiş olur. Zira bazı kısımları tebliğ etmek diğerlerinden daha evla değildir; öyleyse ondan bir şeyi ihmal eden kimse sanki hepsini ihmal etmiş gibi olur. Nitekim bir kısmına iman etmeyen kimse, her birinin diğerinin getirdiğine delalet etmesi sebebiyle tamamına iman etmemiş sayılır; bu yüzden hepsi tek bir şey hükmündedir. Anlam şudur: 'O takdirde seni mutlaka cezalandırırız.' Fakat ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) tazim göstermek ve cüzün yokluğuyla bütünün de yok sayılmasından ötürü muahazenin tamamı üzerine vaki olacağını bildirmek için sebep zikredilip müsebbepten kinaye yapılmıştır.
ولما تقدم أنهم يسعرون الحروب، ويسعون في إيقاع أشد الكروب، وكان ذلك - وإن وعد سبحانه بإخماده عند إيقاده - لا يمنع من تجويز أنه لا يخمد إلا بعد قتل ناس وجراح آخرين، وكان كأنه قيل: إذا بلغ ذلك وهو ينقّص أديانهم خيف عليه، قال: {والله} أي بلغ أنت والحال أن الذي أمرك بذلك وهو الملك الأعلى الذي لا كفوء له {يعصمك} أي يمنعك منعاً تاماً {من الناس} أي من أن يقتلوك قبل إتمام البلاغ وظهور الدين، فلا مانع من إبلاغ شيء منها لأحد من الناس كائناً من كان.
Daha önce onların savaşları körükledikleri ve en şiddetli sıkıntıları meydana getirmeye çabaladıkları geçmişti. Bu durum -her ne kadar Allah Teâlâ tutuşturulduğunda onu söndüreceğini vadetmiş olsa da- ancak bazı insanların öldürülmesi ve bazılarının yaralanmasından sonra söndürüleceği ihtimaline engel teşkil etmediğinden; sanki 'Bu dinlerini eksilten şeyleri tebliğ ettiğinde onun için korkulur' denilmiş gibi oldu; bunun üzerine şöyle buyurdu: {وَاللَّهُ} “Allah” yani sana bunu emreden ve dengi olmayan en yüce Hükümran olan Allah durumuyla sen tebliğ et, {يَعْصِمُكَ} “seni koruyacaktır” yani tam bir korumayla seni menedecektir, {مِنَ النَّاسِ} “insanlardan!” Yani tebliği tamamlamadan ve din üstün gelmeden önce seni öldürmelerinden; dolayısıyla insanlardan kim olursa olsun hiçbir kimseye bunlardan bir şeyi tebliğ etmeye bir engel yoktur.
ولما آذن ضمان العصمة بالمخالفة المؤذنة بأن فيهم من لا ينفعه البلاغ فهو لا يؤمن، فلا يزال يبغي الغوائل. أقر على هذا الفهم بتعليل عدم الإيمان بقوله: {إن الله} أي الذي لا أمر لغيره {لا يهدي القوم الكافرين} أي المطبوع على قلوبهم في علم الله مطابقة لقوله {ومن يرد الله فتنته فلن تملك له من الله شيئاً} [المائدة: ٤١] ويهدي المؤمنين في علمه المشار إليهم في قوله {ويغفر لمن يشاء} والحاصل أنه تبين من الآية الإرشاد إلى أن لترك البلاغ سببين: أحدهما خوف فوات النفس، والآخر خوف فوات ثمرة الدعاء، فنفي الأول بضمان العصمة، والثاني بختام الآية، أي ليس عليك إلاّ البلاغ، فلا يحزنك من لا يقبل، فليس إعراضه لقصور في إبلاغك ولا حظك، بل لقصور إدراكه وحظه لأن الله حتم بكفره وختم على قلبه لما علم من فساد طبعه، والله لا يهدي مثله، وتلخيصه: بلغ، فمن أجابك ممن أشير إليه - فيما سلف من غير الكثير الذين يزيدهم ما أنزل إليك عمى على عماهم ومن الأمة المقتصدة وغيرهم - فهو حظه في الدنيا والآخرة، ومن أبى فلا يحزنك أمره، لأن الله هو الذي أراد ضلاله. فالتقدير: بلغ، فليس عليك إلاّ البلاغ، وإلى الله الهدى والضلال، إن الله لا يهدي القوم الكافرين ويهدي القوم المؤمنين، أو فإذا بلغت هدى بك ربُك من أراد إيمانه، ليكتب لك مثل أجرهم، وأضل من شاء كفرانه، ولا يكون عليك شيء من
İsmet (korunma) teminatı muhalefetin varlığını, bu da içlerinde tebliğin fayda vermeyeceği ve dolayısıyla iman etmeyip sürekli kötülük peşinde koşacak kimselerin bulunduğunu hissettirince; iman etmeyişlerinin illetini şu sözüyle bildirerek bu anlayışı teyit etti: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” ki O'ndan başkasının hiçbir hükmü yoktur, {لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} “kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez!” Yani Allah'ın ilminde kalpleri mühürlenmiş olanları; bu da {وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} “Allah kimin fitneye düşmesini dilerse sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın” [Mâide: 41] buyruğuna ve O'nun {وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ} “Dilediğini de bağışlar” buyruğunda işaret edilen ve ilminde mümin olanları hidayete erdirmesine mutabıktır. Özetle, ayetten tebliği terk etmenin iki sebebi olduğu anlaşılmıştır: Biri canın gitmesi korkusu, diğeri davet semeresinin kaybolması korkusu. Birincisi ismet teminatıyla, ikincisi ise ayetin sonuyla nefyedilmiştir. Yani senin üzerine düşen sadece tebliğdir; kabul etmeyen kimse seni üzmesin, zira onun yüz çevirmesi senin tebliğindeki veya nasibindeki bir kusurdan değil; tabiatının bozukluğunu bildiği için Allah küfrüne hükmettiği ve kalbini mühürlediğinden ötürü kendi idrak ve nasibinin noksanlığındandır ve Allah onun gibileri hidayete erdirmez. Hülasası şudur: Tebliğ et; daha önce geçen sana indirilenin körlükleri üzerine körlük artırdığı çoğunluğun dışındaki, gerek orta yolu tutan ümmetten ve gerekse diğerlerinden sana icabet eden kimse, dünya ve ahirette kendi payını almış olur. Yüz çevirene gelince, onun durumu seni üzmesin; çünkü onun sapmasını dileyen bizzat Allah'tır. Takdir şöyledir: Tebliğ et, zira sana düşen sadece tebliğdir; hidayet ve dalalet ise Allah'a aittir; şüphesiz Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez, müminler topluluğunu ise hidayete erdirir. Yahut: Tebliğ ettiğin zaman, ecirlerinin bir misli sana yazılsın diye Rabbin imanını dilediği kimseyi senin vasıtanla hidayete erdirir, küfrünü dilediğini de saptırır ve onların
وزرهم، إن الله لا يهدي القوم الكافرين، والمعنى كما تقدم: يعصمك من أن ينالوك بما يمنعك من الإبلاغ حتى يتم دينك ويظهر على الدين كله كما وعدتك، وعلى مثل هذا دل كلام إمامنا الشافعي ﵀، قال في الجزء الثالث من الأم: ويقال - والله أعلم: إن أول ما أنزل عليه ﷺ
günahından sana hiçbir sorumluluk yüklenmez; şüphesiz Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez. Anlam daha önce geçtiği gibidir: Sana vadettiğim gibi dinin tamamlanıp bütün dinlere üstün gelinceye kadar seni tebliğden alıkoyacak bir zararı sana vermelerinden seni korur. İmamımız Şâfiî (rahimehullâh)'ın kelamı da buna delalet etmektedir; el-Ümm'ün üçüncü cüzünde şöyle demiştir: Denilir ki -en doğrusunu Allah bilir-: Ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) ilk indirilen,
{اقرأ باسم ربك الذي خلق} [العلق: ١] ثم أنزل عليه بعدها ما لم يؤمر فيه بأن يدعو إليه المشركين، فمرت لذلك مدة، ثم يقال: أتاه جبريل ﵇ عن الله ﷿ بأن يعلمهم نزول الوحي عليه ويدعوهم إلى الإيمان. فكبر ذلك عليه وخاف التكذيب وأن يُتَناول، فنزل عليه {يا أيها الرسول بلغ ما أنزل إليك من ربك وإن لم تفعل فما بلغت رسالتك والله يعصمك من الناس} [المائدة: ٦٧] : من قبلهم أن يقتلوك حتى تبلغ ما أنزل إليك - انتهى. ولقد وفى سبحانه بما ضمن ومن أوفى منه وعداً وأصدق قيلاً! فلما أتم الدين وأرغم أنوف المشركين، أنفذ فيه السم الذي تناوله بخيبر قبل سنين فتوفاه شهيداً كما أحياه سعيداً؛ روى الشيخان: البخاري في الهبة، ومسلم في الطب، وأبو داود في الديات عن أنس بن مالك ﵁ «أن امرأة يهودية أتت رسول الله ﷺ بشاة مسمومة فأكل منها، فجيء بها إلى رسول الله ﷺ فسألها عن ذلك فقالت: أردت لأقتلك، فقال: ما كان الله
{اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ} “Yaratan Rabbinin adıyla oku!” [Alak: 1] ayetidir. Sonra bunun ardından müşrikleri davet etmekle emrolunmadığı şeyler indirildi ve bunun üzerinden bir süre geçti. Sonra denilir ki: Cebrail (aleyhisselâm) Allah Azze ve Celle'den vahyin kendisine indiğini onlara bildirmesi ve onları imana davet etmesi emriyle geldi. Bu durum ona ağır geldi, yalanlanmaktan ve kendisine bir zarar verilmesinden korktu; bunun üzerine {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَكَ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} “Ey Peygamber! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır” [Mâide: 67] ayeti indi; yani sana indirileni tebliğ edinceye kadar onların seni öldürmelerinden [seni koruyacaktır] -sözün sonu-. Allah Teâlâ teminat verdiği şeyi tastamam yerine getirdi; O'ndan daha doğru vaatli ve daha doğru sözlü kim vardır! Dini tamamlayıp müşriklerin burnunu sürttükten sonra, mesut olarak yaşattığı gibi şehit olarak vefat ettirmek üzere yıllar önce Hayber'de tattığı zehri onda tesirli kıldı. İki Şeyh [Buhârî ve Müslim]; Buhârî Hibe'de, Müslim Tıp'ta ve Ebû Dâvûd Diyât'ta Enes b. Mâlik (radıyallâhu anh)'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Yahudi bir kadın Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e zehirli bir koyun getirdi, o da ondan yedi. Kadın Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e getirildi, o da kadına bunu sordu; kadın: 'Seni öldürmek istedim' dedi. Bunun üzerine: 'Allah seni buna
ليسلطك على ذلك - أو قال: عليّ - فقالوا: ألا تقتلها؟ قال: لا، فما زلت أعرفها في لهوات رسول الله ﷺ» قال أبو داود: هي أخت مرحب اليهودي قال الحافظ عبد العظيم المنذري في مختصر سنن أبو داود: وذكره غيره أنها بنت أخي مرحب أن اسمها زينب بنت الحارث، وذكر الزهري أنها أسلمت، ولأبي داود والدارمي - وهذا لفظه - عن أبي سلمة - وهو ابن عبد الرحمن بن عوف - قال: «كان رسول الله ﷺ يأكل الهدية ولا يقبل الصدقة، فأهدت له امرأة من يهود خيبر شاة مصلية فتناول منها، وتناول منها بشر بن البراء، ثم رفع النبي ﷺ يده ثم قال: إن هذه تخبرني أنها مسمومة، فمات بشر بن البراء ﵁، فأرسل إليها النبي ﷺ فقال: ما حملك على ما صنعت؟ فقالت: إن كنت نبياً لم يضرك شيء، وإن كنت ملكاً أرحت الناس منك، قال أبو داود: فأمر بها رسول الله ﷺ فقتلت. زاد الدارمي: فقال في مرضه: ما زلت من الأكلة التي أكلت بخيبر، فهذا أوان انقطاع أبهري» وهذا مرسل. قال البيهقي: ورويناه عن حماد بن سلمة عن محمد بن عمرو
musallat edecek değildi -yahut: bana [bunu yapmaya musallat edecek değildi]-' buyurdu. 'Onu öldürmeyelim mi?' dediler. 'Hayır' buyurdu. Ben o [zehrin izini] Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in küçük dilinde görmeye devam ettim.» Ebû Dâvûd: O, Yahudi Merhab'ın kız kardeşidir, demiştir. Hâfız Abdülazîm el-Münzirî Muhtasaru Sünen-i Ebî Dâvûd'da şöyle demiştir: Başkası onun Merhab'ın kardeşinin kızı olduğunu ve adının Zeyneb binti'l-Hâris olduğunu zikretmiştir; Zührî ise onun Müslüman olduğunu belirtmiştir. Ebû Dâvûd ve Dârimî'de -lafız ona aittir- Ebû Seleme'den -ki o, Abdurrahman b. Avf'ın oğludur- şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hediyeyi yer, sadakayı ise kabul etmezdi. Hayber Yahudilerinden bir kadın ona kızartılmış bir koyun hediye etti; o da ondan yedi, Bişr b. el-Berâ da yedi. Sonra Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) elini çekti ve: 'Şüphesiz bu [et], kendisinin zehirli olduğunu bana haber veriyor' buyurdu. Bişr b. el-Berâ (radıyallâhu anh) vefat etti. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) kadına haber gönderip getirtti ve: 'Seni bu yaptığına ne sevk etti?' buyurdu. Kadın: 'Eğer bir peygamber isen sana hiçbir şey zarar vermez; eğer bir hükümdar isen insanları senden rahata kavuşturmuş olurum' dedi. Ebû Dâvûd dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun hakkında emir verdi ve kadın öldürüldü. Dârimî şu ziyadeyi yaptı: Hastalığında şöyle buyurdu: 'Hayber'de yediğim o lokmanın [acısını] hissetmeye devam ediyorum; işte bu, aort damarımın kesildiği andır.'» Bu mürseldir. Beyhakî dedi ki: Biz bunu Hammâd b. Seleme'den, o Muhammed b. Amr'dan,
عن أبي سلمة عن أبي هريرة ﵁، قال البيهقي: ويحتمل أنه لم يقتلها في الابتداء، ثم لما مات بشر أمر بقتلها. وقصة هذه الشاة عن أبي هريرة رواها البخاري في الجزية والمغازي والطب، والدارمي في أول المسند بغير هذا السياق - كما مضى في البقرة في قوله تعالى
o Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh)'tan rivayet ettik. Beyhakî şöyle dedi: Muhtemeldir ki başlangıçta kadını öldürtmedi, sonra Bişr vefat edince öldürülmesini emretti. Bu koyun kıssasını Ebû Hüreyre'den Buhârî Cizye, Megâzî ve Tıp'ta; Dârimî de Müsned'in başında bu سیاktan farklı bir şekilde rivayet etmiştir; nitekim Bakara'da Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geçmişti:
{وقالوا لن تمسنا النار إلاّ أياماً معدودة} [البقرة: ٨٠] وقد مضى في أول هذه السورة عند قوله {فاعف عنهم واصفح إن الله يحب المحسنين} [المائدة: ١٣] شيء منه. ولأبي داود والدارمي عن ابن شهاب قال: «كان جابر بن عبد الله ﵄ يحدث أن يهودية من أهل خيبر سمت شاة مصلية ثم أهدتها لرسول الله ﷺ، فأخذ رسول الله ﷺ الذراع فأكل منها، وأكل رهط من أصحابه معه، ثم قال لهم رسول الله ﷺ: ارفعوا أيديكم، وأرسل رسول الله ﷺ إلى اليهودية فدعاها، فقال لها: أسممت هذه الشاة؟ قالت اليهودية من أخبرك؟ قال: أخبرتني هذه في يدي - للذراع، قالت: نعم، قال: فما أردت؟ قالت: قلت: إن كان نبياً فلن يضره، وإن لم يكن نبياً استرحنا منه، فعفا عنها رسول الله ﷺ ولم يعاقبها، وتوفي بعض أصحابه الذين أكلوا من الشاة، واحتجم رسول الله ﷺ على كاهله من أجل الذي أكل من الشاة، حجمه أو هند
{وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Ve dediler ki: 'Bize sayılı günlerden başka asla ateş dokunmayacaktır'” [Bakara: 80]. Bu surenin başında {فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Artık onları affet ve hoş gör; şüphesiz Allah iyilik edenleri sever” [Mâide: 13] ayetinde de bundan bir miktar geçmişti. Ebû Dâvûd ve Dârimî'de İbn Şihâb'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Câbir b. Abdillâh (radıyallâhu anhümâ) şöyle anlatırdı: Hayber ehlinden Yahudi bir kadın kızartılmış bir koyunu zehirleyip Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e hediye etti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kol kısmını alıp ondan yedi, ashabından bir grup da onunla beraber yedi. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara: 'Ellerinizi çekin' buyurdu. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Yahudi kadına haber gönderip onu çağırttı ve ona: 'Bu koyunu zehirledin mi?' diye sordu. Yahudi kadın: 'Sana kim haber verdi?' dedi. 'Elimdeki şu -kol- haber verdi' buyurdu. Kadın: 'Evet' dedi. 'Bununla ne yapmak istedin?' buyurdu. Kadın: 'Eğer peygamber ise ona asla zarar vermez, peygamber değilse ondan kurtulup rahat ederiz, dedim' dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu affetti ve cezalandırmadı. Koyundan yiyen ashabından bazıları vefat etti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) koyundan yediği şey sebebiyle omuz başından hacamat oldu; onu Ebû Hind
بالقرن والشفرة، وهو مولى لبني بياضة من الأنصار» قال الدارمي: وهو من بني ثمامة - وهم حي من الأنصار، قال المنذري: وهذا منقطع، الزهري لم يسمع من جابر بن عبد الله، وفي غزوة خيبر من تهذيب السيرة لابن هشام: «فلما اطمأن رسول الله ﷺ أهدت له زينب بنت الحارثة امرأة سلام بن مشكم شاة مصلية وقد سألت: أي عضو من الشاة أحب إلى رسول الله ﷺ؟ فقيل لها: الذراع، فأكثرت فيها من السم ثم سمت سائر الشاة، ثم جاءت بها، فلما وضعتها بين يدي رسول الله ﷺ تناول الذراع فلاك منها مضغة فلم يسغها، ومعه بشر بن البراء بن معرور قد أخذ منها كما أخذ رسول الله ﷺ، فأما بشر فأساغها، وأما رسول الله ﷺ فلفظها، ثم قال: إن هذا العظم ليخبرني أنه مسموم، ثم دعاها فاعترفت، فقال: ما حملك على ذلك؟ قالت: بلغت من قومي ما لم يخف عليك، فقلت: إن كان ملكاً استرحت منه، وإن كان نبياً فسيخبر، فتجاوز عنها رسول الله ﷺ، ومات بْشر من أكلته التي أكل» وذكر موسى بن عقبة أن بشراً ﵁ لم يسغ لقمته حتى أساغ النبي ﷺ لقمته وقال بعد
boynuz ve usturayla hacamat etti; kendisi Ensâr'dan Benî Beyâza'nın azatlısıydı.» Dârimî: O Benî Sümâme'dendir -ki Ensâr'dan bir kabiledir-, dedi. Münzirî dedi ki: Bu münkatıdır, Zührî Câbir b. Abdillâh'tan işitmemiştir. İbn Hişâm'ın Tehzîbü's-Sîre'sinde Hayber gazvesi kısmında şöyle geçer: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) rahatlayınca, Sellâm b. Mişkem'in karısı Zeyneb binti'l-Hâris ona kızartılmış bir koyun hediye etti; öncesinde: 'Koyunun hangi uzvu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e daha sevimlidir?' diye sormuş, kendisine: 'Kol kısmı' denilmişti. Bunun üzerine kol kısmına bolca zehir koydu, sonra koyunun geri kalanını da zehirledi ve getirdi. Onu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in önüne koyunca, kol kısmını alıp ondan bir lokma çiğnedi fakat yutamadı. Yanında Bişr b. el-Berâ b. Ma'rûr da vardı; o da Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in aldığı gibi aldı. Bişr lokmasını yuttu, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise onu ağzından çıkardı. Sonra: 'Şu kemik bana zehirli olduğunu haber veriyor' buyurdu. Sonra kadını çağırdı, kadın da itiraf etti. 'Seni buna ne sevk etti?' buyurdu. Kadın: 'Kavmime yaptıkların malumun; kendi kendime: 'Eğer bir hükümdarsa ondan kurtulurum, peygamber ise ona haber verilir' dedim' dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu bağışladı. Bişr ise yediği lokmadan dolayı vefat etti.» Mûsâ b. Ukbe, Bişr (radıyallâhu anh)'ın, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) lokmasını yutuncaya kadar kendi lokmasını yutmadığını ve sonrasında
أن أخبرهم النبي ﷺ: والذي أكرمك! لقد وجدت ذلك في أكلتي التي أكلت، فما منعني أن ألفظها إلاّ أني أعظمت أن أنغصك طعامك، فلما أسغت ما في فيك لم أكن لأرغب بنفسي عن نفسك.
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara haber verince şöyle dediğini zikretmiştir: 'Seni şerefli kılan zâta yemin olsun ki! Yediğim lokmada bunu ben de hissettim; fakat ağzımdan çıkarmama engel olan şey, senin yemeğini tatsızlaştırmayı büyük bir saygısızlık saymam oldu. Sen ağzındakini yutunca, kendi canımı senin canından üstün tutmak istemedim.'
ونقلتُ من خط شيخنا حافظ عصره أبي الفضل أحمد بن علي بن حجر الكناني الشافعي ما نصه: وأخرج الحافظ أبو بكر أحمد بن عمر بن عبد الخالق البزار في مسنده المشهور، وأبو القاسم سليمان بن أحمد بن أيوب الطبراني في معجمه الكبير من حديث عمار بن ياسر ﵁ قال: «كان رسول الله ﷺ لا يأكل من هدية حتى يأمر صاحبها أن يأكل منها للشاة التي أهديت له بخيبر» . قال شيخنا الحافظ أبو الحسن الهيثمي: رجاله ثقات، قلت: وذكر محمد بن إسحاق في السيرة الكبرى وكذلك الواقدي في المغازي - انتهى. وقال ابن إسحاق: وحدثني مروان بن عثمان بن أبي سعيد بن المعلى قال: «كان رسول الله ﷺ قد قال في مرضه الذي توفي فيه ودخلت عليه أم بشر بنت البراء بن معرور تعوده: يا أم بشر! إن هذا الأوان وجدت انقطاع أبهري من الأكلة التي أكلت مع أخيك بخيبر» ، قال: فإن كان المسلمون ليرون أن رسول الله ﷺ مات شهيداً مع ما أكرمه الله به من النبوة. ولابن ماجه في الطب عن أم سلمة ﵂ قالت: لا يزال، يصيبك في كل عام وجع من الشاة المسمومة التي أكلت، قال: ما أصابني
Asrının hâfızı şeyhimiz Ebu'l-Fazl Ahmed b. Ali b. Hacer el-Kinânî eş-Şâfiî'nin el yazısından bizzat şu metni naklettim: Hâfız Ebû Bekr Ahmed b. Ömer b. Abdilhâlık el-Bezzâr meşhur Müsned'inde ve Ebu'l-Kâsım Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb et-Taberânî el-Mu'cemü'l-Kebîr'inde Ammâr b. Yâsir (radıyallâhu anh)'ın hadisinden tahriç ettiler; Ammâr şöyle dedi: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Hayber'de kendisine hediye edilen koyundan dolayı, sahibine ondan yemesini emretmedikçe hiçbir hediyeden yemezdi.» Şeyhimiz Hâfız Ebu'l-Hasen el-Heysemî: Ravileri güvenilirdir, dedi. Ben derim ki: Bunu Muhammed b. İshâk es-Sîretü'l-Kübrâ'da ve aynı şekilde Vâkıdî el-Megâzî'de zikretmiştir -sözün sonu-. İbn İshâk dedi ki: Bana Mervân b. Osmân b. Ebî Saîd b. el-Muallâ anlattı, dedi ki: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat ettiği hastalığında, Ümmü Bişr binti'l-Berâ b. Ma'rûr onu ziyarete geldiğinde şöyle buyurmuştu: 'Ey Ümmü Bişr! İşte bu an, kardeşinle beraber Hayber'de yediğim lokma yüzünden aort damarımın koptuğunu hissettiğim andır.'» Dedi ki: Müslümanlar, Allah'ın kendisine ikram ettiği nübüvvetle birlikte Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şehit olarak vefat ettiğini görürlerdi. İbn Mâce'de Tıp bahsinde Ümmü Seleme (radıyallâhu anhâ)'dan şöyle rivayet edilmiştir: 'Her yıl yediğin o zehirli koyundan sana bir sancı isabet etmeye devam ediyor' dedi. O da şöyle buyurdu: 'Bana isabet eden hiçbir şey
شيء منها إلاّ وهو مكتوب عليَّ وآدم في طينته «وللبخاري في آخر المغازي عن عائشة ﵂» أن النبي ﷺ كان يقول في مرضه الذي مات فيه: يا عائشة! ما أزال أجد ألم الطعام الذي أكلت بخيبر، فهذا أوان وجدت انقطاع أبهري من ذلك السم «قال ابن فارس في المجمل: الأبهر عرق مستبطن الصلب، والقلب متصل به، وهو قوله ﷺ:» هذا أوان قطعت أبهري «وعبارة المحكم: عرق في الظهر، يقال: هو الوريد في العنق، وبعضهم يجعله عرقاً مستبطن الصلب وقال ثابت بن عبد العزيز في كتاب خلق الإنسان: وفي الصلب الوتين، وهو عرق أبيض غليظ كأنه قصبة، وفي الصلب الأبهر والأبيض وهما عرقان، وقال الزبيدي في مختصر العين: والأبهران عرقان مكتنفاً الصلب، وقيل: هما الأكحلان. وقال الفيروزآبادي في قاموسه: والأبهر: الظهر وعرق فيه ووريد العنق والأكحل والكلية، والوتين: عرق في القلب إذا انقطع مات صاحبه. وقال ابن الفرات في الوفاة من السيرة من تاريخه: قال الحربي: العرق في الظهر يسمى الأبهر، وفي اليد الأكحل، وفي العنق الوريد، وفي الفخذ النسا، وفي الساق الأبجل، وفي العين الشأن،
yoktur ki, Âdem henüz balçığındayken aleyhime yazılmış olmasın.' Buhârî'de Megâzî'nin sonunda Âişe (radıyallâhu anhâ)'dan rivayet edildiğine göre «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat ettiği hastalığında şöyle derdi: 'Ey Âişe! Hayber'de yediğim yemeğin acısını hissetmeye devam ediyorum; işte bu, o zehir yüzünden aort damarımın koptuğunu hissettiğim andır.'» İbn Fâris el-Mücmel'de der ki: el-Ebher, sırtın içinde gizli olan damardır, kalp ona bağlıdır; nitekim onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Bu, aort damarımın kesildiği andır» sözü bundandır. el-Muhkem'in ifadesi şöyledir: Sırtta bir damardır; boyundaki şah damarıdır da denilir; bazıları onu sırtın içinde gizli bir damar sayar. Sâbit b. Abdilazîz Halku'l-İnsân kitabında şöyle der: Sırtta el-Vetîn vardır ki o, kamış gibi kalın beyaz bir damardır; yine sırtta el-Ebher ve el-Ebyad vardır ki bunlar iki damardır. Zebîdî Muhtasaru'l-Ayn'da şöyle der: el-Ebherân, sırtı iki yandan kuşatan iki damardır; bunların koldaki damarlar (el-ekhelân) olduğu da söylenmiştir. Fîrûzâbâdî Kâmûs'unda der ki: el-Ebher: Sırt, oradaki bir damar, boyun şah damarı, el-ekhel ve böbrektir. el-Vetîn: Kalpteki bir damardır ki kesildiğinde sahibi ölür. İbnü'l-Fürât Târih'indeki siyerden vefat kısmında şöyle der: Harbî dedi ki: Sırttaki damara el-ebher, koldakine el-ekhel, boyundakine el-verîd, uyluktaki siyatik damarına en-nesâ, baldırdakine el-ebcel, gözdekine eş-şe'n denir;
وهو عرق واحد، كله يسمى الجدول. وقال ابن كيسان أيضاً: هو الوتين في القلب والصافن.
oysa o tek bir damardır, hepsine el-cedvel denir. İbn Keysân da şöyle demiştir: O, kalpteki el-vetîn ve es-sâfindir.
وقال الإمام أبو غالب بن التياني الأندلسي في كتابه الموعب: إسماعيل بو حاتم: الأبهر عرق في الظهر، وقال: هو الوريد في العنق، ثم يقال: والأبهر عرق مستبطن المتن؛ الأصمعي: وفي الصلب الأبهر وهو عرق؛ صاحب العين: الأبهران الأكحلان، ويقال: هما عرقان مكتنفا الصلب من جانبيه. وقال ﷺ: «ما زالت أكلة خيبر تعادّني كل عام فالآن حين قطعت أبهري» يعني عرقي، ويقال: الأبهر عرق مستبطن الصلب، وإذا انقطع فلا حياة بعده. وهذا اللفظ الذي ذكره رواه البخاري والطبراني عن عائشة ﵂. ومعنى تعادّني: تناظرني وتخالفني، ومن العديد بمعنى الند الذي هو المثل المضاد والمنافر، أي إني كلما زدت في جسمي صحة، نقصته بما لها من الضر والأذى.
İmam Ebû Gâlib b. et-Teyyânî el-Endelüsî el-Mû'ab adlı kitabında şöyle demiştir: İsmâil b. Ebî Hâtim: el-Ebher sırtta bir damardır, dedi ve: Boyundaki şah damarıdır, dedi; sonra şöyle denilir: el-Ebher sırt etinin içine gizlenmiş bir damardır. Asmaî: Sırtta el-ebher vardır ve o bir damardır; Ayn sahibi: el-Ebherân kol damarlarıdır; sırtı iki yanından kuşatan iki damardır da denilir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Hayber lokması her yıl bana dönüp durdu; işte şimdi aort damarımı kestiği vakittir» yani damarımı. Şöyle denilir: el-Ebher sırtın içinde gizli olan damardır, o koptuğunda artık ondan sonra hayat kalmaz. Onun zikrettiği bu lafzı Buhârî ve Taberânî Âişe (radıyallâhu anhâ)'dan rivayet etmişlerdir. 'Tuâddünî' ifadesinin anlamı: Karşıma çıkıp bana muhalefet ediyor demektir; zıt ve karşıt olan denk anlamındaki el-adîd kökündendir; yani ben bedenimde sıhhati her artırdığımda, o sahip olduğu zarar ve eziyetle onu eksiltmiştir.
ولما أمر سبحانه بالتبليغ العام، أمره بنوع منه على وجه يؤكد ما ختمت به آية التبليغ من عدم الهداية لمن حتم بكفره، ويبطل - مع تأكيده - هذه الدعوى: قولهم: نحن أبناء الله وأحباءه، فقال مرهباً لهم بعد ما تقدم من الترغيب في إقامته: {قل يا أهل الكتاب}
Allah Teâlâ genel tebliği emredince, tebliğ ayetinin sonundaki küfrüne hükmedilen kimsenin hidayete erdirilmeyeceği hükmünü tekit edecek ve bu tekit ile birlikte onların 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' şeklindeki iddialarını iptal edecek surette ona tebliğin özel bir türünü emretti. Tevrat'ı ikameye teşvikten sonra onları sakındırarak şöyle buyurdu: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ}
أي من اليهود والنصارى {لستم على شيء} أي سارّ أو يعتد به من دنيا ولا آخرة، لأنه لعدم نفعه لبطلانه لا يسمى شيئاً أصلاً {حتى تقيموا} أي بالعمل بالقلب والقالب {التوراة والإنجيل} وما فيهما من الإيمان بعيسى ثم بمحمد عليهما الصلاة والسلام بالإشارة إلى كل منهما بالخصوص بنحو ما تقدم في الإشراق من ساعير والظهور ممن فاران، وبالإشارة بالعموم إلى تصديق كل من أتى بالمعجز، وصدق ما قبله من منهاج الرسل {وما أنزل} .
Yani Yahudi ve Hristiyanlara: {لَسْتُمْ عَلَىٰ شَيْءٍ} “Siz hiçbir şey üzerinde değilsiniz” yani dünya veya ahirette sevindirici yahut kayda değer bir temel üzerinde değilsiniz; zira bâtıl olması hasebiyle fayda vermediğinden ona asla 'şey' denmez; {حَتَّىٰ تُقِيمُوا} “uygulayıncaya kadar” yani kalple ve bedenle amel ederek, {التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ} “Tevrat'ı ve İncil'i” ve onların içindeki İsa'ya ve ardından Muhammed'e (aleyhimesselâm) olan imanı; Sâîr'den doğuş ve Fârân'dan zuhur kısmında geçtiği üzere her birine özel olarak işaretle, ayrıca mucize getiren ve peygamberlerin yolundan kendisinden öncekileri doğrulayan herkesi tasdik etmeye genel olarak işaretle; {وَمَا أُنْزِلَ} “ve indirileni”.
ولما كان ما عندهم إنما أوتي إليهم بواسطة الأنبياء، عداه بحرف الغاية فقال: {إليكم من ربكم} أي المحسن إليكم بإنزاله على ألسنة أنبيائكم من البشارة بهما، وعلى لسان هذا النبي العربي الكريم مما يصدق ما قبله، فإنهم يعلمون ذلك ولكنهم يجحدونه.
Yanlarındaki şeyler kendilerine ancak peygamberler vasıtasıyla ulaştırıldığından, onu gaye harfiyle geçişli kılarak şöyle buyurdu: {إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden size” yani her ikisinin müjdesi olarak peygamberlerinizin lisanı üzere, kendisinden öncekileri doğrulayıcı olarak da bu kerim Arap Peygamber'in lisanı üzere onu indirmekle size ihsanda bulunandan [indirileni uygulayıncaya kadar]. Şüphesiz onlar bunu bilmekte fakat inkâr etmektedirler.
ولما كان السياق لأن أكثرهم هالك، صرح به دالاً بالعطف على غير معطوف عليه أن التقدير: فليؤمنن به من أراد الله منهم، فقال: {وليزيدن كثيراً منهم} أي ما عندهم من الكفر بما في كتابهم {مآ أنزل إليك من ربك} المحسن إليك بإنزاله {طغياناً} تجاوزاً شديداً للحد {وكفراً} أي ستراً لما دل عليه العقل.
Siyak onların çoğunun helak olacağını bildirmek üzere olduğundan, açık bir matufun aleyh olmaksızın atıf yaparak takdirin 'Onlardan Allah'ın dilediği kimseler elbette ona iman edecektir' olduğunu gösterir şekilde bunu sarahaten belirtip şöyle buyurdu: {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ} “Onlardan çoğunun mutlaka artıracaktır” yani kitaplarındakini inkâr etmek suretiyle sahip oldukları küfür, {مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden sana indirilen şey” onu indirmekle sana ihsanda bulunan [Rabbinden], {طُغْيَانًا} “azgınlığını” haddi son derece aşmayı, {وَكُفْرًا} “ve küfrünü!” Yani aklın delalet ettiği şeyi örtmeyi.
ولما كان ﷺ شديد الشفقة على خلق الله، سلاّه في ذلك بقوله: {فلا} أي فتسبب عن إعلام الله لك بذلك قبل وقوعه ثم عن وقوعه كما أخبر أن تعلم أنه بإرادته وقدرته، فقال لك:
O (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın mahlukatına karşı son derece şefkatli olduğundan, Allah Teâlâ şu sözüyle onu bu hususta teselli etti: {فَلَا} “Artık” yani Allah'ın bunu vukuundan önce sana bildirmesi ve ardından haber verdiği gibi vuku bulması sebebiyle bil ki bu O'nun iradesi ve kudretiyledir; nitekim sana şöyle buyurdu:
لا {تأس} أي تحزن {على القوم الكافرين} أي على فوات العريقين في الكفر لأنهم لم يضروا إلاّ أنفسهم لأن ربك العليم القدير لو علم فيهم خيراً لأقبل بهم إليك، والحاصل أنه ختم هذه الآية بمعلول الآية التي قبلها، فكأنه قبل: بلغ، فإن الله هو الهادي المضل، فلا تحزن على من أدبر.
{تَأْسَ} “tasalanma” yani üzülme, {عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} “kâfirler topluluğu için!” Yani küfürde kökleşmiş olanların elden çıkmasına [üzülme]; çünkü onlar ancak kendilerine zarar verirler. Zira her şeyi bilen ve her şeye gücü yeten Rabbin onlarda bir hayır bilseydi onları sana yöneltirdi. Hülasa, Allah Teâlâ bu ayeti önceki ayetin ma'lûlü ile sona erdirmiştir; sanki şöyle denilmiştir: Tebliğ et; zira hidayet eden de saptıran da bizzat Allah'tır; öyleyse yüz çeviren kimseye üzülme.
ولما كان ما مضى في هذه السورة غالباً في فضائح أهل الكتاب لا سيما اليهود وبيان أنهم عضوا على الكفر، ومردوا على الجحد، وتمرنوا على البهت، وعتوا عن أوامر الله، كان ذلك موجباً لأنه ربما حدث في الخاطر أنه إن آمن منهم أحد ما يقبل، أو لأن يقولوا هم: ليس في دعائنا حينئذ فائدة فلا تدعنا، أخبر أن الباب مفتوح لهم ولغيرهم من جميع أهل الملل، وأنه ليس بين الإنسان وبين أن يكون من أهله إلا عدم الإخلاص، فإذا أخلص أذن في دخوله ونودي بقبوله، أو يقال - وهو أحسن: لما أخبر عن كثير منهم بالزيادة في الكفر، رغب القسم الآخر على وجه يعم غيرهم، أو يقال: إنه لما طال الكلام معهم.
Bu surede daha önce geçenler ekseriyetle Ehl-i Kitap'ın, bilhassa Yahudilerin rezillikleri, küfürde ısrar ettikleri, inkârda direndikleri, iftiraya alıştıkları ve Allah'ın emirlerine karşı serkeşlik ettiklerinin beyanı hakkında olunca; bu durum, hatıra onlardan biri iman etse bile kabul olunmayacağı yahut onların 'Şu halde bize davette bir fayda yoktur, bizi davet etme' demeleri ihtimalini doğurabileceğinden; kapının onlar ve diğer bütün din mensupları için açık olduğunu, insan ile o ehlinden olma arasında ihlassızlıktan başka bir engel bulunmadığını, ihlaslı olduğu takdirde girmesine izin verilip kabulünün ilan olunacağını haber verdi. Ya da şöyle denilir -ki bu daha güzeldir-: Onlardan çoğunun küfürde artacağını haber verince, diğer kesimi başkalarını da kapsayacak şekilde teşvik etti. Yahut şöyle denilir: Onlarla söz uzayınca,
كان ربما ظن أن الأمر ترغيباً وترهيباً وأمراً ونهياً خاص بهم، فوقع الإعلام بأنهم وغيرهم من جميع الفرق في ذلك سواء، تشريفاً لمقدار هذا النبي الكريم بعموم الدعوة وإحاطة الرسالة
rağbet ve sakındırma, emir ve nehiy hususundaki hitabın sadece onlara has olduğu zannedilebilirdi; bunun üzerine davetin umumi ve risaletin kuşatıcı olmasıyla bu kerim Peygamber'in kadrini yüceltmek maksadıyla, onların ve diğer bütün fırkaların bu hususta eşit olduğu bildirildi.
فقال سبحانه: {إن الذين آمنوا} أي قالوا: آمنا {والذين هادوا} أي اليهود {والصابئون} أي القائلون بالأوثان السماوية والأصنام الأرضية {والنصارى} أي الذين يدعون اتباع المسيح ﵇.
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا} “Şüphesiz iman edenler” yani 'İman ettik' diyenler, {وَالَّذِينَ هَادُوا} “ve Yahudiler”, {وَالصَّابِئُونَ} “ve Sâbiîler” yani semavi putlara ve yeryüzündeki heykellere inananlar, {وَالنَّصَارَىٰ} “ve Hristiyanlar” yani Mesih (aleyhisselâm)'a tabi olduklarını iddia edenler.
ولما كان اليهود قد عبدوا الأصنام متقربين بها إلى النجوم في استنزال الروحانيات انهماكاً في السحر الذي جاء نبيهم موسى ﵈ بإبطاله، وكان ذلك هو معنى دين الصابئة، وفرّق بين فريقي بني إسرائيل بهم مكتفياً بهم عن ذكر بقية المشركين لما مضى في البقرة، ولما سبق في هذه السورة من ذم اليهود بالنقض للميثاق والكفر واللعن والقسوة وتكرر الخيانة وإخفاء الكتاب والمسارعة في الكفر والنفاق والتخصيص بالكفر والظلم والفسق وغير ذلك من الطامات ما يسد الأسماع، كان قبول توبتهم جديراً بالإنكار، وكانوا هم ينكرون عناداً فلاح العرب من آمن منهم ومن لم يؤمن، فاقتضى الحال كون الفريقين في حيز التأكيد، ولم يتقدم للصابئة ذكر هنا فأخرجوا منه تنبيهاً على أن المقام لا يقتضيه لهم، فابتدىء بذكرهم اعتراضاً ودل على الخبر عنهم بخبر «إن» ، أو أنه لما كان المقام للترغيب في التوبة، وجعل هؤلاء مع شناعة حالهم بظهور ضلالهم كمن لا إنكار لقبول توبته، كان غيرهم أولى بذلك، ولما كان حال النصارى مشتبهاً، جعلوا في حيز الاحتمال للعطف على اليهود لما
Yahudiler, peygamberleri Musa (aleyhisselâm)'ın iptal etmek için geldiği sihre dalarak ruhanileri indirmek maksadıyla yıldızlara yakınlaşmak için putlara tapmış olduklarından -ki bu da Sâbiîlik dininin manasıdır- ve Bakara'da geçtiği için diğer müşriklerin zikri yerine onlarla yetinilerek İsrailoğullarının iki fırkası arasına onlar sokulduğundan; ayrıca bu surede daha önce geçen misakı bozma, küfür, lanet, katılık, hıyanetin tekerrürü, kitabı gizleme, küfürde ve nifakta yarışma, küfür, zulüm ve fısk ile hususileşme gibi kulakları tıkayan diğer felaketlerle Yahudilerin yerilmesi sebebiyle, onların tövbelerinin kabulü yadırganmaya layık bir durum olduğundan; kendileri de ister iman etsin ister etmesin Arapların kurtuluşunu inatla inkâr ettiklerinden; durum her iki fırkanın tekit alanında bulunmasını gerektirdi. Sâbiîlerin ise burada daha önce zikri geçmediğinden, makamın onlar için bunu gerektirmediğine dikkat çekmek üzere oradan çıkarıldılar ve ara cümle olarak onların zikriyle başlanıp haklarındaki haber 'inne'nin haberiyle gösterildi. Yahut makam tövbeye teşvik makamı olduğundan ve sapıklıklarının açıklığı ile durumlarının çirkinliğine rağmen bunlar tövbesinin kabulü inkâr edilmeyecek kimseler kılındığından, başkaları buna daha layık olurdu. Hristiyanların durumu ise şüpheli olduğundan,
تقدم من ذمهم، وعلى الصابئة لخفة حالهم بأنهم مع أن أصل دينهم صحيح لم يبلغ ذمهم السابق في هذه السورة مبلغ ذم اليهود {من آمن} أي منهم مخلصاً من قلبه، ولعله ترك الجار إعراقاً في التعميم {بالله} أي الذي له جميع الجلال والإكرام {واليوم الآخر} أي الذي يبعث فيه العباد بأرواحهم وأشباحهم، ويبعث من ذكره على الزهادة وألحد في العبادة، وبالإيمان به يحصل كمال المعرفة بالله تعالى باعتقاد كمال قدرته {وعمل صالحاً} أي صدق إيمانه القلبي بالعمل بما أمر به، ليجمع بين فضيلتي العلم والعمل، ويتطابق الجنان مع الأركان {فلا خوف عليهم} يعتد به في دنيا ولا في آخرة {ولا هم} أي خاصة {يحزنون *} أي على شيء فات، لأنه لا يفوتهم شيء يؤسف عليه أصلاً، وأما غيرهم فهم في الحزن أبداً، وفي الآية تكذيب لهم في قولهم {ليس علينا في الأميين سبيل} [آل عمران: ٧٥] المشار إليه في هذه السورة بنسبتهم إلى أكل السحت في غير موضع، وفي نصوص التوراة الموجودة بين أظهرهم الآن أعظم ناصح لهم في ذلك كما سبق في أوائل البقرة، وقال في السفر الرابع منها عند ذكر التيه ووصاياهم إذ أدخلهم الأرض المقدسة، ومكنهم فيها بأشياء
daha önce geçen yergileri sebebiyle Yahudilere, dinlerinin aslı sahih olmakla birlikte bu suredeki geçmiş yergileri Yahudilerin yergisi derecesine ulaşmadığı için durumlarının hafifliği sebebiyle de Sâbiîlere atfedilme ihtimali dairesine konuldular. {مَنْ آمَنَ} “Her kim iman ederse” yani onlardan kalpten ihlasla iman eden, -genellemede derinleşmek için cer harfi terk edilmiş olabilir- {بِاللَّهِ} “Allah'a” yani bütün celal ve ikram sahibi olan, {وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “ve ahiret gününe” yani kulların ruhları ve cesetleriyle diriltileceği, zikri insanı zühde sevk eden ve ibadette ihlasa erdiren güne; zira ona iman etmekle, Allah Teâlâ'nın kudretinin kemaline inanmak suretiyle O'na dair kâmil marifet hasıl olur; {وَعَمِلَ صَالِحًا} “ve salih amel işlerse” yani ilim ve amel faziletlerini bir araya getirmek ve kalple azalar birbirine uysun diye emrolunduğu şeyleri yaparak kalbî imanını doğrularsa; {فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “artık onlar için bir korku yoktur” dünyada ve ahirette kayda değer hiçbir korku, {وَلَا هُمْ} “onlar” yani bilhassa onlar, {يَحْزَنُونَ} “mahzun da olmazlar!” Yani elden kaçan bir şeye [üzülmezler]; çünkü onların esef duyulacak hiçbir şeyleri asla elden çıkmaz. Başkalarına gelince, onlar ebediyen hüzün içindedirler. Bu ayette onların, bu surede birden çok yerde haram yemeye nispet edilmeleriyle işaret edilen {لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} “Ümmîler hakkında bizim üzerimize bir sorumluluk yoktur” [Âl-i İmrân: 75] şeklindeki sözlerini yalanlama vardır. Bakara'nın başlarında geçtiği gibi şu an ellerinde bulunan Tevrat metinlerinde de bu hususta kendileri için en büyük nasihat bulunmaktadır. Tevrat'ın dördüncü سفر (Sifr/bölüm)'inde Tîh sahrası ve onları mukaddes topraklara sokup orada kendilerini yerleştirdiği zaman kurban da dâhil birtakım şeylerle ilgili vasiyetlerini zikrederken şöyle demiştir:
منها القربان: وإن سكن بينكم رجل غريب يقبل إليّ أو بين أولادكم لأحقابكم ويقرب قرباناً لريح قتار الذبيحة للرب يفعل كما فعلتم أنتم، ولتكن السنة واحدة لكم وللذين يقبلون إليّ ويسكنون بينكم سنة جارية لأحقابكم إلى الأبد، والذين يقبلون إليّ من الغرباء يكونون أمام الرب مثلكم، ولتكن لكم سنة واحدة وحكومة واحدة لكم وللذين يقبلون إليّ ويسكنون معكم.
'Eğer aranızda Bana yönelen yabancı bir adam yahut nesilleriniz boyunca çocuklarınızın arasında oturur da Rab için kurbanın yanık kokusunun rüzgârına bir kurban sunarsa, sizin yaptığınız gibi yapsın; sizin için de, Bana yönelen ve aranızda oturanlar için de nesilleriniz boyunca ebediyen geçerli tek bir kanun olsun; yabancılardan Bana yönelenler Rabbin huzurunda sizin gibi olacaktır; sizin için de, Bana yönelen ve sizinle oturanlar için de tek bir kanun ve tek bir hüküm olsun.'
ولما كانت هذه البشارة - الصادقة من العزيز العليم الذي أهل الكتاب أعرف الناس به لمن آمن كائناً من كان - موجبة للدخول في الإيمان والتعجب ممن لم يسارع إليه، وكان أكثر أهل الكتاب إنما يسارعون في الكفر، كان الحال مقتضياً لتذكر ما مضى من قوله تعالى {ولقد أخذ الله ميثاق بني إسرائيل وبعثنا منهم اثني عشر نقيباً} [المائدة: ١٢] وزيادة العجب منهم مع ذلك، فأعاد سبحانه الإخبار به مؤكداً له تحقيقاً لأمره وتفخيماً لشأنه، وساقه على وجه يرد دعوى البنوى والمحبة، ملتفتاً مع التذكير بأول قصصهم في هذه السورة إلى أول السورة {أوفوا بالعقود} [المائدة: ١] وعبر في موضع الجلالة بنون العظمة، وجعل بدل النقباء الرسل فقال مستأنفاً: {لقد أخذنا} أي على ما لنا من العظمة {ميثاق بني إسرائيل} أي على الإيمان بالله ثم بمن يأتي بالمعجز مصدقاً لما عنده بحيث يقوم
Ehl-i Kitap'ın insanlardan en iyi tanıdığı Azîz ve Alîm olan Allah'tan gelen -kim olursa olsun iman eden kimseye dair- bu sadık müjde, imana girmeyi ve ona koşmayana hayret etmeyi gerektirdiğinden; Ehl-i Kitap'ın çoğu da ancak küfürde koştuğundan; durum, Allah Teâlâ'nın {وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا} “Andolsun ki Allah, İsrailoğullarından kesin söz almıştı ve içlerinden on iki temsilci göndermiştik” [Mâide: 12] buyruğunu hatırlamayı ve bununla birlikte onlara olan hayreti artırmayı gerektiriyordu. Allah Teâlâ işini tahakkuk ettirmek ve şanını yüceltmek üzere tekit ederek bunu haber vermeyi tekrarladı ve bu suredeki kıssalarının başına ve surenin başındaki {أَوْفُوا بِالْعُقُودِ} “Ahitleri yerine getirin” [Mâide: 1] buyruğuna iltifat ederek, evlatlık ve muhabbet iddialarını reddedecek şekilde sevk etti; lafza-i celal yerine azamet 'nûn'u ile ifade etti ve temsilciler yerine de resulleri koyarak yeni bir cümleyle şöyle buyurdu: {لَقَدْ أَخَذْنَا} “Andolsun Biz almıştık” yani azametimizle, {مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrailoğullarının kesin sözünü” yani Allah'a ve ardından yanında olanı doğrulayıcı olarak mucize getiren kimseye öyle bir iman üzere ki,
الدليل على أنه من رسل الله الذين تقدم أخذ العهد عليهم بالإيمان بهم، ودل على عظمة الرسل بقوله في مظهر العظمة: {وأرسلنا إليهم رسلاً} أي لم نكتف بهذا العهد، بل لم نخلهم من بعد موسى من الرسل الذين يرونهم الآيات ويجددون لهم أوامر الرب إلى زمن عيسى ﵇، روى الشيخان عن أبي هريرة ﵁ البخاري في بني إسرائيل ومسلم في المغازي - أن النبي ﷺ قال: «كانت بنو إسرائيل تسوسهم الأنبياء، كلما هلك نبي خلفه نبي، وإنه لا نبي بعدي، وسيكون خلفاء فيكثرون، قالوا: فما تأمرنا؟ قال: فوا ببيعة الأول فالأول وأعطوهم حقهم، فإن الله سائلهم عما استرعاهم» انتهى. ومع ذلك فلم يخل لهم زمان طويل من الكفر لا في زمن موسى ولا في زمن من بعده من الأنبياء ﵈، حتى قتلوا كثيراً من الرسل وهو معنى قوله - جواباً لمن كأنه قال: ما فعلوا بالرسل: {كلما جاءهم رسول} أي من أولئك الرسل أي رسول كان {بما لا تهوى أنفسهم} أي بشيء لا تحبه نفوسهم محبة تتساقط بها إليه، خالفوه، فكأنه قيل: أي مخالفة؟ فقيل: {فريقاً} أي من الرسل {كذبوا} أي كذبهم بنو إسرائيل من غير قتل، ودل على شدة بشاعة القتل وعظيم شناعته بالتعبير بالمضارع تصويراً للحال الماضية وتنبيهاً على أن هذا ديدنهم
...onlara iman edilmesi hususunda daha önce kendilerinden kesin söz alınan Allah'ın resullerinden olduğuna dair delil ortaya çıksın. Azamet makamında {وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا} “ve onlara resuller gönderdik” buyruğuyla resullerin azametine de işaret etti. Yani: 'Biz sadece bu ahitle yetinmedik; bilakis Musa'dan sonra İsa aleyhisselâm'ın dönemine kadar, onlara ayetleri gösteren ve Rabbin emirlerini tazeleyen resullerden onları mahrum bırakmadık.' Nitekim iki Şeyh (Buhârî ve Müslim), Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir -Buhârî 'İsrailoğulları' bölümünde, Müslim ise 'Gazveler' bölümünde-: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İsrailoğullarını peygamberler idare ederdi. Bir peygamber vefat ettiğinde arkasından bir başka peygamber gelirdi. Benden sonra ise peygamber yoktur; ancak birtakım halifeler olacak ve sayıları da çok olacaktır.» 'Bize ne emredersiniz?' dediler. «İlk yapılan biate sırasıyla bağlı kalın ve onların hakkını verin; çünkü Allah, idareleri altına verdikleri şeylerden onları sorguya çekecektir» buyurdu. (Hadis bitti). Bununla birlikte, ne Musa'nın ne de ondan sonraki peygamberlerin aleyhimüsselâm zamanında küfürden uzak kaldıkları uzun bir dönem olmadı; hatta resullerin birçoğunu öldürdüler. 'Peki, resullere ne yaptılar?' diye soran birine cevap sadedinde gelen şu buyruğun anlamı da budur: {كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ} “Ne zaman bir resul onlara gelse” yani o resullerden herhangi bir resul gelse, {بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ} “nefislerinin hoşlanmadığı şeylerle” yani nefislerinin tutkuyla meyledeceği şekilde sevmediği bir şeyle gelse, ona muhalefet ettiler. Sanki 'Nasıl bir muhalefet?' denilmiş ve şöyle buyrulmuştur: {فَرِيقًا} “bir kısmını” yani resullerden bir kısmını {كَذَّبُوا} “yalanladılar” yani İsrailoğulları onları öldürmeksizin yalanladılar. Öldürmenin son derece çirkin ve büyük bir kötülük olduğuna, geçmiş durumu canlandırmak ve bunun onların âdeti olduğuna dikkat çekmek üzere muzari (şimdiki zaman) kipiyle işaret etti ki bu durum yalanlamaktan daha ağırdır.
وهو أشد من التكذيب فقال: {وفريقاً يقتلون *} أي مع التكذيب وليدل على ما وقع منهم في سم النبي ﷺ، وقدم المفعول للدلالة على انحصار أمرهم في حال التكذيب والقتل، فلا حظ لهم في تصديق مخالف لأهوتيهم {وحسبوا} أي لقلة عقولهم مع مباشرتهم لهذه العظائم التي ليس بعدها شيء {ألاّ تكون} أي توجد {فتنة} أي أنه لا يصيبهم بها عذاب في الدنيا ولا خزي في الأخرى، بل استحقوا بأمرها، فلا تعجب أنت من جرأتهم في ادعائهم أنهم أبناء الله وأحباؤه، وقرىء: تكون - بالرفع تنزيلاً للحسبان منزلة العلم فتكون مخففة من الثقيلة التي للتحقيق، وبالنصب كان الحسبان على بابه، وأن، على بابها خفيفة ناصبه للفعل، لأن القاعدة - كما ذكر الواحدي - أن الأفعال على ثلاثة أضرب: فعل للثبات والاستقرار كالعلم والتيقن والبيان، تفع بعده الثقيلة دون الخفيفة، وفعل للزلزلة والاضطراب كالطمع والخوف والرجاء، فلا يكون بعده إلا الخفيفة الناصبة للمضارع، وفعل يقع على وجهين كحسب: تارة تكون بمعنى
Ve şöyle buyurdu: {وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ} “ve bir kısmını da öldürüyorlardı” yani yalanlamakla birlikte [öldürüyorlardı]; ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i zehirlemeleri olayında onlardan sadır olan şeye de işaret etsin diye böyle buyrulmuştur. Mefulün öne alınması, durumlarının yalanlama ve öldürme hâline hasredildiğini, dolayısıyla hevalarına aykırı olan şeyleri tasdik etmekten hiçbir paylarının olmadığını göstermek içindir. {وَحَسِبُوا} “Ve sandılar ki” yani akıllarının kıtlığı sebebiyle, ardından başka bir şey gelmeyecek büyüklükteki bu cürümleri bizzat işlemelerine rağmen sandılar ki, {أَلَّا تَكُونَ} “olmayacak” yani meydana gelmeyecek, {فِتْنَةٌ} “bir imtihan / ceza” yani bundan ötürü kendilerine dünyada bir azap, ahirette de bir rüsvaylık dokunmayacak; bilakis onlar bu durumla bir hak elde ettiklerini sandılar. Dolayısıyla onların Allah'ın oğulları ve sevgilileri olduklarını iddia etmelerindeki cüretlerine sakın şaşma! Bu kelime, zannın kesin bilgi derecesine indirilmesi sebebiyle merfu olarak {تَكُونُ} şeklinde de okunmuştur ki bu durumda tahkik ifade eden şeddeli 'enne'den hafifletilmiş olur. Mensup okunuşta ise حسبان (zannetmek) kendi asıl anlamında, أنْ ise muzari fiili nasbeden hafifletilmiş edat olarak kendi asıl işlevindedir. Çünkü kaideye göre -Vâhidî'nin belirttiği üzere- fiiller üç kısımdır: İlim, kesin inanç ve açıklık gibi sebat ve istikrar bildiren fiiller; bunlardan sonra hafifletilmiş olan değil, şeddeli olan gelir. Tamah, korku ve ümit gibi sarsıntı ve kararsızlık bildiren fiiller; bunlardan sonra sadece muzariyi nasbeden hafifletilmiş [edat] gelir. Bir de iki şekilde gelen fiiller vardır; tıpkı حسب fiili gibi: Bazen
طمع فتنصب، وتارة بمعنى علم فترفع، فإن رفع هنا كان الحسبان بمعنى العلم عندهم لقوة عنادهم، وإن نصب كان بمعنى الطمع لأنهم عالمون بأن قتلهم لهم خطأ، فتنزل القراءتان على فريقين - والله أعلم، وأيضاً فقراءة الرفع تفيد تأكيد حسبانهم المفيد لعدم خوفهم بزيادة عماهم {فعموا} أي فتسبب عن إدلالهم إدلال الولد والمحبوب جهلاً منهم وحماقة بظنهم أنهم لا تنالهم فتنة أنهم وُجِد عماهم العمى الذي لا عمى في الحقيقة سواه، وهو انطماس البصائر
tamah anlamında olup nasbeder, bazen de ilim (kesin bilgi) anlamında olup ref' eder. Eğer burada merfu okunursa, inatlarının şiddetinden dolayı onlara göre zannetmek kesin bilgi anlamında olur; eğer mensup okunursa peygamberleri öldürmelerinin hata olduğunu bildikleri için tamah anlamında olur. Dolayısıyla bu iki kıraat iki ayrı zümreye hamletme yoluyla açıklanır -en doğrusunu Allah bilir-. Ayrıca ref' kıraati, körlüklerinin artması sebebiyle korkusuzluk ifade eden zanlarını pekiştirmeyi sağlar. {فَعَمُوا} “Bunun üzerine körleştiler” yani kendilerine hiçbir ceza isabet etmeyeceği zannıyla, cehaletleri ve ahmaklıkları yüzünden evlat ve sevgili nazlanmasıyla şımarmaları sonucunda, kendilerinde hakikatte bundan başkası körlük sayılmayan o asıl körlük, yani basiretlerin körelmesi meydana geldi;