Binûn

Mâide — 6. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{فإنها لا تعمى الأبصار ولكن تعمى القلوب التي في الصدور} [الحج: ٤٦] حتى في زمن موسى ﵇ {وصموا} أي بعده وبعد يوشع ﵉، لأن الصمم أضر من العمى، فصاروا كمن لا يهتدي إلى سبيل أصلاً، لأنه لا بصر له بعين ولا قلب ولا سمع {ثم تاب الله} أي الذي له الإحاطة بصفات الكمال {عليهم} أي فرجعوا إلى الحق وتكرر لهم ذلك {ثم عموا} أي في زمن المسيح ﵇ {وصموا} أي بعده.

{فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} “Çünkü gerçekte gözler kör olmaz, fakat göğüslerdeki kalpler kör olur” [Hac: 46]; hatta Musa aleyhisselâm zamanında bile! {وَصَمُّوا} “ve sağırlaştılar” yani ondan ve Yûşa'dan aleyhimesselâm sonra; zira sağırlık körlükten daha zararlıdır. Böylece hiçbir şekilde doğru yolu bulamayan kimse gibi oldular; çünkü ne gözle, ne kalple ne de kulakla görebilecekleri bir durumları kalmıştı. {ثُمَّ تَابَ اللَّهُ} “Sonra Allah tövbelerini kabul etti” yani kemal sıfatlarını kuşatan Allah, {عَلَيْهِمْ} “onların” yani onlar hakka döndüler ve bu durum onlar için defalarca tekrarlandı. {ثُمَّ عَمُوا} “Sonra yine körleştiler” yani Mesih aleyhisselâm döneminde, {وَصَمُّوا} “ve sağırlaştılar” yani ondan sonra.

ولما كان الإتيان بالضمير مفهماً لأن ذلك عمهم كلهم، أعلم سبحانه أن ذلك ليس كذلك بقوله: {كثير منهم} إلا أن سوقه للعبارة هذا المساق يدل على أن من لم يكفر منهم كان مزلزلاً غير راسخ القدم في الهدى - والله أعلم، وربما دل عليه قوله: {والله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً {بصير بما يعملون *} أي وإن دق وإن كانوا

Zamir getirilmesi bu durumun onların hepsini kapsadığı izlenimini verdiğinden, Allah Teâlâ {كَثِيرٌ مِنْهُمْ} “onlardan birçoğu” buyruğuyla durumun öyle olmadığını bildirdi. Ancak ifadenin bu şekilde sevk edilmesi, onlardan küfre düşmeyenlerin de sarsıntıda olup hidayette ayaklarının sağlam basmadığına delalet eder -en doğrusunu Allah bilir-. {وَاللَّهُ} “Ve Allah” yani kudret ve ilimle her şeyi kuşatan Allah, {بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} “onların yaptıklarını hakkıyla görendir” buyruğu da buna işaret edebilir; yani ne kadar gizli olursa olsun ve onlar,

يظنون أنهم أسسوا عملهم على علم، وقد مضى في قوله «من لعنه الله وغضب عليه» ما يشهد لهذا من عبادتهم بعلا الصنم وغيره من الأصنام مرة بعد مرة.

amellerini bir ilme dayandırdıklarını zannetseler de [Allah her şeyi görmektedir]. Daha önce geçen «Allah'ın lânet ettiği ve gazabına uğrattığı kimseler» sözünde, onların Ba'l putuna ve diğer putlara defalarca tapmalarından buna tanıklık eden hususlar geçmişti.

ولما أخبر تعالى بفساد أعمالهم، دل على ذلك بقوله مستفتحاً مبيناً من حال النصارى ما بين من حال اليهود، ومؤكداً لختم آية التبليغ بما ينقض دعواهم في البنوة والمحبة: {لقد كفر} أي ستر ما دل عليه النقل وهدى إليه العقل {الذين قالوا إن الله} أي على ما له من نعوت الجلال والجمال {هو المسيح} فبين بصيغة فعيل - التي لا مانع من أن تكون للمفعول - بُعْدَه عما ادعوه فيه، ثم أوضح ذلك بقوله: {ابن مريم} أيضاحاً لا خفاء معه.

Allah Teâlâ onların amellerinin bozukluğunu haber verince, Yahudilerin durumundan açıkladığı gibi Hristiyanların durumunu da açıklayarak söze başlayıp ve tebliğ ayetinin sonunu evlatlık ve muhabbet iddialarını çürüten hususlarla pekiştirerek şöyle buyurdu: {لَقَدْ كَفَرَ} “Andolsun ki inkâr etmişlerdir” yani naklin gösterdiği ve aklın ulaştırdığı gerçeğin üzerini örtmüşlerdir, {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ} “'Şüphesiz Allah...' diyenler” yani celal ve cemal sıfatlarına sahip olan Allah, {هُوَ الْمَسِيحُ} “Mesih'in ta kendisidir [diyenler]”. Böylece meful anlamına gelmesine de hiçbir engel bulunmayan 'faîl' vezniyle, onun hakkında iddia ettikleri şeyden ne kadar uzak olduğunu beyan etti. Ardından bunu hiçbir kapalılığa yer bırakmayacak bir açıklıkla şöyle ifade etti: {ابْنُ مَرْيَمَ} “Meryem oğlu”.

ولما كانت دعوى الاتحاد الذي هو قول اليعقوبية أشد في الكفر وأنفى للإله من دعوى التثليث الذي هو قول النسطورية والملكية القائلين بالأقانيم، قدمها وبين تعالى أنهم خالفوا فيها أمر المسيح الذي ادعوا أنه الإله فقال: {وقال} أي قالوا هذا الذي كفروا به والحال أنه قال لهم {المسيح} ضغطه عليهم ودعاء إلى ما هو الحق {يا بني إسرائيل} أي الذي كان يتشرف بعبادة الله وتسميته بأنه عبده {اعبدوا الله} أي الملك الأعظم الذي كل شيء تحت قهره، فأمرهم بأداء الحق لأهله مذكراً لهم بعظمته، ثم ذكرهم بإحسانه وأنه وإياهم في ذلك شرع

Yâkubîlerin görüşü olan 'ittihad' (birleşme) iddiası, küfür bakımından daha ağır ve uluhiyet anlayışını yok etmede, uknumları kabul eden Nasturîler ile Melkîlerin görüşü olan teslis iddiasından daha ileri olduğundan, [Allah Teâlâ] onu öne aldı ve ilah olduğunu iddia ettikleri Mesih'in emrine muhalefet ettiklerini beyan ederek şöyle buyurdu: {وَقَالَ} “Hâlbuki demişti” yani onlar kendisini inkâr ettikleri bu sözü söylerken, {الْمَسِيحُ} “Mesih” onları sıkıştırarak ve hakka davet ederek onlara şöyle demişti: {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Ey İsrailoğulları!” yani Allah'a ibadet etmekle ve O'nun kulu olarak isimlendirilmekle şeref duyan zâtın evlatları! {اعْبُدُوا اللَّهَ} “Allah'a kulluk edin” yani her şeyin kahrı altında bulunduğu en büyük Hükümran'a. Böylece hakkı ehline teslim etmelerini emretti ve O'nun azametini onlara hatırlattı. Sonra da O'nun ihsanını, kendisinin ve onların bu konuda tek bir şeriatta

واحد، فقال مقدماً لما يتعلق به لأنه أهم لإنكارهم له {ربي وربكم} فلم يطيعوا الإله الحق ولا الذي ادعوه إلهاً، فلا أضل منهم ولا أسفه، قال أبو حيان في النهر: وهذا الذي ذكره الله تعالى عنه هو مذكور في إنجيلهم يقرؤونه ولا يعملون به، وهو قول المسيح: يا معشر بني المعمودية - وفي رواية: يا معشر الشعوب - قوموا بنا إلى أبي وأبيكم وإلى إلهي وإلهكم ومخلصي ومخلصكم - انتهى. وقد أسلفت أنا في آل عمران وغيرها عن الإنجيل كثيراً من شواهد ذلك، ويأتي في هذه السورة وغيرها كثير منه.

eşit olduklarını hatırlattı. Kendilerinin inkâr etmesi sebebiyle daha önemli olan ve kendisine taalluk eden kısmı öne alarak şöyle buyurdu: {رَبِّي وَرَبَّكُمْ} “benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan [Allah'a]”. Ne hak olan İlah'a ne de ilah olduğunu iddia ettikleri zâta itaat ettiler; dolayısıyla onlardan daha sapkın ve daha ahmak kimse yoktur. Ebû Hayyân en-Nehr'de şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın ondan naklettiği bu husus, onların okudukları fakat gereğince amel etmedikleri İncil'de de zikredilmiştir. O da Mesih'in şu sözüdür: Ey vaftiz oğulları topluluğu! -bir rivayette: Ey kavimler topluluğu!- Benim Babama ve sizin Babanıza, benim İlahıma ve sizin İlahınıza, benim kurtarıcıma ve sizin kurtarıcınıza doğru kalkın gidin.' (Alıntı bitti). Ben de Âl-i İmrân'da ve diğer yerlerde İncil'den buna dair pek çok şahit zikretmiştim; bu surede ve diğerlerinde de buna dair pek çok şey gelecektir.

ولما أمرهم بما يفهم منه الإخلاص لله تعالى في العبادة لما ذكر من جلاله وأن ما سواه مربوب، ولأنه أغنى الأغنياء، فمن أشرك به شيئاً لم يعتد له بعبادة، علل ذلك بقوله: {إنه من يشرك} أي الآن أو بعد الآن في زمن من الأزمان {بالله} أي الذي تفرد بالجلال في عبادة أو فيما هو مختص به من صفة أو فعل {فقد حرم الله} أي الذي له الأمر كله فلا أمر لأحد معه {عليه الجنة} أي منعه من دخولها منعاً عظيماً متحتماً.

O'nun celalinden ve O'ndan gayrısının yaratılmış olduğundan bahsedildiği için ibadette Allah Teâlâ'ya ihlaslı olunmasını gerektiren şeyi onlara emredince -ve O, zenginlerin en zengini olup Kendisine herhangi bir şey ortak koşanın ibadetine değer vermeyeceğinden- bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ} “Şüphesiz kim ortak koşarsa” yani şimdi veya bundan sonra zamanların herhangi birinde, {بِاللَّهِ} “Allah'a” yani ibadette yahut Kendisine mahsus bir sıfatta veya fiilde celaliyle tek olan Allah'a [ortak koşarsa], {فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ} “şüphesiz Allah haram kılmıştır” yani bütün emir Kendisine ait olan ve Kendisiyle birlikte kimsenin hükmü bulunmayan Allah, {عَلَيْهِ الْجَنَّةَ} “ona cenneti” yani onun cennete girmesini kesin ve büyük bir menedişle engellemiştir.

ولما كان المنع من دار السعداء مفهماً لكونه في دار الأشقياء، صرح به فقال: {ومأواه} أي محل سكناه {النار} ولما جرت عادة الدنيا بأن من نزل به ضيم يسعى في الخلاص منه بأنصاره وأعوانه، نفى ذلك سبحانه مظهراً للوصف المقتضي لشقائهم تعليلاً وتعميماً فقال: {وما للظالمين} أي لهم لظلمهم {من أنصار *} لا بفداء ولا بشفاعة ولا مقاهرة بمجاهرة ولا مساترة، لأن من وضع عمله في غير موضعه فكان ماشياً في الظلام، لا تمكنه أصلاً مقاومة من هو في أتم ضياء، وهذا على التهديد على الكفر فلا يصح أن يكون على مطلق المعصية ولو كانت كبيرة، فبطل قول المعتزلة.

Mutlular yurdundan menedilmek mutsuzlar yurdunda bulunmayı gerektirdiğinden, bunu açıkça ifade ederek şöyle buyurdu: {وَمَأْوَاهُ} “ve onun barınağı” yani ikamet yeri, {النَّارُ} “ateştir”. Dünyadaki âdet, başına bir zulüm gelen kimsenin yardımcıları ve destekçileriyle ondan kurtulmaya çalışması şeklinde cereyan ettiğinden, Allah Teâlâ bunu nefyetti ve gerekçelendirme ve genelleştirme sadedinde onların bedbahtlığını gerektiren sıfatı açıkça belirterek şöyle buyurdu: {وَمَا لِلظَّالِمِينَ} “Ve zalimler için yoktur” yani zulümleri sebebiyle onlar için, {مِنْ أَنْصَارٍ} “hiçbir yardımcı”; ne bir fidye ne şefaat ne açıkça bir zorbalık ne de gizli bir yardım ile... Çünkü amelini yerli yerine koymayan ve karanlıkta yürüyen kimsenin, tam bir aydınlık içinde bulunana karşı koyması asla mümkün değildir. Bu tehdit küfür üzerinedir; dolayısıyla büyük günah bile olsa mutlak masiyete hamledilmesi doğru olmaz; böylece Mûtezile'nin görüşü boşa çıkmış olur.

ولما انقضى هذا النقض، وقدمه لأنه كما مضى أشد، أتبعه إبطال دعوى التثليث بقوله مبدلاً من تلك النتيجة نتيجة أخرى: {لقد كفر الذين قالوا} بجرأة على الكلام المتناقض وعدم حياء {إن الله} أي على ما له من العظمة التي منها الغنى المطلق {ثالث} أي واحد {ثلاثة} أي كلهم آلهة، وأما القائل بأنه ثالث بالعلم فلا يكفر.

Bu çürütme tamamlanınca -ki daha önce geçtiği üzere daha ağır olduğu için öne alınmıştı- o sonucun yerine başka bir sonuç koyarak teslis iddiasını iptal etmeyi onun peşinden getirdi ve şöyle buyurdu: {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا} “Andolsun ki inkâr etmişlerdir diyenler” çelişkili sözlere cüret ederek ve hayâ etmeksizin [şöyle] diyenler: {إِنَّ اللَّهَ} “'Şüphesiz Allah...'” yani mutlak zenginliği de barındıran o azametine rağmen, {ثَالِثُ} “üçüncüsüdür” yani biridir, {ثَلَاثَةٍ} “üçün” yani hepsi ilah olan üçün... Allah'ın ilim bakımından üçüncü olduğunu söyleyen kimse ise kâfir olmaz.

ولما أعلم بكفرهم، أشار إلى إبطاله كما أشار إلى إبطال الأول كما سلف بما لا يخفى على أحد، تحقيقاً لتلبسهم بمعنى الكفر الذي هو ستر ما هو ظاهر فقال: {وما} وأغرق في النفي كما هو الحق واقتضاه المقام فقال: {من إله إلا إله واحد} أي قالوا ذلك والحال أنه لا يصح

Onların küfrünü bildirince, apaçık olan gerçeği örtmekten ibaret olan küfür anlamına bizzat bulaştıklarını teyit etmek üzere, daha önce geçtiği gibi hiç kimseye gizli kalmayacak bir şekilde ilk iddiayı çürüttüğü gibi bunu da çürütmeye işaret ederek şöyle buyurdu: {وَمَا} “Hâlbuki yoktur” -makamın gerektirdiği ve hakikat olduğu üzere nefyetmede mübalağa yaparak şöyle buyurdu:- {مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ} “hiçbir ilah, tek bir ilahtan başka”. Yani onlar bunu söylediler, hâlbuki bu caiz değildir,

ولا يتصور في العقل أن يكون الإله متعدداً لا تحقيقاً ولا تقديراً بوجه من الوجوه، لا يكون إلا واحداً بكل اعتبار، وهو الله تعالى لا غيره، وقد بين عيسى ﵇ في الإنجيل الذي بين أظهرهم أنه لا يصح أن يكون الإله إلا واحداً - بالمعتمد من أدلة ذلك عند محققي أهل الأصول وهو برهان التمانع المشار إليه في كتابنا بقوله تعالى {لو كان فيهما آلهة إلا الله لفسدتا} [الأنبياء: ٢٢] فقال مترجمهم في إنجيل متى: حينئذ أتى إليه - أي عيسى عليه لاسلام - بأعمى أخرس له شيطان، فأبرأه حتى أنه تكلم وأبصر، فبهت الجمع كلهم وقالوا: لعل هذا هو ابن داود! فسمع الفريسيون فقالوا: هذا لا يخرج الشياطين إلا بباعل زبول رئيس الشياطين، فلما علم مكرهم قال لهم: كل مملكة تنقسم على ذاتها تخرب، وكل مدينة أو بيت ينقسم لا يثبت، فإن كان الشيطان يخرج الشيطان فقد انقسم فكيف يقوم ملكه؟ فإن كنت أنا أخرج الشياطين بباعل زبول فأبناؤكم بما تخرجونهم! من أجل هذا هم يكونون عليكم، وإن كنت أنا بروح الله أخرج الشياطين فقد قربت منكم ملكوت الله، وكيف يستطيع حد أن يدخل بيت القوي ويخطف متاعه إلا أن يربط القوي أولاً، حينئذ ينهب بيته. وقال مرقس: وأما الكتبة الذين أتوا من يروشليم فقالا: إن بعل زبول معه، وباركون الشياطين يخرج الشياطين؛ فدعاهم وقال لهم: كيف

ve İlah'ın ne fiilen ne de farazi olarak hiçbir şekilde birden fazla olması aklen tasavvur olunamaz; O her bakımdan ancak tektir, O da Allah Teâlâ'dır, başkası değildir. Nitekim İsa aleyhisselâm da ellerinde bulunan İncil'de, kelâmcıların muhakkikleri nezdinde bu konudaki muteber delillerle -ki kitabımızda Allah Teâlâ'nın {لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا} “Eğer o ikisinde (yerde ve gökte) Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de bozulup giderdi” [Enbiyâ: 22] buyruğuyla işaret edilen 'tümânu' (karşılıklı engelleme) bürhanıdır- İlah'ın ancak tek olabileceğini açıklamıştır. Nitekim Matta İncili'ndeki mütercimleri şöyle demiştir: 'O zaman ona -yani İsa aleyhisselâm'a- cin çarpmış kör ve dilsiz bir adam getirildi. Onu iyileştirdi, öyle ki adam hem konuştu hem gördü. Bütün kalabalık şaşırdı ve: Acaba bu Davud'un oğlu mu? dediler. Ferisiler bunu duyunca: Bu adam cinleri ancak cinlerin reisi Baalzibul ile çıkarıyor, dediler. İsa onların hilelerini bilerek onlara şöyle dedi: Kendi içinde bölünen her krallık viran olur; bölünen hiçbir şehir ya da ev ayakta kalamaz. Eğer Şeytan Şeytan'ı çıkarıyorsa kendi içinde bölünmüştür; öyleyse krallığı nasıl ayakta kalır? Eğer ben cinleri Baalzibul ile çıkarıyorsam, oğullarınız onları ne ile çıkarıyor? Bu yüzden onlar sizin hakkınızda hüküm vereceklerdir. Ama ben cinleri Tanrı'nın Ruhu ile çıkarıyorsam, Tanrı'nın Krallığı size yaklaşmıştır. Bir kimse güçlü adamın evine girip önce onu bağlamadıkça mallarını nasıl yağmalayabilir? Ancak o zaman onun evini soyabilir.' Markos da şöyle demiştir: 'Kudüs'ten gelen din bilginleri ise: Onda Baalzibul var ve cinleri cinlerin reisiyle çıkarıyor, dediler. Onları çağırıp şöyle dedi: Nasıl

يقدر شيطان أن يخرج شيطاناً! وكل مملكة تنقسم لا تثبت تلك المملكة، فإذا اختلف أهل البيت لا يثبت ذلك البيت، وإن كان الشيطان الذي يقاوم بقيته وينقسم فلن يقدر أن يثبت، لكن له انقضاء، لا يقدر أحد أن يدخل بيت القوي وينتهب بيته إلا أن يربطه أولاً وينتهب متاعه الحق أقول لكم! إن كل شيء يغفر لبني الناس من الخطايا والتجديف الذي يجدفونه، والمجدفين على روح القدس ليس يغفر لهم إلى لأبد، بل يحل بهم العقاب الدائم، لأنهم يقولون: إن معه روحاً نجساً. قال متى: من ليس معي فهو عليّ، ومن لا يجمع معي فهو يفرق، من أجل هذا أقول لكم: إن كل خطيئة وتجديف يترك للناس، والتجديف على روح القدس لا يترك، ومن يقل كلمة على ابن الإنسان يترك له، والذي يقول على روح القدس لا يترك له في هذا الدهر ولا في الآتي، إما أن تصيروا الشجرة الجيدة وثمرتها جيدة، وإما أن تصيروا الشجرة الرديئة وثمرتها رديئة، لأن من الثمرة تعرف الشجرة، يا أولاد الأفاعي! كيف تقدرون أن تتكلموا بالصلاح وأنتم أشرار! إنما يتكلم الفم من فضل ما في القلب، الرجل الصالح من كنزه الصالح يخرج الصلاح، والرجل الشرير من كنزه الشرير يخرج الشر، أقول لكم: إن كل كلمة يتكلم بها الناس بطالة يعطون عنها جواباً في يوم

olur da bir şeytan başka bir şeytanı çıkarabilir? Bölünen her krallık ayakta kalamaz. Eğer bir evin halkı birbirine düşerse o ev ayakta duramaz. Eğer kendi artakalanına karşı koyan ve bölünen Şeytan ise, ayakta duramayacak, bilakis onun bir sonu olacaktır. Güçlü adamı önce bağlamadıkça hiç kimse onun evine girip evini yağmalayamaz; ancak ondan sonra malını yağmalar. Doğrusu size derim ki, insanoğullarının bütün günahları ve ettikleri küfürler bağışlanır; fakat Kutsal Ruh'a küfredenler asla bağışlanmaz, bilakis ebedî azaba çarptırılırlar. Çünkü onlar: 'Onda murdar bir ruh var' diyorlardı.' Matta şöyle demiştir: 'Benimle olmayan bana karşıdır, benimle toplamayan dağıtır. Bunun için size derim ki: İnsanlara her türlü günah ve küfür bağışlanır, fakat Kutsal Ruh'a yapılan küfür bağışlanmaz. İnsanoğluna karşı bir söz söyleyen kimse bağışlanır, fakat Kutsal Ruh'a karşı söz söyleyen kimse bu çağda da gelecek çağda da bağışlanmaz. Ya ağacı iyi yapın, meyvesi de iyi olsun; ya da ağacı çürük yapın, meyvesi de çürük olsun. Çünkü ağaç meyvesinden tanınır. Ey engerekler soyu! Sizler kötü olduğunuz hâlde nasıl iyi sözler söyleyebilirsiniz? Çünkü ağız kalpteki doluluktan konuşur. İyi insan iyi hazinesinden iyilik çıkarır, kötü insan kötü hazinesinden kötülük çıkarır. Size derim ki: İnsanlar söyledikleri her boş söz için hesap

الدين، لأنك من كلامك تبرّر، ومن كلامك يحكم عليك.

gününde cevap vereceklerdir. Çünkü sözlerinle aklanacaksın ve sözlerinle mahkûm edileceksin.'

وفي إنجيل لوقا: وفيما هو يتكلم إذا رفعت امرأة من الجمع صوتها وقالت: طوبى لبطن التي حملتك، ولثدي التي أرضعتك، فقال لها: مهلاً! طوبى لمن يسمع كلام الله ويحفظه - انتهى. حينئذ أجابه قوم من الكتبة والفريسين قائلين: نريد يا معلم أن ترينا آية أجابهم وقال لهم: الجيل الشرير الفاسق يطلب آية فلا يعطي آية إلا آية يونان النبي؛ قال لوقا: فكما كان في يونان آية لأهل نينوى، كذلك يكون ابن الإنسان لهذا الجيل آية - انتهى. رجال نينوى يقومون في الحكم ويحاكمون هذا الجيل، لأنهم تابوا بكريزة يونان - وقال لوقا: بإنذار يونان - وهاهنا أفضل من يونان ملكة التيمن تقوم في الحكم مع هذا الجيل وتحاكمه، لأنها أتت من أقصى الأرض لتسمع من حكمة سليمان، وههنا أفضل من سليمان، إن الروح النجس إذا خرج من الإنسان يأتي أمكنة ليس فيها ماء، يطلب راحة فلا يجد، فيقول حينئذ: أرجع إلى بيتي الذي خرجت منه، فيأتي فيجد المكان فارغاً مكنوساً مزيناً، فيذهب حينئذ ويأخذ معه سبعة أرواح أخر شراً منه ويأتي ويسكن هناك، فتصير آخرة ذلك الإنسان شراً من أوليته، وهكذا يكون لهذا الجيل الشرير - انتهى. والتجديف هو الكفر بالنعم، ويونان:

Luka İncili'nde ise şöyledir: 'O konuşurken kalabalıktan bir kadın sesini yükselterek ona: Seni taşıyan rahme ve seni emziren memelere ne mutlu! dedi. O ise ona: Hayır! Ne mutlu Tanrı'nın sözünü dinleyip onu tutana! dedi.' (Alıntı bitti). 'O zaman din bilginlerinden ve Ferisilerden bazıları: Öğretmenim, senden bir mucize görmek istiyoruz, dediler. Onlara cevap verip şöyle dedi: Bu kötü ve zinakâr nesil bir mucize arıyor, fakat ona Yunus peygamberin mucizesinden başka bir mucize verilmeyecektir.' Luka şöyle demiştir: 'Yunus Ninova halkı için nasıl bir mucize olduysa, İnsanoğlu da bu nesil için öyle bir mucize olacaktır.' (Alıntı bitti). 'Ninova halkı hüküm gününde kalkacak ve bu nesli mahkûm edecektir; çünkü onlar Yunus'un çağrısıyla -Luka: Yunus'un uyarısıyla dedi- tövbe ettiler; ve işte burada Yunus'tan daha üstünü var. Güney Kraliçesi hüküm gününde bu nesille birlikte kalkacak ve onu mahkûm edecektir; çünkü Süleyman'ın hikmetini dinlemek için dünyanın ta ucundan geldi; ve işte burada Süleyman'dan daha üstünü var. Murdar ruh insandan çıktığı zaman, susuz yerlerde dolaşır, rahatlık arar ve bulamaz. O zaman: Çıktığım evime geri döneyim, der. Gelince orayı boş, süpürülmüş ve süslenmiş bulur. O zaman gider, kendisinden daha kötü başka yedi ruhu da yanına alır, gelir ve oraya yerleşirler; böylece o insanın son durumu öncekinden beter olur. İşte bu kötü nesle de böyle olacaktır.' (Alıntı bitti). التجديف (Tecdif); nimetleri inkâr etmektir. Yûnân ise;

يونس ﵇، والكريزة - بينها لوقا بأنها الإنذار، والتيمن: اليمن، والأركون - بضم الهمزة والكاف بينهما راء مهملة ساكنة: الكبير، ويروشليم - بفتح التحتانية وضم المهملة ثم شين معجمة: بيت المقدس، وباعل زبول - لا تصح أصلاً، وأما الدليل على عدم شركة كل من عيسى وأمه ﵉ بخصوصهما فسيأتي تقريره بقوله تعالى {كانا يأكلان الطعام} [المائدة: ٧٥] والمراد من ذلك كله أنه متى دخلت الشركة أتى النقص فعلاً أو إمكاناً، ومن اعترته شائبة نقص لم يصح كونه إلهاً.

Yunus aleyhisselâm'dır. الكريزة (Kriza) kelimesini Luka 'uyarı' olarak açıklamıştır. التيمن (Teymen) ise Yemen demektir. الأركون (Arkûn) -hemzenin ve kâf'ın dammesiyle, ikisi arasında sâkin râ ile- büyük/reis demektir. يروشليم (Yûruşelîm) -ye'nin fethası, râ'nın dammesi ve sonra şîn ile- Beytülmakdis'tir. باعل زبول (Baalzibul) ise asılsız bir isimdir. İsa ile annesinin aleyhimesselâm özel olarak uluhiyete ortak olmadıklarının deliline gelince; bu husus ileride Allah Teâlâ'nın {كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ} “İkisi de yemek yerlerdi” [Mâide: 75] buyruğuyla ortaya konacaktır. Bütün bunlardan murat şudur: Ortaklık girdiği anda, fiilen yahut imkân olarak bir eksiklik ortaya çıkar; kendisine bir eksiklik şâibesi bulaşan varlığın ise ilah olması sahih olamaz.

ولما أخبر أنهم كفروا، وأشار إلى نقض قولهم، كان أنسب الأشياء بعده أن يعطف عليه ترهيبهم ثم ترغيبهم فقال تعالى: {وإن لم ينتهوا} أي الكفرة بجميع أصنافهم {عما يقولون} أي من هاتين المقالتين وما داناهما {ليمسن} أي مباشرة من غير حائل {الذين كفروا} أي داموا على الكفر، وبشر سبحانه بأنه يتوب على بعضهم بقوله: {منهم عذاب أليم} .

Onların küfre girdiklerini haber verip sözlerinin çürüklüğüne işaret edince, bundan sonra en uygun olan şey, bunun peşine önce onları korkutmayı sonra da teşvik etmeyi eklemekti. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا} “Ve eğer vazgeçmezlerse” yani bütün sınıflarıyla kâfirler [vazgeçmezlerse], {عَمَّا يَقُولُونَ} “söylediklerinden” yani bu iki sözden ve bunlara benzer iddialardan, {لَيَمَسَّنَّ} “elbette dokunacaktır” yani arada hiçbir engel olmaksızın doğrudan dokunacaktır, {الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenlere” yani küfürde ısrar edenlere. Allah Teâlâ onlardan bir kısmının tövbe edeceğini müjdeleyerek şöyle buyurdu: {مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “onlardan [inkâr edenlere] acı bir azap”.

ولما كان من شأن العاقل أنه لا يقدم على باطل، فإن وقع ذلك منه وشعر بنوع ضرر يأتي بسببه بادر إلى الإقلاع عنه، تسبب عن هذا الإنذار - بعد بيان العوار - الإنكارُ عليهم في عدم المبادرة إلى التوبة إيضاحاً

Akıl sahibinin şanından olan şey bâtıla kalkışmaması, şayet böyle bir şey kendisinden sadır olur da bundan ötürü bir tür zarar geleceğini hissederse derhal onu terk etmeye yönelmesi olduğundan; ayıplarının açıklanmasından sonraki bu uyarı,

لأن معنى كفروا: داموا عليه، فقال: {أفلا يتوبون} أي يرجعون بعد هذا الكفر الذي لا أوضح من بطلانه ولا أبين من فساده والوعيد الشديد {إلى الله} أي المتصف بكل وصف جميل {ويستغفرونه} أي يطلبون منه غفران ما أقدموا عليه من العار البين العوار؛ ولما كان التقدير: فالله تواب حكيم، عطف عليه قوله: {والله} ويجوز أن يكون التقدير: والحال أن المستجمع لصفات الكمال أزلاً وأبداً {غفور} أي بليغ المغفرة، يمحو الذنوب فلا يعاقب عليها ولا يعاتب {رحيم *} أي بالغ الإكرام لمن أقبل إليه.

inkâr ettiler anlamının 'küfürde ısrar ettiler' demek olduğunu açıklamak üzere onların tövbeye koşmamalarını kınamayı netice verdi ve şöyle buyurdu: {أَفَلَا يَتُوبُونَ} “Hâlâ tövbe etmeyecekler mi?” yani bâtıllığı bundan daha açık ve fesadı bundan daha belirgin olmayan bu küfürden ve şiddetli tehditten sonra dönmeyecekler mi, {إِلَى اللَّهِ} “Allah'a” yani her güzel vasıfla muttasıf olan Allah'a, {وَيَسْتَغْفِرُونَهُ} “ve O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi?” yani ayıbı apaçık olan bu cüret ettikleri şeyin bağışlanmasını O'ndan istemeyecekler mi? Takdirî anlam 'Allah tövbeleri çokça kabul eden ve hikmet sahibidir' şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وَاللَّهُ} “Ve Allah...” Takdirî anlamın 'ezelden ebede kemal sıfatlarını kendinde toplayan zât şu hâldedir ki...' şeklinde olması da caizdir: {غَفُورٌ} “Gafûrdur” yani bağışlaması pek çoktur, günahları siler, onlardan ötürü ne cezalandırır ne de kınar; {رَحِيمٌ} “Rahîmdir” yani Kendisine yönelene ikramı pek boldur.

ولما أبطل الكفر كله بإثبات أفعاله من إرساله وإنزاله وغير ذلك من كماله، وأثبت التوحيد على وجه عام، أتبع ذلك تخصيص ما كفر به المخاطبون بالإبطال، فكان ذلك دليلاً على وجه عام، أتبع ذلك تخصيص ما كفر به المخاطبون بالإبطال فكان ذلك دليلاً خاصاً بعد دليل عام، فقال تعالى على وجه الحصر في الرسلية رداً على من يعتقد فيه الإلهية واصفاً له بصفتين لا يكونان إلا لمصنوع مربوب: {ما المسيح} أي الممسوح بدهن القدس المطهر المولود لأمه {ابن مريم إلا رسول} وبين أنه ما كان بدعاً ممن كان قبله من إخوانه بقوله: {قد خلت من قبله الرسل} أي فما من خارقة له، وإلا وقد كان مثلها أو أعجب منها لمن قبله كآدم ﵇ في خلقه من تراب، وموسى ﵇ في قلب العصى

[Allah Teâlâ] resul gönderme, kitap indirme ve kemaline ait diğer fiillerini ispat ederek bütün küfrü çürütünce ve tevhidi genel bir tarzda ortaya koyunca; bunun ardından muhatapların inkâr ettikleri hususu iptal etmeyi tahsis etti. Böylece genel bir delilin ardından özel bir delil getirmiş oldu. İlah olduğunu düşünenlere bir reddiye olarak peygamberliğe hasredici bir üslupla ve sadece yaratılmış bir kula ait olabilecek iki sıfatla onu niteleyerek şöyle buyurdu: {مَا الْمَسِيحُ} “Mesih değildir” yani annesinden doğan ve tertemiz kılınmış kudsiyet yağıyla mesh edilen Mesih, {ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ} “Meryem oğlu [Mesih], bir resulden başkası [değildir]”. Kendisinden önceki kardeşlerinden farklı, türedi bir elçi olmadığını da şu sözüyle beyan etti: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} “Ondan önce de resuller gelip geçmiştir”. Yani onun gösterdiği hiçbir olağanüstü hâl yoktur ki, topraktan yaratılmasında Âdem aleyhisselâm ve asânın

حية تسعى - ونحو ذلك.

koşan bir yılana dönüştürülmesinde Musa aleyhisselâm gibi ondan öncekiler için de bir benzeri yahut daha şaşırtıcısı gerçekleşmiş olmasın.

ولما كفروا بأمه أيضاً ﵉ بين ما هو الحق في أمرها فقال: {وأمه صدّيقة} أي بليغة الصدق في نفسها والتصديق لما ينبغي أن يصدق، فرتبتها تلي رتبة الأنبياء، ولذلك تكون من أزواج نبينا ﷺ في الجنة. وهذه الآية من أدلة من قال: إن مريم ﵍ لم تكن نبية، فإنه تعالى ذكر أشرف صفاتها في معرض الرد على من قال بإلهيتهما إشارة إلى بيان ما هو الحق في اعتقاد ما لهما من أعلى الصفات، وأنه من رفع واحداً منها فرق ذلك فقد أطراه، ومن نقصه عنه فقد ازدراه، فالقصد العدل بين الإفراط والتفريط باعتقاد أن أعظم صفات عيسى ﵇ الرسالة، وأكمل صفات أمه الصديقية.

Onlar annesini de inkâr ettiklerinde aleyhimesselâm onun durumu hakkındaki gerçeği beyan ederek şöyle buyurdu: {وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ} “Onun annesi de dosdoğru bir kadındır (sıddîkadır)” yani bizzat kendisinde son derece sadık ve tasdik edilmesi gerekeni hakkıyla tasdik edendir. Onun derecesi peygamberlerin derecesinin hemen ardından gelir; bu yüzden cennette Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcelerinden olacaktır. Bu ayet, Meryem aleyhesselâm'ın peygamber olmadığını söyleyenlerin delillerindendir. Zira Allah Teâlâ, her ikisinin ilah olduğunu söyleyenlere reddiye sadedinde, sahip oldukları en yüce sıfatlara dair doğru inancın ne olduğunu beyan etmeye işaret ederek onun en şerefli sıfatını zikretmiştir. Bir kimse bu sıfatlardan birini yukarı çıkarırsa haddi aşmış (aşırı övgüde bulunmuş) olur; kim de onu bundan aşağı indirirse onu küçümsemiş olur. Asıl amaç, İsa aleyhisselâm'ın en büyük sıfatının risalet, annesinin en kâmil sıfatının ise sıddîkıyet olduğuna inanarak ifrat ve tefrit arasında adaleti sağlamaktır.

ولما كان المقام مقام البيان عن نزولهما عن رتبة الإلهية، ذكر أبعد الأوصاف منها فقال: {كانا يأكلان الطعام} وخص الأكل لأنه مع كونه ضعفاً لازماً ظاهراً هو أصل الحاجات المعترية للإنسان فهو تنبيه على غيره، ومن الأمر الجلي أن الإله لا ينبغي أن يدنو إلى جنابه عجز أصلاً، وقد اشتمل قوله تعالى {وقال المسيح} وقوله {كانا يأكلان الطعام} [المائدة: ٧٥] على أشرف أحوال الإنسان وأخسها، فأشرفها عبادة الله، وأخسها الاشتغال عنها بالأكل الذي هو مبدأ الحاجات.

Makam, her ikisinin de ilahlık mertebesinden aşağıda bulunduğunu açıklama makamı olunca, uluhiyetten en uzak vasıflarını zikrederek şöyle buyurdu: {كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ} “İkisi de yemek yerlerdi”. Yemek yemeyi özellikle belirtti; çünkü bu, insanda zorunlu ve açık bir acizlik olmakla birlikte insanın maruz kaldığı ihtiyaçların da aslıdır, dolayısıyla diğerlerine de bir uyarıdır. İlahın yüce zâtına hiçbir şekilde acziyetin yaklaşmaması gerektiği ise apaçık bir husustur. Allah Teâlâ'nın {وَقَالَ الْمَسِيحُ} “Mesih demişti ki” buyruğu ile {كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ} “İkisi de yemek yerlerdi” [Mâide: 75] buyruğu, insanın en şerefli ve en düşük hâllerini içermektedir: En şereflisi Allah'a kulluk etmek, en düşüğü ise ihtiyaçların başlangıcı olan yemekle meşgul olup ibadetten geri kalmaktır.

ولما أوضح ما هو الحق في أمرهما حتى ظهر كالشمس بُعدُهما عما أدعوه فيهما، أتبعه التعجب من تمام قدرته على إظهار الآيات وعلى الإضلال بعد ذلك البيان فقال: {انظر كيف نبين لهم الآيات} أي نوضح إيضاحاً شافياً العلامات التي من شأنها الهداية إلى الحق والمنع من الضلال؛ ولما كان العمى عن هذا البيان في غاية البعد، أشار إليه بأداة التراخي فقال: {ثم انظر أنَّى} أي كيف ومن أين؛ ولما كان العجب قبولهم للصرف وتأثرهم به، لا كونه من صارف معين، بنى للمفعول قوله: {يؤفكون *} أي يصرفون عن الحق وبيان الطريق صرفَ من لا نور له أصلاً من أي صارف كان، فصرفهم في غاية السفول، وبيان الآيات في غاية العلو، فبينهما بون عظيم.

Her ikisi hakkındaki gerçeği, onlar hakkında iddia ettikleri şeyden ne kadar uzak oldukları güneş gibi açığa çıkacak şekilde beyan edince; bunun peşinden ayetleri açıkça göstermedeki ve böylesi bir açıklamadan sonra da saptırmadaki tam kudretine hayreti ekleyerek şöyle buyurdu: {انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ} “Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz!” yani hakka iletme ve sapıklıktan alıkoyma özelliğine sahip olan delilleri tam bir açıklıkla nasıl ortaya koyuyoruz! Bu açıklamaya karşı körleşmek son derece uzak bir tutum olduğundan, terâhî bildiren edatla buna işaret ederek şöyle buyurdu: {ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى} “Sonra bak, nasıl / nereden...” Yani nasıl ve nereden; şaşılacak olan şey belirli bir çevirenden ziyade onların çevrilmeyi kabul etmeleri ve bundan etkilenmeleri olduğundan meçhul sîga ile şöyle buyurdu: {يُؤْفَكُونَ} “çevriliyorlar!” Yani herhangi bir çevirenden ötürü, hiçbir nuru bulunmayan kimsenin çevrilişi gibi haktan ve yolun açıklığından çevriliyorlar. Onların çevrilmesi alabildiğine alçakta, ayetlerin beyanı ise alabildiğine yücededir; ikisi arasında muazzam bir uçurum vardır.

ولما نفى عنهما الصلاحية لرتبة الإلهية للذات، أتبعها نفي ذلك من حيث الصفات، فقال منكراً مصرحاً بالإعراض عنهم إشارة إلى أنهم ليسوا أهلاً للإقبال عليهم: {قل} أي للنصارى أيها الرسول الأعظم {أتعبدون} ونبه على أن كل شيء دونه، وأنهم اتخذوهم وسيلة إليه بقوله: {من دون الله} ونبه بإثبات الاسم الأعظم على أن له جميع الكمال، وعبر عما عبدوه بأداة ما لا يعقل تنبيهاً على أنه سبحانه هو الذي

Her ikisinden de zâtî olarak ilahlık mertebesine uygunluğu nefyedince, bunun peşinden sıfatlar yönünden de bunu nefyetti. Onlara yönelmeye layık olmadıklarına işaret etmek üzere onlardan yüz çevirmeyi açıkça belirterek ve kınayarak şöyle buyurdu: {قُلْ} “De ki:” yani ey Yüce Resul, Hristiyanlara de ki: {أَتَعْبُدُونَ} “Kulluk mu ediyorsunuz?” -O'ndan başka her şeyin O'nun altında olduğuna ve onları Allah'a bir vesile kıldıklarına şu sözüyle dikkat çekti:- {مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'ı bırakıp da...” İsm-i A'zam'ı zikrederek bütün kemalin O'na ait olduğuna dikkat çekti ve taptıkları şeyleri gayr-ı âkıl (akılsız varlıklar) edatıyla ifade etti ki, onu

أفاض عليه ما رفعه عن ذلك الحيز، ولو شاء لسلبه عنه فقال: {ما لا يملك لكم ضراً} أي من نفسه فتخشوه {ولا نفعاً} أي فترجوه، ليكون لكم نوع عذر أو شبهة، ولا هو سميع يسمع كل ما يمكن سمعه بحيث يغيث المضطر إذا استغاث به في أي مكان كان ولا عليم يعلم كل ما يمكن علمه بحيث يعطي على حسب ذلك، وكل ما يملك من ذلك فبتمليك الله له كما ملككم من ذلك ما شاء.

o seviyeden yukarı çıkaran özellikleri verenin Allah Teâlâ olduğunu, dileseydi onu kendisinden çekip alacağını hissettirsin. Şöyle buyurdu: {مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا} “size ne bir zarar vermeye gücü yeten” yani kendiliğinden zarar veremeyen ki ondan korkasınız, {وَلَا نَفْعًا} “ne de bir fayda [vermeye gücü yeten şeylere]” yani fayda da veremeyen ki onu umasınız da sizin için bir tür mazeret veya şüphe olsun. O, işitilmesi mümkün olan her şeyi işitebilen biri de değildir ki nerede olursa olsun darda kalan ona sığındığında yardımına koşsun; bilinmesi mümkün olan her şeyi bilen biri de değildir ki buna göre karşılık versin. Bütün bunlardan sahip olduğu şeyler ancak Allah'ın dilediği kadarını size verdiği gibi ona da vermesi iledir.

ولما نفى عنه ما ذكر تصريحاً وتلويحاً، أثبته لنفسه المقدسة كذلك فقال: {والله} أي والحال أن الملك الذي له الأسماء الحسنى والصفات العلى والكمال كله {هو} أي خاصة {السميع العليم *} وهو وحده الضار النافع، يسمع منكم هذا القول ويعلم هذا المعقد السيىء، وإنما قرن بالسميع العليم، دون البصير لإرادة التهديد لمن عبد غيره، لأن العبادة قول أو فعل، ومن الفعل ما محله القلب وهو الاعتقاد، ولا يدرك بالبصر بل بالعلم، والآية - كما ترى - من الاحتباك: دل بما أثبته لنفسه على سبيل القصر على نفيه في الجملة الأولى عن غيره، وبما نفاه في الجملة الأولى عن غيره على إثباته له - والله الموفق.

Zikredilen şeyleri açıkça ve ima yoluyla ondan nefyedince, aynı şekilde kendi mukaddes zâtı için ispat ederek şöyle buyurdu: {وَاللَّهُ} “Hâlbuki Allah...” yani en güzel isimlere, en yüce sıfatlara ve bütün kemale sahip olan Hükümran, {هُوَ} “ancak O'dur” yani sadece O'dur, {السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “hakkıyla işiten, hakkıyla bilendir”. Zarar veren de fayda veren de yalnızca O'dur; sizden bu sözü işitir ve bu kötü inancı bilir. Başkasına kulluk edeni tehdit etmek gayesiyle 'Basîr' sıfatı yerine 'Semî'' ve 'Alîm' sıfatları yan yana getirilmiştir. Çünkü ibadet ya söz ya da fiildir; fiillerden bir kısmı da mahalli kalp olan inançtır ki bu da gözle değil, ilimle idrak edilir. Gördüğün gibi ayet ihtibâk sanatını içermektedir: Kendi zâtı için hasr yoluyla ispat ettiği şeyle ilk cümlede başkasından nefyedildiğine; ilk cümlede başkasından nefyettiği şeyle de Kendisi için ispat edildiğine delalet etmiştir -muvaffak kılan Allah'tır-.

ولما قامت الأدلة على بطلان قول اليهود ثم على بطلان مدعى النصارى، ولم يبق لأحد علة، أمره ﷺ أن ينهى الفريقين عن الغلو بالباطل في أمر عيسى ﵇: اليهود

Önce Yahudilerin sözünün, ardından da Hristiyanların iddiasının bâtıl olduğuna dair deliller ikame edilip hiç kimse için bir mazeret kalmayınca, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e her iki zümreyi de İsa aleyhisselâm hakkında bâtıl bir aşırılığa düşmekten nehyetmesini emretti: Yahudileri

بإنزاله عن رتبته، والنصارة برفعه عنها بقوله تعالى: {قل يا أهل الكتاب} أي عامة {لا تغلوا} أي تجاوزوا الحد علواً ولا نزولاً {في دينكم} .

onu mertebesinden aşağı indirmekten, Hristiyanları ise onu mertebesinin üstüne çıkarmaktan [nehyetmesini] Allah Teâlâ şu buyruğuyla [emretti]: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ} “De ki: Ey Ehl-i Kitap!” yani genel olarak hepiniz, {لَا تَغْلُوا} “aşırılığa gitmeyin” yani ne yukarı çıkarak ne de aşağı indirerek haddi aşmayın, {فِي دِينِكُمْ} “dininizde”.

ولما كان الغلو ربما أطلق على شدة الفحص عن الحقائق واستنباط الخفي من الأحكام والدقائق من خبايا النصوص، نفى ذلك بقوله: {غير الحق} وعرّفه ليفيد أن المبالغة في الحق غير منهي عنها، وإنما المنهي عنه تجاوز دائرة الحق بكمالها، ولو نكر لكان من جاوز حقاً إلى غيره واقعاً في النهي، كما جاوز الاجتهاد في الصلاة النافلة إلى الجد في العلم النافع، ولو قيل: باطلاً، لأوهم أن المنهي عنه المبالغة في الباطل، لا أصله ومطلقه.

Aşırılık (gulüv) bazen hakikatleri titizlikle araştırmaya ve nassların derinliklerinden gizli hükümleri ve incelikleri çıkarmaya da ıtlak olunabileceğinden, {غَيْرَ الْحَقِّ} “haksız yere” buyruğuyla bunu nefyetti. Hak yolundaki gayretin yasaklanmadığını, bilakis yasaklanan şeyin hak dairesini tamamen aşmak olduğunu ifade etmek için onu marife (belirli) getirdi. Eğer nekire (belirsiz) kılınsaydı, nafile namazdaki gayretini faydalı ilimdeki ciddiyete taşıyan kimse gibi bir haktan başka bir hakka geçen kimse de nehyin kapsamına girmiş olurdu. Şayet 'bâtıl yere' denilseydi, nehyedilen şeyin bâtılın aslı ve mutlakı değil, bâtıldaki aşırılık olduğu vehmini verirdi.

ولما نهاهم أن يضلوا بأنفسهم، نهاهم أن يقلدوا في ذلك غيرهم فقال: {ولا تتبعوا} أي فاعلين فعل من يجتهد في ذلك {أهواء قوم} أي هَوَوا مع ما لهم من القوة، فكانوا أسفل سافلين، والهوى لا يستعمل إلا في البشر {قد ضلوا} ولما كان ضلالهم غير مستغرق للزمان الماضي، أدخل الجار فقال: {من قبل} أي من قبل زمانكم هذا عن منهاج العقل فصبروا على ضلالهم وأنسوا بما تمادوا عليه في محالهم {وأضلوا} أي لم يكفهم ضلالُهم في أنفسهم حتى أضلوا غيرهم {كثيراً} أي من الناس بتماديهم في الباطل من التثليث وغيره حتى

Kendi nefisleriyle sapmalarını yasaklayınca, bu hususta başkalarını taklit etmelerini de yasaklayıp şöyle buyurdu: {وَلَا تَتَّبِعُوا} “Ve uymayın” yani bu hususta çaba gösteren kimsenin fiilini işleyerek [uymayın], {أَهْوَاءَ قَوْمٍ} “bir kavmin hevalarına” yani güçlerine rağmen aşağıya düşüp aşağıların aşağısı olmuş bir kavmin... Zira hevâ sadece insanlar için kullanılır. {قَدْ ضَلُّوا} “sapmış olan [bir kavmin]”. Onların sapması bütün geçmiş zamanı kapsamadığı için harf-i ceri dâhil ederek şöyle buyurdu: {مِنْ قَبْلُ} “daha önce” yani sizin bu zamanınızdan önce aklın yolundan [sapmış], sapıklıklarına sabredip imkânsız olan şeylerde ısrar etmeye alışmış, {وَأَضَلُّوا} “ve saptırmış olan” yani kendi nefislerindeki sapıklıkla yetinmeyip başkalarını da saptırmış olan, {كَثِيرًا} “birçoğunu” yani teslis ve benzeri bâtıl şeylerde ısrar etmek suretiyle insanlardan birçoğunu [saptırmış olan], öyle ki bu bâtıl

ظن حقاً {وضلوا} أي بعد بعث النبي ﷺ بمنابذة الشرع {عن سواء} أي عدل {السبيل *} أي الذي لا سبيل في الحقيقة غيره، لأن الشرع هو الميزان القسط والحكم العدل، وهذا إشارة إلى أنهم إن لم ينتهوا كانوا على محض التقليد لأسلافهم الذين هم في غاية البعد عن النهج وترك الاهتداء بنور العلم، وهذا غاية في التبكيت، فإن تقليدهم لو كان فيما يشبه الحق كان جهلاً، فكيف وإنما هو تقليد في هوى.

hak zannedilmiştir. {وَضَلُّوا} “Ve sapmışlardır” yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesinden sonra şeriatı bir kenara itmek suretiyle [sapmışlardır], {عَنْ سَوَاءِ} “ortasından / doğrusundan” yani adaletinden, {السَّبِيلِ} “[doğru] yolun” yani hakikatte kendisinden başka yol bulunmayan yolun... Çünkü şeriat, adil bir terazi ve adaletli bir hükümdür. Bu, onların vazgeçmedikleri takdirde, yoldan alabildiğine uzaklaşmış ve ilmin nuruyla hidayete ermeyi terk etmiş olan atalarını körü körüne taklit etmiş olacaklarına bir işarettir. Bu ise en ileri derecede susturmadır; zira onların taklidi hakka benzer bir şeyde olsaydı bile cehalet olurdu, nerede kaldı ki sırf bir hevâ ve heveste taklit olsun!

ولما نهاهم عن ذلك وقبحه عليهم. علله محذراً منه بقوله تعالى بانياً للمفعول، لأن الفاعل معروف بقرينة من هو على لسانهما: {لعن} ووصفهم بما نبه على علة لعنهم بقوله: {الذين كفروا} وصرح بنسبتهم تعييناً لهم وتبكيتاً وتقريعاً فقال: {من بني إسرائيل} وأكد هذا اللعن وفخمه بقوله: {على لسان داود} أي الذي كان على شريعة موسى ﵇، وذلك باعتدائهم في السبت فصاروا قردة {وعيسى ابن مريم} أي الذي نسخ شرع موسى ﵇، بكفرهم بعد المائدة فمسخوا خنازير، لأنهم خالفوا النبيين معاً، فلا هم تعبدوا بما دعاهم إليه داود ﵇ من شرعهم الذي هم مدعون التمسك به، وعارفون

Onları bundan menedip bunu kendilerine çirkin gösterince; fâil, dillerinde lânet edilen iki zâtın karinesiyle bilindiği için meçhul sîga ile gelen şu buyruğuyla bundan sakındırmak üzere bunu gerekçelendirdi: {لُعِنَ} “Lânetlenmiştir”. Onları lânetlenmelerinin gerekçesine dikkat çeken sıfatla niteleyerek şöyle buyurdu: {الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenler”. Onları bizzat belirlemek, susturmak ve azarlamak için nispetlerini açıkça belirterek şöyle buyurdu: {مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrailoğullarından”. Bu lâneti tekit edip yücelterek şöyle buyurdu: {عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ} “Davud'un diliyle” yani Musa aleyhisselâm'ın şeriatı üzere olan [Davud'un diliyle]; bu da onların Cumartesi yasağını çiğnemeleri ve maymunlara dönüştürülmeleri sebebiyledir; {وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ} “ve Meryem oğlu İsa'nın [diliyle]” yani Musa aleyhisselâm'ın şeriatını nesheden [İsa'nın diliyle]; bu da onların sofra (Mâide) indikten sonra inkâr etmeleri ve domuzlara dönüştürülmeleri sebebiyledir. Çünkü onlar her iki peygambere de karşı gelmişlerdir; ne Davud aleyhisselâm'ın kendilerini davet ettiği ve bağlı olduklarını iddia ettikleri ve

بأن ما دعاهم إليه منه حقاً، ولا هم خرجوا عنه إلى ما أمروا بالخروج إليه على لسان موسى ﵇ في بشارته به متقيدين بطاعته، فلم تبق لهم علة من التقيد به ولا التقيد بحق دعاهم إليه غيره، فعلم قطعاً أنهم مع الهوى كما مضى، ولم ينفعهم مع نسبتهم إلى واحدة من الشريعتين نسبتهم إلى إسرائيل ﵇، فإنه لا نسب لأحد عند الله دون التقوى لا سيما في يوم الفصل إذ الأخلاء يومئذ بعضهم لبعض عدو إلا المتقين.

onun kendilerini davet ettiği hususun hak olduğunu bildikleri şeriatlarıyla amel ettiler, ne de Musa aleyhisselâm'ın onu müjdelemesinde bildirdiği üzere onun itaatine bağlanarak geçmeleri emredilen şeriata geçtiler. Dolayısıyla ne ona bağlanma ne de başkasının kendilerini davet ettiği hakka bağlanma konusunda hiçbir mazeretleri kalmadı. Böylece daha önce geçtiği gibi kesin olarak onların hevalarıyla hareket ettikleri anlaşıldı. İki şeriattan birine nispet edilmeleriyle birlikte İsrâil aleyhisselâm'a olan nispetleri de kendilerine fayda vermedi; çünkü takva olmaksızın Allah katında hiç kimsenin soy bağı geçerli değildir; özellikle de o hüküm gününde, dostların birbirine düşman olduğu, ancak muttakilerin müstesna kaldığı günde!

ولما أخبر بلعنهم وأشار إلى تعليله بكفرهم، صرح بتعليله بقوله: {ذلك} أي اللعن التام {بما} أي بسبب ما {عصوا} أي فعلوا في ترك أحكام الله فعل العاصي على الله {وكانوا يعتدون *} أي كانت مجاوزة الحدود التي حدها الله لهم خلقاً.

Onların lânetlendiğini haber verip küfürleriyle bunu gerekçelendirmeye işaret edince, şu buyruğuyla bunun gerekçesini açıkça bildirdi: {ذَلِكَ} “İşte bu” yani bu tam lânet, {بِمَا} “sebebiyle olmuştur” yani şu sebepten ötürüdür: {عَصَوْا} “isyan etmeleri” yani Allah'ın hükümlerini terk etme hususunda Allah'a âsi olan kimsenin yaptığını yapmaları {وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} “ve haddi aşıyor olmaları” yani Allah'ın kendileri için koyduğu sınırları çiğnemenin onların bir huyu hâline gelmiş olması sebebiyle.

ذكر الإشارة إلى لعنهم في الزبور والإنجيل، قال في المزمور السابع والسبعين من الزبور: أنصت يا شعبي لوصاياي، قربوا أسماعكم إلى قول فمي، فإني أفتح بالأمثال فمي، وأنطق بالسرائر الأزلية التي سمعناها وعرفناها وأخبرنا آباؤنا بها ولم يخفوها عن أبنائهم ليعرفوا الجيل الآتي تسابيح الرب وقوته وعجائبه التي صنعها، أقام شهادته في يعقوب

Zebur ve İncil'de onların lânetlenmesine dair işarete gelince; Zebur'un yetmiş yedinci mezmurunda şöyle denilmektedir: 'Ey kavmim, vasiyetlerime kulak verin; kulaklarınızı ağzımın sözüne yaklaştırın. Zira ben ağzımı mesellerle açacağım; duyduğumuz, bildiğimiz ve atalarımızın bize haber verip gelecek neslin Rabbin övgülerini, gücünü ve yaptığı harikaları bilmesi için çocuklarından gizlemedikleri ezelî sırları söyleyeceğim. O, şahitliğini Yakup'ta ikame etti

وجعل ناموساً في إسرائيل كالذي أوصى آباءنا ليعلموا أبناءهم، لكيما يخبر الجيل الآخر البنين الذين يولدون ويقومون، ويعلمون أيضاً بنيهم أن يجعلوا توكلهم على الله ولا ينسوا أعمال الرب، ويتبعوا وصاياه لئلا يكونوا كآبائهم الجيل المنحرف المخالف الخلف الذي لم يثق قلبه ولم يؤمن بالله المفرج عنه، بنو إفرام الذين أوتروا ورفعوا عن قسيهم وانهزموا في يوم القتال لأنهم لم يحفظوا عهد الرب ولم يشاؤوا أن يسيروا في سبله، ونسوا حسن أعماله وصنائعه التي أظهرها قدام آبائهم، العجائب التي صنعها بأرض مصر في مزارع صاعان، فلق البحر وأجازهم وأقام المياه كالزقاق، هداهم بالنهار في الغمام وفي الليل أجمع بمصابيح النار، فلق صخرة في البرية وسقاهم منها كاللجج العظيمة، أخرج الماء من الحجر فجرت المياه كجري الأنهار، وعاد الشعب أيضاً في الخطيئة، وأسخطوا العلي حيث لم يكن ماء، جربوا الله في قلوبهم بمسألة الطعام لنفوسهم، وقذفوا على الله وقالوا: هل يقدر أن يصنع لنا مائدة في البرية، لأنه ضرب الصخرة فجرت المياه وفاضت الأودية، هل يستطيع أن يعطينا خبزاً أو يعد مائدة لشعبه، سمع الرب فغضب واشتعلت النار في يعقوب، وصعد الرجزُ على إسرائيل لأنهم لم يؤمنوا بالله ولا رجوا خلاصه، فأمر السحاب من فوق

ve İsrail'e bir kanun koydu; tıpkı atalarımıza, doğacak ve ayağa kalkacak çocuklara diğer neslin de haber vermesi için çocuklarına öğretmelerini vasiyet ettiği gibi. Onlar da kendi çocuklarına, tevekküllerini Allah'a bağlamalarını, Rabbin işlerini unutmamalarını ve O'nun emirlerine uymalarını öğretsinler ki, kalbi güvenmeyen ve kendisini ferahlatan Allah'a iman etmeyen o yoldan çıkmış, muhalif ve asi ataları gibi bir nesil olmasınlar. Yaylarını gerip kaldıran ve savaş gününde hezimete uğrayan Efrâyim oğulları... Çünkü onlar Rabbin ahdini korumadılar, O'nun yollarında yürümek istemediler; O'nun güzel işlerini ve atalarının önünde gösterdiği harikaları, Mısır diyarında Soan tarlalarında yaptığı mucizeleri unuttular. Denizi yarıp onları geçirdi ve suları tulum gibi dikti. Gündüzün bulutla, bütün gece boyunca da ateş ışıklarıyla onlara yol gösterdi. Çölde kayayı yarıp onlara büyük denizler gibi su içirdi. Taştan su çıkardı da sular ırmaklar gibi aktı. Kavim yine günaha döndü ve suyun bulunmadığı yerde Yüce Olan'ı öfkelendirdi. İçlerinden canları için yemek istemek suretiyle Allah'ı denediler. Allah'a karşı ileri geri konuşup: 'O çölde bize bir sofra kurabilir mi? Çünkü kayaya vurdu da sular fışkırdı ve vadiler taştı; bize ekmek verebilir mi yahut kavmine bir sofra hazırlayabilir mi?' dediler. Rab işitti ve gazaplandı; Yakup'ta ateş alevlendi ve İsrail'in üzerine azap indi. Çünkü Allah'a inanmadılar ve O'nun kurtarışına güvenmediler. Bunun üzerine yukarıdan bulutlara emretti

وانفتحت أبواب السماء ليشبعوا، أهاج ريح التيمن من السماء وأتى بقوة العاصف، وأنزل اللحم مثل التراب وطير السماء ذات الأجنحة مثل رمل البحار، يسقطن في محالهم حول خيامهم، فأكلوا وشبعوا جداً، أعطاهم شهوتهم ولم يحرمهم إرادتهم، فبينما الطعام في أفواههم إذ غضب الله نزل عليهم فقتل في كثرتهم وصرع في مختاري إسرائيل، ومع هذا كله أخطؤوا إليه أيضاً ولم يؤمنوا بعجائبه، فنيت بالباطل أيامهم، وتصرمت عاجلاً سنوهم، فحين قتلهم رغبوا إلى الله وعادوا وابتكروا إليه وذكروا أن الله معينهم وأن الله العلي مخلصهم، أحبوه بأفواههم وكذبوه بألسنتهم، ولم تخلص له قلوبهم ولم يؤمنوا بعهده، وهو رحيم رؤوف، يغفر ذنوبهم ولا يهلكهم، ويرد كثرة سخطه عنهم ولا يبعث كل رجزه، وذكر أنهم لحم وروح يذهب ولا يعود، مراراً كثيرة أسخطوه في البرية وأغضبوه في أرض ظامئة، وعادوا وجربوا الله وأسخطوا قدوس إسرائيل، ولم يذكروا يده في يوم نجاهم من المضطهدين - انتهى.

ve doymaları için göğün kapıları açıldı. Gökten güney rüzgârını estirdi ve kasırga gücüyle getirdi. Toz gibi et, denizlerin kumu gibi kanatlı gök kuşları indirdi; konak yerlerine, çadırlarının etrafına düştüler. Yediler ve fazlasıyla doydular; onlara arzularını verdi ve onları isteklerinden mahrum bırakmadı. Lokma henüz ağızlarındayken Allah'ın gazabı üzerlerine indi; onların çokluğundan öldürdü ve İsrail'in seçkinlerini yere serdi. Bütün bunlara rağmen yine O'na karşı günah işlediler ve O'nun mucizelerine inanmadılar. Böylece günleri bâtılla tükendi ve yılları çabucak geçip bitti. Onları öldürdüğünde Allah'a yöneldiler, döndüler, sabah erkenden O'na geldiler ve Allah'ın kendilerinin yardımcısı, Yüce Allah'ın da kurtarıcısı olduğunu hatırladılar. Ağızlarıyla O'nu sevdiler, dilleriyle O'nu yalanladılar; kalpleri O'na karşı ihlaslı olmadı ve O'nun ahdine inanmadılar. O ise merhametlidir, şefkatlidir; günahlarını bağışlar, onları helak etmez; büyük öfkesini onlardan geri çevirir ve bütün gazabını göndermez. Onların bir et olduğunu, gidip dönmeyen bir rüzgâr olduğunu hatırladı. Çölde O'nu defalarca öfkelendirdiler, kurak arazide O'nu gazaplandırdılar. Tekrar dönüp Allah'ı denediler ve İsrail'in Kutsalı'nı öfkelendirdiler. Kendilerini zalimlerden kurtardığı günde O'nun elini hatırlamadılar.' (Alıntı bitti).

هذا بعض ما في الزبور، وأما الإنجيل فطافح بذلك، منه ما في

Bu, Zebur'da bulunanların bir kısmıdır. İncil ise bununla doludur; bunlardan biri de

إنجيل متى، قال: وانتقل يسوع من هناك وجاء إلى عبر الجليل، وصعد إلى الجبل وجلس هناك، وجاء إليه جمع كبير معهم خرس وعمى وعرج وعسم وآخرون كثيرون، فخروا عند رجليه فأبرأهم، وتعجب الجمع لأنهم نظروا الخرس يتكلمون والصم يسمعون والعرج يمشون والعمى يبصرون، ومجدوا إله إسرائيل، وإن يسوع دعا تلاميذه وقال لهم: إني أتحنن على هذا الجمع، لأن لهم معي ثلاثة أيام ههنا، وليس عندهم ما يأكلون، ولا أريد أطلقهم صياماً لئلا يضيعوا في الطريق، قال مرقس: لأن منهم من جاء من بعيد - انتهى. قال له التلاميذ: من أين نجد من خبز القمح في البرية ما يشبع هذا الجمع؟ فقال لهم يسوع: كم عندكم من الخبز؟ فقالوا: سبعة أرغفة ويسير من السمك، فأمر الجمع أن يجلس على الأرض وأخذ السبع خبزات والسمك وبارك وكسر وأعطى تلاميذه، وناول التلاميذ الجمع، فأكل جميعهم وشبعوا ورفعوا فضلات الكسر سبع قفاف مملوءة، وكان الذين أكلوا نحو أربعة آلاف رجل سوى النساء والصبيان، وأطلق الجمع وصعد السفينة وجاء إلى تخوم مجدل - وقال مرقس: إلى نواحي مابونا - وجاء الفريسيون

Matta İncili'nde geçen şu kısımdır: 'İsa oradan ayrılıp Celile gölünün kıyısına geldi; dağa çıkıp orada oturdu. Yanlarında dilsizler, körler, kötürümler, çolaklar ve daha birçokları bulunan büyük bir kalabalık ona geldi. Onları onun ayaklarının dibine bıraktılar, o da onları iyileştirdi. Kalabalık, dilsizlerin konuştuğunu, sağırların işittiğini, kötürümlerin yürüdüğünü ve körlerin gördüğünü görünce şaşırdı ve İsrail'in Tanrısı'nı yüceltti. İsa öğrencilerini yanına çağırıp: 'Bu kalabalığa acıyorum; çünkü üç gündür yanımdalar ve yiyecek bir şeyleri yok. Yolda bayılıp kalmasınlar diye onları aç göndermek istemiyorum' dedi. Markos şöyle demiştir: 'Çünkü bazısı uzaktan gelmişti.' (Alıntı bitti). Öğrencileri ona: 'Bu ıssız yerde bu kalabalığı doyuracak kadar buğday ekmeğini nereden bulalım?' dediler. İsa onlara: 'Kaç ekmeğiniz var?' dedi. 'Yedi ekmek ve birkaç küçük balık' dediler. Kalabalığa yere oturmalarını buyurdu. Yedi ekmeği ve balıkları aldı; şükredip böldü ve öğrencilerine verdi; öğrenciler de kalabalığa dağıttı. Hepsi yiyip doydu ve artakalan parçalardan yedi sepet dolusu kaldırdılar. Kadınlar ve çocuklar hariç yiyenler yaklaşık dört bin erkekti. Kalabalığı salıverip tekneye bindi ve Mecdel sınırlarına geldi -Markos: Dalmanuta bölgesine dedi-. Ferisiler

والزنادقة يجربونه ويسألونه أن يريهم آية من السماء، فأجابهم يسوع قائلاً: إذا كان المساء قلتم: إن السماء صاحية - لاحمرارها، وبالغداة تقولون: اليوم شتاء - لاحمرار جو السماء العبوس، أيها المراؤون! تعلمون آية هذا الزمان، الجيل الشرير الفاسق يطلب آية، ولا يعطى إلا آية يونان النبي - وتركهم ومضى، ثم جاء التلاميذ إلى العبر ونسوا أن يأخذوا خبزاً - قال مرقس: ولم يكن في السفينة إلا رغيف واحد - وإن يسوع قال لهم: انظروا وتحرزوا من خمير الفريسيين والزنادقة - وقال مرقس: وخمير هيرودس - ففكروا قائلين: إنا لم نجد خبزاً، فعلم يسوع فقال لهم: لماذا تفكرون في نفوسكم يا قليلي الأمانة؟ إنكم ليس معكم خبز، أما تفهمون ولا تذكرون الخمس خبزات لخمسة آلاف وكم سلاً أخذتم؟ والسبع خبزات لأربعة آلاف، وكم قفة أخذتم؟ لماذا لا تفهمون؟ لأني لم أقل لكم من أجل الخبز، حينئذ فهموا أنه لم يقل لهم أن يتحرزوا من خمير الخبز، لكن من تعليم الزنادقة والفريسيين، وقال لوقا: تحرزوا لأنفسكم من خمير الفريسيين الذي هو الرياء، لأنه ليس خفي إلا سيظهر، ولا مكتوم إلا سيعلم، الذي تقولونه في الظلام سيسمع في النور، والذي وعيتموه في الآذان سوف ينادى به على السطوح،

ve Sadukiler gelip onu denemek amacıyla gökten bir mucize göstermesini istediler. İsa onlara şöyle cevap verdi: 'Akşam olunca: Gökyüzü kızıl, hava açık olacak dersiniz. Sabahleyin de: Gökyüzü asık suratlı ve kızıl, bugün hava fırtınalı olacak dersiniz. Ey ikiyüzlüler! Bu zamanın işaretini bilirsiniz; bu kötü ve zinakâr nesil bir mucize arıyor, fakat ona Yunus peygamberin mucizesinden başka bir mucize verilmeyecektir.' Onları bırakıp gitti. Sonra öğrenciler karşı kıyıya geçtiler ve yanlarına ekmek almayı unuttular -Markos: Teknede yanlarında bir ekmekten başkası yoktu dedi-. İsa onlara: 'Bakın, Ferisilerin ve Sadukilerin mayasından sakının' dedi -Markos: Ve Hirodes'in mayasından dedi-. Onlar aralarında: 'Ekmek almadığımız için böyle diyor' diye tartıştılar. İsa bunu fark edip onlara şöyle dedi: 'Ey kıt imanlılar! Yanınızda ekmek yok diye niçin kendi aranızda tartışıyorsunuz? Hâlâ anlamıyor ve hatırlamıyor musunuz? Beş bin kişi için beş ekmeği ve kaç sepet topladığınızı? Dört bin kişi için yedi ekmeği ve kaç sepet topladığınızı? Neden anlamıyorsunuz? Zira ben size ekmekten ötürü söylemedim.' O zaman ekmek mayasından değil, Sadukilerin ve Ferisilerin öğretisinden sakınmalarını söylediğini anladılar. Luka ise şöyle demiştir: 'Kendinizi Ferisilerin mayasından, yani ikiyüzlülükten koruyun. Çünkü açığa çıkarılmayacak gizli hiçbir şey yoktur; bilinmeyecek saklı hiçbir şey yoktur. Karanlıkta söylediğiniz her şey ışıkta duyulacak; kapalı kapılar ardında kulaklara fısıldadığınız şeyler damlardan ilan edilecektir.

أقول لكم: يا أحبائي لا تخافوا ممن يقتل الجسد، وبعد ذلك ليس له أن يفعل أكثر، خافوا ممن إذا قتل له سلطان أن يلقى في نار جهنم - وسيأتي بقية الإشارة إلى لعنهم في سورة الصف إن شاء الله تعالى، والعسم جمع أعسم - بمهملتين، وهو من في يده أو قدمه اعوجاج أو يده يابسة.

Size derim ki: Ey dostlarım, bedeni öldüren, ondan sonra da yapacak başka bir şeyi olmayanlardan korkmayın! Öldürdükten sonra cehenneme atma yetkisine sahip olandan korkun!' (Onların lânetlenmesine dair kalan işaretler inşallah Teâlâ Saf suresinde gelecektir). العسم (Asem); noktasız harflerle أعسم kelimesinin çoğuludur; elinde veya ayağında eğrilik bulunan yahut eli kurumuş/felçli olan kimsedir.

ولما علل تعالى لعنهم بعصيانهم وغلوهم في الباطل، بينه مخصصاً للعلماء منهم بزيادة تهديد، لأنهم مع كونهم على المنكر لا ينهون غيرهم عنه، مع أنهم أجدر من غيرهم بالنهي، فصاروا عليّ منكرين شديدي الشناعة، وسكوتهم عن النهي مغوٍ لأهل الفساد ومغرٍ لهم ولغيرهم على الدخول فيه والاستكبار منه فقال تعالى: {كانوا لا يتناهون} أي لا ينهى بعضهم بعضاً، وبين إغراقهم في عدم المبالاة بالتنكير في سياق النفي فقال: {عن منكر} .

Allah Teâlâ onların lânetlenmesini isyanları ve bâtıldaki aşırılıklarıyla gerekçelendirince; içlerinden âlim olanları daha fazla bir tehditle tahsis ederek bunu açıkladı. Çünkü onlar bizzat münker üzere olmalarının yanı sıra, münkerden nehyetmeye başkalarından daha layık oldukları hâlde başkalarını bundan nehyetmiyorlardı. Böylece son derece çirkin iki münkeri üzerlerinde toplamış oldular. Onların nehyetmekten susmaları fesat ehlini saptırıcı, hem onları hem başkalarını münkere girmeye ve onda büyüklük taslamaya kışkırtıcı bir durumdu. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ} “Onlar birbirlerini alıkoymuyorlardı” yani birbirlerini nehyetmiyorlardı. Olumsuzluk bağlamında belirsiz (nekire) getirerek onların bu konudaki umursamazlıklarının son raddede olduğunu şöyle beyan etti: {عَنْ مُنْكَرٍ} “hiçbir kötülükten”.

ولما كان الفعل ما كان من الأعمال عن داهية من الفاعل سواء كان عن علم أو لا، عبر به إشارة إلى أن لهم في المناكر غرام من غلبته الشهوة، ولم يبق لهم نوع علم، فقال: {فعلوه} ؛ ولما كان من طبع الإنسان النهي عن كل ما خالفه طبعاً أو اعتقاداً، لا سيما إن تأيد بالشرع، فكان لا يكف عن ذلك إلا بتدريب النفس عليه لغرض

Fiil (yapmak/etmek); failden bir bilgiye dayansın veya dayanmasın bir kurnazlık ve planla sadır olan amellere dendiğinden, şehvetin galebe çalmasıyla onların kötülüklere karşı aşırı bir düşkünlükleri olduğuna ve kendilerinde hiçbir ilim kırıntısının kalmadığına işaret etmek üzere bu kelimeyi kullanarak şöyle buyurdu: {فَعَلُوهُ} “yaptıkları”. İnsanın fıtratında, özellikle de şeriatla desteklenmişse, fıtratına veya inancına aykırı olan her şeyi nehyetmek bulunduğundan, insan ancak kendisini buna sevk eden bozuk bir gaye

فاسد أداه إليه، أكد مقسماً معبراً بالفعل الذي يعبر به عما قد لا يصحبه علم ولا يكون إلا عن داهية عظيمة فقال: {لبئس ما كانوا} أي جبلة وطبعاً {يفعلون *} إشارة إلى أنهم لما تكررت فضائحهم وتواترت قبائحهم صاروا إلى حيز ما لا يتأتى منه العلم.

uğruna nefsini alıştırarak bundan vazgeçebileceği için; bazen beraberinde ilim bulunmayan ve ancak büyük bir kurnazlıkla ortaya çıkan durumlar için kullanılan 'fiil' kelimesiyle yeminli bir şekilde tekit ederek şöyle buyurdu: {لَبِئْسَ مَا كَانُوا} “Ne kötüdür o şey ki onlar” yani huy ve fıtrat olarak, {يَفْعَلُونَ} “yapıyorlardı!” Bu ifade, onların rezillikleri tekrarlanıp kötülükleri peş peşe geldikçe artık kendilerinden hiçbir ilmin sadır olamayacağı bir sınıra vardıklarına bir işarettir.

ولما أخبر بإقرارهم على المناكر، دل على ذلك بأمر ظاهر منهم لازم ثابت دائم مقوض لبنيان دينهم، فقال موجهاً بالخطاب لأصدق الناس فراسة وأوفرهم علماً وأثبتهم توسماً وفهماً: {ترى كثيراً منهم} أي من أهل الكتاب؛ ولما كان الإنسان لا ينحاز إلى حزب الشيطان إلا بمنازعة الفطرة الأولى السليمة، أشار إلى ذلك بالتفعل فقال: {يتولون} أي يتبعون بغاية جهدهم {الذين كفروا} أي المشركين مجتهدين في ذلك مواظبين عليه، وليس أحد منهم ينهاهم عن ذلك ولا يقبحه عليهم، مع شهادتهم عليهم بالضلال هم وأسلافهم إلى أن جاء هذا النبي الذي كانوا له في غاية الانتظار وبه في نهاية الاستبشار، وكانوا يدعون الإيمان به ثم خالفوه، فمنهم من استمر على المخالفة ظاهراً وباطناً، ومنهم من ادعى أنه تابع واستمر على المخالفة باطناً، فكانت موالاته للمشركين دليلاً على كذب دعواه ومظهرة لما أضمره من المخالفة وأخفاه.

Onların kötülükleri onayladıklarını haber verince; insanlardan firaseti en doğru, ilmi en bol, sezgisi ve anlayışı en kuvvetli olan zâta hitabı yönelterek, dinlerinin binasını yıkan, onlardan sadır olan açık, ayrılmaz, sabit ve devamlı bir işle buna delil getirip şöyle buyurdu: {تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ} “Onlardan birçoğunu görürsün” yani Ehl-i Kitap'tan... İnsan ancak temiz olan ilk fıtratıyla çatışarak şeytanın fırkasına katılabileceğinden, tefa''ul babı ile buna işaret ederek şöyle buyurdu: {يَتَوَلَّوْنَ} “dost edindiklerini / peşlerine düştüklerini” yani bütün güçleriyle tâbi olduklarını, {الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenleri” yani müşrikleri; bu hususta gayret gösterip buna devam ettiklerini [görürsün]. Hem kendileri hem de ataları onların sapıklıkta olduğuna tanıklık etmelerine rağmen içlerinden hiçbiri onları bundan nehyetmiyor ve bunu onlara çirkin göstermiyordu. Tâ ki son derece yolunu gözledikleri ve gelişiyle alabildiğine müjdelendikleri bu Peygamber gelene kadar! Onlar ona iman edeceklerini iddia ediyorlardı, sonra ona muhalefet ettiler; içlerinden bir kısmı muhalefeti hem zahiren hem bâtınen sürdürdü, bir kısmı ise tâbi olduğunu iddia edip muhalefeti bâtınen sürdürdü. Dolayısıyla onların müşrikleri dost edinmeleri, iddialarının yalan olduğuna delil oldu ve içlerinde gizleyip sakladıkları muhalefeti açığa çıkardı.

ولما كان ذلك منهم ميلاً مع الهوى بغير دليل أصلاً قال:

Bu durum hiçbir delil olmaksızın sırf hevalarına meyletmelerinden kaynaklandığı için şöyle buyurdu:

{لبئس ما قدمت} أي تقديم النزل للضيف {لهم أنفسهم} أي التي من شأنها الميل مع الهوى ثم بين المخصوص بالذم - وهو ما قدمتُ - بقوله: {إن سخط الله} أي وقع سخطه بجميع ما له من العظمة {عليهم} ولما كان من وقع السخط عليه يمكن أن يزول عنه، قال مبيناً أن مجرد وقوعه جدير بكل هلاك: {وفي العذاب} أي الكامل من الأدنى في الدنيا والأكبر في الآخرة {هم خالدون *} .

{لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ} “Ne kötüdür o takdim ettiği şey!” yani misafire ikram sunar gibi sunduğu şey, {لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ} “kendileri için nefislerinin” yani hevaya meyletmek özelliği olan nefislerinin... Sonra yerilen hususu -ki o da sunulan şeydir- şu sözüyle açıkladı: {أَنْ سَخِطَ اللَّهُ} “Allah'ın gazap etmiş olması” yani bütün azametiyle gazabının vuku bulmuş olması, {عَلَيْهِمْ} “onların üzerine”. Üzerine gazap inen kimseden bu gazabın kalkması mümkün olabileceğinden, sadece gazabın inmesinin bile her türlü helake layık olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {وَفِي الْعَذَابِ} “Ve azapta” yani dünyadaki en hafifinden ahiretteki en büyüğüne kadar o tam azapta, {هُمْ خَالِدُونَ} “onlar ebedî kalacaklardır”.

ولما كان هذا دليلاً على كفرهم، دل عليه بقوله: {ولو} أي فعلوا ذلك مع دعواهم الإيمان والحال أنهم لو {كانوا} أي كلهم {يؤمنون} أي يوجد منهم إيمان {بالله} أي الملك الأعلى الذي له الإحاطة بكل شيء {والنبي} أي الذي له الوصلة التامة بالله، ولذا أتبعه قوله: {وما أنزل إليه} أي من عند الله أعم من القرآن وغيره إيماناً خالصاً من غير نفاق {ما اتخذوهم} أي المشركين مجتهدين في ذلك {أولياء} لأن مخالفة الاعتقاد تمنع الوداد، فمن كان منهم باقياً على يهوديته ظاهراً وباطناً، فالألف في «النبي» لكشف سريرته للعهد، أي النبي الذي ينتظرونه ويقولون: إنه غير محمد ﷺ أو للحقيقة أي لو كانوا يؤمنون بهذه الحقيقة - أي حقيقة النبوة - ما والوهم، فإنه لم يأت نبي إلا بتكفير المشركين - كما أشار إلى ذلك ﷺ بقوله «الأنبياء أولاد علات، أمهاتهم شتى ودينهم واحد»

Bu durum onların küfrüne bir delil teşkil edince, şu sözüyle buna işaret etti: {وَلَوْ} “Ve eğer” yani onlar iman iddiasında bulunmakla birlikte bunu yaptılar, oysa {كَانُوا} “olsalardı” yani hepsi, {يُؤْمِنُونَ} “iman ediyor” yani kendilerinden bir iman sadır oluyor [olsalardı], {بِاللَّهِ} “Allah'a” yani her şeyi kuşatan en yüce Hükümran'a, {وَالنَّبِيِّ} “ve Peygamber'e” yani Allah ile tam bir irtibatı olan zâta—bu sebeple hemen ardından şunu getirdi: {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ} “ve ona indirilene” yani Allah katından gelen Kur'an ve diğer vahiylere, nifaktan uzak, samimi bir imanla [iman etmiş olsalardı], {مَا اتَّخَذُوهُمْ} “onları edinmezlerdi” yani müşrikleri bu hususta çaba sarf ederek [edinmezlerdi], {أَوْلِيَاءَ} “dostlar”. Çünkü inanç zıtlığı sevgiye engeldir. Onlardan zahiren ve bâtınen Yahudiliği üzere kalan kimse açısından “en-Nebî” kelimesindeki harf-i tarif (el-), onun iç yüzünü açığa çıkarmak üzere ahid içindir; yani bekledikleri ve “O, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den başkasıdır” dedikleri peygamberdir. Yahut hakikat içindir; yani eğer bu hakikate -peygamberlik hakikatine- iman ediyor olsalardı onları dost edinmezlerdi. Zira hiçbir peygamber müşrikleri tekfir etmeksizin gelmemiştir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şu sözüyle buna işaret etmiştir: «Peygamberler babaları bir, anneleri ayrı kardeşlerdir; dinleri ise birdir.»

كما سيأتي قريباً في حديث أبي هريرة، يعني - والله أعلم - أن شرائعهم وإن اختلفت في الفروع فهي متفقة في الأصل وهو التوحيد، ومن كان منهم قد أظهر الإيمان فالمراد بالنبي في إظهار زيغه وميله وحيفه محمد ﷺ، لأنه نهى عن موالاة المشركين، بل عن متاركتهم، ولم يرض إلا بمقارعتهم ومعاركتهم.

Nitekim bu hadis az sonra Ebû Hüreyre hadisinde gelecektir. Bunun anlamı -en doğrusunu Allah bilir- şudur: Onların şeriatları füruatta (ayrıntılarda) farklı olsa da asılda, yani tevhidde birdir. Onlardan zahiren iman etmiş görünenlere gelince; onun sapmasını, meylini ve haksızlığını ortaya koyma bağlamında Peygamber'den kastedilen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Çünkü o, müşrikleri dost edinmekten, hatta onları kendi hallerine bırakmaktan nehyetmiş, onlarla mücadele ve savaş etmekten başkasına razı olmamıştır.

ولما أفهمت الشرطية عدم إيمانهم، استثنى منها منبهاً بوضع الفسق موضع عدم الإيمان على أنه الحامل عليه فقال: {ولكن كثيراً منهم فاسقون} أي متمكنون في خلق المروق من دوائر الطاعات.

Şart cümlesi onların imansızlığını hissettirince, fıskı imansızlığın yerine koyarak buna sevk eden sebebe dikkat çekip şöyle istisna buyurdu: {وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ} “Fakat onların birçoğu yoldan çıkmış (fâsık) kimselerdir” yani itaat dairesinden çıkma huyunda kökleşmişlerdir.

ولما دل كالشمس ميلهُم إلى المشركين دون المؤمنين على أنهم في غاية العداوة لهم، صرح تعالى بذلك على طريق الاستنتاج، فقال دالاً على رسوخهم في الفسق: {* لتجدن أشد الناس} أي كلهم {عداوة للذين آمنوا} أي أظهروا الإقرار بالإيمان فكيف بالراسخين فيه {اليهود} قدمهم لأنهم أشد الفريقين لأنه لا أقبح من ضال على علم {والذين أشركوا} لما جمعهم من الاستهانة بالأنبياء هؤلاء جهلاً وأولئك عناداً وبغياً، فعرف أن من صدق في إيمانه لا يواليهم بقلبه ولا بلسانه، وأنهم ما اجتمعوا على الموالاة إلا لاجتماعهم في أشدّية العداوة لمن

Onların müminler yerine müşriklere meyletmeleri, müminlere karşı son derece düşmanlık beslediklerini güneş gibi apaçık gösterince, Allah Teâlâ bir netice çıkarma üslubuyla bunu açıkça ifade etti ve fıskta ne denli kökleştiklerine işaret ederek şöyle buyurdu: {* لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ} “İnsanların en şiddetlisini mutlaka bulacaksın” yani hepsinin içinden, {عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenlere düşmanlık bakımından” yani iman ikrarını ortaya koyanlara [düşmanlıkta]; artık imanda kökleşmiş olanlara düşmanlıkları nasıl olmasın! {الْيَهُودَ} “Yahudileri”. Onları öne geçirdi, çünkü onlar iki fırkanın en şiddetlisidir; zira bilerek sapan kimseden daha çirkini yoktur. {وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا} “Ve şirk koşanları [bulacaksın]”. Zira peygamberleri hafife alma noktasında birleştiler; berikiler cehaletten, ötekiler ise inat ve haddi aşmaktan... Böylece anlaşıldı ki, imanında sadık olan kimse onları ne kalbiyle ne de diliyle dost edinir; ve onlar ancak şu kimselere karşı düşmanlığın en şiddetlisinde birleştikleri için dostlukta bir araya gelmişlerdir:

آمن، فهذه الآية تعليل لما قبلها، كأنه قيل: هب أنهم لا يؤمنون بالله والنبي، وذلك لا يقتضي موادة المشركين فلِمَ والوهم حينئذ؟ فقيل: لأن الفريقين اجتمعوا في أشدية العداوة للذين آمنوا.

İman eden kimselere... Dolayısıyla bu ayet, bir önceki ayetin gerekçesidir. Sanki şöyle denilmiştir: Farz edelim ki onlar Allah'a ve Peygamber'e iman etmiyorlar, bu durum müşriklerle dostluğu gerektirmez; peki o halde neden onları dost edindiler? Denildi ki: Çünkü her iki grup da iman edenlere karşı düşmanlığın en şiddetlisinde birleşmişlerdir.

ولما أخبر تعالى بأبعد الناس مودة لهم، أخبر بضدهم فقال: {ولتجدن أقربهم} أي الناس {مودة للذين آمنوا} أي أوجدوا الإيمان بالقلب واللسان {الذين قالوا} وفي التوريك على قولهم إشارة إلى أنهم ما كانوا على حقيقة النصرانية {إنا نصارى} أي لقلة اهتمامهم بالدنيا بمجرد قولهم ذلك ولو لم يكونوا عريقين في الدين وإقبالهم على علم الباطن، ولذلك علله بقوله: {ذلك بأن منهم قسيسين} أي مقبلين على العلم، من القس، وهو ملامة الشيء وتتبعه {ورهباناً} أي في غاية التخلي من الدنيا؛ ولما كان التخلي منها موجباً للبعد من الحسد، وهو سبب لمجانبة التكبر قال: {وأنهم لا يستكبرون *} أي لا يطلبون الرفعة على غيرهم ولا يوجدونها.

Allah Teâlâ sevgi bakımından onlara en uzak insanları haber verince, bunların zıddını haber verip şöyle buyurdu: {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ} “Ve onların en yakınını mutlaka bulacaksın” yani insanların, {مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenlere sevgi bakımından” yani kalple ve dille imanı ortaya koyanlara, {الَّذِينَ قَالُوا} “şöyle diyenleri:” Onların bu sözüne dayanılmasında, aslında hakiki Hristiyanlık üzere olmadıklarına bir işaret vardır: {إِنَّا نَصَارَى} “«Biz Hristiyanlarız!»” Yani dinde kökleşmiş olmasalar bile, sırf bu sözü söylemeleriyle dünyaya az rağbet etmelerinden ve bâtın ilmine yönelmelerinden dolayı böyledir. Bu sebeple Allah bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ} “Bu, onların içinde rahipler bulunmasındandır” yani ilme yönelen kimseler; bu kelime, bir şeyi aramak ve izini sürmek anlamına gelen k经济/kass kökünden gelir, {وَرُهْبَانًا} “ve kendilerini ibadete adayanlar (ruhbanlar) [bulunmasındandır]” yani dünyadan son derece el etek çekenler... Dünyayı terk etmek hasetten uzaklaşmayı gerektirdiği ve bu da kibirden sakınmaya vesile olduğu için şöyle buyurdu: {وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ *} “ve onların büyüklük taslamamalarındandır.” Yani başkalarına karşı üstünlük taslamazlar ve bunu sergilemezler.

ولما كان ذلك علة في الظاهر ومعلولاً في الباطن لرقة القلب قال:

Bu durum zahirde bir sebep, bâtında ise kalbin inceliğinin bir neticesi olduğu için şöyle buyurdu:

{وإذا سمعوا} أي أتباع النصرانية {ما أنزل إلى الرسول} أي الذي ثبتت رسالته بالمعجز، فكان من شأنه أن يبلغ ما أنزل إليه للناس {ترى أعينهم} ولما كان البكاء سبباً لامتلاء العين بالدمع وكان الامتلاء سبباً للفيض الذي حقيقته السيلان بعد الامتلاء، عبر بالمسبب عن السبب فقال: {تفيض من الدمع} أصله: يفيض دمعها ثم تفيض هي دمعاً، فهو من أنواع التمييز، ثم علل الفيض بقوله: {مما عرفوا من الحق} أي وليس لهم غرض دنيوي يمنعهم عن قبوله، ثم بين حالهم في مقالهم بقوله: {يقولون ربنا} أي أيها المحسن إلينا {آمنا} أي بما سمعنا {فاكتبنا} .

{وَإِذَا سَمِعُوا} “İşittikleri zaman” yani Hristiyanlığa uyanlar, {مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ} “Resul'e indirileni” yani peygamberliği mucizeyle sabit olan ve şanı kendisine indirileni insanlara tebliğ etmek olan zâta indirileni [işittiklerinde], {تَرَى أَعْيُنَهُمْ} “onların gözlerini görürsün”. Ağlamak gözün yaşla dolmasına sebep, dolmak da hakikati dolduktan sonra akmak olan taşmaya (feyz) sebep olduğu için, sebebin yerine müsebbebi (neticeyi) zikrederek şöyle buyurdu: {تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ} “yaşla dolup taştığını”. Aslı şöyledir: “Gözyaşları taşar”, sonra “kendileri gözyaşı olarak taşar” şeklini almıştır; bu da temyiz türlerindendir. Sonra bu taşmayı şu sözüyle gerekçelendirdi: {مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ} “haktan tanıdıkları şey sebebiyle” yani onları bunu kabul etmekten alıkoyan hiçbir dünyevî gayeleri yoktur. Sonra onların sözlerindeki hallerini şu sözüyle açıkladı: {يَقُولُونَ رَبَّنَا} “Derler ki: Rabbimiz!” yani ey bize ihsanda bulunan! {آمَنَّا} “İman ettik” yani işittiğimiz şeye, {فَاكْتُبْنَا} “bizi yaz”.

ولما كان من شأن الشاهد إحضار القلب وإلقاء السمع والقيام التام بما يتلى عليه ويندب إليه قال: {مع الشاهدين *} أي أمة محمد ﷺ الذين يشهدون على الأمم يوم القيامة، فإن تقويتنا على ذلك ليست إلا إليك {وما} أي ويقولون: ما، أي أيّ شيء حصل أو يحصل {لنا} حال كوننا {لا نؤمن بالله} أي الذي لا كفوء له ولا خير إلا منه {وما} أي وبما {جاءنا من الحق} أي الأمر الثابت الذي مهما عرض على الواقع طابقه الواقع سواء كان حالاً أو ماضياً أو آتياً.

Şahidin vasfı kalbini hazır tutmak, kulak vermek ve kendisine okunan ve davet edildiği şeyi eksiksiz yerine getirmek olduğundan şöyle buyurdu: {مَعَ الشَّاهِدِينَ *} “şahitlerle beraber!” Yani kıyamet gününde diğer ümmetlere şahitlik edecek olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetiyle beraber... Zira bu hususta bize güç vermek ancak Sana aittir. {وَمَا} “Ve ne” yani derler ki: Ne oldu veya ne olur {لَنَا} “bize ki”, şu halde iken: {لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ} “Allah'a iman etmeyelim?” Yani hiçbir dengi olmayan ve kendisinden başka hiçbir hayır bulunmayan zâta... {وَمَا} “ve şuna ki” yani ve {جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ} “bize gelen hakka [iman etmeyelim?]” Yani vakıaya her ne zaman arz edilirse -ister şimdiki zaman, ister geçmiş, ister gelecek olsun- vakıanın kendisiyle tam uyuştuğu sabit hakikate...

ولما كانوا يهضمون أنفسهم، عبروا بالطمع الذي لا نظر معه لعمل

Nefislerini mütevazı kıldıkları için, beraberinde amele bakılmayan arzu/tamah (umut) ifadesiyle dile getirdiler;

فقالوا: {ونطمع أن يدخلنا ربنا} أي بمجرد إحسانه، لا بعمل منا، ولجريهم في هذا المضمار عبروا بمع دون «في» قولهم: {مع القوم الصالحين *} هضماً لأنفسهم وتعظيماً لرتبة الصلاح.

Ve şöyle dediler: {وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا} “Ve umuyoruz ki Rabbimiz bizi dâhil etsin” yani bizden bir amel karşılığı olmaksızın, sırf Kendi ihsanıyla... Ve bu doğrultuda ilerlediklerinden, nefislerini mütevazı kılmak ve salihlik makamını yüceltmek gayesiyle “içinde” [anlamına gelen fî] edatı yerine “beraber” [anlamına gelen mea] edatını kullanarak şöyle dediler: {مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ *} “salihler topluluğu ile beraber.”

ولما ذكر قولهم الدال على حسن اعتقادهم وجميل استعدادهم، ذكر جزاءهم عليه فقال: {فأثابهم الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {بما قالوا} أي جعل ثوابهم على هذا القول المستند إلى خلوص النية الناشئ عن حسن الطوية {جنات تجري} ولما كان الماء لو استغرق المكان أفسد، أثبت الجار فقال: {من تحتها الأنهار} ولما كانت اللذة لا تكمل إلا بالدوام قال: {خالدين فيها} .

Onların güzel inançlarını ve nefis yatkınlıklarını gösteren sözlerini zikredince, buna karşılık mükâfatlarını zikredip şöyle buyurdu: {فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ} “Böylece Allah onları mükâfatlandırdı” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah, {بِمَا قَالُوا} “bu söylediklerine karşılık” yani temiz niyetten ve güzel fıtrattan kaynaklanan bu söze karşılık mükâfatlarını kıldı: {جَنَّاتٍ تَجْرِي} “akan cennetler”. Su her yeri kaplayacak olursa zarar vereceğinden harf-i cerri (min) sabit tutarak şöyle buyurdu: {مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “altlarından ırmaklar”. Lezzet ancak devamlılıkla kemale ereceğinden şöyle buyurdu: {خَالِدِينَ فِيهَا} “içlerinde ebedî kalıcılar olarak.”

ولما كان التقدير: لإحسانهم، طرد الأمر في غيرهم فقال: {وذلك} أي الجزاء العظيم {جزاء المحسنين *} أي كلهم، واختلفوا في هذه الواقعة بعد اتفاقهم على أنها في النجاشي وأصحابه، وذلك مبسوط في شرحي لنظمي للسيرة النبوية، فمن ذلك أنه لما قدم جعفر بن أبي طالب ﵁ من مهاجرة الحبشة مع أصحابه ﵃ قدم معهم سبعون رجلاً بعثهم النجاشي ﵁ وعن الجميع وفداً إلى رسول الله ﷺ،

Takdirî anlam: “İhsanlarından dolayıdır” şeklinde olunca, hükmü başkaları için de geçerli kılarak şöyle buyurdu: {وَذَلِكَ} “İşte bu” yani bu büyük mükâfat, {جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ *} “güzel davrananların (muhsinlerin) mükâfatıdır.” Yani hepsinin... Bu hadisenin Necaşî ve arkadaşları hakkında indiğinde ittifak ettikten sonra ayrıntılarında ihtilaf ettiler; bu husus siyer manzumemin şerhinde etraflıca anlatılmıştır. Ezcümle, Cafer b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh Habeşistan hicretinden arkadaşları radıyallâhu anhüm ile birlikte dönünce, onlarla birlikte Necaşî'nin radıyallâhu anh hem kendi adına hem de hepsi adına Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e heyet olarak gönderdiği yetmiş adam geldi.

عليهم ثياب الصوف، اثنان وستون من الحبشة، وثمانية من أهل الشام، وهم بحيرا الراهب وأبرهة وإدريس وأشرف وثمامة وقثم ودريد وأيمن، فقرأ عليهم رسول الله ﷺ سورة يس إلى آخرها، فبكوا حين سمعوا القرآن وآمنوا وقالوا: ما أشبه هذا بما كان ينزل على عيسى! فأنزل الله فيهم هذه الآية {لتجدن أشد الناس عداوة للذين آمنوا اليهود والذين أشركوا ولتجدن أقربهم مودة للذين آمنوا} [المائدة: ٨٢]- إلى آخرها، ذكر ذلك الواحدي في أسباب النزول بغير سند، ثم أسند عن سعيد بن جبير في قوله تعالى: {ذلك بأن منهم قسيسين ورهباناً} [المائدة: ٨٢] قال: بعث النجاشي إلى رسول الله ﷺ من خيار أصحابه ثلاثين رجلاً، فقرأ عليهم رسول الله ﷺ يس فبكوا، فنزلت فيهم هذه الآية. وإذا نظرت مكاتبات النبي ﷺ للملوك ازددت بصيرة في صدق هذه الآية، فإنه ما كاتب نصرانياً إلا آمن، أو كان ليناً ولو لم يسلم كهرقل والمقوقس وهوذة بن علي وغيرهم، وغايتهم أنهم ضنوا بملكهم، وأما غير النصارى فإنهم كانوا على غاية الفظاظة ككسرى فإنه مزق كتابه ﷺ ولم يجز رسوله بشيء، وأما اليهود فكانوا جيران الأنصار ومواليهم

Üzerlerinde yün elbiseler vardı; altmış ikisi Habeşistan'dan, sekizi Şam ehlindendi: Bunlar Rahip Bahîrâ, Ebrehe, İdrîs, Eşref, Sümâme, Kusem, Düreyd ve Eymen idiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Yâsîn Suresi'ni sonuna kadar okudu; Kur'an'ı işitince ağladılar, iman ettiler ve: “Bu, İsa'ya inene ne kadar da benziyor!” dediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında şu ayeti indirdi: {لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olarak Yahudileri ve şirk koşanları bulursun. İman edenlere sevgi bakımından en yakınlarını da... bulursun” [el-Mâide: 82] sonuna kadar... Vâhidî bunu Esbâb-ı Nüzûl'de senetsiz olarak zikretmiştir. Sonra Saîd b. Cübeyr'den Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا} “Bu, onların içinde rahipler ve ruhbanlar bulunmasındandır” [el-Mâide: 82] ayeti hakkında senetli olarak rivayet etti ki: Necaşî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e seçkin ashabından otuz adam gönderdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Yâsîn'i okudu, onlar da ağladılar; bunun üzerine haklarında bu ayet indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in krallara yazdığı mektuplara baktığında bu ayetin doğruluğu hususunda basiretin daha da artar; zira o hangi Hristiyan'a mektup yazdıysa o ya iman etmiş ya da Herakliyus, Mukavkıs ve Hevze b. Ali gibi Müslüman olmasa bile yumuşak davranmıştır; onların en fazla yaptıkları şey saltanatlarına kıyamamak olmuştur. Hristiyan olmayanlara gelince; onlar Kisrâ gibi son derece kaba idiler; Kisrâ Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mektubunu yırttı ve elçisine hiçbir ikramda bulunmadı. Yahudilere gelince; onlar Ensar'ın komşuları, dostları

وأحبابهم، ومع ذلك فأحوالهم في العداوة غاية، كما هو واضح في السير، مبين جداً في شرحي لنظمي للسيرة، وكان السر في ذلك - مع ما تقدم من باعث الزهد - أنه لما كان عيسى ﵇ أقرب الأنبياء زمناً من زمن النبي ﷺ كان المنتمون إليه ولو كانوا كفرة أقرب الأمم مودة لاتباع النبي ﷺ، وإلى ذلك يشير ما رواه الشيخان في الفضائل عن أبي هريرة ﵁ أن النبي ﷺ قال: أنا أولى الناس بعيسى ابن مريم في الدنيا والآخرة، الأنبياء أولاد علات - وفي رواية: أبناء، وفي رواية: إخوة لعلات أمهاتهم شتى ودينهم واحد، وليس بيني وبينه، وفي رواية: وليس بيني وبين عيسى - نبي.

ve sevdikleri idiler; buna rağmen düşmanlıkta son noktadaydılar; nitekim bu siyer kitaplarında açıkça görülür ve siyer manzumemin şerhinde gayet net izah edilmiştir. Bundaki sır -daha önce geçen zühd saikinin yanı sıra- şudur: İsa aleyhisselâm zaman bakımından Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in devrine en yakın peygamber olduğu için, ona mensup olanlar kâfir de olsalar, ümmetler içinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tâbilerine sevgi bakımından en yakın olanlarıydılar. Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) Fedâil bölümünde Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiği şu hadis buna işaret etmektedir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben dünya ve ahirette Meryem oğlu İsa'ya insanların en yakınıyım. Peygamberler babaları bir kardeşlerdir -bir rivayette: oğullarıdır, bir rivayette: anneleri ayrı kardeşlerdir-; anneleri çeşitlidir, dinleri ise birdir. Benimle onun arasında -bir rivayette: benimle İsa arasında- hiçbir peygamber yoktur.»

وفي رواية لمسلم: «أنا أولى الناس بعيسى ابن مريم في الأولى والآخرة، قالوا: كيف يا رسول الله! قال: الأنبياء إخوة من علات، أمهاتهم شتى ودينهم واحد، فليس بيننا نبي» .

Müslim'in bir rivayetinde ise şöyledir: «Ben dünya ve ahirette Meryem oğlu İsa'ya insanların en yakınıyım. Dediler ki: Nasıl ey Allah'ın Resulü? Şöyle buyurdu: Peygamberler anneleri ayrı kardeşlerdir; anneleri ayrı, dinleri ise birdir; aramızda hiçbir peygamber yoktur.»

ولما ذكر ﷾ جزاء المطيعين المبادرين إلى الإذعان ترغيباً، ذكر جزاء من لم يفعل فعلهم ترهيباً فقال: {والذين كفروا} أي ستروا ما أوضحته له عقولهم من الدلالة على صحة ما دعتهم إليه الرسل {وكذبوا} أي عناداً {بآياتنا} أي بالعلامات المضافة لعظمها إلينا {أولئك} أي البعداء من الرحمة {أصحاب الجحيم *} أي الذين لا ينفكون

Allah celle celâluhû itaate koşan ve hemen boyun eğenlerin mükâfatını teşvik amacıyla zikredince, onların yaptığını yapmayanların cezasını da korkutmak amacıyla zikredip şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenler” yani peygamberlerin kendilerini davet ettiği şeyin doğruluğuna dair akıllarının kendilerine açıkladığı delilleri örtenler, {وَكَذَّبُوا} “ve yalanlayanlar” yani inat ederek, {بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizi” yani azametlerinden ötürü Bize nispet edilen işaretleri [yalanlayanlar], {أُولَئِكَ} “işte onlar” yani rahmetten uzak olanlar, {أَصْحَابُ الْجَحِيمِ *} “cehennemliklerin tâ kendileridir.” Yani oradan hiç ayrılmayacak olanlardır;

عنها، لا غيرهم من العصاة المؤمنين وإن كثرت كبائرهم.

Büyük günahları çok olsa bile mümin günahkârlar değil, sadece onlardır.

ولما مدح سبحانه الرهبان، وكان ذلك داعياً إلى الترهب، وكانت الرهبانية حسنة بالذات قبيحة بالعرض، شريفة في المبدأ دنية في المآل، فإنها مبنية على الشدة والاجتهاد في الطاعات والتورع عن أكثر المباحات، والإنسان مبني على الضعف مطبوع على النقائص، فيدعوه طبعه ويساعده ضعفه إلى عدم الوفاء بما عاقد عليه، ويسرع بما له من صفة العجلة إليه، فيقع في الخيانة كما قال تعالى: {فما رعوها حق رعايتها} [الحديد: ٢٧] عقب ذلك بالنهي عنها في هذا الدين والإخبار عنه بأنه بناه على التوسط رحمة منه لأهله ولطفاً بهم تشريفاً لنبيهم ﷺ، ونهاهم عن الإفراط فيه والتفريط فقال تعالى: {يا أيها الذين آمنوا} أي وجد منهم الإقرار بذلك {لا تحرموا} أي تمنعوا أنفسكم بنذر أو يمين أو غيرهما تصديقاً لما أقررتم به، ورغبهم في امتثال أمره بأن جعله موافقاً لطباعهم ملائماً لشهواتهم فقال: {طيبات ما} أي المطيبات وهي اللذائذ التي {أحل الله} وذكر هذا الاسم الأعظم مرغب في ذلك، فإن الإقبال على المنحة يكون على مقدار المعطي، وأكد ذلك بقوله: {لكم} أي وأما هو سبحانه فهو منزه عن الأغراض، لا ضر يلحقه ولا نفع، لأن له الغنى المطلق.

Allah Teâlâ ruhbanları övünce ve bu da ruhbanlığa (dünyadan el etek çekmeye) sevk edici olunca; ruhbanlık ise bizzat kendisi güzel fakat ârızî sebeplerle çirkin, başlangıçta şerefli fakat neticede süfli olduğundan -zira o meşakkat, taatlerde aşırı gayret ve mubahların çoğundan sakınma esasına dayanır; insan ise zayıf yaratılmış olup kusurlarla yoğrulmuştur; tabiatı onu söz verdiği şeyi yerine getirmemeye çağırır, zayıflığı da buna yardımcı olur ve acelecilik vasfıyla buna koşar da böylece hıyanete düşer; nitekim Allah Teâlâ: {فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا} “Ona hakkıyla riayet etmediler” [el-Hadîd: 27] buyurmuştur- bunun ardından bu dinde ruhbanlığı yasakladı ve Peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'i şereflendirmek, mensuplarına bir rahmet ve onlara bir lütuf olmak üzere bu dini vasatlık (orta yol) üzerine kurduğunu haber verdi. Onları dinde aşırılıktan ve ihmalkârlıktan nehyederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” yani kendilerinden bu ikrar sadır olanlar! {لَا تُحَرِّمُوا} “Haram kılmayın!” yani ikrar ettiğiniz şeyi tasdik etmek maksadıyla adak, yemin veya başka bir yolla kendinize yasaklamayın. Onları emrine uymaya teşvik etmek için emrini onların tabiatlarına uygun ve arzularına elverişli kılarak şöyle buyurdu: {طَيِّبَاتِ مَا} “temiz ve güzel olan şeyleri” yani lezzetli olan şeyleri ki onları, {أَحَلَّ اللَّهُ} “Allah helal kılmıştır”. Bu İsm-i A'zam'ın zikredilmesi buna teşvik edicidir; zira hibeye yönelme, verenin kadrine göre olur. Bunu şu sözüyle pekiştirdi: {لَكُمْ} “size”. Kendisine gelince; O, maksatlardan münezzehtir; O'na ne bir zarar ne de bir fayda ulaşır, çünkü mutlak zenginlik O'na aittir.

ولما أطلق لهم ذلك، حثهم على الاقتصاد، وحذرهم من مجاوزة الحد

Bunu onlara serbest bırakınca, onları itidale teşvik etti ve sınırı aşmaktan onları sakındırdı;

إفراطاً وتفريطاً فقال: {ولا تعتدوا} فدل بصيغة الافتعال على أن الفطرة الأولى مبنية على العدل، فعدولها عنه لا يكون إلا بتكلف، ثم علل ذلك بقوله مؤكداً لاستبعاد أن ينهى عن الإمعان في العبادة: {إن الله} أي وهو الملك الأعظم {لا يحب المعتدين *} أي لا يفعل فعل المحب من الإكرام للمفرطين في الورع بحيث يحرمون ما أحللت، ولا للمفرطين فيه الذين يحللون ما حرمت، أي يفعلون فعل المحرم من المنع وفعل المحلل من التناول، وما ذكر من سبب نزول الآية واضح في ذلك؛ روى الواحدي في أسباب النزول بسنده عن ابن عباس ﵄ «أن رجلاً أتى رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله! إني إذا أكلت من هذا اللحم انتشرت إلى النساء وإني حرمت عليّ اللحم، فنزلت: {لا تحرموا ما أحل الله لكم} ونزلت: {وكلوا مما رزقكم الله}

Aşırılık ve ihmalkârlık yönünden [haddi aşmaktan sakındırıp] şöyle buyurdu: {وَلَا تَعْتَدُوا} “ve haddi aşmayın!” İftiâl kalıbıyla ilk fıtratın adalet üzerine kurulu olduğuna, adaletten sapmanın ancak bir zorlamayla (tekellüfle) gerçekleşeceğine işaret etti. Sonra ibadette derinleşmenin yasaklanmasını akıldan uzak görme ihtimalini ortadan kaldırmak için tekit ederek bunu şöyle gerekçelendirdi: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz ki Allah” yani en yüce Hükümran, {لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ *} “haddi aşanları sevmez.” Yani helal kıldığım şeyleri haram kılacak derecede takvada aşırıya gidenleri de, haram kıldığım şeyleri helal kılan ihmalkârları da bir sevenin yapacağı ikramla mükâfatlandırmaz; yani menederek haram kılanın işini, tüketerek helal sayanın işini yapanları [sevmez]. Ayetin iniş sebebi olarak zikredilen husus bu konuda gayet açıktır: Vâhidî, Esbâb-ı Nüzûl'de İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ senediyle rivayet etti ki: «Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: Ey Allah'ın Resulü! Ben bu eti yediğim zaman kadınlara arzum uyanıyor, bu yüzden eti kendime haram kıldım, dedi. Bunun üzerine: {لَا تُحَرِّمُوا مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} “Allah'ın size helal kıldığını haram kılmayın” ve {وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin” ayetleri indi

[المائدة: ٨٨] «. وأخرجه الترمذي في التفسير من جامعه وقال: حسن غريب، ورواه خالد الحذاء عن عكرمة مرسلاً. وقال الواحدي: وتبعه عليه البغوي: قال المفسرون:» جلس رسول الله ﷺ فذكر الناس ووصف القيامة ولم يزدهم على التخويف فرق الناس وبكوا، فاجتمع عشرة من الصحابة ﵃ في بيت عثمان بن مظعون

[el-Mâide: 88].» Bunu Tirmizî Câmi'inde Tefsir bölümünde tahriç edip “hasen garîb” dedi; Hâlid el-Hazzâ da İkrime'den mürsel olarak rivayet etti. Vâhidî -ve ona uyarak Begavî- dedi ki: Müfessirler şöyle dediler: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oturdu, insanlara vaaz edip kıyameti anlattı ve korkutmanın ötesine geçmedi; bunun üzerine insanlar incelip ağladılar. Sahabeden radıyallâhu anhüm on kişi Osmân b. Maz'ûn

الجمحي، وهم أبو بكر الصديق وعلي بن أبي طالب وعبد الله بن مسعود وعبد الله بن عمرو وأبو ذر الغفاري وسالم مولى أبي حذيفة والمقداد بن الأسود وسلمان الفارسي ومعقل بن مقرن، واتفقوا على أن يصوموا النهار ويقوموا الليل ولا يناموا على الفرش ولا يأكلوا اللحم ولا الودك ولا يقربوا النساء والطيب ويلبسوا المسوح ويرفضوا الدنيا ويسيحوا في الأرض ويترهبوا ويجبّوا المذاكير؛ فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فقال لهم: «ألم أنبأ أنكم اتفقتم على كذا وكذا؟ قالوا: بلى يا رسول الله! وما أردنا إلا الخير، فقال: إني لم أومر بذلك، إن لأنفسكم عليكم حقاً، فصوموا وأفطروا. وقوموا وناموا، فإني أقوم وأنام، وأصوم وأفطر، وآكل اللحم والدسم، ومن رغب عن سنتي فليس مني؛ ثم جمع الناس فخطبهم فقال: ما بال أقوام حرموا النساء والطعام والطيب والنوم وشهوات الدنيا! أما! إني لست آمركم أن تكونوا قسيسين ورهباناً، فإنه ليس في ديني ترك اللحم والنساء ولا اتخاذ الصوامع، وإن سياحة أمتي الصوم، ورهبانيتهم الجهاد، واعبدوا الله

el-Cumehî'nin evinde toplandı. Bunlar: Ebû Bekir es-Sıddîk, Ali b. Ebî Tâlib, Abdullah b. Mes'ûd, Abdullah b. Amr, Ebû Zerr el-Gıfârî, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, Mikdâd b. el-Esved, Selmân-ı Fârisî ve Ma'kıl b. Mukarrin idiler. Gündüzleri oruç tutmaya, geceleri ibadetle geçirmeye, yataklarda uyumamaya, et ve yağ yememeye, kadınlara ve güzel kokuya yaklaşmamaya, çul giymeye, dünyayı terk etmeye, yeryüzünde seyahat etmeye (gezip ibadet etmeye), ruhbanlık yapmaya ve tenasül uzuvlarını kesmeye (hadım olmaya) sözleştiler. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca onlara şöyle buyurdu: «Bana sizin şöyle şöyle anlaştığınız bildirilmedi mi? Dediler ki: Evet ey Allah'ın Resulü, biz sadece hayır istedik. Bunun üzerine şöyle buyurdu: Bana bu emredilmedi. Şüphesiz nefislerinizin sizin üzerinizde hakkı vardır; oruç tutun ve iftar edin. Gece ibadete kalkın ve uyuyun; zira ben hem kalkar hem uyurum, hem oruç tutar hem iftar ederim, et ve yağ da yerim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.» Sonra insanları toplayıp onlara bir hutbe irat etti ve şöyle buyurdu: «Bazı kimselere ne oluyor ki kadınları, yemeği, güzel kokuyu, uykuyu ve dünya şehvetlerini haram kılıyorlar! Dikkat edin! Ben size papazlar ve rahipler olmanızı emretmiyorum. Zira benim dinimde eti ve kadınları terk etmek de manastırlar edinmek de yoktur. Şüphesiz benim ümmetimin seyahati oruç, ruhbanlığı ise cihattır. Allah'a ibadet edin,

ولا تشركوا به شيئاً وحجوا واعتمروا وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة وصوموا رمضان، فإنما هلك من كان قبلكم بالتشديد، شددوا فشدد الله عليهم، فأولئك بقاياهم في الديارات والصوامع» ، فأنزل الله تعالى هذه الآية، فقالوا: يا رسول الله! فكيف نصنع بأيماننا التي حلفنا عليها؟ وكانوا حلفوا على ما عليه اتفقوا، فأنزل الله ﷿ قوله تعالى {لا يؤاخذكم الله باللغو في أيمانكم} [المائدة: ٨٩، والبقرة: ٢٢٥] ، ولا تعارض بين الخبرين لإمكان الجمع بأن يكون الرجل لما سمع تذكير النبي ﷺ سأل، ولو لم يجمع صح أن يكون كل منهما سبباً، فالشيء الواحد قد يكون له أسباب جمة، بعضها أقرب من بعض، فمن الأحاديث الواردة في ذلك ما روى البغوي بسنده من طريق ابن المبارك في كتاب الزهد عن سعد بن مسعود «أن عثمان بن مظعون ﵁ أتى النبي ﷺ فقال: ائذن لنا في الاختصاء، فقال رسول الله ﷺ: ليس منا من خصي ولا اختصى، إن خصاء أمتي الصيام، فقال: يا رسول الله! ائذن لنا في السياحة، فقال: إن سياحة أمتي الجهاد في سبيل الله. فقال: يا رسول الله! ائذن لنا في الترهب، فقال: إن ترهب أمتي الجلوس في المساجد انتظاراً لصلاة»

O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın; haccedin, umre yapın, namazı kılın, zekâtı verin ve Ramazan orucunu tutun. Sizden öncekiler ancak aşırıya kaçıp zorlaştırmaları sebebiyle helak oldular; onlar zorlaştırdılar, Allah da onlara zorlaştırdı. İşte onların kalıntıları manastırlarda ve ibadethanelerdedir.» Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Dediler ki: Ey Allah'ın Resulü! Üzerine yemin ettiğimiz yeminlerimizi ne yapacağız? Çünkü onlar anlaştıkları husus üzerine yemin etmişlerdi. Bunun üzerine Allah celle celâluhû şu ayeti indirdi: {لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ} “Allah sizi yeminlerinizdeki lağivden (kasıtsız yeminlerden) dolayı sorumlu tutmaz” [el-Mâide: 89; el-Bakara: 225]. İki haber arasında bir çelişki yoktur; zira o adamın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyarısını işittiğinde sormuş olması şeklinde cem etmek mümkündür; cem edilmese bile her ikisinin de nüzul sebebi olması caizdir. Çünkü tek bir şeyin, bazıları diğerinden daha yakın olmak üzere pek çok sebebi bulunabilir. Bu konuda rivayet edilen hadislerden biri de Begavî'nin Kitâbü'z-Zühd'de İbnü'l-Mübârek yoluyla Sa'd b. Mes'ûd'dan rivayet ettiği şu hadistir: «Osmân b. Maz'ûn radıyallâhu anh Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: Bize hadım olma konusunda izin ver, dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: Hadım eden veya hadım olan bizden değildir; şüphesiz ümmetimin hadımlığı oruçtur, buyurdu. Osmân: Ey Allah'ın Resulü! Bize seyahate çıkma (dünyayı terk edip gezme) konusunda izin ver, dedi. Şöyle buyurdu: Şüphesiz ümmetimin seyahati Allah yolunda cihattır. Osmân: Ey Allah'ın Resulü! Bize ruhbanlık konusunda izin ver, dedi. Şöyle buyurdu: Şüphesiz ümmetimin ruhbanlığı namazı bekleyerek mescitlerde oturmaktır.»

وللشيخين والترمذي والنسائي والدارمي عن سعد بن أبي وقاص ﵁ أيضاً قال: «أراد عثمان بن مظعون أن يتبتل فنهاه رسول الله ﷺ، ولو أذن له - وفي رواية: ولو أجاز له - التبتل لاختصينا» وللدارمي عن سعد بن أبي وقاص ﵁ أيضاً قال: «لما كان من أمر عثمان بن مظعون ﵁ الذي كان ممن ترك النساء بعث إليه رسول الله ﷺ فقال: يا عثمان! إني لم أومر بالرهبانية، أرغبت عن سنتي؟ قال: لا يا رسول الله! قال: إن من سنتي أن أصلي وأنام وأصوم وأطعم وأنكح وأطلق، فمن رغب عن سنتي فليس مني، يا عثمان! إن لأهلك عليك حقاً، ولعينك عليك حقاً، قال سعد: فوالله لقد كان أجمع رجال من المؤمنين على أن رسول الله ﷺ إن هو أقر عثمان على ما هو عليه أن نختصي فنتبتل» وقال شيخنا ابن حجر في تخريج أحاديث الكشاف: وروى الطبراني من طريق ابن جريج عن مجاهد قال: «أراد رجال منهم عثمان بن مظعون وعبد الله بن عمرو أن يتبتلوا ويخصوا أنفسهم ويلبسوا المسوح» ومن طريق ابن جريج عن عكرمة «أن عثمان بن مظعون وعلي

Şeyhayn, Tirmizî, Nesâî ve Dârimî'de Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan radıyallâhu anh yine şöyle rivayet edilmiştir: «Osmân b. Maz'ûn dünyadan tamamen el etek çekmek istedi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu bundan nehyetti. Eğer ona izin verseydi -bir rivayette: ruhsat verseydi- biz de hadım olurduk.» Dârimî'de yine Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan radıyallâhu anh şöyle rivayet edilmiştir: «Kadınları terk edenlerden olan Osmân b. Maz'ûn'un radıyallâhu anh bu durumu üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona haber gönderip şöyle buyurdu: Ey Osmân! Bana ruhbanlık emredilmedi. Sünnetimden yüz mü çevirdin? Osmân: Hayır ey Allah'ın Resulü, dedi. Şöyle buyurdu: Şüphesiz benim sünnetim namaz kılmak, uyumak, oruç tutmak, yemek, evlenmek ve boşamaktır. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir. Ey Osmân! Ailenin senin üzerinde hakkı vardır, gözünün senin üzerinde hakkı vardır. Sa'd dedi ki: Vallahi müminlerden bazı kimseler, eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Osmân'ı bulunduğu hal üzere onaylarsa kendimizi hadım edip dünyadan el etek çekmeye kesin karar vermişlerdi.» Şeyhimiz İbn Hacer el-Keşşâf Hadislerinin Tahrîci'nde şöyle dedi: Taberânî, İbn Cüreyc yoluyla Mücâhid'den rivayet etti ki: «Aralarında Osmân b. Maz'ûn ve Abdullah b. Amr'ın da bulunduğu bazı kimseler dünyadan el etek çekmek, kendilerini hadım etmek ve çul giymek istediler.» İbn Cüreyc yoluyla İkrime'den de şöyle rivayet edildi: «Osmân b. Maz'ûn, Ali

بن أبي طالب وابن مسعود والمقداد بن الأسود وسالماً مولى أبي حذيفة في جماعة ﵃ تبتلوا فجلسوا في البيوت، واعتزلوا النساء ولبسوا المسوح، وحرموا طيبات الطعام واللباس، وهموا بالاختصاء، وأجمعوا لقيام الليل وصيام النهار، فنزلت: {يا أيها الذين آمنوا لا تحرموا طيبات ما أحل الله لكم} - الآية، فبعث إليهم رسول الله ﷺ فقال: إن لأنفسكم عليكم حقاً، فصوموا وأفطروا وصلوا وناموا، فليس منا من ترك سنتنا» وللترمذي عن سمرة ﵁ ان النبي ﷺ نهى عن التبتل.

b. Ebî Tâlib, İbn Mes'ûd, Mikdâd b. el-Esved ve Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, bir grup sahabi ile birlikte radıyallâhu anhüm dünyadan el etek çekip evlere kapandılar; kadınlardan uzak durup çul giydiler, güzel yiyecekleri ve giyecekleri haram kıldılar, hadım olmayı düşündüler ve gece ibadete kalkıp gündüz oruç tutmaya karar verdiler. Bunun üzerine: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı güzel ve temiz şeyleri haram kılmayın” ayeti indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara haber gönderip şöyle buyurdu: Şüphesiz nefislerinizin sizin üzerinizde hakkı vardır; oruç tutun, iftar edin, namaz kılın ve uyuyun. Sünnetimizi terk eden bizden değildir.» Tirmizî'de Semüre'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dünyadan tamamen el etek çekip bekâr kalmayı yasaklamıştır.

وقرأ قتادة: {ولقد أرسلنا رسلاً من قبلك وجعلنا لهم أزواجاً وذرية} وللنسائي عن عائشة ﵂ نحوه وأشار إليه الترمذي. وللطبراني في الأوسط عن أنس بن مالك ﵁ قال: كان رسول الله ﷺ يأمر بالباءة وينهى عن التبتل نهياً شديداً. يقول: «تزوجوا الودود الولود، فإني مكاثر بكم الأمم يوم القيامة» ومنها ما روى الشيخان عن عبد الله

Katâde şu ayeti okudu: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً} “Andolsun ki senden önce de peygamberler gönderdik ve onlara eşler ve çocuklar verdik”. Nesâî'de Âişe'den radıyallâhu anhâ bunun bir benzeri rivayet edilmiş olup Tirmizî de buna işaret etmiştir. Taberânî'nin el-Evsat'ında Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem evlenmeyi emreder ve dünyadan el etek çekip bekâr kalmayı şiddetle yasaklardı. Şöyle buyururdu: «Çok seven ve çok doğuran kadınlarla evlenin; zira ben kıyamet gününde diğer ümmetlere karşı sizin çokluğunuzla övüneceğim.» Bunlardan biri de Şeyhayn'ın Abdullah'tan

رضي الله عنه أنه قال: «كنا نغزو مع رسول الله ﷺ وليس لنا شيء - وفي رواية: نساء، وفي رواية: كنا ونحن شباب - فقلنا: يا رسول الله! ألا نستخصي؟ فنهانا عن ذلك، ثم رخص لنا أن ننكح المرأة بالثوب، ثم قرأ علينا عبد الله {يا أيها الذين آمنوا لا تحرموا طيبات ما أحل الله لكم} » الآية.

radıyallâhu anh rivayet ettiği şu hadistir: «Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazaya çıkardık, hiçbir şeyimiz -bir rivayette: kadınlarımız- yoktu -bir rivayette: biz genç idik-. Dedik ki: Ey Allah'ın Resulü! Kendimizi hadım etmeyelim mi? Bizi bundan nehyetti, sonra bize bir elbise karşılığında kadınla [muvakkaten] nikâhlanmaya ruhsat verdi; sonra Abdullah bize şu ayeti okudu: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı güzel ve temiz şeyleri haram kılmayın”.»

ومنها ما روى البخاري وغيره عن أبي هريرة ﵁ قال: «قلت: يا رسول الله! إني رجل شاب، وإني أخاف على نفسي العنت ولا أجد ما أتزوج به النساء - قال النسائي: أفاختصي - فسكت عني، ثم قلت مثل ذلك، فسكت عني، ثم قلت مثل ذلك فسكت عني، ثم قلت مثل ذلك فقال النبي ﷺ: يا أبا هريرة! جف القلم بما أنت لاق، فاختص على ذلك أو ذر- وقال النسائي: أو دع» ومنها ما روى الشيخان وغيرهما عن أنس بن مالك ﵁ قال: «جاء ثلاثة رهط إلى بيوت أزواج النبي ﷺ ورضي الله عنهن يسألون عن عبادة النبي ﷺ وفي رواية مسلم والنسائي أن نفراً من أصحاب النبي ﷺ سألوا أزواج النبي ﷺ عن عمله

Bunlardan biri de Buhârî ve diğerlerinin Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiği şu hadistir: «Dedim ki: Ey Allah'ın Resulü! Ben genç bir adamım; nefsimin günaha düşmesinden korkuyorum ve kadınlarla evlenecek bir şey bulamıyorum -Nesâî'de: Kendimi hadım edeyim mi?- Bana karşı sustu. Sonra aynı şeyi söyledim, yine sustu. Sonra aynı şeyi söyledim, yine sustu. Sonra tekrar aynı şeyi söyleyince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Ey Ebû Hüreyre! Başına gelecek şeyler hususunda kalem kurumuştur; ister bu hal üzere hadım ol, ister bırak -Nesâî'de: ister terk et-.» Bunlardan biri de Şeyhayn ve diğerlerinin Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh rivayet ettiği şu hadistir: «Üç kişilik bir grup, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının -Allah onlardan razı olsun- evlerine gelerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ibadetini sordular -Müslim ve Nesâî'nin rivayetinde ise: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birkaç kişi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına onun gizlideki amelini

في السر - فلما أخبروا كأنهم تقالوها فقالوا: وأين نحن من النبي ﷺ، قد غفر الله له ما تقدم من ذنبه وما تأخر، فقال أحدهم: أما أنا فإني أصلي الليل أبداً، وقال آخر: أنا أصوم الدهر ولا أفطر، وقال آخر: وأنا أعتزل النساء فلا أتزوج أبداً؛ وفي رواية: وقال بعضهم لا آكل اللحم، وقال بعضهم: لا أنام على فراش؛ فبلغ ذلك النبي ﷺ فحمد الله وأثنى عليه وقال: ما بال أقوام كذا وكذا! وفي رواية: فجاء رسول الله ﷺ إليهم فقال: أنتم الذين قلتم كذا وكذا! أما والله إني لأخشاكم لله وأتقاكم له! لكني أصوم وأفطر وأصلي وأرقد وأتزوج النساء، فمن رغب عن سنتي فليس مني» والمبهمون في الحديث - قال شيخنا في مقدمة شرحه للبخاري - هم ابن مسعود وأبو هريرة وعثمان بن مظعون، وسيأتي مفرّقاً ما يشير إلى ذلك، يعني ما قدمته أنا، قال: وقيل: هم سعد بن أبي وقاص وعثمان بن مظعون وعلي بن أبي طالب، وفي مصنف عبد الرزاق من طريق سعيد بن المسيب أن منهم علياً وعبد الله بن عمرو بن العاص ﵃، وقال شيخنا في تخريج أحاديث الكشاف: إن هذا أصلُ ما رواه الواحدي عن المفسرين، وللشيخين والترمذي عن أبي هريرة ﵁ أن رسول الله ﷺ قال: «ما نهيتكم عنه فاجتنبوه، وما أمرتكم به فافعلوا منه ما استطعتم، فإنما

sordular- kendilerine haber verilince sanki bunu azımsadılar ve: Biz nerede, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem nerede! Allah onun geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamıştır, dediler. İçlerinden biri: Bana gelince, ben geceleri devamlı namaz kılacağım, dedi. Diğeri: Ben yıl boyu oruç tutacağım ve hiç iftar etmeyeceğim, dedi. Bir diğeri ise: Ben de kadınlardan uzak duracağım ve asla evlenmeyeceğim, dedi. Bir rivayette: Bazıları: Ben et yemeyeceğim, dedi; bazıları: Ben yatakta uyumayacağım, dedi. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca Allah'a hamd ve senâ etti ve şöyle buyurdu: Bazı kimselere ne oluyor ki şöyle şöyle diyorlar! Bir rivayette: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına gelip şöyle buyurdu: Şöyle şöyle diyenler sizler misiniz? Allah'a yemin olsun ki, şüphesiz ben Allah'tan en çok korkanınız ve O'ndan en çok sakınanızım! Fakat ben hem oruç tutar hem iftar ederim, hem namaz kılar hem uyurum, kadınlarla da evlenirim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.» Hadiste ismi kapalı bırakılanlar -şeyhimiz Buhârî Şerhi'nin mukaddimesinde demiştir ki- İbn Mes'ûd, Ebû Hüreyre ve Osmân b. Maz'ûn'dur; buna işaret eden rivayetler -yani benim daha önce takdim ettiklerim- dağınık olarak gelecektir. Dedi ki: Onların Sa'd b. Ebî Vakkâs, Osmân b. Maz'ûn ve Ali b. Ebî Tâlib olduğu da söylenmiştir. Abdürrezzâk'ın Musannef'inde Saîd b. el-Müseyyeb yoluyla gelen rivayette içlerinden birinin Ali, diğerinin Abdullah b. Amr b. el-Âs radıyallâhu anhümâ olduğu belirtilmiştir. Şeyhimiz el-Keşşâf Hadislerinin Tahrîci'nde dedi ki: Vâhidî'nin müfessirlerden rivayet ettiği hususun aslı işte budur. Şeyhayn ve Tirmizî'de Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Size neyi yasakladıysam ondan kaçının, size neyi emrettiysem gücünüz yettiğince onu yapın. Sizden öncekileri ancak

أهلك الذين من قبلكم كثرة سؤالهم واختلافهم على أنبيائهم» ، وفي رواية: «ذروني ما تركتكم، فإنما أهلك من كان قبلكم بكثرة سؤالهم واختلافهم على أنبيائهم» ولأبي داود عن أنس ﵁ أن النبي ﷺ قال:

peygamberlerine çok soru sormaları ve onlara muhalefet etmeleri helak etmiştir.» Bir rivayette ise: «Ben sizi bıraktığım müddetçe siz de beni bırakın; şüphesiz sizden öncekileri peygamberlerine çok soru sormaları ve onlara muhalefet etmeleri helak etmiştir.» Ebû Dâvûd'da Enes'ten radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

«لا تشددوا على أنفسكم فيشدد الله عليكم» وللإمام أحمد في المسند عن أنس ﵁ والحاكم في علوم الحديث في فن الغريب - وهذا لفظه - عن جابر بن عبد الله ﵄ أن النبي ﷺ قال: «إن هذا الدين متين، فأوغل فيه برفق، ولا تبغض عبادة الله إليك، فإن المنبت لا أرضاً قطع ولا ظهراً أبقى» المتين: الصلب الشديد، والإيغال: المبالغة، والمنبت - بنون وموحدة وفوقانية مشددة هو الذي انقطع ظهره، وروى البخاري عن أبي هريرة ﵁ أن النبي ﷺ قال: «إن الدين يسر، ولن يشاد الدين أحد إلا غلبه، فسددوا وقاربوا وأبشروا؛ وفي بعض الروايات: والقصد القصد تبلغوا» ولمسلم وابن ماجه - وهذا لفظه - عن حنظلة الكاتب التميمي الأسيدي ﵁ قال: «كنا

«Kendi kendinize zorlaştırmayın ki Allah da size zorlaştırmasın.» İmam Ahmed'in Müsned'inde Enes'ten radıyallâhu anh ve Hâkim'in Ulûmü'l-Hadîs'te Garîb ilminde -bu lafızla- Câbir b. Abdillâh'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz bu din sağlamdır; onun içine rıfkla (yumuşaklıkla) gir ve Allah'ın ibadetini kendine nefret ettirme. Zira biniti yoran kimse ne yol alabilir ne de biniti sağ bırakabilir.» El-Metîn: Sert ve kuvvetli demektir. El-Îgâl: Aşırı gitmektir. El-Münbettu -nûn, tek noktalı bâ ve şeddeli tâ ile- biniti çatlayıp yolda kalan kimsedir. Buhârî Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet etti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz din kolaylıktır; dini kim aşırılaştırmaya kalkışırsa din ona mutlaka galip gelir. O halde doğru yoldan ayrılmayın, orta yolu tutun ve müjdelenin.» Bazı rivayetlerde: «Orta yolu tutun, orta yolu tutun ki hedefe ulaşasınız.» Müslim ve İbn Mâce'de -bu lafızla- Hanzala el-Kâtib et-Temîmî el-Üseydî'den radıyallâhu anh rivayet edildi ki o şöyle dedi: «Biz

عند رسول الله ﷺ فذكرنا الجنة والنار حتى كانا رأي العين، فقمت إلى أهلي وولدي فضحكت ولعبت، قال: فذكرت الذي كنا فيه، فخرجت فلقيت أبا بكر ﵁ فقلت: نافقت نافقت! فقال أبو بكر: إنا لنفعله، فذهب حنظلة فذكره للنبي ﷺ فقال: يا حنظلة! لو كنتم كما تكونون عندي لصافحتكم الملائكة على فرشكم أو على طرقكم، يا حنظلة! ساعة وساعة» ولفظ مسلم من طرق جمعت متفرقها عن حنظلة - وكان من كتاب النبي ﷺ قال: «لقيني أبو بكر ﵁ فقال: كيف أنت يا حنظلة؟ قلت: نافق حنظلة! قال: سبحان الله! ما تقول؟ قلت: نكون عند رسول الله ﷺ يذكرنا بالنار والجنة كانا رأي عين، فإذا خرجنا من عند رسول الله ﷺ عافسنا الأزواج والأولاد والضيعات، نسينا كثيراً، قال أبو بكر ﵁: فوالله إنا لنلقى مثل هذا، فانطلقت أنا وأبو بكر حتى دخلنا على رسول الله ﷺ، قلت: نافق حنظلة يا رسول الله! فقال رسول الله ﷺ:» وما ذاك «؟ قلت: يا رسول الله! نكون عندك تذكرنا بالنار والجنة كانا رأي

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık; bize cennet ve cehennemden bahsetti, öyle ki sanki onları gözümüzle görüyorduk. Sonra ailemin ve çocuklarımın yanına geldim; güldüm ve oynadım. Dedi ki: Bulunduğumuz hali hatırladım, hemen dışarı çıktım ve Ebû Bekir ile radıyallâhu anh karşılaştım. Dedim ki: Hanzala münafık oldu, münafık oldu! Ebû Bekir dedi ki: Şüphesiz biz de bunu yapıyoruz. Hanzala gidip bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattı. Bunun üzerine Peygamber: Ey Hanzala! Eğer siz benim yanımdaki haliniz üzere devam etseydiniz, yataklarınızın üzerinde veya yollarınızda melekler sizinle musafaha ederdi; fakat ey Hanzala, bir öyle bir böyle (bir saat ibadete, bir saat dünyaya)! buyurdu.» Müslim'in farklı yollardan toplanan lafzında Hanzala'dan -ki o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kâtiplerindendi- şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Ebû Bekir radıyallâhu anh benimle karşılaşıp: Nasılsın ey Hanzala? dedi. Dedim ki: Hanzala münafık oldu! Dedi ki: Sübhanallah! Sen ne diyorsun? Dedim ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oluyoruz; bize cehennemden ve cennetten bahsediyor, sanki gözümüzle görüyoruz. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından çıktığımızda ise eşlerimizle, çocuklarımızla ve maişetimizle meşgul oluyoruz, pek çok şeyi unutuyoruz. Ebû Bekir radıyallâhu anh: Vallahi biz de bunun benzeriyle karşılaşıyoruz, dedi. Ben ve Ebû Bekir birlikte gittik ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdik. Dedim ki: Hanzala münafık oldu ey Allah'ın Resulü! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «O nedir?» buyurdu. Dedim ki: Ey Allah'ın Resulü! Senin yanında oluyoruz, bize cehennemi ve cenneti anlatıyorsun, sanki gözümüzle görüyoruz;

عين، فإذا خرجنا من عندك عافسنا الأزواج والأولاد والضيعات، نسينا كثيراً، فقال رسول الله ﷺ:» والذي نفسي بيده! أن لو تدومون على ما تكونون عندي وفي الذكر لصافحتكم الملائكة على فرشكم وفي طرقكم، ولكن يا حنظلة ساعة وساعة وساعة - ثلاث مرات «» وفي رواية: قال: «كنا عند رسول الله ﷺ فوعظنا فذكرنا النار - وفي رواية: الجنة والنار - ثم جئت إلى البيت فضاحكت الصبيان ولاعبت المرأة، فخرجت فلقيت أبا بكر فذكرت ذلك له فقال: وأنا قد فعلت مثل ما تذكر، فلقينا رسول الله ﷺ، فقلت: يا رسول الله! نافق حنظلة! فقال: مه؟ فحدثته بالحديث، فقال أبو بكر: وأنا قد فعلت مثل ما فعل، فقال: يا حنظلة! ساعة وساعة، فلو كانت تكون قلوبكم كما تكون عند الذكر لصافحتكم الملائكة حتى تسلم عليكم في الطرق»

Senin yanından çıktığımızda ise eşlerimizle, çocuklarımızla ve maişetimizle meşgul oluyoruz, pek çok şeyi unutuyoruz. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan zâta yemin olsun ki! Eğer siz benim yanımdaki haliniz üzere ve zikirde devam etseydiniz melekler yataklarınızın üzerinde ve yollarınızda sizinle musafaha ederlerdi. Fakat ey Hanzala! Bir saat öyle, bir saat öyle, bir saat öyle! -bunu üç kere tekrarladı-.» Bir rivayette şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık; bize vaaz etti ve cehennemi anlattı -bir rivayette: cenneti ve cehennemi-. Sonra eve geldim, çocuklarla gülüştüm ve eşimle şakalaştım. Dışarı çıkıp Ebû Bekir ile karşılaştım ve bunu ona anlattım. O da: Ben de senin anlattığının benzerini yaptım, dedi. Resûlullah ile sallallâhu aleyhi ve sellem karşılaştık. Dedim ki: Ey Allah'ın Resulü! Hanzala münafık oldu! Şöyle buyurdu: Ne oldu? Hadisi ona anlattım. Ebû Bekir de: Ben de onun yaptığının benzerini yaptım, dedi. Şöyle buyurdu: Ey Hanzala! Bir saat öyle, bir saat öyle! Eğer kalpleriniz zikir esnasındaki gibi olsaydı, melekler yollarda size selam verene dek sizinle musafaha ederlerdi.»

ومن هنا تبين لك مناسبة أول المجادلة لآخر الحديد التي كاع في معرفتها الأفاضل، وكع عن تطلبها لغموضها الأكابر الأماثل، وسيأتي إن شاء الله تعالى بيان ذلك وإيضاح ما فيه من لطيف المسالك، ومن هذه الآية وقع الالتفات إلى قوله تعالى: {أحلت لكم بهيمة الأنعام} [الأنعام: ١] وقوله تعالى: {قل أحل لكم الطيبات} [المائدة: ٤] وما أحسن تصديرها

Buradan sana Mücâdele Suresi'nin başı ile Hadîd Suresi'nin sonu arasındaki münasebet açıklık kazanır ki, faziletli âlimler bunu anlamakta acze düşmüş, önde gelen büyük zatlar kapalılığından ötürü bunu aramaktan çekinmişlerdir. İnşâallahu Teâlâ bunun beyanı ve içerdiği incelikli yolların izahı ileride gelecektir. İşte bu ayetten hareketle Allah Teâlâ'nın: {أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ} “Dört ayaklı hayvanlar size helal kılındı” [el-En'âm: 1 / el-Mâide: 1] ve Allah Teâlâ'nın: {قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ} “De ki: Size temiz şeyler helal kılındı” [el-Mâide: 4] sözüne bir iltifat (yöneliş) gerçekleşmiştir. Surenin başının onunla başladığı gibi

بيا أيها الذين آمنوا - كما صدر أول السورة به، وقد مضى بيان جميع ما مضى في الوفاء بالعقود، فكان كأنه تعالى قال: أوفوا بالعقود، فلا تتهاونوا بها فتنقضوها، ولا تبالغوا فيها فتكونوا معتدين فتضعفوا، فإنه لن يشاد الدين أحد إلا غلبه، بل سددوا وقاربوا، والقصد القصد تبلغوا، وقال ابن الزبير بعد قوله: {ومن الذين قالوا إنا نصارى أخذنا ميثاقهم} [المائدة: ١٤] ثم فصل للمؤمنين أفعال الفريقين - أي اليهود والنصارى - ليتبين لهم فيما نقضوا، ثم بين تفاوتهم في البعد عن الاستجابة فقال تعالى: {لتجدن أشد الناس عداوة} [المائدة: ٨٢] . ثم نصح عباده وبين لهم أبواباً منها دخول الامتحان، وهي سبب في كل الابتلاء، فقال: {لا تحرموا طيبات ما أحل الله لكم ولا تعتدوا} [المائدة: ٨٧] فإنكم إن فعلتم ذلك كنتم شارعين لأنفسكم وظالمين - انتهى. و {ما أحل} شامل لكل ما كانوا أرادوا أن يتورعوا عنه من المآكل والملابس والمناكح والنوم وغير ذلك.

“Ey iman edenler!” nidasıyla başlaması ne kadar da güzeldir! Ahitlere vefa gösterme konusunda geçen her şeyin izahı daha önce geçmişti. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Ahitlerinizi ifa edin; onları hafife alıp bozmayın, onlarda aşırıya kaçıp haddi aşarak zayıf düşmeyin; zira dine kim aşırı yüklenirse din ona mutlaka galip gelir; bilakis orta yolu tutun, yaklaşın ve itidalden ayrılmayın ki hedefe ulaşasınız. İbnü'z-Zübeyr Allah Teâlâ'nın: {وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ} “«Biz Hristiyanlarız» diyenlerden de kesin söz almıştık” [el-Mâide: 14] buyruğundan sonra şöyle demiştir: “Sonra müminlere iki fırkanın -yani Yahudi ve Hristiyanların- fiillerini tafsilatıyla anlattı ki neyi bozdukları kendilerine açıklığa kavuşsun. Ardından icabetten uzaklık bakımından derecelerinin farklılığını açıklayıp şöyle buyurdu: {لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً} “İnsanların en şiddetlisini mutlaka bulacaksın” [el-Mâide: 82]. Sonra kullarına nasihat edip onlara imtihana girmek gibi bütün iptilaların sebebi olan yolları açıkladı ve şöyle buyurdu: {لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا} “Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın” [el-Mâide: 87]. Zira bunu yaparsanız kendi kendinize hüküm koymuş ve zalimler olmuş olursunuz” -iktibas sonu-. {مَا أَحَلَّ} “helal kıldığı şeyler” ifadesi, yiyeceklerden, giyeceklerden, evlilikten, uykudan ve diğer şeylerden sakınmak istedikleri her şeyi kapsamaktadır.

ولما كان الحال لما ألزموا به أنفسهم مقتضياً للتأكيد، أمر بالأكل بعد أن نهى عن الترك ليجتمع على إباحة ذلك الأمر والنهيُ فقال: {وكلوا} ورغبهم فيه بقوله: {مما رزقكم الله} أي الملك الأعظم الذي لا يرد عطاؤه.

Onların kendilerine bağlayıcı kıldıkları durum tekit gerektirdiğinden, hem emir hem nehiy o şeyin mubah kılınmasında bir araya gelsin diye terk etmeyi yasakladıktan sonra yemeyi emredip şöyle buyurdu: {وَكُلُوا} “Ve yiyin”. Şu sözüyle de onları buna teşvik etti: {مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden” yani ihsanı geri çevrilmeyen en yüce Hükümran'ın...

ولما كان الرزق يقع على الحرام، قيده بعد القيد بالتبعيض بقوله: {حلالاً} ولما كان سبحانه قد جعل الرزق شهياً، وصفه

Rızık harama da şamil olabileceğinden, teb'îz (kısım bildiren min) kaydından sonra onu şu sözüyle kayıtladı: {حَلَالًا} “helal olarak”. Allah Teâlâ rızkı iştah çekici kıldığı için,

امتناناً وترغيباً فقال: {طيباً} ويجوز أن يكون قيداً محذراً مما فيه شبهة تنبيهاً على الورع، ويكون معنى طيبه تيقن حله، فيكون بحيث تتوفر الدواعي على تناوله ديناً توفّرها على تناول ما هو نهاية في اللذة شهوة وطبعاً، وأن يكون مخرجاً لما تعافه النفس مما أخذ في الفساد من الأطعمة لئلا يضر، قال ابن المبارك: الحلال ما أخذ من جهته، والطيب ما غذّي ونميّ، فأما الطين والجوامد وما لا يغذي فمكروه إلا على جهة التداوي، وأن يكون مخرجاً لما فوق سد الرمق في حالة الضرورة، ولهذا وأمثاله قال: {واتقوا الله} أي الملك الذي له الجلال والإكرام من أن تحلوا حراماً أو تحرموا حلالاً، ثم وصفه بما يوجب رعي عهوده والوقوف عند حدوده فقال: {الذي أنتم به مؤمنون *} أي ثابتون على الإيمان به، فإن هذا الوصف يقتضي رعي العهود، وخص سبحانه الأكل، والمراد جميع ما نهي عن تحريمه من الطيبات، لأنه سبب لغيره من المتمتعات، فلما نزلت - كما نقل البغوي وغيره عن ابن عباس ﵄ هذه الآية قالوا: يا رسول الله! وكيف نصنع بأيماننا التي حلفنا عليها؟ وكانوا حلفوا على ما اتفقوا عليه - كما تقدم، فأنزل الله تعالى: {لا يؤاخذكم الله} أي على ما له من تمام الجلال {باللغو} وهو ما يسبق إليه اللفظ من غير قصد {في أيمانكم} على أني لم أعتمد على

Lütuf ve teşvik kabilinden onu şöyle niteledi: {طَيِّبًا} “ve temiz/hoş olarak”. Bu vasfın, takvaya dikkat çekmek üzere şüpheli olan şeylerden sakındıran bir kayıt olması da caizdir; bu durumda onun temiz olmasının anlamı, helalliğinin kesin olmasıdır; böylece onu tüketmeye yönelik dinî saikler, arzu ve fıtrat gereği lezzetin zirvesinde olan bir şeyi tüketmeye yönelik saikler gibi tam ve hazır olur. Yine bu vasfın, zarar vermemesi için nefsin tiksindiği ve bozulmaya yüz tutmuş yiyecekleri kapsam dışı bırakması da caizdir. İbnü'l-Mübârek demiştir ki: Helal, meşru yolundan alınandır; tayyib ise besleyen ve geliştirendir; toprak, katı maddeler ve beslemeyen şeyler ise tedavi maksadı dışında mekruhtur. Ayrıca bunun, zaruret durumunda açlığı giderecek miktarın üzerindeki kısmı kapsam dışı bırakması da mümkündür. İşte bu ve benzeri sebeplerle şöyle buyurdu: {وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Ve Allah'tan korkun” yani celal ve ikram sahibi o Hükümran'dan; bir haramı helal kılmaktan veya bir helali haram kılmaktan sakının. Sonra O'nun ahitlerine riayet etmeyi ve sınırlarında durmayı gerektiren sıfatla O'nu niteleyip şöyle buyurdu: {الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ *} “kendisine iman etmiş olduğunuz [Allah'tan].” Yani O'na imanda sabit olan kimseler olarak; zira bu sıfat ahitlere riayeti gerektirir. Allah Teâlâ yemeyi özellikle zikretmiştir, oysa kastedilen haram kılınması yasaklanan bütün temiz nimetlerdir; çünkü yeme fiili faydalanılan diğer nimetlere bir vesiledir. Begavî ve başkalarının İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ naklettiği üzere bu ayet inince dediler ki: Ey Allah'ın Resulü! Üzerine yemin ettiğimiz yeminlerimizi ne yapacağız? Zira daha önce geçtiği üzere anlaştıkları husus üzerine yemin etmişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: {لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ} “Allah sizi sorumlu tutmaz” yani tam celaline rağmen, {بِاللَّغْوِ} “lağivden (kasıtsız sözlerden)” ki o, kasıt olmaksızın lafzın dilden dökülüvermesidir, {فِي أَيْمَانِكُمْ} “yeminlerinizdeki”. Şunu belirteyim ki ben

سبب النزول في المناسبة إلا لدخوله في المعنى، لا لكونه سبباً، فإنه ليس كل سبب يدخل في المناسبة - كما بينته في أول غزوة أحد في آل عمران، وإنما كان السبب هنا داخلاً في مناسبة النظم، لأن تحريم ما أحل يكون تارة بنذر وتارة بيمين، والنذر في المباح - وهو مسألتنا - لا ينعقد وكفارته كفارة يمين، فحينئذ لم تدع الحاجة إلا إلى التعريف بالأيمان وأحكامها، فقسمها سبحانه إلى قسمين: مقصود وغير مقصود، فأما غير المقصود فلا اعتبار به، وأما المقصود فقسمان: حلف على ماض، وحلف على آت، فأما الحلف على الماضي فهو اليمين الغموس التي لا كفارة لها عند بعض العلماء، وسيأتي في آية الوصية، وأما الحلف على الآتي - وهو الذي يمكن التحريم به - فذكر حكمه هنا بقوله تعالى: {ولكن يؤاخذكم} .

münasebet bağlamında iniş sebebine sırf sebep olduğu için değil, manaya dâhil olduğu için itimat ettim; zira her nüzul sebebi münasebete dâhil olmaz -Âl-i İmrân'da Uhud Gazvesi'nin başında açıkladığım gibi-. Buradaki sebep nazmın münasebetine dâhil olmuştur, çünkü helal olanın haram kılınması bazen adakla bazen de yeminle olur; mubah olan husustaki adak -ki bizim meselemizdir- münakit olmaz (bağlayıcı sayılmaz) ve onun kefareti yemin kefaretidir. Bu durumda yeminleri ve onların hükümlerini tanıtmaktan başka bir ihtiyaç kalmamıştır. Allah Teâlâ yeminleri iki kısma ayırmıştır: Kasıtlı olan ve kasıtsız olan. Kasıtsız olana hiçbir itibar edilmez. Kasıtlı olan ise iki kısımdır: Geçmişe dair yemin ve geleceğe dair yemin. Geçmişe dair olan, bazı âlimlere göre kefareti olmayan yemin-i gamûstur; bu vasiyet ayetinde gelecektir. Geleceğe dair yemin ise -ki haram kılmanın kendisiyle mümkün olduğu yemin budur- onun hükmünü burada Allah Teâlâ şu sözüyle zikretmiştir: {وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ} “Fakat sizi sorumlu tutar”.

ولما كان مطلق الحلف الذي منه اللغو يطلق عليه عقد لليمين، أعلم أن المؤاخذة إنما هي بتعمد القلب، وهو المراد بالكسب في الآية الأخرى، فعبر بالتفعيل في قراءة الجماعة، والمفاعلة على قراءة ابن عامر تنبيهاً على أن ذلك هو المراد من قراءة حمزة والكسائي بالتخفيف فقال {بما عقدتم الأيمان} أي بسبب توثيقها وتوكيدها وإحكامها بالجمع

Lağvın da içinde bulunduğu mutlak yemine yemin akdi (bağı) denilebildiği için, sorumluluğun ancak kalbin kastı ile olduğunu bildirdi; bu da diğer ayette “kesb” (kalplerinizin kazandığı) ile kastedilen husustur. Cumhûr kıraatinde tef'îl babıyla, İbn Âmir kıraatinde mufâale babıyla ifade edilmiştir; bu da Hamza ve Kisâî'nin şeddesiz (tahfîf) kıraatinden kastedilenin bu olduğuna dikkat çekmek içindir. Şöyle buyurdu: {بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ} “yeminleri bağladığınız şeylerden dolayı” yani onları dil ile kalbi bir araya getirerek

بين اللسان والقلب، سواء كان على أدنى الوجوه كما تشير إليه قراءة التخفيف، أو على أعلاها كما تشير إليه قراءة التشديد، فلا يحل لكم الحنث فيها إلا بالكفارة بخلاف اللغو فإنه باللسان فقط، فلا عقد فيه فضلاً عن تعقيد، و «ما» مصدرية.

sağlamlaştırmanız, pekiştirmeniz ve bağlamanız sebebiyle... İster şeddesiz kıraatin işaret ettiği üzere en alt düzeyde olsun, ister şeddeli kıraatin işaret ettiği üzere en üst düzeyde olsun [fark etmez]. Artık kefaret ödemeksizin o yeminleri bozmanız size helal olmaz; lağiv yemin ise böyle değildir, zira o sırf dille yapılır; onda ta'kîd (pekiştirme) şöyle dursun, hiçbir akid (bağ) dahi yoktur. Buradaki “mâ” masdariyyedir.

ولما أثبت المؤاخذة سبب عنها قوله: {فكفارته} أي الأمر الذي يستر النكث والحنث عن هذا التعقيد، ويزيل أثره بحيث تصيرون كأنكم ما حلفتم {إطعام عشرة مساكين} أي أحرار مساكين، لكل مسكين ربع صاع، وهو مدمن طعام، وهو رطل وثلث {من أوسط ما} كان عادة لكم أنكم {تطعمون أهليكم} أي من أعدله في الجودة والقدر كمية وكيفية، فهو مد جيد من غالب القوت، سواء كان من الحنطة أو من التمر أو غيرهما.

Sorumluluğu sabit kılınca, hemen peşinden şu hükmü getirdi: {فَكَفَّارَتُهُ} “Onun kefareti” yani bu pekiştirmeden doğan yemin bozmayı örten ve sanki hiç yemin etmemişsiniz gibi onun eserini silip süpüren şey: {إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ} “on yoksulu doyurmaktır” yani hür olan yoksulları; her yoksula bir sâ'ın dörtte biri (bir müdd) yiyecektir ki o da bir buçuk rıldır (bir rıl ve üçte bir), {مِنْ أَوْسَطِ مَا} “ortalama olanından” ki adetiniz üzere, {تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ} “ailenize yedirdiğinizin” yani hem miktar hem de keyfiyet (kalite) bakımından en dengeli olanından; o da buğday, hurma veya başka şeylerden olsun, hâkim temel gıdadan iyi kalitede bir müddür.

ولما بدأ بأقل ما يكفي تخفيفاً ورحمة، عطف على الإطعام ترقياً قوله: {أو كسوتهم} أي بثوب يغطي العورة من قميص أو إزار أو غيرهما مما يطلق عليه اسم الكسوة {أو تحرير} أي إعتاق {رقبة} أي مؤمنة سليمة عما يخل بالعمل - كما تقدم في كفارة القتل - حملاً لمطلق الكفارات على ذلك المقيد، ولأن النبي ﷺ ما استأذنه أحد في إعتاق رقبة في كفارة إلا اختبر إيمانها، هذا ما على المكلف على

Hafifletme ve merhamet kabilinden yetecek olan en az miktar ile başlayınca, mertebeyi yükselterek yedirmenin üzerine şunu atfetti: {أَوْ كِسْوَتُهُمْ} “yahut onları giydirmektir” yani gömlek, izâr veya kisve (giyecek) adı verilebilecek başka bir elbiseyle avret mahallini örtecek şekilde, {أَوْ تَحْرِيرُ} “yahut azat etmektir” yani hürriyetine kavuşturmaktır, {رَقَبَةٍ} “bir köleyi” yani adam öldürme kefaretinde geçtiği üzere, mutlak kefaretleri o mukayyet olana hamletmek suretiyle ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kefaret konusunda köle azat etmek için kendisinden izin isteyen herkesin kölesinin imanını imtihan ettiği için, çalışmaya engel bir kusuru bulunmayan mümin bir köleyi... Bu hüküm, mükellefe

سبيل التخيير من غير تعيين. والتعيين إليه إذا كان واجداً للثلاثة أو لأحدها، والإتيان بأحدها مبرئ من العهدة، لأن كل واحد من الثلاثة بعينه أخص من أحدها على الإبهام، والإتيان بالخاص يستلزم الإتيان بالعام {فمن لم يجد} أي واحداً منها فاضلاً عن قوته وقوت من تلزمه مؤنته {فصيام} أي فالكفارة صيام {ثلاثة أيام} ولو متفرقة.

belirleme olmaksızın muhayyerlik (seçme hakkı) yoluyla yüklenmiştir. Üçünü veya birini bulabildiğinde belirleme mükellefe aittir; bunlardan birini yerine getirmek zimmeti borçtan kurtarır; çünkü bu üç maddeden her birinin kendisi, müphem olan birinden daha hususidir; hususi olanı yerine getirmek ise umumi olanı yerine getirmeyi zorunlu kılar. {فَمَنْ لَمْ يَجِدْ} “Kim de bulamazsa” yani kendi nafakasından ve nafakasını karşılamakla yükümlü olduğu kimselerin nafakasından fazla olarak bunlardan birini bulamazsa, {فَصِيَامُ} “kefareti oruçtur:” {ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ} “üç gün [oruç tutmaktır]”, ayrı ayrı günlerde olsa bile...

ولما تم ذلك. أكده في النفوس وقرره بقوله: {ذلك} أي الأمر العدل الحسن الذي ذكر {كفارة أيمانكم} أي المعقدة {إذا حلفتم} وأردتم نكثها سواء كان ذلك قبل الحنث أو بعده.

Bu hüküm tamamlanınca, onu nefislerde pekiştirdi ve şu sözüyle karara bağladı: {ذَلِكَ} “İşte bu” yani zikredilen o adil ve güzel hüküm, {كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ} “yeminlerinizin kefaretidir” yani bağladığınız yeminlerin, {إِذَا حَلَفْتُمْ} “yemin ettiğiniz” ve yemini bozmak istediğiniz zaman; bu ister yemini bozmadan önce olsun ister sonra.

ولما كان التقدير: فافعلوا ما قدرتم عليه منه، عطف عليه لئلا تمتهن الأيمان لسهولة الكفارة قوله: {واحفظوا أيمانكم} أي فلا تحلفوا ما وجدتم إلى ذلك سبيلاً، ولا تجعلوا الله عرضة لأيمانكم، فإنه سبحانه عظيم، ومن أكثر الحلف وقع في المحذور ولا بد، وإذا حلفتم فلا تحنثوا دون تكفير، ويجوز للمكفر الجمع بين هذه الخصال كلها واستشكل، وحلُّه بما قال الشيخ سعد الدين التفتازاني في التلويح في بحث أو: والمشهور في الفرق بين التخيير والإباحة أنه يمنتع في التخيير الجمع ولا يمتنع في الإباحة، لكن الفرق هاهنا أنه لا يجب في الإباحة الإتيان بواحد وفي التخيير يجب، وحينئذ إن كان الأصل فيه الحظر وثبت

Takdirî anlam: “O halde gücünüz yettiğini yapın” şeklinde olunca, kefaretin kolaylığından ötürü yeminler basite alınmasın diye üzerine şu hükmü atfetti: {وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ} “Yeminlerinizi koruyun!” Yani bir yolunu buldukça yemin etmeyin; Allah'ı yeminlerinize siper yapmayın; zira O yücedir ve çok yemin eden kimse mutlaka sakıncalı duruma düşer. Yemin ettiğiniz zaman da kefaretini ödemeksizin yemininizi bozmayın. Kefaret ödeyen kimsenin bu seçeneklerin hepsini birden birleştirmesi caizdir; bu husus müşkül görülmüş ve çözümü Şeyh Sadreddîn et-Teftâzânî'nin et-Telvîh'te “ev” (veya) edatı bahsinde söylediği şu sözle yapılmıştır: Muhayyerlik (tahyîr) ile serbest bırakma (ibâha) arasındaki meşhur fark şudur: Muhayyerlikte seçenekleri birleştirmek caiz değildir, ibâhada ise caizdir. Ancak buradaki fark şudur: İbâhada seçeneklerden birini getirmek vacip değildir, muhayyerlikte ise vaciptir. Bu durumda, eğer meselede asıl olan yasaklık (hazr) ise ve

الجواز بعارض الأمر - كما إذا قال: بع من عبيدي هذا أو ذاك - يمتنع الجمع ويجب الاقتصار على الواحد.

cevaz durumu sonradan gelen bir emir sebebiyle sabit olmuşsa -mesela: «Kölelerimden şunu veya bunu sat» demesi gibi- seçenekleri birleştirmek caiz olmaz ve bir tanesiyle yetinmek vacip olur.

لأنه المأمور به. وإن كان الأصل فيه الإباحة ووجب بالأمر واحد - كما في خصال الكفارة - يجوز الجمع بحكم الإباحة الأصلية، وهذا يسمى التخيير على سبيل الإباحة - انتهى.

Çünkü emredilen şey odur. Şayet meselede asıl olan mubahlık ise ve emirle birlikte sadece bir tanesi vacip kılınmışsa -kefaret maddelerinde olduğu gibi- aslî mubahlık hükmü gereğince seçenekleri birleştirmek caiz olur. Buna ibâha yoluyla muhayyerlik denir” -iktibas sonu-.

ولما اشتملت هذه الآيات من البيان على ما يدهش الإنسان كان كأنه قيل: هل يبين كل ما يحتاج إليه هكذا؟ فنبه من هذه الغفلة بقوله: {كذلك} أي مثل هذا البيان العظيم الشأن {يبين الله} أي على ما له من العظمة {لكم آياته} أي أعلام شريعته وأحكامه على ما لها من العلو بإضافتها إليه.

Bu ayetler insanı hayrete düşürecek derecede açıklamalar içerince, sanki şöyle denildi: İhtiyaç duyulan her şey böyle açıklanır mı? Şu sözüyle bu gaflete dikkat çekti: {كَذَلِكَ} “İşte böylece” yani şanı yüce olan bu açıklama gibi, {يُبَيِّنُ اللَّهُ} “Allah açıklar” yani azametine yaraşır bir şekilde, {لَكُمْ آيَاتِهِ} “size ayetlerini” yani Kendisine nispet edilmesinden ötürü pek yüce olan şeriatının nişanelerini ve hükümlerini...

ولما اشتمل ما تقدم من الأحكام والحِكَم والتنبيه والإرشاد والإخبار بما فيها من الاعتبار على نِعَم جسيمة وسنن جليلة عظيمة، ناسب ختمُها بالشكر المُربى لها في قوله على سبيل التعليل المؤذن بقطعها إن لم توجد العلة: {لعلكم تشكرون *} أي يحصل منكم الشكر بحفظ جميع الحدود الآمرة والناهية.

Geçen hükümler, hikmetler, uyarılar, irşatlar ve ibret verici haberler büyük nimetleri ve pek yüce sünnetleri/yolları içerince, bunların -gerekçe bulunmadığında kesileceğini bildiren gerekçelendirme kabilinden- {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Umulur ki şükredersiniz.” kavliyle, o [nimetleri] artıran şükürle sonlandırılması münasip oldu; yani emreden ve yasaklayan bütün sınırları koruyarak sizden şükrün meydana gelmesi [için].

ولما تم بيان حال المأكل وكان داعية إلى المشرب، احتيج إلى بيانه، فبين تعالى المحرم منه. فعلم أن ما عداه مأذون في التمتع به،

Yiyeceklerin durumunun beyanı tamamlanıp da bu durum içeceklere olan ihtiyacı doğurunca, içeceklerin de açıklanmasına gerek duyuldu. Bu sebeple Yüce Allah bunlardan haram olanını açıkladı. Böylece bunun dışındakilerden faydalanmaya izin verildiği anlaşıldı.

وذلك محاذٍ في تحريم شيء مقترن باللازم بعد إحلال آخر لما في أول السورة من تحريم الميتة وما ذكر معها بعد إحلال بهيمة الأنعام وما معها، فقال تعالى مذكراً لهم بما أقروا به من الإيمان الذي معناه الإذعان: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا به. ونبههم على ما يريد العدو بهم من الشر بقوله تعالى: {إنما الخمر} وهي كل ما أسكر سواء فيه قليله وكثيره، وأضاف إليها ما واخاها في الضرر ديناً ودنيا وفي كونه سبباً للخصام وكثرة اللغط المقتضي للحلف والإقسام تأكيداً لتحريم الخمر بالتنبيه على أن الكل من أفعال الجاهلية، فلا فرق بين شاربها والذابح على النصب والمعتمد على الأزلام فقال: {والميسر} أي الذي تقدم ذكره في البقرة {والأنصاب والأزلام} المتقدم أيضاً ذكرُهما أول السورة، والزلم: القدح لا ريش له - قاله البخاري؛ وحكمة ترتيبها هكذا أنه لما كانت الخمر غاية في الحمل على إتلاف المال، قرن بها ما يليها في ذلك وهو القمار، ولما كان الميسر مفسدة المال، قرن به مفسدة الدين وهي الأنصاب، ولما كان تعظيم الأنصاب شركاً جلياً إن عبدت، وخفياً إن ذبح عليها دون عبادة، قرن بها نوعاً من الشرك الخفي وهو الاستقسام بالأزلام: ثم أمر باجتناب الكل إشارة وعبارة على أتم وجه فقال: {رجس} أي قذر أهل لأن يبعد عنه بكل اعتبار حتى عن ذكره سواء كان عيناً أو معنى، وسواء كانت الرجسية في الحس أو المعنى،

Bir şeyin helal kılınmasının ardından onunla bağlantılı olan başka bir şeyin haram kılınması hususundaki bu [düzenleme], surenin başında en'âm hayvanlarının ve onlarla birlikte olanların helal kılınmasından sonra leşin ve onunla birlikte zikredilenlerin haram kılınmasıyla paraleldir. Bu sebeple Yüce Allah, anlamı boyun eğmek olan ve ikrar ettikleri imanı onlara hatırlatarak: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” yani onu ikrar edenler, buyurdu. Ve Yüce Allah şu kavliyle düşmanın onlar için istediği kötülüğe dikkat çekti: {إِنَّمَا الْخَمْرُ} “Şüphesiz içki” -ki o, azı da çoğu da sarhoş eden her şeydir-; şarabın haramlığını pekiştirmek için, dinî ve dünyevî zararda, yemin ve kasemleri gerektiren çekişme ve kuru gürültüye sebep olmakta ona denk olan şeyleri de ona ekledi ve hepsinin de Cahiliye fiillerinden olduğuna dikkat çekti; öyle ki şarabı içen ile putlar üzerine kurban kesen ve fal oklarına bel bağlayan arasında bir fark yoktur. Bu yüzden şöyle buyurdu: {وَالْمَيْسِرُ} “kumar” yani Bakara suresinde daha önce zikredilmiş olan [kumar], {وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ} “dikili taşlar ve fal okları” ki bunlar da surenin başında daha önce zikredilmişti; zelem (اَلزَّلَمُ) tüysüz oktur -bunu Buhârî söylemiştir-. Bunların bu şekilde sıralanmasındaki hikmet şudur: İçki, malı telef etmeye sevk etmede son nokta olunca, onda hemen ardından gelen şey olan kumar onunla birlikte zikredildi. Kumar malın ifsadı olunca, dinin ifsadı olan dikili taşlar (putlar) ona bağlandı. Dikili taşları yüceltmek, eğer onlara tapılırsa açık şirk, tapılmaksızın üzerlerinde kurban kesilirse gizli şirk olduğu için, gizli şirkin bir türü olan fal oklarıyla kısmet arama da ona bağlandı. Sonra bunların hepsinden hem işaret hem de lafız yoluyla en kamil şekilde kaçınmayı emrederek şöyle buyurdu: {رِجْسٌ} “[ancak] birer pisliktir” yani ister maddi ister manevi olsun ve ister pislik duyulur ister akledilir olsun, her bakımdan kendisinden, hatta adını anmaktan dahi uzak durulmaya layık bir mundarlıktır.