ووحد الخبر للنص على الخمر والإعلام بأن أخبار الثلاثة حذفت وقدرت، لأنها أهل لأن يقال في كل واحد منها على حدتها كذلك ولا يكفي عنها خبر واحد على سبيل الجمع؛ ثم زاد في التنفير عنها تأكيداً لرجسيتها بقوله: {من عمل الشيطان} أي المحترق البعيد، ثم صرح بما اقتضاه السياق من الاجتناب فقال: {فاجتنبوه} أي تعمدوا أن تكونوا عنه في جانب آخر غير جانبه. وأفرد لما تقدم من الحِكَم، ثم علل بما يفهم أنه لا فوز بشيء من المطالب مع مباشرتها فقال: {لعلكم تفلحون *} أي تظفرون بجميع مطالبكم، روى البخاري في التفسير عن ابن عمر ﵄ قال: «لقد حرمت الخمر وما بالمدينة منها شيء» وفي رواية: «نزل تحريم الخمر وإن بالمدينة يومئذ لخمسة أشربة ما فيها شراب العنب» وفي رواية عنه: «سمعت عمر على منبر النبي ﷺ يقول: أما بعد أيها الناس إنه نزل تحريم الخمر وهي من خمسة: من العنب - وفي رواية: من الزبيب - والتمر والعسل والحنطة والشعير، والخمر ما خامر العقل» وعن أنس بن مالك ﵁ قال: «ما كان لنا خمر غير فضيخكم هذا، وإني لقائم أسقي أبا طلحة وفلاناً وفلاناً إذ جاء رجل فقال:
İçkiye açıkça delalet etmesi ve diğer üçünün haberinin (yükleminin) hazfedilip takdir edildiğini bildirmek için haber müfret (tekil) getirilmiştir; zira bunların her biri hakkında tek başına böyle söylenmeye layıktır ve toplu olarak tek bir haberle yetinilemez. Sonra onların pisliğini pekiştirerek onlardan nefret ettirmeyi artırmak için şöyle buyurdu: {مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ} “şeytanın işinden” yani o yanıp kavrulmuş ve uzaklaştırılmış olanın [işinden]. Ardından bağlamın gerektirdiği kaçınmayı açıkça belirterek şöyle buyurdu: {فَاجْتَنِبُوهُ} “ondan kaçının” yani kasten onun bulunduğu tarafın dışındaki başka bir tarafta bulunun. Geçen hikmetlerden ötürü [zamir] tekil getirildi. Sonra bu fiilleri irtikap etmekle hiçbir maksada ulaşılamayacağını hissettiren bir gerekçe zikrederek şöyle buyurdu: {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “ki kurtuluşa eresiniz” yani bütün taleplerinize kavuşasınız. Buhârî Tefsir bölümünde İbn Ömer radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İçki haram kılındığında Medine'de ondan hiçbir şey yoktu.» Bir rivayette de: «İçki haram kılındığında o gün Medine'de beş içecek vardı; içlerinde üzüm içeceği yoktu.» Yine ondan gelen bir rivayette: «Ömer’i Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in minberinde şöyle derken işittim: İmdi, ey insanlar! İçkinin haram kılınışı indi. O beş şeydendir: Üzümden -bir rivayette: kuru üzümden-, hurmadan, baldan, buğdaydan ve arpadan. İçki (hamr), aklı örten (hamere) şeydir.» Enes b. Mâlik radıyallâhu anh’tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Bizim şu fadîhinizden (olgunlaşmamış hurma içkisi) başka içkimiz yoktu. Ben ayakta durmuş Ebû Talha'ya, falan ve filana içki sunuyordum. O esnada bir adam geldi ve şöyle dedi:
حرمت الخمر، قالوا: أهرق هذه القلال يا أنس! فما سألوا عنها ولا راجعوها بعد خبر الرجل» وفي رواية عنه: «حرمت علينا الخمر حين حرمت وما نجد خمر الأعناب إلا قليلاً، وعامة خمرنا البسر والتمر» قال الأصبهاني: وذلك بعد غزوة الأحزاب بأيام.
“İçki haram kılındı!” Bunun üzerine: “Bu küpleri dök ey Enes!” dediler. Adamın haberinden sonra artık ne onu sordular ne de ona geri döndüler.» Yine ondan gelen bir rivayette: «İçki bize haram kılındığı vakit haram kılındı; biz ise üzüm içkisini pek az bulurduk, içkilerimizin geneli ham hurma (büsr) ve kuru hurmadan ibaretti.» demiştir. İsfehânî şöyle dedi: Bu, Ahzâb Gazvesi'nden birkaç gün sonraydı.
ولما كانت حكمة النهي عن الأنصاب والأزلام قد تقدمت في أول السورة، وهي أنها فسق، اقتصر على بيان علة النهي عن الخمر والميسر إعلاماً بأنهما المقصودان بالذات، وإن كان الآخرينَ ما ضما إلا لتأكيد تحريم هذين - كما تقدم، لأن المخاطب أهل الإيمان، وقد كانوا مجتنبين لذينك، فقال مؤكداً لأن الإقلاع عما حصل التمادي في المرون عليه يحتاج إلى مثل ذلك: {إنما يريد الشيطان} أي بتزيين الشرب والقمار لكم {أن يوقع بينكم العداوة} .
Dikili taşlar ve fal oklarının yasaklanma hikmeti surenin başında -yani bunların fısk olduğu şeklinde- geçmiş olduğundan, asıl hedeflenenlerin bu ikisi olduğunu bildirmek için sadece içki ve kumarın yasaklanma illetini açıklamakla yetindi; gerçi diğer ikisi de daha önce geçtiği gibi sadece bu ikisinin haramlığını pekiştirmek için eklenmişti. Zira muhataplar iman ehliydi ve onlar zaten o ikisinden kaçınmaktaydılar. Alışkanlık haline getirilip sürdürülen şeyden vazgeçmek böyle bir açıklamaya ihtiyaç duyurduğu için bunu tekit ederek şöyle buyurdu: {إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ} “Şüphesiz şeytan diler” yani içkiyi ve kumarı size süslü göstererek, {أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ} “aranıza düşmanlık sokmak [ister]”.
ولما كانت العداوة قد تزول أسبابها، ذكر ما ينشأ عنها مما إذا استحكم تعسر أو تعذر زواله، فقال: {والبغضاء في الخمر والميسر} أي تعاطيهما لأن الخمر تزيل العقل، فيزول المانع من إظهار الكامن من الضغائن والمناقشة والمحاسدة، فربما أدى ذلك إلى حروب طويلة وأمور مهولة، والميسر يذهب المال فيوجب ذلك الإحنة على من سلبه ماله ونغص عليه أحواله.
Düşmanlığın sebepleri bazen ortadan kalkabileceğinden, düşmanlıktan doğan ve yerleştiğinde zevali zorlaşan veya imkansız hale gelen şeyi zikrederek şöyle buyurdu: {وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ} “ve içki ve kumarla kin [sokmak ister]” yani bunları kullanmak suretiyle; zira içki aklı giderir, böylece gizli kinleri, tartışmaları ve hasetleri açığa vurmayı engelleyen mani ortadan kalkar. Bu da belki uzun savaşlara ve korkunç işlere yol açar. Kumar ise malı alıp götürür, bu da malını elinden alıp hallerini zehir ettiği kimseye karşı kin tutmayı gerektirir.
ولما ذكر ضررهما في الدنيا، ذكر ضررهما في الدين فقال:
Dünyadaki zararlarını zikredince, dindeki zararlarını da zikrederek şöyle buyurdu:
{ويصدكم عن ذكر الله} أي الملك الأعظم الذي لا إله لكم غيره ولا كفوء له، وكرر الجار تأكيداً للأمر وتغليظاً في التحذير فقال: {وعن الصلاة} أما في الخمر فواضح، وأما في الميسر فلأن الفائز ينسى ببطر الغلبة، والخائب مغمور بهمه، وأعظم التهديد بالاستفهام والجملة الاسمية الدالة على الثبات بعد التأكيد بالحصر والضم إلى فعل الجاهلية وبيان الحِكَم الداعية إلى الترك والشرور المنفرة عن الفعل فقال: {فهل أنتم منتهون *} أي قبل أن يقع بكم ما لا تطيقون.
{وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ} “ve sizi Allah'ı anmaktan alıkoymak [ister]” yani O'ndan başka ilahınız ve denginiz bulunmayan o en yüce Hükümranı; konuyu pekiştirmek ve uyarıyı şiddetlendirmek için harf-i cerri tekrarlayarak şöyle buyurdu: {وَعَنِ الصَّلَاةِ} “ve namazdan”. İçkide bu durum açıktır. Kumarda ise kazanan kimse galibiyetin şımarıklığıyla unutur, kaybeden kimse ise kederine boğulur. Hasr yoluyla yapılan tekit, Cahiliye fiiline bağlama, terk etmeyi gerektiren hikmetleri ve fiilden nefret ettiren kötülükleri açıklamanın ardından, istifham (soru) ve sebat bildiren isim cümlesi ile tehdidi en üst düzeye çıkararak şöyle buyurdu: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} “Artık vazgeçtiniz mi?” yani gücünüzün yetmeyeceği şeyler başınıza gelmeden önce.
ولما كان ذلك مألوفاً لهم محبوباً عندهم، وكان ترك المألوف أمرّ من ضرب السيوف، أكد دعوتهم إلى اجتنابه محذراً من المخالفة بقوله عاطفاً على ما تقديره: فانتهوا: {وأطيعوا الله} أي الملك الأعلى الذي لا شريك له ولا أمر لأحد سواه، أي فيما أمركم به من اجتناب ذلك، وأكد الأمر بإعادة العامل فقال: {وأطيعوا الرسول} أي الكامل في الرسلية في ذلك، وزاد في التخويف بقوله: {واحذروا} أي من المخالفة، ثم بلغ الغاية في ذلك بقوله: {فإن توليتم} أي بالإقبال على شيء من ذلك، وأشار بصيغة التفعل إلى أن ذلك إنما يعمل بمعالجة من النفس للفطرة الأولى، وعظم الشأن في ابتداء الجزاء بالتنبيه
Bu şeyler onlara alışıldık ve aralarında sevimli gelince, alışılmış olanı terk etmek kılıç darbelerinden daha acı olduğundan, takdiri “O halde vazgeçin” şeklinde olan ifadeye atıfla muhalefetten sakındırarak onları bundan kaçınmaya daveti pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {وَأَطِيعُوا اللَّهَ} “Allah'a itaat edin” yani hiçbir ortağı bulunmayan ve Kendisinden başka hiç kimsenin hüküm hakkı olmayan o en yüce Hükümrana; yani bundan kaçınmanız hususunda size emrettiği şeylerde. Âmili (fiili) tekrarlayarak emri pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ} “Peygamber'e de itaat edin” yani bu hususta elçilik görevini eksiksiz yerine getiren [elçiye]. Şu sözüyle korkutmayı artırdı: {وَاحْذَرُوا} “ve sakının!” yani muhalefet etmekten. Sonra bu hususta son noktaya ulaşarak şöyle buyurdu: {فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz” yani bunlardan herhangi birine yönelerek. Tefâ'ul kalıbıyla, bu işin ancak nefsin ilk fıtratı zorlamasıyla yapılacağına işaret etti ve uyarıda bulunarak cezanın başlangıcındaki durumun büyüklüğünü gösterdi;
بالأمر بالعلم فقال: {فاعلموا} أنكم لم تضروا إلا أنفسكم، لأن الحجة قد قامت عليكم، ولم يبق على الرسول شيء لأنكم علمتم {أنما على رسولنا} أي البالغ في العظمة مقداراً يجل عن الوصف بإضافته إلينا {البلاغ المبين *} أي البين في نفسه الموضح لكل من سمعه ما يراد منه لا غيره، فمن خالف فلينظر ما يأتيه من البلاء من قِبَلنا، وهذا ناظر إلى قوله:
bilmeyi emrederek şöyle buyurdu: {فَاعْلَمُوا} “İyi bilin ki” siz ancak kendinize zarar verirsiniz; çünkü delil aleyhinize ikame edilmiştir ve Elçi'nin üzerinde hiçbir sorumluluk kalmamıştır. Zira siz bildiniz {أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا} “Elçimize düşen ancak” yani bize nispet edilmesiyle vasfedilmeyecek derecede yüceliğe ulaşmış olan [elçimize], {الْبَلَاغُ الْمُبِينُ} “apaçık bir tebliğdir” yani bizzat kendisi açık olan ve onu dinleyen herkese kendisinden ne murat edildiğini açıklayan tebliğdir, başkası değil. Artık kim muhalefet ederse katımızdan kendisine gelecek olan belaya baksın! Bu durum şu kavle bakmaktadır:
{بلغ ما أنزل إليك من ربك} [المائدة: ٦٧] فكأنه قيل: ما عليه إلا ما تقدم من إلزامنا له به من البلاغ، فمن اختار لنفسه المخالفة كفر، والله لا يهدي من كان مختاراً لنفسه الكفر.
{بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden sana indirileni tebliğ et!” [el-Mâide 67]. Sanki şöyle denilmiştir: Ona düşen görev, daha önce geçtiği üzere bizim onu yükümlü kıldığımız tebliğden ibarettir. Kim kendisi için muhalefeti seçerse kâfir olur; Allah da kendisi için küfrü seçen kimseyi hidayete erdirmez.
ولما كانوا قد سألوا عند نزول الآية عما من شأن الأنفس الصالحة الناظرة للورع المتحرك للسؤال عنه، وهو من مات منهم وهو يفعلهما، قال جواباً لذلك السؤال: {ليس على الذين آمنوا وعملوا} أي تصديقاً لإيمانهم {الصالحات جناح} فبين سبحانه أن هذا السؤال غير وارد لأنهم لم يكونوا منعوا منهما، وكانوا مؤمنين عاملين للصالحات متقين لما يسخط الرب من المحرمات، وقد بين ذلك النبي ﷺ فيما رواه الإمام أحمد عن أبي هريرة ﵁ قال: «حرمت الخمر ثلاث مرات: قدم رسول الله ﷺ المدينة وهم يشربون الخمر ويأكلون الميسر، فسألوا رسول الله ﷺ عن ذلك،
Ayet indiğinde, takvayı gözeten ve bunu sormaya meyleden salih nefislerin şanından olan bir hususu, yani bu ikisini (içki ve kumarı) işlerken ölen kimselerin durumunu sorduklarında, o soruya cevap olarak şöyle buyurdu: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا} “İman edip işleyenler üzerine yoktur” yani imanlarını tasdik ederek, {الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ} “salih ameller, hiçbir günah”. Böylece Yüce Allah bu sorunun yersiz olduğunu açıkladı; çünkü onlar henüz bunlardan menedilmemişlerdi ve onlar Rabbin gazap ettiği haramlardan sakınan, salih ameller işleyen müminlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, İmam Ahmed'in Ebû Hüreyre radıyallâhu anh’tan rivayet ettiği şu hadiste bunu açıklamıştır: Ebû Hüreyre dedi ki: «İçki üç defa [aşamayla] haram kılındı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde onlar içki içiyor ve kumar oynuyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e bundan sordular,
فأنزل الله تعالى على نبيه ﷺ {يسئلونك عن الخمر والميسر} [البقرة: ٢١٩] ، فقال الناس: لم يحرم علينا، إنما قال: إن فيهما إثماً، وكانوا يشربون الخمر حتى إذا كان يوم من الأيام صلى رجل من المهاجرين المغرب فخلط في قراءته، فأنزل الله تعالى {يا أيها الذين آمنوا لا تقربوا الصلاة وأنتم سكارى} [النساء: ٤٣] فكانوا يشربونها حتى يأتي أحدهم الصلاة وهو مفيق، فنزلت {يا أيها الذين آمنوا إنما الخمر والميسر والأنصاب والأزلام} [المائدة: ٩٠] ، فقالوا: انتهينا يا رب! وقال الناس: يا رسول الله! ناس قتلوا في سبيل الله أو ماتوا على فرشهم كانوا يشربون الخمر ويأكلون الميسر وقد جعله الله رجساً من مل الشيطان! فأنزل الله {ليس على الذين آمنوا وعملوا الصالحات جناح} [المائدة: ٩٣] ، فقال النبي ﷺ: لو حرمت عليهم لتركوها كما تركتم» ولا يضر كونه من رواية أبي معشر وهو ضعيف لأنه موافق لقواعد الدين، وروى الشيخان عن أنس ﵁ قال: «كنت ساقي القوم يوم حرمت الخمر في بيت أبي طلحة ﵁ وما شرابهم إلا الفضيخ: البسر والتمر، وإذا منادٍ ينادي: ألا! إن الخمر قد حرمت، فقال لي أبو طلحة ﵁: اخرج فاهرقها،
Bunun üzerine Yüce Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem’e: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar” [el-Bakara 219] ayetini indirdi. İnsanlar: “Bize haram kılınmadı; sadece onda günah olduğunu söyledi.” dediler. İçki içmeye devam ediyorlardı; nihayet günlerden bir gün Muhacirler'den bir adam Akşam namazını kıldırdı ve kıraatinde karıştırdı. Bunun üzerine Yüce Allah: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} “Ey iman edenler! Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” [en-Nisâ 43] ayetini indirdi. Onlardan biri namaza ayık olarak gelinceye kadar içiyorlardı. Derken: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ} “Ey iman edenler! Şüphesiz içki, kumar, dikili taşlar ve fal okları...” [el-Mâide 90] ayeti indi. Bunun üzerine: “Vazgeçtik ey Rabbimiz!” dediler. İnsanlar: “Ey Allah'ın Resûlü! Allah yolunda öldürülen veya yataklarında ölen birtakım kimseler vardı ki onlar içki içiyor ve kumar oynuyorlardı; oysa Allah bunu şeytanın işinden bir pislik kıldı!” dediler. Bunun üzerine Allah: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ} “İman edip salih ameller işleyenlere hiçbir günah yoktur” [el-Mâide 93] ayetini indirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Eğer onlara haram kılınsaydı, sizin terk ettiğiniz gibi onlar da terk ederlerdi.” buyurdu.» Bunun Ebû Ma‘şer'in rivayeti olması -ki kendisi zayıftır- zarar vermez; zira dinin kaidelerine uygundur. Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Enes radıyallâhu anh’tan şöyle rivayet etmiştir: «İçkinin haram kılındığı gün Ebû Talha radıyallâhu anh’ın evinde topluluğun sakisi bendim. İçecekleri ise sadece fadîhti (ham hurma ve kuru hurma içkisi). Birden bir münadi: “Haberiniz olsun! İçki haram kılındı!” diye seslendi. Ebû Talha radıyallâhu anh bana: “Çık da onu dök!” dedi.
فهرقتها، فقال بعض القوم: قد قتل فلان وفلان وهي في بطونهم؟ فأنزل الله تعالى {ليس على الذين آمنوا وعملوا الصالحات جناح} على أنه لو لم يرد هذا السببُ كانت المناسبة حاصلة، وذلك أنه تعالى لما أباح الطيب من المأكل وحرم الخبيث من المشرب، نفى الجناح عمن يأكل ما أذن فيه أو يشرب عدا ما حرمه. فأتى بعبارة تعم المأكل والمشرب فقال: {فيما طعموا} أي مأكلاً كان أو مشرباً، وشرط ذلك عليهم بالتقوى ليخرج المحرمات فقال: {إذا ما اتقوا} أي أوقعوا جميع التقوى التي تطلب منهم فلم يطعموا محرماً.
Ben de onu döktüm. Topluluktan bazıları: “Falan ve filan, [içki] karınlarındayken öldürüldüler?” dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ} “İman edip salih ameller işleyenlere hiçbir günah yoktur” ayetini indirdi.» Bu nüzul sebebi gelmemiş olsaydı bile irtibat yine sağlanmış olurdu; zira Yüce Allah yiyeceklerin temiz olanını helal kılıp içeceklerin pis olanını haram kılınca, izin verilen şeyleri yiyen veya haram kıldığının dışındakileri içen kimseden günahı kaldırmıştır. Yiyecek ve içeceği kapsayan bir ifade getirerek şöyle buyurdu: {فِيمَا طَعِمُوا} “tattıklarından dolayı” yani ister yiyecek olsun ister içecek. Haram kılınanları dışarıda bırakmak için onlara bunu takva şartına bağlayarak şöyle buyurdu: {إِذَا مَا اتَّقَوْا} “sakındıkları takdirde” yani kendilerinden istenen takvayı bütünüyle yerine getirdikleri ve haram bir şey tatmadıkları [zaman].
ولما بدأ بالتقوى وهي خوف الله الحامل على البعد عن المحرمات، ذكر أساسها الذي لا تقبل إلا به فقال: {وآمنوا} ولما ذكر الإقرار باللسان، ذكر مصداقه فقال: {وعملوا} أي بما أداهم إليه اجتهادهم بالعلم لا اتفاقاً {الصالحات ثم اتقوا} أي فاجتنبوا ما جدد عليهم تحريمه {وآمنوا} أي بأنه من عند الله، وأن الله له أن يمحو ما يشاء ويثبت ما يشاء، وهكذا كلما تكرر تحريم شيء كانوا يلابسونه.
Haramlardan uzak durmaya sevk eden Allah korkusu demek olan takva ile başlayınca, ancak kendisiyle kabul olunacağı onun temelini zikrederek: {وَآمَنُوا} “ve iman ettikleri” buyurdu. Dille ikrarı zikredince, onun tasdikini zikrederek şöyle buyurdu: {وَعَمِلُوا} “ve yaptıkları” yani tesadüfen değil, ilimle ulaştıkları ictihatları doğrultusunda, {الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا} “salih amelleri; sonra sakındıkları” yani haramlığı kendilerine yeni bildirilen şeyden kaçındıkları, {وَآمَنُوا} “ve iman ettikleri” yani bunun Allah katından olduğuna, Allah'ın dilediğini silip dilediğini sabit kılma yetkisine sahip olduğuna [inandıkları takdirde]. Bir şeyin haramlığı her tekrarlandığında bu şekilde davranırlardı.
ولما كان قد نفى الجناح أصلاً ورأساً، شرط الإحسان فقال: {ثم اتقوا وأحسنوا} أي لازموا التقوى إلى أن أوصلتهم إلى مقام المراقبة، وهي الغنى عن رؤية غير الله، فأفهم ذلك أن من لم يبلغ
Günahı kökünden nefyedince ihsanı şart koşarak şöyle buyurdu: {ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا} “sonra yine sakınıp iyilik ettikleri [zaman]” yani takvaya sımsıkı sarılarak nihayet murakabe makamına -ki o, Allah'tan başkasını görme ihtiyacı duymamaktır- ulaştıkları takdirde. Bu durum şunu hissettirdi: İhsan mertebesine ulaşamayan kimsenin,
رتبة الإحسان لا يمتنع أن يكون عليه جناح مع التقوى والإيمان، يكفر عنه بالبلايا والمصائب حتى ينال ما قدر له مما لم يبلغه عمله من درجات الجنان، ومما يدل على نفاسة التقوى وعزتها أنه سبحانه لما شرطها في هذا العموم، حث عليها عند ذكر المأكل بالخصوص - كما مضى فقال «واتقوا الله الذي أنتم به مؤمنون» ، وهذا في غاية الحث على التورع في المأكل والمشرب وإشارة إلى أنه لا يوصل إلى مقام الإحسان إلا به - والله الموفق؛ ولما كان التقدير: فإن الله يحب المتقين المؤمنين، عطف عليه قوله: {والله} أي الذي له صفات الكمال {يحب المحسنين} .
takva ve iman ile birlikte üzerinde bir günah bulunması imkansız değildir; ameliyle erişemediği cennet derecelerinden kendisi için takdir edilenlere kavuşuncaya dek belalar ve musibetlerle bu günahı kefaretlenir. Takvanın değerine ve yüceliğine delalet eden hususlardan biri de şudur: Yüce Allah onu bu genel hükümde şart koştuğu gibi, daha önce geçtiği üzere yiyecekler zikredilirken de özellikle ona teşvik etmiş ve: «İman ettiğiniz Allah'tan sakının» buyurmuştur. Bu, yeme ve içmede takvaya riayet etmeye son derece teşviktir ve ihsan makamına ancak bununla ulaşılabileceğine bir işarettir -başarı Allah'tandır-. Takdirî anlam: “Şüphesiz Allah takva sahibi müminleri sever” şeklinde olunca, şu sözünü ona atfetti: {وَاللَّهُ} “Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “iyilik edenleri sever”.
ولما ذكر ما حرم من الطعام في كل حال، وكان الصيد ممن حرم في بعض الأوقات، وكان من أمثل مطعوماتهم، وكان قد ذكر لهم بعض أحكامه عقب قوله: {أحلت لكم بهيمة الأنعام} {وأحل لكم الطيبات} أخذ هنا في ذكر شيء من أحكامه، وابتدأها - لأنهم خافوا على من مات منهم على شرب الخمر قبل تحريمها بأنه يبتليهم لتمييز الورع منهم من غيره - بالصيد في الحال التي حرمه عليهم فيها كما ابتلى إسرائيل في السبت، فكان ذلك سبباً لجعلهم قردة، ومنَّ سبحانه على الصحابة من هذه الأمة بالعصمة عند بلواهم بياناً لفضلهم على من سواهم، فقال تعالى منادياً لهم
Her durumda haram kılınan yiyeceği zikredince ve avlanmak da bazı vakitlerde haram kılınan şeylerden olup onların en seçkin yiyeceklerinden sayıldığından ve {أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ} “Size dört ayaklı hayvanlar helal kılındı” ile {وَأُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ} “Size temiz şeyler helal kılındı” kavillerinin hemen ardından avlanmaya dair bazı hükümleri onlara zikretmiş olduğundan; burada onun hükümlerinden bir kısmını zikretmeye başladı. Bunlardan haram kılınmadan önce içki içerek ölen kimseler hakkında korktukları için -aralarındaki takva sahibini diğerinden ayırt etmek maksadıyla onları imtihan edeceğinden ötürü- İsrailoğulları'nı Cumartesi günü imtihan ettiği gibi, onlara haram kıldığı durumdaki avlanma ile başladı. Bu [Cumartesi avı], onların maymunlara dönüştürülmesine sebep olmuştu. Yüce Allah bu ümmetin sahabilerine imtihanları anında masumiyet (korunma) lütfederek diğer insanlara karşı üstünlüklerini beyan etti. Yüce Allah, zikri onları muhalefetten alıkoyacak bir vasıfla onlara nida ederek şöyle buyurdu:
بما يكفّهم ذكره عن المخالفة: {يا أيها الذين آمنوا} أي أوقعوا الإيمان ولو على أدنى وجوهه، فعم بذلك العالي والداني {ليبلونكم الله} أي يعاملكم معاملة المختبر في قبولكم تحريم الخمر وغيره المحيط بكل شيء قدرة وعلماً، وذكر الاسم الأعظم إشارة بالتذكير بما له من الجلال إلى أن له أن يفعل ما يشاء، وأشار إلى تحقير البلوى تسكيناً للنفوس بقوله: {بشيء من الصيد} أي الصيد في البر في الإحرام، وهو ملتفت إلى قوله: {هل أنبئكم بشر من ذلك مثوبة عند الله} [المائدة: ٦٠] وشارح لما ذكر أول السورة في قوله {غير محلي الصيد وأنتم حرم} ، وما ذكر بعد المحرمات من قوله: {فكلوا مما أمسكن عليكم}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” yani en alt derecesinde de olsa imanı gerçekleştirenler; böylece üstünü ve altını bu hitapla kuşattı. {لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ} “Andolsun ki Allah sizi mutlaka imtihan edecektir” yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan [Allah], içkinin ve diğer şeylerin haram kılınışını kabulünüz konusunda sizi bir imtihana tabi tutanın muamelesiyle muamele edecektir. İsm-i A‘zam'ı zikretmesi, O'nun celalini hatırlatarak dilediğini yapma hakkına sahip olduğuna işaret içindir. Nefisleri teskin etmek üzere imtihanın küçüklüğüne şu kavliyle işaret etti: {بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ} “avdan bir şeyle” yani ihramda iken karada avlanmakla. Bu, şu kavle bakmaktadır: {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ} “Allah katında bundan daha kötü bir cezayı size haber vereyim mi?” [el-Mâide 60]. Ve surenin başında geçen şu kavli açıklamaktadır: {غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} “ihramlı iken avı helal saymamak üzere” ve haramların ardından zikredilen şu kavli: {فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ} “Sizin için tuttuklarından yiyin”
[المائدة: ٤] ، ووصف المبتلى به بوصف هو من أعلام النبوة فقال: {تناله أيديكم} أي إن أردتم أخذه سالماً {ورماحكم} إن أردتم قتله، ثم ذكر المراد من ذلك وهو إقامة الحجة على ما يتعارفه العباد بينهم فقال: {ليعلم الله} أي وهو الغني عن ذلك بما له من صفات الكمال التي لا خفاء بها عند أحد يعلم هذا الاسم الأعظم {من يخافه بالغيب} أي بما حجب به من هذه الحياة الدنيا التي حجبتهم عن أن يعرفوه حق معرفته سبحانه، والمعنى أنه يخرج بالامتحان ما كان من أفعال العباد في عالم الغيب إلى عالم الشهادة، فيصير تعلق العلم به تعلقاً شهودياً كما كان تعلقاً غيبياً لتقوم بذلك الحجة على الفاعل في مجاري عاداتهم، ويزداد من
[el-Mâide 4]. İmtihan olunan şeyi peygamberlik alametlerinden sayılan bir vasıfla niteleyerek şöyle buyurdu: {تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ} “ellerinizin erişebileceği” yani onu canlı olarak yakalamak isterseniz, {وَرِمَاحُكُمْ} “ve mızraklarınızın” eğer onu öldürmek isterseniz. Sonra bundan murat edilen şeyi, yani kulların kendi aralarında bildikleri ölçülerle hüccetin ikame edilmesini zikrederek şöyle buyurdu: {لِيَعْلَمَ اللَّهُ} “Allah'ın bilmesi için” yani bu İsm-i A‘zam'ı bilen hiç kimseye gizli olmayan kemal sıfatlarıyla bundan müstağni olduğu halde, {مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ} “gaybda (görmediği halde) Kendisinden korkan kimseyi” yani O'nu hakkıyla tanımaktan kendilerini perdeleyen şu dünya hayatı perdesi arkasında [korkan kimseyi]. Anlam şudur: İmtihan yoluyla kulların gayb alemindeki amellerini şehadet alemine çıkarır; böylece onların alışılagelmiş hallerinde fail aleyhine delil ikame edilmiş olsun diye ilmin ona taalluku, gaybî taalluk olduğu gibi şühûdî taalluk haline gelir. Ve meleklerden
له اطلاع على اللوح المحفوظ من الملائكة إيماناً ويقيناً وعرفاناً، وقد حقق سبحانه معنى هذه الآية فابتلاهم بذلك عام الحديبية حتى كان يغشاهم الصيد في رحالهم ويمكنهم أخذه بأيديهم.
Levh-i Mahfuz'a muttali olan kimselerin imanı, yakîni ve marifeti artar. Yüce Allah bu ayetin manasını bizzat gerçekleştirdi ve Hudeybiye senesinde onları bununla imtihan etti; öyle ki av hayvanları onların konak yerlerinde üzerlerine gelir ve onları elleriyle tutmaları mümkün olurdu.
ولما كان هذا زاجراً في العادة عن التعرض لما وقعت البلوى به وحاسماً للطمع فيه بمن اتسم بما جعل محط النداء من الإيمان، سبب عنه قوله: {فمن اعتدى} أي كلف نفسه مجاوزة الحد في التعرض له؛ ولما كان سبحانه يقبل التوبة عن عباده، خص الوعيد بمن استغرق الزمان بالاعتداء فأسقط الجار لذلك فقال: {بعد ذلك} أي الزجر العظيم {فله عذاب أليم *} بما التذَّ من تعرضه إليه لما عرف بالميل إلى هذا أنه إلى ما هو أشهى منه كالخمر وما معها أميل.
Bu durum, âdet üzere imtihan konusu olan şeye el uzatmaktan caydırıcı ve nidanın dayanağı kılınan imanla vasıflanan kimselerde buna yönelik tamahı kesici olunca, neticesinde şöyle buyurdu: {فَمَنِ اعْتَدَى} “Kim haddi aşarsa” yani ona el uzatmakta kendisini sınırı aşmaya zorlarsa; Yüce Allah kullarının tövbesini kabul ettiğinden, tehdidi zamanı tecavüzle tüketen kimseye has kıldı ve bu sebeple harf-i cerri düşürerek şöyle buyurdu: {بَعْدَ ذَلِكَ} “bundan sonra” yani bu büyük caydırmadan sonra, {فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “onun için can yakıcı bir azap vardır.”; buna meyil göstermesiyle, içki ve beraberindekiler gibi bundan daha çekici olan şeylere daha çok meyledeceği bilindiğinden, ona el uzatmaktan aldığı lezzet sebebiyle.
ولما أخبرهم بالابتلاء صرح لهم بما لوح إليه بذكر المخافة من تحريم التعرض لما ابتلاهم به، فقال منوِّهاً بالوصف الناهي عن الاعتداء: {يا أيها الذين آمنوا} وذكر القتل الذي هو أعم من الذبح إشارة إلى أن الصيد - لما عنده من النفرة المانعة من التمكن من ذبحه - يحبس بأي وجه كان من أنواع القتل فقال: {لا تقتلوا الصيد} أي لا تصطادوا ما يحل أكله من الوحش، وأما غير المأكول فيحل قتله، فإنه لاحظ للنفس في قتله إلا الإراحة من أذاه المراد بالفسق في قوله ﷺ: «خمس في الدواب فواسق، لا جناح على من قتلها في حل ولا حرم» وذكر منهن السبع العادي، فدل الحكم برفع الجناح عقب الوصف بالفسق
Onlara imtihanı haber verince, korkuyu zikretmekle üstü kapalı işaret ettiği şeyi, yani onları imtihan ettiği şeye el uzatmanın haramlığını açıkça belirtti ve haddi aşmaktan meneden vasfı överek şöyle buyurdu: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” Boğazlamaktan (zebh) daha genel olan öldürmeyi (katl) zikretti; bu da av hayvanının -boğazlanmasını engelleyen ürkekliği sebebiyle- öldürme türlerinden herhangi bir şekilde ele geçirilebileceğine işaret içindir. Şöyle buyurdu: {لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ} “Avı öldürmeyin” yani eti yenen yabani hayvanları avlamayın. Eti yenmeyen hayvanların öldürülmesi ise helaldir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: «Hayvanlardan beşi fasıktır (zararlıdır); ihramlı olsun veya olmasın onları öldürene hiçbir günah yoktur.» hadisinde fısk ile kastedilen, eziyetinden kurtulmaktan başka nefsin onları öldürmede hiçbir payı yoktur. Onların arasında saldırgan yırtıcı hayvanı da zikretti. Fısk vasfının hemen ardından günahın kaldırıldığına hükmedilmesi,
على أنه علة الإباحة، ولا معنى لفسقها إلا أذاها {وأنتم حرم} أي محرومون أو في الحرم.
onun mubahlığın illeti olduğuna delalet eder. Onların fıskının anlamı eziyetlerinden başka bir şey değildir. {وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} “siz ihramlı iken” yani ihrama girmiş halde yahut Harem sınırları içinde iken.
ولما كان سبحانه عالماً بأنه لا بد أن يوافق موافق تبعاً لأمره ويخالف مخالف موافقة لمراده، شرع لمن خالف كفارة تخفيفاً منه على هذه الأمة ورفعاً لما كان على من كان من قبلها من الآصار، فقال عاطفاً على ما تقديره: فمن انتهى فله عند ربه أجر عظيم: {ومن قتله منكم متعمداً} أي قاصداً للصيد ذاكراً للإحرام إن كان محرماً، والحرم إن كان فيه عالماً بالتحريم.
Yüce Allah, emrine uyarak itaat edenin ve muradına uygun olarak muhalefet edenin mutlaka bulunacağını bildiğinden, bu ümmete bir kolaylık olsun ve onlardan öncekilerin üzerindeki ağır yükleri kaldırsın diye muhalefet eden kimse için kefaret meşru kıldı. Takdiri “Kim vazgeçerse Rabbi katında onun için büyük bir ecir vardır” şeklinde olan cümleye atıfla şöyle buyurdu: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} “İçinizden kim onu kasten öldürürse” yani ihramlı ise ihramını, Harem'de ise Harem'i hatırlayarak ve haram olduğunu bilerek avı kastederse.
ولما كان هذا الفعل العمد موجباً للإثم والجزاء، ومتى اختل وصف منه كان خطأ موجباً للجزاء فقط، وكان سبحانه قد عفا عن الصحابة ﵃ العمد الذي كان سبباً لنزول الآية كما في آخرها، لم يذكره واقتصر على ذكر الجزاء فقال: {فجزاء} أي فمكافأة {مثل ما قتل} أي أقرب الأشياء به شبهاً في الصورة لا النوع، ووصف الجزاء بقوله: {من النعم} لما قتله عليه، أي عليه أن يكافئ ما قتله بمثله، وهو من إضافة المصدر إلى الفاعل، هذا على قراءة الجماعة بإضافة «جزاء» إلى «مثل» ، وأما على قراءة الكوفيين ويعقوب بتنوين «جزاء» ورفع «مثل» فالأمر واضح.
Bu kasıtlı fiil günahı ve cezayı gerektirdiğinde ve bu niteliklerden biri eksik olduğunda sadece cezayı gerektiren bir hata sayıldığında; ayetin sonunda geleceği üzere Yüce Allah ayetin iniş sebebi olan kasıtlı davranışı sahabilerden radıyallâhu anhüm affettiği için onu zikretmedi ve sadece cezayı zikretmekle yetinerek şöyle buyurdu: {فَجَزَاءٌ} “bir ceza vardır” yani bir karşılık, {مِثْلُ مَا قَتَلَ} “öldürdüğünün benzeri” yani türce değil suretçe ona en çok benzeyen şey. Cezayı şu sözüyle niteledi: {مِنَ النَّعَمِ} “sağmal hayvanlardan (davar/sığır/deveden)” öldürdüğü şeye karşılık; yani öldürdüğü şeyi misliyle karşılaması gerekir. Bu, masdarın faile izafetidir. Bu [izah], «cezâ» (جزاء) kelimesinin «misl» (مثل) kelimesine izafetiyle okuyan çoğunluğun kıraatine göredir. Kûfeliler ile Ya‘kûb'un «cezâün» (جزاءٌ) kelimesini tenvinli ve «mislu» (مثلُ) kelimesini merfû okuyuşuna göre ise durum açıktır.
ولما كان كأنه قيل: بما تعرف المماثلة؟ قال: {يحكم به} أي بالجزاء؛ ولما كانت وجوه المشابهة بين الصيد وبين النعم كثيرة، احتاج ذلك إلى زيادة التأمل فقال: {ذوا عدل منكم} أي المسلمين، وعن الشافعي أن الذي له مثل ضربان: ما حكمت فيه الصحابة، وما لم تحكم فيه، فما حكمت فيه لا يعدل إلى غيره لأنه قد حكم به عدلان فدخل تحت الآية، وهم أولى من غيرهم لأنهم شاهدوا التنزيل وحضروا التأويل؛ وما لم يحكموا به يرجع فيه إلى اجتهاد عدلين، فينظر إلى الأجناس الثلاثة من الأنعام، فكل ما كان أقرب شبهاً به يوجبانه؛ فإن كان القتل خطأ جاز أن يكون الفاعل أحد الحكمين، وإن كان عمداً فلا، لأنه يفسق به.
Sanki: “Benzerlik ne ile bilinir?” denilince şöyle buyurdu: {يَحْكُمُ بِهِ} “ona hükmedecektir” yani o cezaya; av ile evcil hayvanlar (en'âm) arasındaki benzerlik yönleri çok olduğundan bu durum derin düşünmeyi gerektirdi ve şöyle buyurdu: {ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “içinizden adalet sahibi iki kişi” yani Müslümanlardan. Şâfiî'den rivayet edildiğine göre dengi olan şey iki kısımdır: Sahabenin hakkında hüküm verdiği ve hakkında hüküm vermediği. Hakkında hüküm verdikleri şeyde başkasına gidilmez; çünkü ona iki adil kişi hükmetmiştir ve ayetin kapsamına girmiştir. Onlar başkalarından daha önceliklidir; çünkü onlar nüzule şahit olmuş ve tefsirde hazır bulunmuşlardır. Sahabenin hakkında hüküm vermediği şeye gelince, onda iki adil kişinin ictihadına başvurulur. Hayvanların üç cinsine (deve, sığır, davar) bakılır; hangisi suretçe ona en yakınsa onu vacip kılarlar. Eğer öldürme hataen olmuşsa failin iki hakemden biri olması caizdir; kasten olmuşsa caiz değildir, çünkü bununla fasık olur.
ولما كان هذا المثل يساق إلى مكة المشرفة على وجه الإكرام والنسك رفقاً بمساكينها، قال مبيناً لحاله من الضمير في «به» : {هدياً} ولما كان الهدي هو ما تقدم تفسيره، صرح به فقال: {بالغ الكعبة} أي الحرم المنسوب إليها، وإنما صرح بها زيادة في التعظيم وإعلاماً بأنها هي المقصودة بالذات بالزيارة والعمارة لقيام ما يأتي ذكره، تذبح الهدي بمكة المشرفة ويتصدق به على مساكين الحرم، والإضافة لفظية لأن الوصف
Bu benzer hayvan, oranın yoksullarına bir lütuf olarak ikram ve ibadet amacıyla Mekke-i Mükerreme'ye sevk edildiğinden, «bihi» (به) zamirinin halini açıklayarak şöyle buyurdu: {هدياً} “bir kurbanlık olarak”. Hedy daha önce tefsir edilen şey olunca, bunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {بَالِغَ الْكَعْبَةِ} “Kâbe'ye ulaşacak” yani ona nispet edilen Harem'e. Tazimi artırmak ve gelecekte zikredilecek gerekçeler sebebiyle bizzat ziyaret ve imar edilmesi hedeflenen yerin orası olduğunu bildirmek için Kâbe'yi açıkça zikretti. Kurban Mekke-i Mükerreme'de kesilir ve Harem yoksullarına sadaka olarak dağıtılır. Buradaki tamlama lafzîdir; çünkü sıfat
بشبه «يبلغ» فلذا وصف بها النكرة.
«yebluğu» (يبلغ) [muzari fiiline] benzediği için nekra onunla sıfatlanmıştır.
ولما كان سبحانه رحيماً بهذه الأمة، خيرها بين ذلك وبين ما بعد فقال: {أو} عليه {كفارة} هي {طعام مساكين} في الحرم بمقدار قيمة الهدي، لكل مسكين مد {أو عدل ذلك} أي قيمة المثل {صياماً} في أيّ موضع تيسر له، عن كل مد يوم، فأو للتخيير لأنه الأصل فيها، والقول بأنها للترتيب يحتاج إلى دليل.
Yüce Allah bu ümmete merhametli olduğu için, onları bununla bundan sonraki arasında muhayyer kıldı ve şöyle buyurdu: {أَوْ} “Yahut” [üzerine düşen], {كَفَّارَةٌ} “bir kefarettir” ki o da {طَعَامُ مَسَاكِينَ} “yoksulları doyurmaktır”; Harem'deki [yoksulları], kurbanlığın kıymeti miktarınca, her yoksula bir müdd düşecek şekilde. {أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ} “yahut onun dengi” yani o benzerin kıymeti kadar {صِيَامًا} “oruç tutmaktır”; kendisine neresi kolay gelirse orada, her müdd için bir gün [oruç tutar]. «Ev» (أو) edatı muhayyerlik içindir, zira asıl olan budur. Onun tertip (sıralama) için olduğunu söylemek delile muhtaçtır.
ولما كان الأمر مفروضاً في المتعمد قال معلقاً بالجزاء، أي فعليه أن يجازي بما ينقص المال أو يؤلم الجسم {ليذوق وبال} أي ثقل {أمره} وسوء عاقبته ليحترز عن مثل ما وقع فيه؛ ولما كان هذا الجزاء محكوماً به في دار العمل التي لا يطلع أهلها بمجرد عقولهم فيها على غيب، ولا يعرفون عاقبة أمر إلاّ تخرصاً، طرد الحكم في غير المتعمد لئلا يدعي المتعمد أنه مخطئ، كل ذلك حمى لحرمة الدين وصوناً لحرمة الشرع وحفظاً لجانبه ورعاية لشأنه، ولما كان قد مضى منهم قبل نزولها من هذا النوع أشياء، كانوا كأنهم قالوا: فكيف نصنع بما أسلفنا؟ قال جواباً: {عما سلف} أي تعمده، أي لكم من ذلك، فمن
Hüküm kasıtlı davranan kimse hakkında konulunca, cezaya bağlayarak şöyle buyurdu; yani içine düştüğü durumun benzerinden sakınsın diye malı eksilten veya bedene acı veren bir şeyle cezalandırılması gerekir: {لِيَذُوقَ وَبَالَ} “vebalini tatması için” yani ağırlığını, {أَمْرِهِ} “yaptığı işin” ve kötü akıbetini. Bu ceza, halkının sırf akıllarıyla gayba muttali olamadığı ve işin sonunu ancak tahminle bilebildiği amel yurdunda hükme bağlandığı için; kasıtlı yapan kimse hatalı olduğunu iddia etmesin diye, dinin hürmetini korumak, şeriatın saygınlığını muhafaza etmek, onun tarafını gözetmek ve şanına riayet etmek gayesiyle bu hüküm kasten yapmayan kimseye de genelleştirildi. Ayetin inişinden önce onlardan bu tür şeyler sadır olduğunda sanki: “Geçmişte yaptıklarımızı ne yapacağız?” dediler. Cevaben şöyle buyurdu: [Allah affetmiştir] {عَمَّا سَلَفَ} “geçmiş olanları” yani kasıtlı yapılanları; yani bu hususta size af vardır. Artık kim
حفظ نفسه بعد هذا فاز {ومن عاد} إلى تعمد شيء من ذلك ولو قل؛ ولما كان المبتدأ متضمناً معنى الشرط، قرن الخبر بالفاء إعلاماً بالسببية فقال: {فينتقم الله} أي الذي له الأمر كله {منه} أي بسبب عوده بما يستحقه من الانتقام.
bundan sonra nefsini korursa kurtulur. {وَمَنْ عَادَ} “Kim de tekrar dönerse” az da olsa bunlardan herhangi birini kasten yapmaya; mübteda şart anlamı içerdiğinden, sebebiyet bildirmek üzere haberi “fâ” ile bağlayarak şöyle buyurdu: {فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ} “artık Allah intikam alır” yani bütün emir Kendisine ait olan [Allah], {مِنْهُ} “ondan” yani hak ettiği intikamla tekrar dönmesi sebebiyle.
ولما كان فاعل ذلك منتهكاً لحرمة الإحرام والحرم، وكان التقدير: فالله قادر عليه، عطف على ذلك ما اقتضاه المقام من الإتيان بالاسم الأعظم ووصف العزة فقال: {والله} أي الملك الأعلى الذي لا تداني عظمتَه عظمةٌ {عزيز} لا يغلب {ذو انتقام *} ممن خالف أمره.
Bunu yapan kimse ihramın ve Harem'in hürmetini çiğnediğinde ve takdiri “Allah ona güç yetirir” şeklinde olunca; makamın gerektirdiği şekilde İsm-i A‘zam'ı ve izzet vasfını getirerek buna atfetti ve şöyle buyurdu: {وَاللَّهُ} “Allah” yani azametine hiçbir azametin yaklaşamayacağı o en yüce Hükümran, {عَزِيزٌ} “Mutlak güç sahibidir” asla mağlup edilemez, {ذُو انْتِقَامٍ} “intikam alıcıdır.” emrine muhalefet edenlerden.
ولما كان هذا عاماً في كل صيد، بين أنه خاص بصيد البر فقال: {أحل لكم صيد البحر} أي اصطياده، أي الذي مبناه غالباً على الحاجة، والمراد به جميع المياه من الأنهار والبرك وغيرها {وطعامه} أي مصيده طرياً وقديداً ولو كان طافياً قذفه البحر، وهو الحيتان بأنواعها وكل ما لا يعيش في البر، وما أكل مثله في البر.
Bu hüküm her av hakkında umumi olunca, kara avına mahsus olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ} “Size deniz avı helal kılındı” yani onu avlamak; ki bunun dayanağı çoğunlukla ihtiyaçtır. Bundan murat nehirler, havuzlar ve diğerleri dahil bütün sulardır. {وَطَعَامُهُ} “ve onun yiyeceği” yani taze veya kurutulmuş olarak avlananları; denizin dışarı attığı su üstünde yüzenler olsa bile. Bu da her türlü balık ve karada yaşamayan, karadaki benzeri yenen her şeydir.
ولما أحل ذلك ذكر علته فقال: {متاعاً لكم} أي إذا كنتم مسافرين أو مقيمين {وللسيارة} أي يتزودونه إلى حيث أرادوا من البر أو البحر، وفي تحليل صيد البحر حال الابتلاء من النعمة على هذه الأمة ما يبين فضلها على من كان قبلها ممن جعل صيد البحر له محنة يوم الابتلاء -
Bunu helal kılınca illetini zikrederek şöyle buyurdu: {مَتَاعًا لَكُمْ} “size bir geçimlik olarak” yani ister mukim ister yolcu olun, {وَلِلسَّيَّارَةِ} “ve yolculara” yani karadan veya denizden diledikleri yere azık edinsinler diye. İmtihan anında deniz avının helal kılınmasında bu ümmete öyle bir nimet vardır ki, imtihan gününde deniz avı kendilerine bir sıkıntı/azap kılınmış olan öncekilere karşı bu ümmetin üstünlüğünü açıkça gösterir;
ولله الحمد، والظاهر أن المراد بصيد البحر الفعل، لأن ثَمَّ أمرين: الاصطياد والأكل، والمراد بيان حكمهما، فكأنه أحل اصطياد حيوان البحر، وأحل طعام البحر مطلقاً ما اصطادوه وما لم يصطادوه، سواء كانوا مسافرين أو مقيمين، وذلك لأنه لما قدَّم تحريم اصطياد ما في البر بقوله {لا تقتلوا الصيد وأنتم حرم} [المائدة: ٩٥] أتبعه بيان إحلال اصطياد مصيد البحر في حال تحريم ذلك، ثم أتبعه بيان حرمة مصيد البر بقوله: {وحرم عليكم صيد البر} أي اصطياده وأكل ما صيد منه لكم وهو ما لا عيش له إلاّ فيه، وما يعيش فيه وفي البحر، فإن صيدَ للحلال حل للمحرم أكله، فإنه غير منسوب إليه اصطياده بالفعل ولا بالقوة {ما دمتم حرماً} لأن مبنى أمره غالباً في الاصطياد والأكل مما صيد على الترف والرفاهية، وقد تقدم أيضاً حرمة اصطياد مصيد البر وحرمة الأكل مما صيد منه، وتكرر ذلك بتكرر الإحرام في آية {غير محلي الصيد} [المائدة: ١] وآية {لا تقتلوا الصيد وأنتم حرم} [المائدة: ٩٥] فلا يعارضه مفهوم {ما دمتم حرماً} [المائدة: ٩٦] وعبر بذلك ليكون نصاً في الحرمة في كل جزء من أجزاء وقت الإحرام إلى تمام التحلل - والله أعلم، ولا يسقط الجزاء بالخطأ والجهل كسائر محظورات الإحرام.
Allah'a hamdolsun. Zahir olan odur ki deniz avından murat fiildir (avlanmaktır); çünkü ortada iki mesele vardır: avlamak ve yemek. Murad edilen ise bunların hükmünü beyan etmektir. Sanki şöyle buyrulmuştur: Deniz hayvanını avlamak helal kılınmış, ister avlamış olsunlar ister avlamamış olsunlar, ister yolcu olsunlar ister mukim olsunlar deniz yiyeceği mutlak olarak helal kılınmıştır. Zira Yüce Allah: {لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} “ihramlı iken avı öldürmeyin” [el-Mâide 95] kavliyle karada olanı avlamanın haramlığını öne alınca, bunun haram olduğu durumda deniz avını avlamanın helalliğini buna ekledi. Sonra şu kavliyle kara avının haramlığını açıkladı: {وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ} “Kara avı ise size haram kılındı” yani onu avlamak ve sizin için avlanan şeyden yemek; bu da sadece karada yaşayan yahut hem karada hem denizde yaşayan hayvandır. Eğer ihramsız (helal) kimse için avlanmışsa, ihramlının ondan yemesi helal olur; zira fiilen veya hükmen avlanmak ona nispet edilmemiştir. {مَا دُمْتُمْ حُرُمًا} “ihramlı olduğunuz sürece”; çünkü avlanmada ve avlanan şeyden yemede işin dayanağı çoğunlukla lüks ve refahtır. Kara avını avlamanın ve ondan avlanan şeyden yemenin haramlığı daha önce de geçmişti; bu yasak {غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ} “avı helal saymamak üzere” [el-Mâide 1] ayetinde ve {لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} “ihramlı iken avı öldürmeyin” [el-Mâide 95] ayetinde ihramın tekrarlanmasıyla tekrarlanmıştır. Dolayısıyla bu, {مَا دُمْتُمْ حُرُمًا} “ihramlı olduğunuz sürece” [el-Mâide 96] mefhumuna aykırı düşmez. Tamamen ihramdan çıkıncaya kadar ihram vaktinin her anında haramlıkta açık bir nas olsun diye böyle ifade buyrulmuştur -en doğrusunu Allah bilir-. Diğer ihram yasaklarında olduğu gibi hata ve bilgisizlik sebebiyle ceza düşmez.
ولما كان الاصطياد بحشر المصيد إلى حيث يعجز عن الخلاص
Avlanmak, avlanan hayvanı kurtulmaktan aciz kalacağı bir yere sıkıştırıp toplamak (haşr) suretiyle olduğundan;
منه، وكانت حالة الإحرام أشبه شيء بحالة الحشر في التجرد عن المخيط والإعراض عن الدنيا وتمتعاتها، ختم الآية بقوله عطفاً على ما تقديره: فلا تأكلوا شيئاً منه في حال إحرامكم: {واتقوا الله} أي الذي له الأمر كله في ذلك وفي غيره من الاصطياد وغيره {الذي إليه تحشرون *} ليكون العرض عليه نصبَ أعينكم فتكونوا مواظبين على طاعته محترزين عن معصيته.
ve ihram hali dikişli elbiselerden soyunma, dünyadan ve onun zevklerinden yüz çevirme bakımından haşr haline en çok benzeyen şey olduğundan; takdiri “İhram halinizde ondan hiçbir şey yemeyin” şeklinde olan cümleye atıfla ayeti şu sözüyle tamamladı: {وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan sakının” yani avlanmada ve diğer şeylerde bütün emir Kendisine ait olan [Allah'tan], {الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “huzuruna toplanacağınız.”; O'nun huzuruna çıkarılma hali gözlerinizin önünde olsun da O'na itaate devam edip isyanından sakınasınız.
ولما كان الإحرام وتحريم الصيد فيه إنما هو لقصد تعظيم الكعبة، بين تعالى حكمة ذلك وأنه كما جعل الحرم والإحرام سبباً لأمن الوحش والطير جعله سبباً لأمن الناس وسبباً لحصول السعادة دنيا وأخرى، فقال مستأنفاً بياناً لحكمة المنع في أول السورة من استحلال من يقصدها للزيارة: {جعل الله} أي بما له من العظمة وكمال الحكمة ونفوذ الكلمة {الكعبة} وعبر عنها بذلك لأنها مأخوذة من الكعب الذي به قيام الإنسان وقوامه، وبيّنها مادحاً بقوله: {البيت الحرام} أي الممنوع من كل جبار دائماً الذي تقدم في أول السورة أني منعتكم من استحلال من يؤمّه {قياماً للناس} أي في أمر معاشهم ومعادهم لأنها لهم كالعماد الذي يقوم به البيت، فيأمن به الخائف ويقوى فيه الضعيف ويقصده التجار والحجاج والعمّار فهو عماد الدين والدنيا.
İhram ve ihramda avlanmanın haram kılınması ancak Kâbe'yi tazim gayesine matuf olunca; Yüce Allah bunun hikmetini ve Harem ile ihramı yabani hayvanlar ve kuşlar için güven sebebi kıldığı gibi, insanlar için de güven vesilesi ve dünya ile ahiret saadetini elde etme sebebi kıldığını açıkladı. Surenin başında onu ziyaret etmek isteyenlerin helal sayılmasının yasaklanış hikmetini açıklayan yeni bir cümleyle şöyle buyurdu: {جَعَلَ اللَّهُ} “Allah kıldı” yani azameti, kemal-i hikmeti ve sözünün geçerliliği ile, {الْكَعْبَةَ} “Kâbe'yi” -insanın kendisiyle ayakta durduğu ve doğrulduğu topuk kemiğinden (ka‘b) türetildiği için bu şekilde ifade edilmiştir- ve överek onu şöyle açıkladı: {الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “Beyt-i Harâm'ı” yani her zorbanın [saldırısından] ebediyen korunan, surenin başında ona yönelen kimseleri helal saymanızı menettiğim [evi], {قِيَامًا لِلنَّاسِ} “insanlar için bir dayanak (nizam)” yani dünyalıkları ve ahiretleri hususunda; çünkü o, evin kendisiyle ayakta durduğu direk gibidir. Korku içindeki kimse onunla emniyete kavuşur, zayıf olan onunla güç bulur; tüccarlar, hacılar ve umreciler ona yönelir. Dolayısıyla o dinin ve dünyanın direğidir.
ولما ذكر ما به القوام من المكان، أتبعه ذلك من الزمان فقال: {والشهر الحرام} أي الذي يفعل فيه الحج وغيره يأمن فيه الخائف.
Mekândan olan dayanağı zikredince, zamandan olan dayanağı da ona ekleyerek şöyle buyurdu: {وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ} “ve haram ayı da” yani haccın ve diğer ibadetlerin yapıldığı, korkanın emniyette olduğu [ayı].
ولما ذكر ما به القوام من المكان والزمان، أتبعه ما به قوام الفقراء من شعائره فقال: {والهدي} ثم أتبعه أعزَّه وأخصه فقال: {والقلائد} أي والهدي العزيز الذي يقلد فيذبح ويقسم على الفقراء، وفي الآية التفات إلى ما في أول السورة من قوله {يا أيها الذين آمنوا لا تحلوا شعائر الله ولا الشهر الحرام} [المائدة: ٢]- فقوانينُها أن من قصدها في شهر الحرام لم يتعرض له أحد ولو كان قتل ابنه، ومن قصدها في غيره ومعه هدي قلده أو لم يقلده أو لم يكن معه هدي وقلد نفسه من لَحاء شجر الحرم لم يعرِض له أحد حتى أن بعضهم يلقي الهدي وهو مضطر فلا يعرض له ولو مات جوعاً، وسواء في ذلك صاحبه وغيره لأن الله تعالى أوقع في قلوبهم تعظيمها، لأنه تعالى جبل العرب على الشجاعة ليفتح بهم البلاد شرقاً وغرباً ليظهرعموم رسالة نبيهم ﷺ، فلزم من ذلك شدة حرصهم على القتل والغارات، وعلم أن ذلك إن دام بهم شَغلَهم عن تحصيل ما يحتاجون إليه لعيشهم، فأدى إلى فنائهم، فجعل بيته المكرم وما كان من أسبابه أماناً يكون به قوام معاشهم ومعايشهم، فكان ذلك برهاناً ظاهراً على أن الإله عالم بجميع المعلومات وأن له الحكمة البالغة.
Mekân ve zamandan olan dayanağı zikredince, O'nun şeairinden yoksulların dayanağı olan şeyi ona ekleyerek: {وَالْهَدْيَ} “kurbanlıkları” buyurdu. Sonra onun en değerlisini ve en özelini ekleyerek şöyle buyurdu: {وَالْقَلَائِدَ} “ve gerdanlıklı kurbanları da” yani gerdanlık takılan, kesilip fakirlere dağıtılan o kıymetli kurbanlıkları. Ayette surenin başındaki şu kavle bir iltifat (atıf) vardır: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ} “Ey iman edenler! Allah'ın nişanelerine ve haram aya saygısızlık etmeyin” [el-Mâide 2]. Onun kuralları şöyledir: Haram ayda oraya yönelen bir kimseye, oğlunu öldürmüş olsa bile hiç kimse dokunmazdı. Haram ayın dışında oraya yönelen ve beraberinde ister gerdanlık takmış olsun ister takmamış olsun kurbanlığı bulunan yahut yanında kurbanlığı olmayıp da Harem ağaçlarının kabuğundan boynuna gerdanlık takan kimseye hiç kimse dokunmazdı; hatta onlardan bazıları darda kaldığında kurbanlığı terk eder ve açlıktan ölse bile ona dokunmazdı. Bunda kurban sahibi ile başkası eşitti; çünkü Yüce Allah kalplerine onu tazim etme duygusunu yerleştirmişti. Zira Yüce Allah, Peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem’in risaletinin evrenselliği ortaya çıksın diye doğuda ve batıda beldeleri fethetsinler diye Arapları cesaret üzere yaratmıştı. Bundan ötürü onların öldürmeye ve baskınlara aşırı düşkün olmaları gerekmişti. Şayet bu durum aralarında devam etseydi, onları yaşamları için muhtaç oldukları şeyleri elde etmekten alıkoyacağını ve yok olmalarına yol açacağını bildi. Bu yüzden mükerrem evini ve onun vesilelerini, maişet ve geçimlerinin kendisiyle kaim olacağı bir emniyet kıldı. Bu durum, İlah'ın bütün malumatı bildiğine ve üstün hikmet sahibi olduğuna apaçık bir delil oldu.
ولما أخبر بعلة التعظيم لما أمر بتعظيمه من نظم أمور الناس، ذكر علة ذلك الجعل فقال: {ذلك} أي الجعل العظيم الذي تم أمره على ما أراد جاعله سبحانه {لتعلموا} أي بهذا التدبير المحكم {أن الله} أي الذي له الكمال كله الذي جعل ذلك {يعلم ما في السماوات} فلذلك رتبها ترتيباً فصلت به الأيام والليالي، فكانت من ذلك الشهور والأعوام، وفصّل من ذلك ما فصل للقيام المذكور {وما في الأرض} فلذلك جعل فيها ما قامت به مصالح الناس وكف فيه أشدهم وأفتكهم عن أضعفهم وآمن فيه الطير والوحش، فيؤدي ذلك من له عقل رصين وفكر متين إلى أن يعلم أن فاعل ذلك من العظمة ونفوذ الكلمة بحيث يستحق الإخلاص في العبادة وأن يمتثل أمره في إحلال ما أحل من الطعام وتحريم ما حرم من الشراب وغير ذلك.
İnsanların işlerinin intizamı için tazim edilmesini emrettiği şeylerin tazim illetini haber verince, bu kılmanın illetini zikrederek şöyle buyurdu: {ذَلِكَ} “İşte bu” yani onu kılan Yüce Zat'ın dilediği şekilde tamamlanan o muazzam kılma, {لِتَعْلَمُوا} “bilmeniz içindir” yani bu muhkem tedbir ile, {أَنَّ اللَّهَ} “şüphesiz Allah'ın” yani bunu kılan bütün kemale sahip Zat'ın, {يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ} “göklerde olanı bildiğini”; bu yüzden onları öyle bir intizama koydu ki günler ve geceler onunla ayrıştı, böylece aylar ve yıllar meydana geldi ve söz konusu dirlik ve düzen için ayrılanlar ayrıldı; {وَمَا فِي الْأَرْضِ} “ve yerde olanı da”; bu sebeple insanların maslahatlarının kaim olacağı şeyleri orada var etti, en çetin ve saldırgan olanlarını en zayıf olanlarından alıkoydu, kuşları ve yabani hayvanları orada emniyete kavuşturdu. Bu da sağlam bir akla ve köklü bir tefekküre sahip olan kimseyi, bunu yapan Zat'ın ibadette ihlasa layık olacak ve yiyeceklerden helal kıldığı şeylerin helalliğine, içeceklerden haram kıldığı şeylerin haramlığına ve diğer hükümlere uyulacak derecede bir azamet ve söz geçerliliğine sahip olduğunu bilmeye sevk eder.
ولما ذكر هذا العلم العظيم، ذكر ما هو أعم منه فقال: {وأن} أي ولتعلموا أن {الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً الذي فعل ذلك فتم له {بكل شيء عليم *} وإلاّ لما أثبت جميع مقتضيات ذلك ونفى جميع موانعه حتى كان، ولقد اتخذ العرب - كما في السيرة الهشامية وغيرها - طواغيت، وهي بيوت جعل لها سدنة وحجاباً وهدايا أكثروا منها، وعظمت كل قبيلة ما عندها أشد تعظيم وطافوا به فلم يبلغ
Bu muazzam ilmi zikredince, ondan daha genel olanı zikrederek şöyle buyurdu: {وَأَنَّ} “ve şüphesiz” yani ve bilmeniz için ki, {اللَّهَ} “Allah'ın” yani kudret ve ilimle her şeyi kuşatan, bunu yapıp kusursuz kılan Zat, {بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “her şeyi hakkıyla bildiğini.”. Aksi takdirde, var oluncaya dek bunun bütün gereklerini tespit edip bütün engellerini ortadan kaldıramazdı. Sîret-i Hişâmiyye ve diğer kaynaklarda geçtiği üzere Araplar tağutlar edinmişlerdi; bunlar için bakıcılar, kapıcılar ve pek çok hediyeler tahsis edilen evlerdi. Her kabile kendi nezdindekini son derece yüceltir ve etrafında tavaf ederdi; fakat
شيء منها ما بلغ أمر الكعبة المشرفة ولا قارب، ليحصل العلم بأنه سبحانه لا شيء مثله ولا شريك له.
onlardan hiçbir şey Kâbe-i Müşerrefe'nin ulaştığı dereceye ulaşamadı, hatta yaklaşamadı bile; ta ki Yüce Allah'ın benzeri hiçbir şeyin bulunmadığı ve O'nun hiçbir ortağı olmadığı bilinsin.
ولما أنتج هذا كله أنه على كل شيء قدير لأنه بكل شيء عليم، وكانت هذه الآية - كما تقدم - ناظرةً إلى أول السورة من آية {لا تحلوا شعائر الله} [المائدة: ٢] وما بعدها أتم نظر، ذكر سبحانه ما اكتنف آية {حرمت عليكم الميتة} [المائدة: ٣] من الوعيد الذي ختم به ما قبلها والوعد الذي ختمت هي به في هذه الآية على ترتيبه، سائقاً له مساق النتيجة والثمرة لما قبله، بياناً لأن من ارتكب شيئاً من هذه المنهيات كان حظه، فقال محذراً ومبشراً لأن الإيمان لا يتم إلاّ بهما: {اعلموا أن الله} أي الذي له المعظمة كلها الذي نهاه عنها {شديد العقاب} فليكن عباده على حذر منه، وأن من أوقعه في شيء منها القدر، ثم فتح له التوفيقُ بابَ الحذر، فكفر فيما فيه كفارة وتاب، كان مخاطباً بقوله: {وأن} أي واعلموا أن {الله} أي الذي له الجلال والإكرام مع كونه شديد العقاب {غفور رحيم *} يقبل عليه ويمحو زلله ويكرمه، فكان اكتناف أسباب الرجاء سابقاً للإنذار ولاحقاً معلماً بأن رحمته سبقت غضبه وأن العقاب إنما هو لإتمام رحمته، قال ابن الزبير: ثم قال {جعل الله الكعبة} [المائدة: ٩٧]- فنبه على سوء العاقبة في منع البحث على التعليل وطلب الوقوف على ما لعله مما استأثر الله بعلمه، ومن هذا الباب أتى على بني إسرائيل في
Bütün bunlar, O'nun her şeyi hakkıyla bilmesi sebebiyle her şeye kadir olduğu neticesini verince ve bu ayet -daha önce geçtiği gibi- surenin başındaki: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin” [el-Mâide 2] ayetine ve sonrasına tam bir nazarla bakmakta olduğundan; Yüce Allah, {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ} “Size ölmüş hayvan eti haram kılındı” [el-Mâide 3] ayetini kuşatan, öncesinin sonlandırıldığı tehdidi ve kendisinin sonlandırıldığı vaadi bu ayette aynı tertip üzere zikretti. Bu yasaklardan birini işleyen kimsenin payının ne olacağını beyan etmek için bunu önceki kısmın neticesi ve semeresi tarzında sevk etti. İman ancak bu ikisiyle (korku ve ümit) tamamlanacağı için hem uyararak hem müjdeleyerek şöyle buyurdu: {اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ} “Bilin ki Allah” yani bunları yasaklayan ve bütün azamete sahip olan [Allah], {شَدِيدُ الْعِقَابِ} “cezası pek şiddetli olandır”; kulları O'ndan sakınsınlar. Ve kaderin bunlardan birine düşürdüğü, sonra tevfîkin kendisine sakınma kapısını açtığı, kefareti olan şeyde kefaret ödeyip tövbe eden kimse ise şu sözün muhatabıdır: {وَأَنَّ} “ve şüphesiz” yani ve bilin ki, {اللَّهَ} “Allah” yani cezası pek şiddetli olmakla birlikte celal ve ikram sahibi olan [Allah], {غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Çok Bağışlayandır, Çok Merhametlidir.”; ona yönelir, kusurunu siler ve ona ikram eder. Böylece ümit sebeplerinin kuşatması uyarıdan önce gelmiş ve sonra gelmiş, O'nun rahmetinin gazabını geçtiğini ve cezanın ancak O'nun rahmetini tamamlamak için olduğunu bildirmiştir. İbnü'z-Zübeyr şöyle dedi: Sonra {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ} “Allah Kâbe'yi kıldı...” [el-Mâide 97] buyurdu; gerekçelendirme arayışından ve Allah'ın ilmini Kendisine has kıldığı ihtimallere vakıf olma talebinden men hususunda kötü akıbete dikkat çekti. Bu babdan olmak üzere İsrailoğulları'nın başına
أمر البقرة وغير ذلك؛ وجعل هذا التنبيه إيماء، ثم أعقبه بما يفسره {يا أيها الذين آمنوا لا تسئلوا عن أشياء} [المائدة: ١٠١]- ووعظهم بحال غيرهم في هذا، وأنهم سألوا فأعطوا ثم امتحنوا، وقد كان التسليم أولى لهم، فقال تعالى {قد سألها قوم من قبلكم ثم أصبحوا بها كافرين} [المائدة: ١٠٢] ثم عرّف عباده أنهم إذا استقاموا فلن يضرهم خذلان غيرهم {يا أيها الذين آمنوا عليكم أنفسكم} [المائدة: ١٠٥]- انتهى.
Bakara meselesinde ve diğerlerinde felaketler geldi. Bu uyarıyı bir işaret kıldı, sonra onu açıklayan şu ifadeyi peşinden getirdi: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ} “Ey iman edenler! Birtakım şeyleri sormayın” [el-Mâide 101]. Bu hususta başkalarının haliyle onlara öğüt verdi; zira onlar sordular, kendilerine verildi, sonra da imtihana çekildiler; oysa teslimiyet onlar için daha hayırlıydı. Yüce Allah şöyle buyurdu: {قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ} “Sizden önce bir kavim onları sormuştu da sonra inkâr etmişlerdi” [el-Mâide 102]. Sonra kullarına bildirdi ki, onlar dosdoğru olduklarında başkalarının yüzüstü bırakması onlara zarar vermez: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın” [el-Mâide 105] -iktibas sonu-.
ولما رغب سبحانه ووهب، علم أنه المجازى وحده، فأنتج ذلك أنه ليس إلى غيره إلاّ ما كلفه به، فأنتج ذلك ولا بد قوله: {ما على الرسول} أي الذي من شأنه الإبلاغ {إلا البلاغ} أي بأنه يحل لكم الطعام وغيره ويحرم عليكم الخمر وغيرها، وليس عليه أن يعلم ما تضمرون وما تظهرون ليحاسبكم عليه {والله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً {يعلم ما تبدون} أي تجددون إبداءه على الاستقرار {وما تكتمون *} من إيمان وكفر وعصيان وطاعة وتعمد لقتل الصيد وغيره ومحبة للخمر وغيرها وتعمق في الدين بتحريم الحلال من الطعام والشراب وغيره إفراطاً وتفريطاً، لأنه الذي خلقكم وقدّر ذلك فيكم في أوقاته، فيجازيكم على ما في نفس الأمر، من عصي أخذه بشديد العقاب، ومن أطاعه منحه حسن الثواب، وأما الرسول ﷺ فلا يحكم إلاّ بما يعلمه مما تبدونه ما لم أكشف له الباطن وآمره فيه بأمري، وهذه أيضاً ناظرة إلى قوله تعالى
Yüce Allah hem rağbet ettirip hem korkutunca, karşılığı yalnız O'nun vereceği anlaşıldı. Bu da başkasının vazifesinin ancak O'nun yükümlü kıldığı şeyden ibaret olduğu neticesini verdi. Bu da kaçınılmaz olarak şu buyruğu doğurdu: {مَا عَلَى الرَّسُولِ} “Peygamber'e düşen ancak” yani görevi tebliğ etmek olan [elçiye], {إِلَّا الْبَلَاغُ} “tebliğden başkası değildir”; yani size yiyeceklerin ve diğerlerinin helal, içki ve diğerlerinin haram kılındığını [bildirmektir]. Sizi hesaba çekmek için içinizde gizlediğinizi ve açığa vurduğunuzu bilmek ona ait değildir. {وَاللَّهُ} “Allah” yani kudret ve ilimle her şeyi kuşatan Zat, {يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ} “açığa vurduklarınızı bilir” yani istikrarlı bir şekilde açığa vurmaya devam ettiğiniz şeyleri, {وَمَا تَكْتُمُونَ} “ve gizlediklerinizi de.”; imandan, küfürden, isyandan, itaatten, avı kasten öldürmekten ve diğer şeylerden, içki ve benzerine olan sevgiden, ifrat ve tefrite kaçarak helal yiyecek ve içeceği haram kılmak suretiyle dinde aşırıya gitmekten gizlediklerinizi [bilir]. Çünkü sizi yaratan ve vakitlerinde bunu sizde takdir eden O'dur. Dolayısıyla işin hakikatine göre size karşılık verir: İsyankâr olanı şiddetli cezayla yakalar, itaat edene ise güzel bir mükafat bağışlar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelince, ben ona gaybı açıp emrimle emretmedikçe o, açığa vurduğunuz şeylerden bildiğine göre hükmeder. Bu ayet de Yüce Allah'ın şu kavline bakmaktadır:
{بلّغ ما أنزل إليك من ربك} [المائدة: ٦٧] .
{بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden sana indirileni tebliğ et!” [el-Mâide 67].
ولما سلب سبحانه العلم عن كل أحد وأثبته لنفسه الشريفة، أنتج ذلك أنه لا أمر لغيره ولا نهي ولا إثبات ولا نفي، فأخذ سبحانه يبين حكمة ما مضى من الأوامر في إحلال الطعام وغيره من الاصطياد والأكل من الصيد وغيره والزواجر عن الخمر وغيرها بأن الأشياء منها طيب وخبيث، وأن الطيب وإن قل خير من الخبيث وإن كثر، ولا يميز هذا من ذاك إلاّ الخلاق العليم، فربما ارتكب الإنسان طريقة شرعها لنفسه ظانّاً أنها حسنة فجرته إلى السيئة وهو لا يشعر فيهلك، كالرهبانية التي كانوا عزموا عليها والخمر التي دعا شغفُهم بها إلى الإنزال فيها مرة بعد أخرى إلى أن أكد فيها هنا أشد تأكيد، وحذر فيها أبلغ تحذير، فقال تعالى صارفاً الخطاب إلى أشرف الورى ﷺ إشارة إلى أنه لا ينهض بمعرفة هذا من الخلق غيرُه: {قل لا يستوي الخبيث} أي من المطعومات والطاعمين {والطيب} أي كذلك، فإن ما يتوهمونه في الكثرة من الفضل لا يوازي النقصان من جهة الخبيث.
Yüce Allah ilmi herkesten nefyedip kendi yüce Zatına has kılınca, bu durum başkası için hiçbir emir, nehiy, ispat ve nefyin bulunmadığı neticesini doğurdu. Bu sebeple Yüce Allah yiyeceklerin ve avlanmanın, avdan yemenin ve diğer şeylerin helal kılınmasındaki, içki ve diğer şeylerden menedilmesindeki geçmiş emirlerin hikmetini açıklamaya başladı: Eşyadan temiz olanı da vardır, pis olanı da. Temiz olan az da olsa, pis olan çok dahi olsa ondan daha hayırlıdır. Bunu ötekinden ancak Yaratıcı ve her şeyi hakkıyla Bilen ayırt eder. İnsan bazen kendisi için koyduğu bir yolu iyi zannederek işler de bu onu farkında olmadan kötülüğe sürükler ve helak olur; nitekim niyetlendikleri ruhbanlık ve düşkünlüklerinin defalarca indirilmesine yol açtığı ve nihayet burada en şiddetli şekilde pekiştirilip en beliğ biçimde sakındırıldığı içki meselesinde olduğu gibi. Bu sebeple Yüce Allah, yaratılmışlardan O'ndan başkasının bunu bilmeye güç yetiremeyeceğine işaret etmek üzere hitabı insanların en şereflisine sallallâhu aleyhi ve sellem yönelterek şöyle buyurdu: {قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ} “De ki: Pis olan ile bir olmaz” yani yiyeceklerden ve yiyenlerden, {وَالطَّيِّبُ} “temiz olan” yani aynı şekilde; zira çoklukta var olduğunu vehmettikleri fazilet, pislik yönünden kaynaklanan eksikliği telafi edemez.
ولما كان الخبيث من الذوات والمعاني أكثر في الظاهر وأيسر قال: {ولو أعجبك كثرة الخبيث} والخبيث والطيب منه جسماني ومنه روحاني، وأخبثهما الروحاني وأخبثه الشرك، وأطيب الطيب الروحاني وأطيبه معرفة الله وطاعته، وما يكون للجسم من طيب أو خبث
Varlıklar ve manalar cihetinden pis olan şeyler zahirde daha çok ve elde edilmesi daha kolay olunca şöyle buyurdu: {وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ} “Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile.” Pis ve temiz olanın hem cismanî olanı hem de ruhanî olanı vardır. Bunların en pisi ruhanî olandır ki onun da en pisi şirktir. Temizin en temizi de ruhanî olandır ki onun da en temizi Allah'ı bilmek (marifetullah) ve O'na itaat etmektir. Cismin temiz veya pis olması ise,
ظاهر لكل أحد، فما خالطه نجاسة صار مستقذراً لأرباب الطباع السليمة، وما خالط الأرواح من الجهل صار مستقذراً عند الأرواح الكاملة المقدسة، وما خالطه من الأرواح معرفةُ الله فواظب على خدمته أشرق بأنوار المعارف الإلهية وابتهج بالقرب من الأرواح المقدسة الطاهرة، وكما أن الخبيث والطيب لا يستويان في العالم الروحاني كذلك لا يستويان في العالم الجسماني، والتفاوت بينهما في العالم الروحاني أشد، لأن مضرة خبث الجسماني قليلة، ومنفعة طيبه يسيرة، وأما خبث الروحاني فمضرته عظيمة دائمة، وطيب الروحاني منفعته جليلة دائمة، وهي القرب من الله والانخراط في زمرة السعداء، وأدلّ دليل على إرادة العصاة والمطيعين قوله: {فاتقوا الله} أي اجعلوا بينكم وبين ما يسخط الملك الأعظم الذي له صفات المال من الحرام وقايةً من الحلال لتكونوا من قسم الطيب، فإنه لا مقرب إلى الله مثلُ الانتهاء عما حرم - كما تقدم الإشارة بقوله: {ثم اتقوا وأحسنوا} [المائدة: ٩٣] ويزيد المعنى وضوحاً قوله {يا أولي الألباب} أي العقول الخالصة من شوائب النفس فتؤثروا الطيب وإن قل في الحبس لكثرته في المعنى على الخبيث وإن كثر في الحس لنقصه في المعنى {لعلكم تفلحون *} أي لتكونوا على رجاء من أن تفوزوا بجميع المطالب، وحينئذ ظهر كالشمس مناسبة تعقيبها
herkes için açıktır. Zira kendisine necaset karışan şey selim tabiat sahipleri katında iğrenç hale gelir; ruhlara karışan cehalet de kâmil ve mukaddes ruhlar katında iğrenç hale gelir. Ruhlardan Allah marifetinin karıştığı ve O'na kulluğa devam eden kimse ise ilahî marifetlerin nurlarıyla parıldar ve tertemiz mukaddes ruhlara yakınlıkla sevinç duyar. Pis ile temiz ruhanî âlemde bir olmadığı gibi cismanî âlemde de bir olmaz. Hatta ruhanî âlemde aralarındaki fark daha şiddetlidir; zira cismanî pisliğin zararı az, temizinin faydası da önemsizdir. Ruhanî pisliğin zararı ise büyük ve süreklidir; ruhanî temizliğin faydası da pek yüce ve süreklidir ki o da Allah'a yakınlık ve bahtiyarlar zümresine dâhil olmaktır. İsyankârlar ile itaatkârların kastedildiğinin en açık delili şu buyruktur: {فَاتَّقُوا اللَّهَ} “O halde Allah'tan korkun” yani temizler zümresinden olabilmeniz için, haramdan mülk edinme sıfatlarına sahip olan en yüce Hükümran'ı gazaplandıracak şeyler ile aranıza helalden bir kalkan koyun. Zira haram kıldığı şeylerden kaçınmak gibi insanı Allah'a yaklaştıran hiçbir şey yoktur; nitekim {ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا} “sonra sakındılar ve iyilik ettiler” [el-Mâide 93] ayetiyle buna daha önce işaret edilmişti. {يَا أُولِي الْأَلْبَابِ} “ey akıl sahipleri!” yani nefsin şaibelerinden arınmış akıl sahipleri [hitabı da] manayı daha açık kılmaktadır; ta ki temiz olanı, manadaki çokluğundan ötürü his planında az olsa bile, manadaki eksikliğinden ötürü his planında çok olan pis şey üzerine tercih edesiniz. {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Umulur ki kurtuluşa erersiniz.” yani bütün taleplerinizi kazanma ümidi üzere olasınız. İşte bu durumda, bunun ardından gelen ifadenin münasebeti güneş gibi açığa çıkmıştır:
بقوله على طريق الاستئناف والاستنتاج: {يا أيها الذين آمنوا} أي أعطوا من أنفسهم العهد على الإيمان الذي معناه قبول جميع ما جاء به مَنْ وقع به الإيمان {لا تسئلوا عن أشياء} وذلك لأنهم إذا كانوا على خطر فيما يسرعون وفيما به ينتفعون من المآكل والمشارب وغيرها من الأقوال والأفعال فهم مثله فيما عنه يسألون سواء سألوا شرعه أو لا، لأنه ربما أجابهم من لا يضره شيء إلى ما فيه ضررهم مما سألوه، فإنهم لا يحسنون التفرقة بين الخبيث والطيب كما فعل بأهل السبت حيث أبوا الجمعة وسألوه، فاشتد اعتناقها حينئذ بقوله:
Sözü yeni bir başlangıç ve netice çıkarma yoluyla şöyle sürdürdü: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” yani iman edilen zatın getirdiği her şeyi kabul etmek anlamına gelen iman üzerine kendilerinden söz verenler! {لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ} “Birtakım şeyleri sormayın.” Çünkü onlar, gerek yiyecek ve içeceklerden gerekse diğer söz ve fiillerden hızla koştukları ve faydalandıkları şeylerde bir tehlike altında olduklarında, hükmünü sorsunlar veya sormasınlar hakkında soru sordukları şeylerde de aynı durumdadırlar. Zira hiçbir şeyin kendisine zarar veremeyeceği Zat, sordukları şeylerden onlar için zarar bulunan hususlarda bazen taleplerine cevap verir. Çünkü onlar, Sebt ehline (cumartesi yasağına muhatap olanlara) cuma gününden yüz çevirip başka bir gün istediklerinde yapıldığı gibi, pis ile temizi gereğince ayırt edemezler. İşte o zaman şu buyruklarla bu durum iyice pekişti:
{إن الله يحكم ما يريد} [المائدة: ١] وبقوله: {ما على الرسول إلا البلاغ} [المائدة: ٩٩] فكان كأنه قيل: فما بلغكم إياه فخذوه بقبول وحسن انقياد، وما لا فلا تسألوا عنه، وسببُ نزولها - كما في الصحيحين عن أنس ﵁ «أنهم سألوا النبي ﷺ حتى أحفوه بالمسألة، فغضب فصعد المنبر فقال: لا تسألوني اليوم عن شيء إلا بينته لكم - وشرح يكرر ذلك، وإذ جاء رجل كان إذا لاحى الرجال يدعى لغير أبيه فقال: يا رسول الله! من أبي؟ قال: أبوك حذافة، ثم أنشأ عمر ﵁ فقال: رضينا بالله رباً وبالإسلام ديناً وبمحمد
{إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ} “Şüphesiz Allah dilediği hükmü verir.” [el-Mâide 1] ve {مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ} “Peygamberin üzerine düşen ancak tebliğdir.” [el-Mâide 99] buyruklarıyla. Sanki şöyle denilmektedir: O'nun size ulaştırdığı şeyi tam bir kabul ve güzel bir boyun eğişle alın; ulaştırmadığı şey hakkında ise soru sormayın. Bu ayetin nüzul sebebi Sahîhayn'da Enes radıyallâhu anh’tan rivayet edildiğine göre şöyledir: “İnsanlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e o kadar çok soru sordular ki onu soru sormakta bunalttılar. Bunun üzerine [Resûlullah] öfkelenerek minbere çıktı ve: 'Bugün bana ne sorarsanız onu size açıklayacağım' buyurdu ve bunu tekrar etmeye başladı. O esnada, erkeklerle tartıştığında babasından başkasına nispet edilen bir adam kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Benim babam kimdir?' dedi. [Resûlullah]: 'Baban Huzâfe'dir' buyurdu. Sonra Ömer radıyallâhu anh ayağa kalkıp şöyle dedi: 'Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan, peygamber olarak Muhammed'
رسولاً، نعوذ بالله من سوء الفتن. وفي آخره: فنزلت {يا أيها الذين آمنوا لا تسألوا عن أشياء إن تبد لكم تسؤكم} » وللبخاري في التفسير عن أنس أيضاً قال: «خطب رسول الله ﷺ خطبة ما سمعت مثلها قط، قال: لو تعلمون ما أعلم لضحكتم قليلاً ولبكيتم كثيراً، فغطى أصحاب رسول الله ﷺ وجوههم، لهم حنين، فقال رجل: من أبي؟ قال: فلان، فنزلت {لا تسئلوا عن أشياء} » الآية. وللبخاري أيضاً عن ابن عباس ﵄ قال: «كان قوم يسألون رسول الله ﷺ استهزاء فيقول الرجل: من أبي؟ ويقول الرجل تضل ناقته: أين ناقتي؟ فأنزل الله فيهم هذه الآية: {يا أيها الذين آمنوا لا تسئلوا عن أشياء} حتى فرغ من الأية كلها» ولابن ماجه مختصراً وللحافظ أبي القاسم بن عساكر في الموافقات فيما أفاده المحب الطبري في مناقب العشرة وأبي يعلى في مسنده مطولاً عن أنس ﵁ قال: «خرج علينا رسول الله ﷺ وهو غضبان ونحن نرى أن معه جبرئيل ﵇ حتى صعد المنبر - وفي رواية: فخطب الناس - فقال: سلوني! فوالله لا تسألوني عن شيء اليوم إلا أخبرتكم وفي رواية: أنبأتكم به - فما رأيت يوماً كان أكثر باكياً منه، فقال رجل: يا رسول الله - وفي رواية: فقام إليه رجل فقال: يا رسول الله - إنا كنا
sallallâhu aleyhi ve sellem’den razı olduk; fitnelerin kötülüğünden Allah'a sığınırız.' Rivayetin sonunda: Bunun üzerine {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} ayeti indi.” el-Buhârî'de Tefsir bölümünde yine Enes'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benzerini hiç işitmediğim bir hutbe irat etti ve şöyle buyurdu: 'Eğer benim bildiğimi bilseydiniz, az güler çok ağlardınız.' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabı yüzlerini örttüler, hıçkıra hıçkıra ağlıyorlardı. Bir adam: 'Benim babam kimdir?' dedi. [Resûlullah]: 'Falandır' buyurdu. Bunun üzerine: {لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ} ayeti indi.” el-Buhârî'de yine İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Bir topluluk alay etmek maksadıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e soru sorardı; adam kalkıp 'Benim babam kim?' derdi, devesi kaybolan adam da 'Devem nerede?' derdi. Bunun üzerine Yüce Allah onlar hakkında ayetin tamamını bitirene kadar şu ayeti indirdi: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ}.” İbn Mâce'de muhtasar olarak; Hâfız Ebu'l-Kâsım b. Asâkir'de el-Muvâfakât'ta Muhibb et-Taberî'nin Menâkıbu'l-Aşere'de aktardığı üzere ve Ebû Ya'lâ'da Müsned'inde mufassal olarak Enes radıyallâhu anh’tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öfkeli bir halde yanımıza çıktı. Biz onunla birlikte Cebrail aleyhisselâm’ın olduğunu görüyorduk. Nihayet minbere çıktı -bir rivayette: insanlara hutbe irat etti- ve: 'Bana sorun! Allah'a yemin olsun ki bugün bana her ne sorarsanız mutlaka size haber vereceğim -bir rivayette: bildireceğim-' buyurdu. Ben o günkü kadar çok ağlayanı olan bir gün görmedim. Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü -bir rivayette: ona bir adam kalkıp: Ey Allah'ın Resûlü!- biz henüz
حديث عهد بجاهلية، من أبي؟ قال: أبوك حذافة - لأبيه الذي كان يدعى له - وفي رواية: أبوك حذافة الذي تدعى له - فقام إليه آخر فقال: يا رسول الله أفي الجنة أنا أم في النار؟ فقال: في النار، فقام إليه آخر فقال: يا رسول الله! أعلينا الحج كل عام؟ - وفي رواية: في كل عام - فقال: لو قلت: نعم، لوجبت، ولو وجبت لم تقوموا بها، ولو لم تقوموا بها عذبتم، فقال عمر بن الخطاب ﵁: رضينا بالله رباً وبالإسلام ديناً وبمحمد ﷺ نبياً - وفي رواية: رسولاً - لا تفضحنا بسرائرنا - وفي رواية: فقام إليه عمر ابن الخطاب ﵁ فقال: يا رسول الله! إنا كنا حديث عهد بجاهلية فلا تبد علينا سرائرنا، أتفضحنا بسرائرنا - اعف عنا عفا الله عنك، فسرى عنه، ثم التفت إلى الحائط فذكر بمثل الجنة والنار» وللإمام أحمد ومسلم والنسائي والدارقطني والطبري عن أبي هريرة ﵁ قال: خطب - وفي رواية: خطبنا - رسول الله ﷺ فقال:
cahiliye devrinden yeni çıktık; benim babam kimdir?' dedi. [Resûlullah]: 'Baban Huzâfe'dir' buyurdu -kendisine nispet edildiği babasını kastederek- bir rivayette: 'Kendisine nispet edildiğin baban Huzâfe'dir.' Bir başkası kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü, ben cennette miyim yoksa cehennemde miyim?' dedi. [Resûlullah]: 'Cehennemdesin' buyurdu. Bir başkası kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Hac bize her yıl mı [farzdır]?' -bir rivayette: her sene mi- dedi. [Resûlullah]: 'Eğer evet deseydim farz olurdu; farz olsaydı güç yetiremezdiniz, güç yetiremeyince de azap görürdünüz' buyurdu. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh: 'Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan, peygamber -bir rivayette: elçi- olarak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’den razı olduk. Bizi gizli hallerimizle rezil etme' dedi. Bir rivayette: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ayağa kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz cahiliye devrinden yeni çıktık, gizli sırlarımızı bize açığa çıkarma, bizi gizli hallerimizle rezil mi edeceksin? Bizi affet, Allah da seni affetsin' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah'ın] öfkesi dindi. Sonra duvara yönelip cennet ve cehennemin benzerini zikretti.” İmam Ahmed, Müslim, en-Nesâî, ed-Dârekutnî ve et-Taberî'nin Ebû Hureyre radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe irat etti -bir rivayette: bize hutbe irat etti- ve şöyle buyurdu:
«يا أيها الناس! إن الله قد فرض عليكم الحج حجوا» ، فقال رجل - وفي رواية النسائي: «فقال الأقرع بن حابس التميمي -: أكل عام يا رسول الله؟ فسكت حتى قالها ثلاثاً، فقال: من السائل؟ فقال: فلان، فقال رسول الله ﷺ: والذي نفسي بيده! لو قلت: نعم، لوجبت، ثم إذا لا تسمعون ولا تطيعون، ولكن حجة واحدة» - وفي رواية الدارقطني والطبري: «
“'Ey insanlar! Allah size haccı farz kıldı, haccedin.' Bir adam -en-Nesâî'nin rivayetinde: 'el-Akra' b. Hâbis et-Temîmî-: 'Her yıl mı ey Allah'ın Resûlü?' dedi. [Resûlullah] adam bunu üç kez söyleyene kadar sustu. Sonra: 'Soran kim?' buyurdu. 'Falandır' denildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Nefsim elinde olana yemin ederim ki, eğer evet deseydim farz olurdu; o zaman da dinlemez ve itaat etmezdiniz. Fakat [hac] bir defadır.' -ed-Dârekutnî ve et-Taberî rivayetinde:
ولو وجبت ما أطقتموها، ولو لم تطيقوها» - وفي رواية الطبري: «ولو تركتموه - لكفرتم» ، فأنزل الله تعالى {يا أيها الذين آمنوا لا تسئلوا عن أشياء إن تبد لكم تسؤكم} ثم قال: «ذروني ما تركتكم، فإنما هلك من كان قبلكم بكثرة سؤالهم واختلافهم على أنبيائهم، فإذا أمرتكم بشيء فآتوا منه ما استطعتم، وإذا نهيتكم عن شيء فدعوه - وفي رواية: فاجتنبوه» وهذا الحديث له ألفاظ كثيرة من طرق شتى استوفيتها في كتابي «الاطلاع على حجة الوداع» ولا تعارض بين هذه الأخبار ولو تعذر ردها إلى شيء واحد لما تقدم عند قوله تعالى: {لا تحرموا طيبات ما أحل الله لكم} من أن الأمر الواحد قد تعدد أسبابه، بل وكل ما ذكر من أسباب تلك وما أشبهه كقوله تعالى: {ألم تر إلى الذين قيل لهم كفوا أيديكم وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة فلما كتب عليهم القتال} [النساء: ٧٧]- الآية، يصلح أن يكون سبباً لهذه، وروى الدارقطني في آخر الرضاع من سننه عن أبي ثعلبة الخشني وفي آخر الصيد عن أبي الدرداء ﵄ أن رسول الله ﷺ قال:
'Farz olsaydı buna güç yetiremezdiniz, güç yetiremeseydiniz' -et-Taberî'nin rivayetinde: 'onu terk etseydiniz- küfre düşerdiniz' buyurdu.” Bunun üzerine Yüce Allah {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} ayetini indirdi. Sonra [Resûlullah] şöyle buyurdu: “Ben sizi bıraktığım sürece siz de beni bırakın. Sizden öncekiler ancak peygamberlerine çok soru sormaları ve onlara muhalefet etmeleri yüzünden helak olmuşlardır. Size bir şey emrettiğimde ondan gücünüz yettiği kadarını yapın; size bir şeyi yasakladığımda ise onu bırakın -bir rivayette: ondan kaçının-.” Bu hadisin pek çok lâfzı ve muhtelif tarikleri vardır; bunları «el-Ittılâ' alâ Hacceti'l-Vedâ'» adlı kitabımda etraflıca zikrettim. Bu haberler arasında bir çelişki yoktur; tek bir sebebe irca edilmesi mümkün olmasa bile, Yüce Allah'ın {لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} ayetinde geçtiği üzere tek bir hükmün birden fazla nüzul sebebi olabilir. Hatta zikredilen o sebepler ve Yüce Allah'ın şu kavli gibi benzeri bütün hususlar: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ} “Kendilerine: 'Ellerinizi çekin, namazı kılın, zekâtı verin' denilenleri görmedin mi? Üzerlerine savaş farz kılınınca...” [en-Nisâ 77] ayeti de bunun sebebi olmaya elverişlidir. ed-Dârekutnî Sünen'inin Süt Emzirme bölümünün sonunda Ebû Sa'lebe el-Huşenî'den; Av bölümünün sonunda ise Ebû'd-Derdâ radıyallâhu anhümâ’dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir:
«إن الله تعالى فرض فرائض فلا تضيعوها، وحرم حرمات فلا تنتهكوها، وحد حدوداً فلا تعتدوها، وسكت عن أشياء من غير نسيان فلا تبحثوا عنها» وقال أبو الدرداء: «فلا تكلفوها، رحمة من ربكم فاقبلوها» وأخرج حديث أبي الدرداء أيضاً الطبراني.
“Şüphesiz Yüce Allah birtakım farzlar koymuştur, onları zayi etmeyin; birtakım haramlar kılmıştır, onları çiğnemeyin; birtakım sınırlar çizmiştir, onları aşmayın; unutmaktan olmaksızın birtakım şeylerden de susmuştur, onları araştırmayın.” Ebû'd-Derdâ: “Onları külfet edinmeyin, Rabbinizden bir rahmettir, onu kabul edin” demiştir. Ebû'd-Derdâ hadisini et-Taberânî de tahriç etmiştir.
ولما كان الإنسان قاصراً عن علم ما غاب، فكان زجره عن الكشف عما يسوءه زجراً له عن كل ما يتوقع أن يسوءه، قال تعالى: {إن تبد} أي تظهر {لكم} بإظهار عالم الغيب لها {تسؤكم} ولما كان ربما وقع في وهم متعنت أن هذا الزجر إنما هو لقصد راحة المسؤول عن السؤال خوفاً من عواقبه - قال: {وإن تسئلوا عنها} أي تلك الأشياء التي تتوقع مساءتكم عند إبدائها {حين ينزل القرآن} أي والملك حاضر {تبد لكم} ولما كان ربما قال: فما له لا يبديها سئل عنها أم لا؟ قال: {عفا الله} بما له من الغنى المطلق والعظمة الباهرة وجميع صفات الكمال {عنها} أي سترها فلم يبدها لكم رحمة منه لكم وإراحة عما يسوءكم ويثقل عليكم في دين أو دنيا؛ ولما كانت صفاته سبحانه أزلية، لا تتوقف لواحدة منها على غيرها، وضع الظاهر موضع المضمر لئلا يختص بما قبله فقال نادباً من وقع منه ذنب إلى التوبة: {والله} أي الذي له مع صفة الكمال صفة الإكرام {غفور} أزلاً وأبداً يمحو الزلات عيناً وأثراً ويعقبها بالإكرام على عادة الحكماء {حليم *} أي لا يعجل على العاصي بالعقوبة.
İnsan gayb olanı bilmekten aciz olduğu için, kendisini üzecek şeylerin açığa çıkarılmasından menedilmesi, kendisini üzmesi beklenen her şeyden menedilmesi demekti. Bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurdu: {إِنْ تُبْدَ} “eğer açığa vurulursa” yani gaybı bilen Zat tarafından ortaya çıkarılırsa {لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “size, hoşunuza gitmez.” İnatçı bir kimsenin vehmine 'bu menetme ancak akıbetlerinden korkulduğu için sorulan kimsenin rahatını temin etmek maksadıyla yapılmıştır' düşüncesi gelebileceği için şöyle buyurdu: {وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا} “Eğer onları sorarsanız” yani açığa çıkarıldığında sizi üzmesi beklenen o şeyleri, {حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ} “Kur'an indirilirken” yani melek hazır bulunurken, {تُبْدَ لَكُمْ} “size açığa vurulur.” Biri çıkıp 'kendisine sorulsun veya sorulmasın onları niçin açığa vurmuyor?' diyebileceği için şöyle buyurdu: {عَفَا اللَّهُ} “Allah affetti” mutlak zenginliği, ezici azameti ve bütün kemal sıfatlarıyla {عَنْهَا} “onlardan” yani size bir rahmet olmak ve dinde yahut dünyada sizi üzecek ve size ağır gelecek şeylerden sizi rahatlatmak üzere onları gizledi, size açığa vurmadı. Yüce Allah'ın sıfatları ezeli olup biri diğerine bağlı bulunmadığı için, öncesine has kılınmasın diye zamir yerine zahir isim koyarak günah işleyen kimseyi tövbeye davet sadedinde şöyle buyurdu: {وَاللَّهُ} “Ve Allah” yani kemal sıfatıyla beraber ikram sıfatına da sahip olan [Allah], {غَفُورٌ} “Gafûr'dur” ezeli ve ebedi olarak sürçmeleri bizzat ve iz olarak siler, hikmet sahiplerinin adeti üzere ardından ikramda bulunur, {حَلِيمٌ} “Halîm'dir.” yani günahkârı cezalandırmakta acele etmez.
ولما نهى عن السؤال عنها ليتعرف حالها، علل ذلك بأن غيرهم عرف أشياء وطلب أن يعطاها، إما بأن سأل غيره ذلك، وإما بأن شرعها
Durumlarını öğrenmek maksadıyla o şeyleri sormaktan menedince, bunu başkalarının birtakım şeyleri öğrenip kendilerine verilmesini talep etmeleriyle gerekçelendirdi; bu da ya başkalarından bunu istemeleriyle ya da kendiliklerinden hüküm koyup
وسأل غيره أن يوافقه عليها وهو قاطع بأنها غاية في الحسن فكانت سبب شقائه فقال: {قد سألها} يعني أمثالها، ولم يقل: سأل عنها، إشارة إلى ما أبدته {قوم} أي أولو عزم وبأس وقيام في الأمور.
son derece güzel olduğuna kesin gözüyle bakarak başkalarından da bu hususta kendilerine uymalarını istemeleriyle olmuştur ki bu durum onların bedbahtlık sebebi olmuştur. Nitekim şöyle buyurdu: {قَدْ سَأَلَهَا} “Gerçekten onları sormuştu” yani onların benzerlerini; {سَأَلَهَا} diyerek 'onlar hakkında sordu' demeyişi, açığa çıkardığı hususa işaret içindir. {قَوْمٌ} “bir topluluk” yani azim, güç ve işleri çekip çevirme kabiliyetine sahip kimseler.
ولما كان وجود القوم فضلاً عن سؤالهم لم يستغرق زمان القبل، أدخل الجار فقال: {من قبلكم} ولما كان الشيء إذا جاء عن مسألة جديراً بالقبول لا سيما إذا كان من ملك فكيف إذا كان من ملك الملوك. فكان رده في غاية البعد، عبر عن استبعاده بأداة العبد في قوله: {ثم أصبحوا بها} أي عقب إتيانهم إياها سواء من غير مهلة {كافرين *} أي ثابتين في الكفر، هذا زجر بليغ لأن يعودوا لمثل ما أرادوا من تحريم ما أحل لهم ميلاً إلى الرهبانية والتعمق في الدين المنهي عنه بقوله: {لا تحرموا طيبات ما أحل الله لكم} [المائدة: ٨٧] .
Topluluğun varlığı, soruları bir yana, geçmiş zamanın tamamını kaplamadığı için harf-i cerri dahil ederek şöyle buyurdu: {مِنْ قَبْلِكُمْ} “sizden önce.” Bir şey soru üzerine geldiğinde kabule layık olur; hele bir hükümdardan gelmişse, ya Hükümdarlar Hükümdarı'ndan gelmişse nasıl olmasın! Dolayısıyla onu reddetmek son derece uzak bir ihtimal olduğundan, bu uzaklığı {ثُمَّ} edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا} “Sonra oldular onun yüzünden” yani kendilerine verilmesinin hemen akabinde, hiç gecikmeksizin, {كَافِرِينَ} “inkârcılar.” yani küfürde sabit kalanlar. Bu, {لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} “Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” [el-Mâide 87] buyruğuyla yasaklanan dinde aşırıya gitmeye ve ruhbanlığa meylederek kendilerine helal kılınanı haram kılma yönündeki niyetlerinin benzerine tekrar dönmelerine karşı beliğ bir sakındırmadır.
ولما فرغ من زجرهم عن أن يشرعوا لأنفسهم أو يسألوه عن أن يشرع لهم وأن يسألوا مَنْ رحمهم بابتدائهم بهذا الشرع عن شيء من الأشياء اعتماداً على أنه ما ابتدأ بذلك إلا وهو غير مخف عنهم شيئاً ينفعهم ولا مبد لهم شيئاً يضرهم لأنه بكل شيء عليم - كما تقدم التنبيه على ذلك، قال معللاً بختام الآية التي قبلها: {ما جعل الله} أي الذي له صفات الكمال فلا يشرع شيئاً إلا وهو على غاية الحكمة، وأغرق
Kendiliklerinden hüküm koymaktan veya kendilerine hüküm koymasını O'ndan istemekten, yahut bu şeriatı kendilerine ilk olarak bahşetmekle merhamet eden Zattan -daha önce dikkat çekildiği üzere her şeyi hakkıyla bildiği için, onlara fayda verecek hiçbir şeyi gizlemeyeceği ve kendilerine zarar verecek hiçbir şeyi de açığa vurmayacağı esasına güvenerek- herhangi bir şeyi sormaktan onları menetmeyi bitirince, bir önceki ayetin sonunu gerekçe göstererek şöyle buyurdu: {مَا جَعَلَ اللَّهُ} “Allah kılmamıştır” yani O kemal sıfatlarına sahiptir, dolayısıyla en üstün hikmete uygun olandan başkasını meşru kılmaz. Nefyde mübalağa yaparak
في النفي بقوله: {من بحيرة} وأكد النفي بإعادة النافي فقال: {ولا سائبة ولا وصيلة ولا حام} دالاً بذلك على أن الإنسان قد يقع في شرعه لنفسه على الخبيث دون الطيب، وذلك لأن الكفار شرعوا لأنفسهم هذا وظنوا أنه من محاسن الأعمال، فإذا هو مما لا يعبأ الله به بل ومما يعذب عليه، لكونه أوقعهم فيما كانوا معترفين بأنه أقبح القبائح وهو الكذب، بل في أقبح أنواعه وهو الكذب على ملك الملوك، ثم صار لهم ديناً، وصاروا أرسخ الناس فيه وهو عين الكفر، وهم معترفون بأنه ما شرعه إلا عمرو بن لحي وهو أول من غير دين إبراهيم - كما رواه الطبراني عن ابن عباس ﵄ أن النبي ﷺ قال: «إن عمْراً أول من غير دين إسماعيل فنصب الأوثان وبحر البحيرة وسيب السوائب ووصل الوصيلة وحمى الحامي» ورواه عبد بن حميد في مسنده عن جابر بن عبد الله ﵁ وفي آخره: «وكان عمرو بن لحي أول من حمل العرب على عبادة الأصنام»
{مِنْ بَحِيرَةٍ} “ne bir bahîre” buyurdu. Nefy edatını tekrarlayarak bu nefyı pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} “ne bir sâibe, ne bir vasîle, ne de bir hâm.” Böylece insanın kendi kendine hüküm koyarken temiz olanı değil de pis olanı bulabileceğine delalet etti. Zira kâfirler kendiliklerinden bunu ihdas ettiler ve bunun güzel amellerden olduğunu sandılar; oysa bu, Allah'ın değer vermediği, bilakis azap edeceği bir şeydi. Çünkü bu durum onları, en çirkin kötülük olduğunu bizzat itiraf ettikleri yalana, hatta yalanın en çirkin çeşidi olan Hükümdarlar Hükümdarı'na iftira etmeye sürüklemişti. Sonra bu onlar için bir din haline geldi ve küfrün ta kendisi olduğu halde bu hususta insanların en kökleşmişi oldular. Üstelik bunu ancak İbrahim'in dinini ilk değiştiren kişi olan Amr b. Luhayy'ın ihdas ettiğini de itiraf ediyorlardı; nitekim et-Taberânî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Amr, İsmail'in dinini ilk değiştiren, putları diken, bahîreyi yaran, sâibeleri salıveren, vasîleyi bağlayan ve hâmı koruyandır.” Abd b. Humeyd de Müsned'inde Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anh’tan bunu rivayet etmiş olup sonunda şu ifade yer alır: “Arapları putlara tapmaya ilk sevk eden Amr b. Luhayy idi.”
ورواه البخاري في المناقب من صحيحه ومسلم في صفة النار عن أبي هريرة ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «رأيت عمرو بن عامر الخزاعي يجر قصبه في النار، وكان أول من سيّب السوائب» قال ابن هشام في السيرة:
el-Buhârî Sahîh'inin Menâkıb bölümünde, Müslim de Cehennemin Sıfatı bölümünde Ebû Hureyre radıyallâhu anh’tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Amr b. Âmir el-Huzâî'yi cehennemde bağırsaklarını sürüklerken gördüm; sâibeleri ilk salıveren oydu.” İbn Hişâm es-Sîre'de şöyle demiştir:
والبحيرة عندهم الناقة تشق أذنها فلا يركب ظهرها ولا يجزّ وبرها ولا يشرب لبنها إلا ضيف أو يتصدق به وتهمل لآلهتهم. وروى البخاري في المناقب ومسلم في صفة النار عن سعيد بن المسيب قال: البحيرة التي يمنع درها للطواغيت ولا يحلبها أحد من الناس، والسائبة التي كانوا يسيّبونها لآلهتهم فلا يحمل عليها شيء. وكذا رواه البخاري أيضاً في التفسير وقال: والوصيلة الناقة البكر تبكر في أول نتاج الإبل ثم تثنى بعد بأنثى. وكانوا يسيبونها لطواغيتهم إن وصلت إحداهما بالأخرى ليس بينهما ذكر وقال البرهان السفاقسي في إعرابه: قال أبو عبيد: وهي الناقة إذا نتجت خمسة أبطن، في الآخر. ذكر، شقوا أذنها وخلو سبيلها لا تركب ولا تحلب - وقيل غير ذلك، وقال أبو حيان في النهر: قال ابن عباس: السائبة هي التي تسيب للأصنام أي تعتق، وكان الرجل يسيب من ماله شيئاً فيجيء به إلى السدنة وهم خدم آلهتهم فيطعمون من لبنها للسبيل، والوصيلة قال ابن عباس - إنها الشاة تنتج سبعة أبطن، فإن كان السابع أنثى لم تنتفع النساء منها بشيء إلا أن تموت فيأكلها الرجال والنساء، وإن كان ذكراً ذبحوه وأكلوه جميعاً،
Onlara göre bahîre, kulağı yarılan, sırtına binilmeyen, yünü kırkılmayan, sütü ancak bir misafir tarafından içilen veya sadaka olarak verilen ve ilahları için serbest bırakılan dişi devedir. el-Buhârî Menâkıb'da ve Müslim Cehennemin Sıfatı bölümünde Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Bahîre, sütü tağutlar için sağılmayan ve insanlardan hiçbir kimsenin sağmadığı devedir. Sâibe ise ilahları için serbest bıraktıkları ve üzerine hiçbir şey yüklenmeyen hayvandır. el-Buhârî Tefsir bölümünde de böyle rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Vasîle, devenin ilk yavrulamasında dişi doğuran, ardından ikinci batında da dişi doğuran genç dişi devedir. Eğer iki dişi yavru aralarında bir erkek olmaksızın peş peşe gelirse, onları tağutları için serbest bırakırlardı. el-Burhân es-Sefâkusî İ'râb'ında şöyle demiştir: Ebû Ubeyd dedi ki: O, beş batın doğuran ve sonuncusu erkek olan devedir; kulağını yarar ve serbest bırakırlardı, ne binilir ne de sağılırdı -başka açıklamalar da yapılmıştır-. Ebû Hayyân en-Nehr'de şöyle demiştir: İbn Abbâs dedi ki: Sâibe, putlar için serbest bırakılan yani azat edilen hayvandır. Kişi malından bir şeyi serbest bırakır, onu sedeneye yani ilahlarının hizmetçilerine getirirdi; onlar da sütünden yolculara ikram ederlerdi. Vasîle için İbn Abbâs dedi ki: O, yedi batın doğuran koyundur; eğer yedincisi dişi olursa ölmedikçe kadınlar ondan hiçbir şekilde faydalanamazdı, öldüğünde ise erkekler ve kadınlar onu yerdi; eğer erkek olursa onu keser ve hep birlikte yerlerdi;
وإن كان ذكراً وأنثى قالوا: وصلت أخاها، فتترك مع أخيها فلا تذبح، ومنافعها للرجال دون النساء، فإذا ماتت اشترك الرجال والنساء فيها. وقال ابن هشام: والحامي الفحل إذا نتج له عشر إناث متتابعات ليس بينهن ذكر، حمى ظهره فلم يركب ظهره ولم يجزّ وبره وخلى في إبله يضرب فيها لا ينتفع منه بغير ذلك. وقال السفاقسي: قال ابن مسعود وابن عباس ﵃ واختاره أبو عبيدة والزجاج -: هو الفحل ينتج من صلبه عشرة أبطن فيقولون: قد حمى ظهره، فيسيبونه لأصنامهم فلا يحمل عليه شيء.
şayet hem erkek hem dişi olursa 'erkek kardeşine ulaştı' derlerdi; böylece erkek kardeşiyle birlikte bırakılır, kesilmezdi; menfaatleri kadınlara değil sadece erkeklere ait olurdu, öldüğünde ise erkekler ve kadınlar onda ortak olurlardı. İbn Hişâm dedi ki: Hâm, aralarında erkek olmaksızın peş peşe on dişi yavrusu doğan erkek devedir; sırtı dokunulmaz kılınır, sırtına binilmez, yünü kırkılmaz, develeri arasında çiftleşmesi için serbest bırakılır ve bundan başka hiçbir şekilde kendisinden faydalanılmazdı. es-Sefâkusî dedi ki: İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ -Ebû Ubeyde ve ez-Zeccâc da bunu tercih etmiştir- şöyle demişlerdir: O, sulbünden on batın döl alınan erkek hayvandır; 'Sırtını dokunulmaz kıldı' derler ve putları için serbest bırakırlardı, böylece üzerine hiçbir şey yüklenmezdi.
ولما كانوا قد حرموا هذه الأشياء، وكان التحريم والتحليل من خواص الإله، وكان لا إله إلا الله، كان حكمهم عليها بالحرمة نسبة لذلك إلى الله سبحانه كذباً، فقال تعالى بعد أن نفى أن يكون جعل شيئاً من ذلك: {ولكن الذين كفروا} أي ستروا ما دل عليه عقلهم من أن الله ما جعل هذا، لأنهم لا وصول لهم إليه سبحانه وعز شأنه، فلذلك قال: {يفترون} أي يتعمدون بجعل هذه الأشياء من تحريم وتحليل {على الله} أي الملك الأعلى {الكذب} فيحرمون ما لم يحرمه
Onlar bu şeyleri haram kıldıklarında, haram kılmak ve helal kılmak da İlah'ın hususiyetlerinden olduğundan ve Allah'tan başka hiçbir ilah bulunmadığından, onların bunlar hakkında haramlık hükmü vermeleri bunu Allah'a nispet etmek suretiyle bir yalan oluyordu. Bu yüzden Yüce Allah bunlardan hiçbirini kılmadığını nefyettikten sonra şöyle buyurdu: {وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Fakat inkâr edenler” yani Allah'a -şan ve azameti yüce olan Zata- kendi başlarına ulaşamayacakları için Allah'ın bunu koymadığına dair akıllarının gösterdiği delili örtenler; işte bundan dolayı şöyle buyurdu: {يَفْتَرُونَ} “iftira ediyorlar” yani bu şeyleri haram veya helal kılmak suretiyle kasten uyduruyorlar {عَلَى اللَّهِ} “Allah'a karşı” yani en yüce Hükümran'a karşı {الْكَذِبَ} “yalanı.” Böylece O'nun haram kılmadığını haram kılıyorlar
ويحللون ما لم يحلله {وأكثرهم} أي هؤلاء الذين جعلوا هذه الأشياء {لا يعقلون *} أي لا يتجدد لهم عقل، وهم الذين ماتوا على كفرهم.
ve O'nun helal kılmadığını helal kılıyorlar. {وَأَكْثَرُهُمْ} “Onların çoğu ise” yani bu şeyleri ihdas edenlerin çoğu, {لَا يَعْقِلُونَ} “akletmezler.” yani kendilerinde yeni bir akıl oluşmaz; onlar küfür üzere ölen kimselerdir.
ثم لما حرموا هذه الأشياء اضطروا إلى تحليل الميتة فحرموا الطيب وأحلوا الخبيث. ولما اتخذوه ديناً واعتقدوه شرعاً ومضى عليه أسلافهم، دعتهم الحظوظ والأنفة من نسبة آبائهم إلى الضلال والشهادة عليهم بالسفه إلى الإصرار عليه وعدم الرجوع عنه بعد انكشاف قباحته وبيان شناعته حتى أفنى أكثرهم السيف ووطأتهم الدواهي، فوطأت أكتافهم وذللت أعناقهم وأكنافهم، فقال تعالى دالاً على ختام الآية التي قبله من عدم عقلهم: {وإذا قيل لهم} أي من أيّ قائل كان ولو أنه ربهم، بما ثبت من كلامهم بالعجز عنه أنه كلامه {تعالوا} أي ارفعوا أنفسكم عن هذا الحضيض السافل {إلى ما أنزل الله} أي الذي لا أعظم منه، وقد ثبت أنه أنزله بعجزكم عنه {وإلى الرسول} أي الذي من شأنه لكونه سبحانه أرسله أن يبلغكم ما يحبه لكم ويرضاه {قالوا حسبنا} أي يكفينا {ما وجدنا عليه آباءنا} .
Sonra onlar bu şeyleri haram kılınca, leş yemeyi helal kılmak zorunda kaldılar; böylece temizi haram kılıp pisi helal kıldılar. Bunu din edinip şeriat kabul ettiklerinde ve geçmişleri de bu minval üzere gidince; hevaları ve atalarını sapıklıkla itham etmekten ve onların beyinsizliğine şahitlik etmekten duydukları gurur, çirkinliği ortaya çıkıp kötülüğü beyan edildikten sonra bile bunda ısrar etmeye ve bundan dönmemeye onları sevk etti. Nihayet kılıç onların çoğunu yok etti ve felaketler onları çiğneyip omuzlarını çökertti, boyunlarını ve kollarını boyun eğdirdi. Yüce Allah, bir önceki ayetin sonundaki onların akletmediklerine delalet etmek üzere şöyle buyurdu: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ} “Onlara denildiği zaman” yani söyleyen her kim olursa olsun, hatta acizlikleri sebebiyle O'nun kelamı olduğu sabit olan sözleriyle bizzat Rableri bile olsa; {تَعَالَوْا} “Gelin!” yani kendinizi bu aşağı çukurdan yükseltin {إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Allah'ın indirdiğine” yani kendisinden daha yücesi olmayan ve acizliğinizle O'nun indirdiği sabit olan şeye, {وَإِلَى الرَّسُولِ} “ve Peygamber'e!” yani O'nun göndermiş olması hasebiyle sizin için sevip razı olduğu şeyleri size tebliğ etmek durumunda olan zata; {قَالُوا حَسْبُنَا} “Dediler ki: Bize yeter” yani kâfidir {مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا} “babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey.”
ولما كانوا عالمين بأنه ليس في آبائهم عالم، وأنه من تأمل أدنى تأمل عرف أن الجاهل لا يهتدي إلى شيء، قال منكراً عليهم موبخاً لهم:
Babalarının içinde hiçbir âlim bulunmadığını ve en küçük bir tefekkürde bulunan kimsenin bile cahilin hiçbir şeye hidayet bulamayacağını bileceğini bildikleri için, onları kınayarak ve azarlayarak şöyle buyurdu:
{أولو} أي يكفيهم ذلك إذا قالوا ذلك ولو {كان آباؤهم لا يعلمون شيئاً} أي من الأشياء حق علمه لكونهم لم يأخذوه عن الله بطريق من الطرق الواصلة إليه، ولما كان من لا يعلم قد يشعر بجهله فيتعلم فيهتدي فيصير أهلاً للاقتداء به، وقد لا يشعر لكونه جهله مركباً فلا يجوز الاقتداء به، بين أنهم من أهل هذا القسم فقال: {ولا يهتدون *} أي لا يطلبون الهداية فلا توجد هدايتهم إلى صواب، لأن من لا يعلم لا صواب له، لأنه ليس للهدى آلة سوى العلم، وأدل دليل على عدم هدايتهم أنهم ضيعوا الطيب من أموالهم فاضطرهم ذلك إلى أكل الخبيث من الميتة، وأغضبوا بذلك خالقهم فدخلوا النار، فلا أقبح مما يختاره لنفسه المطبوع على الكدر، ولا أحسن مما يشرعه له رب البشر، وهذه الآية ناظرة إلى قوله تعالى في سورة النساء {إن يدعون من دونه إلا إناثاً وإن يدعون إلا شيطاناً مريداً} [المساء: ١١٧] إلى قوله: {ولآمرنهم فليبتكن آذان الأنعام} [النساء: ١١٩] فالتفت حينئذ إلى قوله: {رجس من عمل الشيطان} أيّ التفات.
{أَوَلَوْ} “Ya öyle olsa da mı?” yani bunu söylediklerinde, {كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئاً} “babaları hiçbir şey bilmiyor idiyse de mi?” yani O'na ulaştıran yollardan herhangi bir yolla Allah'tan almadıkları için hiçbir şeyi hakkıyla bilmiyor olsalar da mı? Bilmeyen kimse bazen cehaletinin farkına varıp öğrenir, doğru yolu bulur ve kendisine uyulmaya ehil hale gelir; bazen de cehl-i mürekkep (katmerli cehalet) içinde olduğundan farkına varmaz ve kendisine uyulması caiz olmaz. Bu sebeple onların bu ikinci kısımdan olduklarını açıklayarak şöyle buyurdu: {وَلَا يَهْتَدُونَ} “ve doğru yolu bulamıyorlar idiyse de mi?” yani hidayeti aramazlar, dolayısıyla doğruya ulaşmaları da söz konusu olmaz. Çünkü bilmeyenin doğrusu olmaz; zira hidayetin ilimden başka bir aleti yoktur. Onların hidayette olmadıklarının en açık delili, mallarından temiz olanı zayi etmeleri, bunun da onları leşten olan pis şeyleri yemeye mecbur bırakması, böylece Yaratıcılarını gazaplandırıp cehenneme girmeleridir. Yaradılışı bulanık olan kimsenin kendisi için seçtiğinden daha çirkini ve insanların Rabbinin onun için teşri buyurduğundan daha güzeli yoktur. Bu ayet, Nisâ suresindeki şu ayet-i kerimeye bakmaktadır: {إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَاناً مَرِيداً} “Onlar O'nu bırakıp sadece dişilere tapıyorlar ve ancak inatçı şeytana tapıyorlar” [en-Nisâ 117] ayetinden {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ} “Ve onlara emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar” [en-Nisâ 119] ayetine kadar olan kısma. O vakit {رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ} “şeytan işi birer pisliktir” buyruğuna nasıl bir iltifat yapıldığına dikkat et!
ولما كان المانع لهم من قبول الهدى كون ذلك تسفيهاً لآبائهم، فيعود ضرراً عليهم يُسبَّون به على زعمهم، أعلم الله المؤمنين أن مخالفة الغير في قبول الهدى لا تضرهم أصلاً، بأن عقب آية الإنكار عليهم في التقيد بآبائهم لمتابعتهم لهم في الكفر بقوله: {يا أيها الذين آمنوا} أي عاهدوا ربهم ورسوله على الإيمان {عليكم أنفسكم} أي الزموا هدايتها
Hidayeti kabul etmelerine engel olan şey, bunun atalarını beyinsizlikle itham etmek anlamına gelmesi ve kendi zanlarınca ayıplanacakları bir zararın kendilerine dönecek olması idi. Allah, küfürde onlara uymaları sebebiyle atalarına bağlanma hususundaki kınama ayetinin hemen peşinden şu buyruğu getirerek müminlere, hidayeti kabul etme hususunda başkasına muhalefet etmenin kendilerine asla zarar vermeyeceğini bildirdi: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” yani Rablerine ve Peygamberine iman üzere söz verenler! {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} “Siz kendinize bakın!” yani kendi nefislerinizi hidayete erdirmeye
وإصلاحها؛ ولما كان كأنه قيل: إنا ننسب بآبائنا، وننسب إليهم، فربما ضرتنا نسبتنا إليهم عند الله كما جوز أكثم بن الجون الخزاعي أن يضره شبه عمرو ابن لحي به حتى سأل النبي ﷺ عن ذلك فقال:
ve ıslah etmeye sarılın. Sanki şöyle denilmişti: 'Biz atalarımızla anılırız ve onlara nispet ediliriz; dolayısıyla tıpkı Eksem b. el-Cevn el-Huzâî'nin, Amr b. Luhayy'a olan benzerliğinin kendisine zarar verebileceğini düşünüp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e bunu sorması gibi, Allah katında onlara nispet edilmemiz belki bize zarar verir.' Peygamber:
«لا، إنك مؤمن وهو كافر» - كما في أوائل السيرة الهشامية عن أبي هريرة ﵁، وكان ذلك ربما وقف بأحد منهم عن الإسلام قال: {لا يضركم من ضل} أي من المخالفين بكفر أو غيره بنسبتكم إليه ولا بقول الكفار: إنكم سفهتم آراءكم، ولا بغير ذلك من وجوه الضرر، وحقق هدايتهم بشارة لهم بأداة التحقيق فقال مفهماً لوجود الضرر عند فقد الهداية: {إذا اهتديتم} أي بالإقبال على ما أنزل الله وعلى الرسول حتى تصيروا علماء وتعملوا بعلمكم فتخالفوا من ضل، فإن كان موجوداً فبالاجتهاد في أمره بالمعروف ونهيه عن المنكر بحسب الطاقة، فإن لم يستطع رده انتظر به يوم الجمع الأكبر والهول الأعظم، وإن كان مفقوداً فبمخالفته في ذلك الضلال وإن كان أقرب الأقرباء وأولى الأحباء، وإلا كان الباقي أسفه من الماضي، وقد كان لعمري أحدهم لا يتبع أباه إذا كان سفيهاً في أمر دنياه عاجزاً عن
“Hayır, sen müminsin, o ise kâfirdir” buyurmuştu -İbn Hişâm'ın Sîre'sinin başlarında Ebû Hureyre radıyallâhu anh’tan rivayet edildiği üzere-. Bu durum bazen onlardan birini İslam'dan alıkoyabileceği için şöyle buyurdu: {لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ} “Sapıtan kimse size zarar veremez” yani küfür veya başka bir yolla muhalefet edenlerden hiçbiri; ne onlara nispet edilmenizle, ne kâfirlerin 'siz görüşlerinizi beyinsizce kıldınız' demesiyle, ne de diğer zarar şekillerinden hiçbiriyle zarar veremez. Hidayetin yokluğunda zararın bulunacağını hissettirerek ve onlara bir müjde olmak üzere tahkik edatıyla hidayetlerini pekiştirip şöyle buyurdu: {إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “siz doğru yolda olduğunuz takdirde.” yani Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e yönelip nihayet âlimler olarak ilminizle amel etmek ve sapan kimseye muhalefet etmek suretiyle [doğru yolu bulursanız]. Eğer o sapan kimse hayatta ise gücünüz yettiğince ona iyiliği emredip kötülükten sakındırmak için gayret gösterirsiniz; onu vazgeçirmeye güç yetiremezseniz onun durumunu en büyük toplanma ve en muazzam korku gününe bırakırsınız. Şayet ölmüş gitmiş ise, en yakın akraba ve en sevgili dost dahi olsa o sapıklıkta ona muhalefet edersiniz; aksi takdirde geride kalan, geçip gidenden daha beyinsiz olur. Ömrüme yemin olsun ki, onlardan biri dünyalık işinde beyinsiz ve onu elde etmekten aciz olduğu zaman
تحصيلها ولا يتحاشى عن مخالفته في طريقته بل يعد الكدح في تحصيلها والتعمق في اقتناصها وحسن السعي في تثميرها ولطف الحيلة في توسيعها من معالي الأخلاق وإصالة الرأي وجودة النظر على أن ذلك ظل زائل وعرض تافه، فكيف لا يخالفه فيما به سعادته الأبدية وحياته الباقية ويأخذ بالحزم في ذلك ويشمر ذيله في أمره ويسهر ليله في إعمال الفكر وترتيب النظر فيما أمره الله بالنظر فيه حتى يظهر له الحق فيتبعه، وينهتك لديه الباطل فيجتنبه، ما ذاك إلا لمجرد الهوى، وقد كان الحزم العمل بالحكمة التي كشفها النبي ﷺ بقوله فيما رواه أحمد والترمذي وابن ماجه عن شداد بن أوس ﵁ «الكيس من دان نفسه وعمل لما بعد الموت، والعاجز من أتبع نفسه هواها وتمنى على الله الأماني» وروى مسلم والنسائي وابن ماجه عن أبي هريرة ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «المؤمن القوي خير وأحب إلى الله من المؤمن الضعيف، وفي كل خير أحرص على ما ينفعك، واستعن بالله ولا تعجز، وإن أصابك شيء فلا تقل: لو أني فعلت كان كذا وكذا - وقال ابن ماجه: ولا تقل: لو أني فعلت كذا وكذا - فإن» لو «تفتح عمل الشيطان» ، وفي بعض طرق الحديث: «ولكن قل: قدر الله وما شاء فعل» يعني: والله! اعمل عمل الحزمة فأوسع النظر حتى لا تترك أمراً يحتمل أن ينفعك ولا يضرك إلا أخذت به، ولا تدع أمراً يحتمل أن يضرك
babasına uymaz, onun yoluna muhalefet etmekten çekinmezdi; bilakis o dünyalık geçici bir gölge ve değersiz bir meta olduğu halde onu elde etmek için didinmeyi, yakalamak için derinleşmeyi, artırmak için güzelce çaba göstermeyi ve genişletmek için ince çarelere başvurmayı yüce ahlaktan, isabetli görüşten ve kaliteli bakıştan sayardı. Durum böyleyken, ebedi saadeti ve baki hayatı söz konusu olan hususta babasına nasıl muhalefet etmesin, bu konuda nasıl ihtiyatlı davranmasın, işine sımsıkı sarılmasın ve geceyi tefekkür edip Allah'ın bakmasını emrettiği şeyleri sıraya koyarak geçirmesin ki nihayet hak ortaya çıkıp ona uysun, batıl da yanında yırtılıp ondan sakınsın! Bu durum sırf heva ve hevesten başka bir şey değildir. İhtiyat, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in Ahmed, et-Tirmizî ve İbn Mâce'nin Şeddâd b. Evs radıyallâhu anh’tan rivayet ettiği şu hadisinde açıkladığı hikmetle amel etmekti: “Akıllı kişi nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrası için amel edendir; aciz kişi ise nefsini hevasına uyduran ve Allah'tan kuru temennilerde bulunandır.” Müslim, en-Nesâî ve İbn Mâce'nin Ebû Hureyre radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kuvvetli mümin, zayıf müminden daha hayırlı ve Allah'a daha sevimlidir; hepsinde de hayır vardır. Sana fayda veren şeye hırs göster, Allah'tan yardım dile ve aciz kalma! Başına bir şey gelirse 'Keşke şöyle yapsaydım şöyle şöyle olurdu' deme -İbn Mâce dedi ki: 'Keşke şöyle yapsaydım' deme- zira 'keşke' sözü şeytanın ameline kapı açar.” Hadisin bazı tariklerinde: “Fakat: 'Allah takdir etti, O ne dilerse onu yaptı' de” buyrulmuştur. Yani: Vallahi ihtiyatlı kimselerin amelini işle; bakışını genişlet ki sana fayda vermesi muhtemel olup zarar vermeyecek hiçbir işi kaçırmadan tutasın ve sana zarar vermesi muhtemel olup
ولا ينفعك إلا تجتنبه، فإنك إن فعلت ذلك وغلبك القضاء والقدر لم نجد في وسعك أمراً تقول: لو أني فعلته أو تركته، ولكنك تقول: قدر الله وما شاء فعل، بخلاف ما إذا لم تنعم النظر وعملت عمل العجزة فإنك حتماً تقول: لو أني فعلت كذا وكذا، لأن الشيطان يفتح لك تلك الأبواب التي نظر فيها الحازم، فيكثر لك من «لو» لأنها مفتاح عمله، وليس في الآية ما يتعلق به من يتهاون في الأمر بالمعروف كما يفعله كثير من البطلة؛ روى أحمد في المسند عن أبي عامر الأشعري ﵁
fayda vermeyecek hiçbir işi de terk etmeden sakınasın. Zira sen bunu yaptığında kaza ve kader sana galip gelirse, gücünün yettiği alanda 'Keşke şunu yapsaydım veya bıraksaydım' diyeceğin bir şey bulamazsın; bilakis 'Allah takdir etti ve dilediğini yaptı' dersin. Derinlemesine bakmayıp acizlerin amelini yaptığın durum ise böyle değildir; o zaman muhakkak 'Keşke şöyle şöyle yapsaydım' dersin. Çünkü şeytan ihtiyatlı kimsenin baktığı o kapıları senin önüne açar da sana 'keşke'yi çoğaltır; zira o, şeytanın amelinin anahtarıdır. Ayette, pek çok batıl ehlinin yaptığı gibi iyiliği emretme vazifesini hafife alan kimselerin tutunacağı hiçbir şey yoktur. Ahmed Müsned'de Ebû Âmir el-Eş'arî radıyallâhu anh’tan rivayet etmiştir:
«أن النبي ﷺ قال له في أمر رآه: يا أبا عامر! ألا غيرت؟ فتلا هذه الآية: {يا أيها الذين آمنوا عليكم أنفسكم لا يضركم من ضل إذا اهتديتم} ، فغضب رسول الله ﷺ وقال: أين ذهبتم؟ إنما هي لا يضركم من ضل من الكفار إذا اهتديتم» وروى أحمد وأصحاب السنن الأربعة والحارث وأحمد بن منيع وأبو يعلى «أن أبا بكر الصديق ﵁ قال: يا أيها الناس! إنكم تقرؤون هذه الآية وتضعونها على غير مواضعها، وإني سمعت رسول الله ﷺ يقول: إن الناس إذا رأوا منكراً فلم يغيروه يوشك أن
“Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gördüğü bir meselede ona: 'Ey Ebû Âmir! Onu değiştirmedin mi?' buyurdu. O da: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} ayetini okudu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öfkelenip şöyle buyurdu: 'Nereye gidiyorsunuz? Bu ayet ancak: Siz doğru yolu bulduğunuz takdirde kâfirlerden sapan kimse size zarar veremez, demektir.'” Ahmed, Dört Sünen sahibi, el-Hâris, Ahmed b. Menî' ve Ebû Ya'lâ rivayet etmişlerdir ki: “Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh şöyle demiştir: Ey insanlar! Siz bu ayeti okuyor ve onu yerinin dışında bir yere koyuyorsunuz. Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu işittim: İnsanlar bir kötülüğü görüp de onu değiştirmezlerse,
يعمهم الله بعقابه. قال البغوي: وفي رواية: لتأمرن بالمعروف ولتنهون عن المنكر أو ليستعملن الله عليكم شراركم فليسومونكم سوء العذاب، ثم ليدعون الله خياركم فلا يستجاب لكم» والله الموفق.
Allah'ın hepsini azabıyla kuşatması yakındır. el-Begavî dedi ki: Bir rivayette: 'Ya iyiliği emreder kötülükten sakındırırsınız, ya da Allah sizin başınıza en kötülerinizi musallat eder de size azabın en kötüsünü tattırırlar; sonra en hayırlılarınız Allah'a dua eder de dualarına icabet olunmaz' buyrulmuştur.” Muvaffak kılan Allah'tır.
ولما حكم الله تعالى - وهو الحكم العدل - أنه لا ضرر عليهم من غيرهم بشرط هداهم، وكان الكفار يعيرونهم، قال مؤكداً لما أخبر به ومقرراً لمعناه: {إلى الله} أي الملك الأعظم الذي لا شريك له، لا إلى غيره {مرجعكم} أي أنتم ومن يعيركم ويهددكم وغيرهم من جميع الخلائق {جميعاً فينبئكم} أي يخبركم إخباراً عظيماً مستوفى مستقصى {بما كنتم تعملون *} أي تعمداً جبلة وطبعاً، ويجازي كل أحد بما عمل على حسب ما عمل. ولا يؤاخذ أحداً بما عمل غيره ولا بما أخطأ فيه أو تاب منه، وليس المرجع ولا شيء منه إلى الكفار ولا معبوداتهم ولا غيرهم حتى تخشوا شيئاً من غائلتهم في شيء من الضرر.
Adil Hâkim olan Yüce Allah doğru yolda olmaları şartıyla başkalarından kendilerine hiçbir zarar gelmeyeceğine hükmedince ve kâfirler de onları ayıplayınca, haber verdiği hususu pekiştirmek ve manasını yerleştirmek üzere şöyle buyurdu: {إِلَى اللَّهِ} “Allah'adır” yani hiçbir ortağı olmayan en yüce Hükümran'adır, başkasına değil, {مَرْجِعُكُمْ} “dönüşünüz” yani sizin, sizi ayıplayıp tehdit edenlerin ve bütün mahlukatın dönüşü, {جَمِيعاً} “hepinizin;” {فَيُنَبِّئُكُمْ} “O size haber verecektir” yani eksiksiz ve etraflıca büyük bir haber verişle bildirecektir {بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “yapmış olduğunuz şeyleri.” yani fıtrat ve tabiat olarak kasten işlediklerinizi [haber verir] ve herkese yaptığına göre, amelinin miktarınca karşılık verir. Hiç kimseyi başkasının yaptığıyla, hata ettiği veya tövbe ettiği şeyle sorumlu tutmaz. Dönüş de o dönüşe ait hiçbir şey de ne kâfirlere ne onların taptıklarına ne de başkasına aittir ki herhangi bir zarar hususunda onların bir fenalığından korkasınız.
ولما خاطب سبحانه أهل ذلك الزمان بأنه نصب المصالح العامة كالبيت الحرام والشهر الحرام، وأشار بآية البحيرة وما بعدها إلى أن أسلافهم لا وفّروا عليهم مالهم ولا نصحوا لهم في دينهم، وختم ذلك بقهره للعباد بالموت وكشف الأسرار يوم العرض بالحساب على النقير والقطمير والجليل والحقير؛ عقب ذلك بآية الوصية إرشاداً منه سبحانه
Yüce Allah o devrin insanlarına Beyt-i Harâm ve Haram Ay gibi kamu maslahatlarını tesis ettiğini hitap edip bahîre ve sonrasındaki ayetle atalarının ne onların mallarını koruduğuna ne de dinlerinde onlara samimi davrandığına işaret ettikten ve bunu kullarını ölümle kahretmesi ve arz gününde zerreden kürreye, büyükten küçüğe her şeyin hesabıyla sırları açığa çıkarması ile noktalayınca; Yüce Zatından bir irşat olmak üzere bunun hemen ardından vasiyet ayetini getirdi;
إلى ما يكشف سريرة مَنْ خان فيها علماً منه سبحانه أن الوفاء في مثل ذلك يقل وحثاً لهم على أن يفعلوا ما أمر سبحانه به لينصحوا لمن خلفوه بتوفير المال ويقتدي بهم فيما ختم به الآية من التقوى والسماع والبعد من الفسق والنزاع، فقال تعالى منادياً لهم بما عقدوا به العهد بينهم وبينه من الإقرار بالإيمان: {يا أيها الذين آمنوا} أي أخبروا عن أنفسهم بذلك {شهادة بينكم} هو كناية عن التنازع والتشاجر لأن الشهود إنما يحتاج إليهم عند ذلك، وسبب نزول الآية قد ذكره المفسرون وذكره الشافعي في الأم فقال: أخبرني أبو سعيد معاذ بن موسى الجعفري عن بكير بن معروف عن مقاتل بن حيان قال: أخذت هذا التفسير عن مجاهد والحسن والضحاك «أن رجلين نصرانيين من أهل دارين أحدهما تميمي والآخر يماني، صحبهما مولى لقريش في تجارة فركبوا البحر، ومع القرشي مال معلوم قد علمه أولياؤه من بين آنية وبز ورِقَةٍ فمرض القرشي فجعل وصيته إلى الداريين
böyle durumlarda vefanın azalacağını bildiğinden vasiyette hıyanet edenin gizli sırrını açığa çıkaracak hususa [rehberlik etti] ve geride bıraktıklarına malı tastamam bırakarak nasihat etmeleri, ayetin sonunda zikredilen takva, dinleyip itaat etme, fâsıklıktan ve çekişmeden uzak durma hususunda kendilerine uyulması için Yüce Allah'ın emrettiği şeyi yapmaya onları teşvik etti. Yüce Allah, aralarında ve Kendi katında iman ikrarıyla bağladıkları ahit ile onlara seslenerek şöyle buyurdu: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” yani kendileri hakkında bunu haber verenler! {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Aranızdaki şahitlik” ifadesi çekişme ve münakaşadan kinayedir; zira şahitlere ancak bu durumda ihtiyaç duyulur. Ayetin nüzul sebebini müfessirler zikretmiş, eş-Şâfiî de el-Ümm'de şöyle zikretmiştir: Bana Ebû Saîd Muâz b. Mûsâ el-Ca'ferî, Bükeyr b. Ma'rûf'tan, o da Mukâtil b. Hayyân'dan bildirdi; o dedi ki: Bu tefsiri Mücâhid, el-Hasan ve ed-Dahhâk'tan aldım: “Dâreyn ehlinden Hristiyan iki adam -biri Temîmli diğeri Yemenli- Kureyş'in azatlı bir kölesiyle ticaret için yoldaşlık edip denize açıldılar. Kureyşlinin yanında kap kacak, kumaş ve gümüş paradan ibaret, yakınlarının da bildiği malum bir mal vardı. Kureyşli hastalandı ve vasiyetini bu iki Dârîye yaptı.
فمات، وقبض الداريان المال فدفعاه إلى أولياء الميت، فأنكر القوم قلة المال فقالوا للداريين: إن صاحبنا قد خرج معه بمال أكثر مما أتيتمونا به، فهل باع شيئاً أو اشترى فوضع فيه؟ أو هل طال مرضه فأنفق على نفسه؟ قالا: لا، قالوا: فإنكما خنتمانا، فقبضوا المال، ورفعوا أمرهما إلى رسول الله ﷺ. فأنزل الله ﷿ {يا أيها الذين آمنوا شهادة بينكم} [المائدة: ١٠٦] فلما نزلت أمر النبي ﷺ، فقاما بعد الصلاة، فحلفا بالله رب السماوات: ما ترك مولاكم من المال إلا ما أتيناكم به، فلما حلفا خلي سبيلهما، ثم إنهم وجدوا بعد ذلك إناء من آنية الميت فأخذوا الداريين فقالا: اشتريناه منه في حياته، فكُذِّبا وكُلِّفا البينة فلم يقدرا عليها، فرفعوا ذلك إلى رسول الله ﷺ فأنزل الله ﷿ {فإن عثر} - يعني إلى آخرها» ثم ذكر وقت الشهادة وسببها فقال: {إذا حضر} وقدم المفعول تهويلاً - كما ذكر في النساء - لأن الآية نزلت لحفظ ماله فكان أهم، فقال: {أحدكم الموت} أي أخذته أسبابه الموجبة لظنه.
Adam vefat etti. İki Dârî malı kabzedip ölünün yakınlarına teslim ettiler. Topluluk malın azlığını yadırgadı ve iki Dârîye: 'Arkadaşımız yanına bize getirdiğinizden daha çok malla çıkmıştı. Acaba bir şey satıp veya satın alıp onda zarar mı etti? Yoksa hastalığı uzayıp da kendine mi harcadı?' dediler. İkisi: 'Hayır' dedi. Onlar: 'Öyleyse siz bize hıyanet ettiniz' dediler. Malı kabzedip ikisinin durumunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e arz ettiler. Bunun üzerine Yüce Allah {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} [el-Mâide 106] ayetini indirdi. Ayet inince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem emretti; namazdan sonra kalktılar ve göklerin Rabbi olan Allah'a: 'Efendiniz bize getirdiğimizden başka bir mal bırakmadı' diye yemin ettiler. Yemin edince serbest bırakıldılar. Daha sonra ölünün kap kacağından bir kap buldular ve iki Dârîyi yakaladılar. İkisi: 'Biz onu sağlığında ondan satın almıştık' dediler. Kendileri yalanlandı ve delil getirmeleri istendi fakat buna güç yetiremediler. Durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e arz ettiler. Bunun üzerine Yüce Allah {فَإِنْ عُثِرَ} ayetini sonuna kadar indirdi.” Sonra şahitliğin vaktini ve sebebini zikrederek şöyle buyurdu: {إِذَا حَضَرَ} “geldiği zaman” korkutmak maksadıyla -Nisâ'da zikredildiği gibi- mef'ulü öne aldı; zira ayet onun malını korumak için inmişti, dolayısıyla daha önemliydi. Şöyle buyurdu: {أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} “birinize ölüm” yani ölüm zannını gerektiren sebepleri onu yakaladığında.
ولما كان الإيصاء إذ ذاك أمراً متعارفاً، عرف فقال معلقاً بشهادة كما علق به {إذا} أو مبدلاً من {إذا} لأن الزمنين واحد: {حين الوصية} أي إن أوصى، ثم أخبر عن المبتدأ فقال: {اثنان} أي شهادة بينكم في ذلك الحين شهادة اثنين {ذوا عدل منكم} أي من قبيلتكم العارفين بأحوالكم {أو آخران} أي ذوا عدل {من غيركم} أي إن لم تجدوا قريبين يضبطان أمر الوصية من كل ما للوصي وعليه، وقيل: بل هما الوصيان أنفسهما احتياطاً بجعل الوصي اثنين، وقيل: آخران من غير أهل دينكم، وهو خاص بهذا الأمر الواقع في السفر للضرورة لا في غيره ولا في غير السفر؛ ثم شرط هذه الشهادة بقوله: {إن أنتم ضربتم} أي بالأرجل {في الأرض} أي بالسفر، كأن الضرب بالأرجل لا يسمى ضرباً إلا فيه لأنه موضع الجد والاجتهاد {فأصابتكم} وأشار إلى أن الإنسان هدف لسهام الحدثان بتخصيصه بقوله: {مصيبة الموت} أي أصابت الموصي المصيبةُ التي لا مفر منها ولا مندوحة عنها.
O vakit vasiyet bilinen bir uygulama olduğu için belirlilikle zikredildi ve tıpkı {إِذَا} edatının {شَهَادَةُ} kelimesine taalluk etmesi gibi ona bağlanarak yahut iki vakit bir olduğu için {إِذَا} edatından bedel kılınarak şöyle buyuruldu: {حِينَ الْوَصِيَّةِ} “vasiyet vaktinde” yani şayet vasiyet ederse. Sonra mübtedanın haberini vererek şöyle buyurdu: {اثْنَانِ} “iki kişidir” yani o vakitte aranızdaki şahitlik iki kişinin şahitliğidir; {ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “sizden adalet sahibi iki kişi” yani kabilenizden olan ve durumlarınızı bilen, {أَوْ آخَرَانِ} “yahut başka iki kişi” yani adalet sahibi iki kişi {مِنْ غَيْرِكُمْ} “sizden olmayanlardan.” yani vasînin lehine ve aleyhine olan her şeyiyle vasiyet işini zaptedecek iki yakın bulamazsanız. Şöyle de denilmiştir: Bilakis vasiyet eden iki kişi kılınarak ihtiyat gösterilmek üzere bizzat iki vasînin kendisidir. Şöyle de denilmiştir: Sizin dininizden olmayan başka iki kişidir ki bu, zarurete binaen sadece seferde vuku bulan bu meseleye mahsustur; başka durumlarda ve sefer dışında geçerli değildir. Sonra bu şahitliği şu buyruğuyla şart koştu: {إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ} “Eğer siz yolculuk yapmışsanız” yani ayaklarınızla {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde” yani seferde; sanki ayaklarla yol yürümek ciddiyet ve gayret mahalli olduğu için sadece seferde bu isimle anılmıştır. {فَأَصَابَتْكُمْ} “ve size isabet etmişse” insanın hadiselerin oklarına hedef olduğuna şu tahsisiyle işaret etti: {مُصِيبَةُ الْمَوْتِ} “ölüm musibeti.” yani vasiyet edene kaçışı ve kurtuluşu olmayan o musibet isabet ettiğinde.
ولما كان قد استشعر من التفصيل في أمر الشهود مخالفة لبقية الشهادات، فكان في معرض السؤال عن الشهود: ماذا يفعل بهم؟ قال مستأنفاً: {تحبسونهما} أي تدعونهما إليكم وتمنعونهما من التصرف لأنفسهما لإقامة ما تحملاه من هذه الواقعة وأدائه؛ ولما كان المراد إقامة اليمين
Şahitler meselesindeki ayrıntıdan diğer şahitliklere bir aykırılık sezildiğinden, sanki şahitler hakkında 'Onlara ne yapılacak?' sorusuna cevap olmak üzere sözü yeniden başlatarak şöyle buyurdu: {تَحْبِسُونَهُمَا} “İkisini alıkoyarsınız” yani bu hadiseden yüklendikleri şeyi yerine getirmeleri ve eda etmeleri için onları yanınıza çağırır ve kendi işlerine bakmalarına engel olursunuz. Maksat,
ولو في أيسر زمن، لا استغراق زمن البعد بالحبس، أدخل الجار فقال: {من بعد الصلاة} أي التي هي أعظم الصلوات؛ فكانت بحيث إذا أطلقت معرفة انصرفت إليها وهي الوسطى وهي العصر، ثم ذكر الغرض من حبسهما فقال: {فيقسمان بالله} أي الملك الذي له تمام القدرة وكمال العلم، وعن ابن عباس ﵄ أن اليمين إنما تكون إذا كانا من غيرنا، فإن كانا مسلمين فلا يمين، وعن غيره، إن كان الشاهدان على حقيقتهما فقد نسخ تحليفهما، وإن كان الوصيين فلا؛ ثم شرط لهذا الحلف شرطاً فقال اعتراضاً بين القسم والمقسم عليه: {إن ارتبتم} أي وقع بكم شك فيما أخبرا به عن الواقعة؛ ثم ذكر المقسم عليه بقوله: {لا نشتري به} أي هذا الذي ذكرناه {ثمناً} أي لم نذكره ليحصل لنا به عرض دنيوي وإن كان في نهاية الجلالة، وليس قصدنا به إلا إقامة الحق {ولو كان} أي الوصي الذي أقسمنا لأجله تبرئة له {ذا قربى} أي لنا، أي إن هذا الذي فعلناه من التحري عادتنا التي أطعنا فيها {كونوا قوّامين بالقسط شهداء لله} [النساء: ١٣٥]- الآية، لا أنه فعلنا في هذه الواقعة فقط {ولا نكتم شهادة الله} أي هذا الذي ذكرناه لم نبدل فيه لما أمر الله به من حفظ الشهادة وتعظيمها، ولم نكتم شيئاً وقع به الإشهاد، ولا نكتم فيما يستقبل شيئاً نشهد به لأجل الملك الأعظم المطلع على السرائر كما هو مطلع على الظواهر؛ ثم علل ذلك بما لقنهم إياه ليكون آخر كلامهم، كل ذلك تغليظاً وتنبيهاً
sonrasındaki bütün zamanı hapisle geçirmek değil, en kısa zamanda bile olsa yeminin yerine getirilmesi olduğu için harf-i cerri dahil ederek şöyle buyurdu: {مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ} “namazdan sonra” yani namazların en büyüğü olan namazdan sonra; öyle ki marife olarak mutlak zikredildiğinde ona yani orta namaza, ikindi namazına hamledilir. Sonra ikisinin alıkonulmasındaki gayeyi zikrederek şöyle buyurdu: {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ} “Allah'a yemin ederler” yani tam kudret ve kemal ilme sahip Hükümran'a. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet edildiğine göre yemin ancak bizden olmadıkları zaman geçerlidir; eğer Müslüman iseler yemin yoktur. Başkasından rivayet edildiğine göre: İki şahit hakiki manada şahit iseler onlara yemin ettirilmesi neshedilmiştir; eğer iki vasî iseler neshedilmemiştir. Sonra bu yemin için bir şart koştu ve yemin ile üzerine yemin edilen şey arasında itiraz cümlesi olarak şöyle buyurdu: {إِنِ ارْتَبْتُمْ} “eğer şüpheye düşerseniz” yani hadise hakkında onların haber verdikleri şeyde içinize bir şüphe düşerse. Sonra üzerine yemin edilen şeyi şu buyruğuyla zikretti: {لَا نَشْتَرِي بِهِ} “bunun karşılığında satın almayız” yani bu zikrettiğimiz şeyle {ثَمَناً} “hiçbir bedeli” yani son derece değerli de olsa dünyalık bir meta elde etmek için bunu söylemedik, bununla kastımız ancak hakkı ikame etmektir, {وَلَوْ كَانَ} “olsa bile” yani lehine yemin edip temize çıkardığımız o vasî {ذَا قُرْبَى} “bir akraba” yani bizim akrabamız [olsa bile]. Yani bu yaptığımız titizlik, {كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ} “Adaleti titizlikle ayakta tutan, Allah için şahitlik eden kimseler olun” [en-Nisâ 135] ayetine itaat ettiğimiz adetimizdir; yoksa sadece bu hadisede yaptığımız bir şey değildir. {وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ} “Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz.” yani Allah'ın şahitliği koruma ve yüceltme emrinden ötürü bu zikrettiğimiz hususta bir değişiklik yapmadık, şahitliği vuku bulan hiçbir şeyi gizlemedik ve gelecekte de zahirleri bildiği gibi gizlileri de bilen en yüce Hükümran uğruna şahitlik edeceğimiz hiçbir şeyi gizlemeyiz. Sonra sözlerinin sonu olsun diye kendilerine telkin ettiği şeyle bunu gerekçelendirdi; bütün bunlar meselenin ağırlığını hissettirmek ve dikkat çekmek içindir,
على أن ذلك ليس كغيره من الأيمان، فقال تذكيراً لهم وتحذيراً من التغيير: {إنا إذاً} أي إذا فعلنا شيئاً من التبديل أو الكتم {لمن الآثمين * فإن} ولما كان المراد مجرد الاطلاع بني للمفعول قوله: {عثر} أي اطلع مطلع بقصد أو بغير قصد؛ قال البغوي: وأصله الوقوع على الشيء أي من عثرة الرجل {على أنهما} أي الشاهدين إن أريد بهما الحقيقة أو الوصيين {استحقا إثماً} أي بسبب شيء خانا فيه من أمر الشهادة {فآخران} أي من الرجال الأقرباء للميت {يقومان مقامهما} أي ليفعلا حيث اشتدت الريبة من الإقسام عند مطلق الريبة ما فعلا {من الذين استحق} أي طلب وقوع الحق بشهادة من شهد {عليهم} هذا على قراءة الجماعة، وعلى قراءة حفص بالبناء للفاعل، المعنى: وجد وقوع الحق عليهم، وهم أهل الميت وعشيرته.
bunun diğer yeminler gibi olmadığını bildirmek üzere onlara bir hatırlatma ve değiştirmekten sakındırma olarak şöyle buyurdu: {إِنَّا إِذاً} “Şüphesiz biz o takdirde” yani bir değiştirme veya gizleme yaptığımız takdirde {لَمِنَ الْآثِمِينَ} “elbette günahkârlardan oluruz.” Maksat sadece durumun farkına varılması olduğu için {عُثِرَ} fiili meçhul sîgada getirildi: {فَإِنْ عُثِرَ} “Eğer farkına varılırsa” yani kasten veya kast olmaksızın bir muttali olan bilgi sahibi olursa; el-Begavî dedi ki: Aslı bir şeye rast gelmektir, yani ayağın takılmasından (asre) gelir. {عَلَى أَنَّهُمَا} “o ikisinin” yani hakiki şahit kastediliyorsa iki şahidin yahut iki vasînin {اسْتَحَقَّا إِثْماً} “bir günah kazandıklarının” yani şahitlik işinde hıyanet ettikleri bir şey sebebiyle [günaha girdiklerinin], {فَآخَرَانِ} “o zaman başka iki kişi” yani ölünün akrabası olan adamlardan iki kişi, {يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا} “o ikisinin yerine geçerler” yani mutlak şüphe anında yemin etme konusunda şüphe şiddetlendiği zaman o ikisinin yaptığını yapmak üzere [yerlerine geçerler], {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ} “hak sahibi olanlardan” yani şahitlik edenin şahitliğiyle hakkın vuku bulması talep edilen kimselerden {عَلَيْهِمُ} “kendi aleyhlerine” bu, cumhurun kıraatine göredir. Hafs'ın malum sîga ile okuyuşuna göre ise mana şöyledir: Hakkın vuku bulduğu kimseler ki onlar ölünün ailesi ve aşiretidir.
ولما كان كأنه قيل: ما منزلة هذين الآخرين من الميت؟ فقيل: {الأوليان} أي الأحقان بالشهادة الأقربان إليه العارفان بتواطن أمره، وعلى قراءة أبي بكر وحمزة بالجمع، كأنه قيل: هما من الأولين أي في الذكر وهم أهل الميت، فهو نعت للذين استحق {فيقسمان} أي هذان الآخران {بالله} أي الملك الذي لا يقسم إلا به لما له من كمال العلم وشمول القدرة {لشهادتنا} أي بما يخالف شهادة الحاضرين للواقعة {أحق من شهادتهما} أي أثبت، فإن تلك إنما ثباتها في الظاهر، وشهادتنا ثابتة في نفس الأمر وساعدها الظاهر بما عثر عليه من الريبة
Sanki 'Bu diğer iki kişinin ölüye yakınlığı nedir?' denilmiş gibi şöyle buyuruldu: {الْأَوْلَيَانِ} “en hak sahibi olan o iki kişi” yani şahitliğe en layık, ona en yakın ve onun durumunun iç yüzünü en iyi bilen iki kişi. Ebû Bekir ve Hamza'nın cemi kıraatine göre ise sanki şöyle denilmiştir: Onlar zikirde öncelikli olanlardan yani ölünün ailesindendir; bu takdirde {الَّذِينَ اسْتَحَقَّ} ifadesinin sıfatı olur. {فَيُقْسِمَانِ} “yemin ederler” yani bu diğer iki kişi, {بِاللَّهِ} “Allah'a” yani kemal ilmi ve kuşatıcı kudreti sebebiyle Kendisinden başkasına yemin edilmeyen Hükümran'a: {لَشَهَادَتُنَا} “Bizim şahitliğimiz” yani hadiseye şahit olanların şahitliğine aykırı olan şahitliğimiz, {أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا} “o ikisinin şahitliğinden daha haktır” yani daha sabittir; zira onlarınkinin sabitliği ancak zahirdedir, bizim şahitliğimiz ise işin hakikatinde sabittir ve ortaya çıkarılan şüphe ile zahir de onu desteklemiştir.
{وما اعتدينا} أي تعمدنا في يميننا مجاوزة الحق {إنا إذاً} أي إذا وقع منا اعتداء {لمن الظالمين *} أي الواضعين الشيء في غير موضعه كمن يمشي في الظلام، وهذا إشارة إلى أنهم على بصيرة ونور مما شهدوا به، وذلك أنه لما وجد الإناء الذي فقده أهل الميت وحلف الداريان بسببه أنهما ما خانا طالبوهما، فقالا: كنا اشتريناه منه، فقالوا: ألم نقل لكما: هل باع صاحبنا شيئاً؟ فقلتما: لا، فقالا: لم يكن عندنا بينة فكرهنا أن نقر لكم فرفعوا ذلك إلى رسول الله ﷺ فأمر فقام اثنان من أقارب الميت فحلفا على الإناء، فدفعه النبي ﷺ إليهما، لأن الوصيين ادعيا على الميت البيع فصار اليمين في جانب الورثة لأنهم أنكروا، وسمي أيمان الفريقين شهادة كما سميت أيمان المتلاعنين شهادة - نبه على ذلك الشافعي، وكان ذلك لما في البابين من مزيد التأكيد.
{وَمَا اعْتَدَيْنَا} “ve biz haddi aşmadık” yani yeminimizde kasten hakkın sınırını geçmedik. {إِنَّا إِذاً} “Şüphesiz biz o takdirde” yani bizden bir tecavüz vaki olduğu takdirde {لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “elbette zalimlerden oluruz.” yani karanlıkta yürüyen kimse gibi bir şeyi yerinden başka yere koyanlardan oluruz. Bu, onların şahitlik ettikleri şeyde bir basiret ve nur üzere olduklarına işarettir. Şöyle ki: Ölünün ailesinin kaybettiği ve iki Dârînin hıyanet etmediklerine dair yemin ettikleri kap bulununca, onlardan hak talep ettiler. İkisi: 'Biz onu adamdan satın almıştık' dediler. Onlar: 'Biz size arkadaşımız bir şey sattı mı demedik mi, siz de hayır demediniz mi?' dediler. İkisi: 'Yanımızda delil yoktu, bu yüzden size ikrar etmeyi hoş görmedik' dediler. Durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e arz ettiler. Resûlullah emretti; ölünün akrabalarından iki kişi kalkıp kap üzerine yemin ettiler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kabı onlara verdi; zira iki vasî ölünün aleyhine satış iddiasında bulunmuştu, inkâr ettikleri için yemin mirasçılar tarafına geçti. İki grubun yeminleri de, mülâane yapanların yeminlerinin şahitlik diye isimlendirilmesi gibi şahitlik diye isimlendirildi -eş-Şâfiî buna dikkat çekmiştir-; bu da her iki babda bulunan ziyade tekit sebebiyledir.
ولما تم هذا على هذا الوجه الغريب، بين سبحانه سرَّه فقال: {ذلك} أي الأمر المحكم المرتب هذا الترتيب بالأيمان وغيرها {أدنى} أي أقرب {أن} أي إلى أن {يأتوا} أي الذين شهدوا أولاً {بالشهادة} أي الواقعة في نفس الأمر {على وجهها} من غير أدنى ميل بسبب أن يخافوا من الحنث عند الله بعد هذا التغليظ {أو يخافوا} إن لم يمنعهم الخوف من الله {أن ترد} أي تثنى وتعاد
Bu mesele bu harika vecih üzere tamamlanınca, Yüce Allah bunun sırrını açıklayarak şöyle buyurdu: {ذَلِكَ} “İşte bu” yani yeminlerle ve diğer usullerle bu şekilde tertip edilen muhkem hüküm, {أَدْنَى} “daha yakındır” yani daha elverişlidir {أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ} “şahitliği getirmelerine” yani ilk önce şahitlik edenlerin, işin hakikatindeki şahitliği, bu ağırlaştırmadan sonra Allah katında yemini bozmaktan korkmaları sebebiyle hiçbir meyil göstermeksizin {عَلَى وَجْهِهَا} “gerektiği gibi” [getirmelerine], {أَوْ يَخَافُوا} “yahut korkmalarına” şayet Allah korkusu onları engellemezse, {أَنْ تُرَدَّ} “reddedilmesinden” yani tekrarlanıp iade edilmesinden,
{أيمان} أي من الورثة {بعد أيمانهم} للعثور على ريبة فيصيروا بافتضاحهم مثلاً للناس، قال الشافعي: وليس في هذا رد اليمين، فما كانت يمين الداريين على ما ادعى الورثة من الخيانة، ويمين ورثة الميت على ما ادعى الداريان مما وجد في أيديهما وأقرا أنه مال الميت وأنه صار لهما من قِبَله، فلم تقبل دعواهما بلا بينة، فأحلف وارثاه، قال: وإذا كان هذا كما وصفت فليست الآية ناسخة ولا منسوخة لأمر الله بإشهاد ذوي عدل ومن نرضى من الشهداء، هذا ما اقتضى إيلاؤها لما قبلها، وقد نزعها إلى مجموع هذه السورة مَنازع منها ما تقدم من ذكر القتل الذي هو من أنواع الموت عند قصة بني آدم وما بعدها، ثم تعقيب ذلك بالجهاد الذي هو من أسباب الموت، وقوله تعالى:
{أَيْمَانٌ} “yeminlerin” yani mirasçıların yeminlerinin, {بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ} “kendi yeminlerinden sonra” bir şüphenin ortaya çıkması sebebiyle [reddedilmesinden ve böylece] rezil rüsva olarak insanlara ibret haline gelmelerinden [korkmalarına daha yakındır]. eş-Şâfiî dedi ki: Bunda yeminin reddedilmesi (şahitlere döndürülmesi) yoktur; zira iki Dârînin yemini mirasçıların iddia ettiği hıyanet üzerine idi; ölünün mirasçılarının yemini ise iki Dârînin ellerinde bulunan, ölünün malı olduğunu ve onun tarafından kendilerine geçtiğini ikrar ettikleri şey üzerine idi. İddiaları delilsiz kabul edilmeyince iki vârise yemin ettirildi. Dedi ki: Durum vasfettiğim gibi olunca, bu ayet Allah'ın adalet sahibi ve razı olunan şahitleri şahit tutma emrini ne neshedicidir ne de onunla mensuhtur. Ayetin kendisinden öncekine bitişik olmasının gerektirdiği mana budur. Bu ayeti bu surenin bütününe bağlayan birtakım münasebetler vardır: Âdemoğulları kıssasında ve sonrasında ölümün bir türü olan öldürmenin zikredilmesi, ardından ölüm sebeplerinden olan cihadın getirilmesi ve Yüce Allah'ın şu kavli bunlardandır:
{وكتبنا عليهم فيها أن النفس بالنفس} [المائدة: ٤٥] ، ثم ذكره أيضاً في قوله تعالى: {يجاهدون في سبيل الله ولا يخافون لومة لائم} [المائدة: ٥٤] وقد جرت السنة الإلهية بذكر الوصية عقب مثل ذلك في البقرة، ولم يذكر عقب واحدة من الآيات المذكورة لزيادتها على آية البقرة بمنازع منها الحلف، فناسب كونها بعد آية الأيمان، ومنها تغليظ الحلف والخروج به عما يشاكله من القسم على المال بكونه في زمان مخصوص بعد عبادة مخصوصة، فناسب ذكرها بعد تغليظ أمر الصيد في حال مخصوص وهو الإحرام والخروج به عن أشكاله من الأحوال وبعد تغليظ جزائه والخروج به عن أشكاله من الكفارات وتغليظ أمر المكان المخصوص وهو الكعبة والخروج
{وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} “Orada onlara cana can... yazdık” [el-Mâide 45]. Sonra Yüce Allah'ın şu kavlinde de bunu zikretmiştir: {يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ} “Allah yolunda cihad ederler ve kınayanın kınamasından korkmazlar” [el-Mâide 54]. İlahî sünnet Bakara suresinde benzerinin ardından vasiyeti zikretmek şeklinde cereyan etmiştir; burada ise zikredilen ayetlerin hiçbirinin ardından zikredilmemiştir; zira bu ayet Bakara ayetine nispetle yemin gibi birtakım ziyade hususları içermektedir. Bu sebeple yeminler ayetinden sonra gelmesi uygun düşmüştür. Bir diğeri de yeminin ağırlaştırılması ve özel bir ibadetten sonra özel bir zamanda kılınması suretiyle mala dair benzeri yeminlerden farklı tutulmasıdır. Bu sebeple özel bir halde yani ihramda iken avlanma emrinin ağırlaştırılmasından ve benzeri hallerden farklı kılınmasından, onun cezasının ağırlaştırılıp benzeri kefaretlerden farklı kılınmasından, özel bir mekân olan Kâbe'nin ağırlaştırılıp
بها عن أشكالها من البيوت، وكذا تغليظ الزمان المخصوص وهو الشهر الحرام والخروج به عن أشكاله من الأزمنة. وكل ذلك لقيام أمر الناس وإصلاح أحوالهم، وهكذا آية الوصية وما خرج من أحكامها عن أشكاله كله لقيام الأمور على السداد وإصلاح المعاش والمعاد، وهي ملتفتة إلى أول السورة إذا هي من أعظم العهود، والوفاءُ بها من أصعب الوفاء، وإلى قوله تعالى: {وتعاونوا على البر والتقوى} [المائدة: ٢] وإلى قوله تعالى: {كونوا قوامين لله شهداء بالقسط} [المائدة: ٨] انظر إلى ختمها بقوله: {إن الله خبير بما تعملون} وإلى كون هذه في سياق الإعلام بأن الله عالم بالخفيات، وقوله: - عطفاً على ما تقديره: فالزموا ما أمرتكم به وأرشدتكم إليه تفلحوا: {واتقوا الله} أي ذا الجلال والإكرام إلى آخرها - ملتفت إلى قوله: {وميثاقه الذي واثقكم به} [المائدة: ٧]- الأية، أي خافوا الله خوفاً عظيماً يحملكم على أن تجعلوا بينكم وبين سخطه وقاية لئلا تحلفوا كاذبين أو تخونوا أدنى خيانة {واسمعو} أي الموعظة سمع إجابة وقبول ذاكرين لقولكم {سمعنا وأطعنا} [البقرة: ٢٨٥] فإن الله يهدي المتمسكين بالميثاق {والله} أي الذي له الكمال كله وتمام الحكمة وكمال العزة والسطوة {لا يهدي القوم} أي لا يخلق الهداية في قلوب الذين لهم قدرة على
benzeri evlerden farklı kılınmasından ve aynı şekilde özel bir zaman olan Haram Ay'ın ağırlaştırılıp benzeri zamanlardan farklı kılınmasından sonra zikredilmesi uygun düşmüştür. Bütün bunlar insanların işlerinin ayakta durması ve hallerinin ıslahı içindir; nitekim vasiyet ayeti ve onun benzerlerinden farklı kılınan hükümleri de tamamen işlerin dürüstlükle yürümesi, maişetin ve ahiretin ıslahı içindir. Bu ayet surenin başına bakmaktadır; zira vasiyet en büyük ahitlerdendir ve ona vefa göstermek vefaların en zorudur; yine Yüce Allah'ın {وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى} “İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın” [el-Mâide 2] kavline ve {كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ} “Allah için hakkı ayakta tutan, adaletle şahitlik eden kimseler olun” [el-Mâide 8] kavline bakmaktadır. Bakınız, onun sonu {إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğuyla bitmiştir ve bu ayet de Allah'ın gizlilikleri bildiğini haber verme siyakındadır. Takdiri 'size emrettiğim ve irşat ettiğim şeylere sarılın ki kurtuluşa eresiniz' şeklinde olan bir söze atıfla: {وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Ve Allah'tan korkun” yani Celal ve İkram sahibi olan Allah'tan -ayetin sonuna kadar- buyruğu da {وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ} “Ve sizinle bağladığı ahdini...” [el-Mâide 7] ayetine bakmaktadır; yani Allah'tan öyle büyük bir korkuyla korkun ki yalan yere yemin etmemek veya en küçük bir hıyanette bulunmamak için O'nun gazabı ile aranıza bir kalkan koymaya sizi sevk etsin. {وَاسْمَعُوا} “ve dinleyin!” yani {سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} “İşittik ve itaat ettik” [el-Bakara 285] sözünüzü hatırlayarak öğüdü icabet ve kabul kulağıyla dinleyin. Zira Allah ahde sarılanları hidayete erdirir. {وَاللَّهُ} “Allah” yani bütün kemale, tam hikmete, eksiksiz izzet ve satvete sahip olan Zat, {لَا يَهْدِي الْقَوْمَ} “topluluğu doğru yola iletmez” yani kalkıştıkları şeyleri yapmaya güçleri yetenlerin kalplerinde hidayeti yaratmaz, {الْفَاسِقِينَ} “fâsıklar [topluluğunu].”
ما يحاولونه الفاسقين *} أي الذين هم خارجون، أي من عادتهم ذلك على وجه الرسوخ، فهم أبداً غير متقيدين بقيد ولا منضبطين بدائرة عقد ولا عهد.
yani yoldan çıkanları; adetleri kökleşmiş bir şekilde yoldan çıkmak olan, hiçbir bağla bağlanmayan, hiçbir akit ve ahit dairesiyle zaptedilemeyen kimseleri.
ولما كان فيها إقامة الشهود وحبسهم عن مقاصدهم حتى يفرغوا من هذه الواقعة المبحوث فيها عن خفايا متعلقة بالموت والتغليظ بالتحليف بعد صلاة العصر، وكانت ساعة يجتمع فيها الناس وفريقا الملائكة المتعاقبين فينا ليلاً ونهاراً مع أنها ساعة الأصيل المؤذنة بهجوم الليل وتقوّض النهار حتى كأنه لم يكن ورجوع الناس إلى منازلهم وتركهم لمعايشهم، وكانت عادته سبحانه بأنه يذكر أنواعاً من الشرائع والتكاليف، ثم يتبعها إما بالإلهيات وإما بشرح أحوال الأنبياء وإما بشرح أحوال القيامة، ليصير ذلك مؤكداً لما تقدم من التكاليف، ولا ينتقل من فن إلى آخر إلا بغاية الإحكام في الربط، عقبها تعالى بقوله: {يوم يجمع الله} أي الملك الأعظم الذي له الإحاطة الكاملة {الرسل} أي الذين أرسلهم إلى عباده بأوامره ونواهيه إشارة إلى تذكر انصرام هذه الدار وسرعة هجوم ذلك بمشاهدة هذه الأحوال المؤذنة به وبأنه يوم يقوم فيه الأشهاد، ويجتمع فيه العباد، ويفتضح فيه أهل الفساد - إلى غير ذلك من الإشارات لأرباب البصائر والقلوب، والظاهر أن «يوم» ظرف للمضاف المحذوف الدال عليه الكلام، فإن من المعلوم أنك إذا قلت: خف من
Bu ayette şahitlerin dikilmesi, ölümle ilgili gizliliklerin araştırıldığı bu hadise bitene kadar maksatlarından alıkonulması ve ikindi namazından sonra yemin ettirilerek meselenin ağırlaştırılması söz konusu olunca; ikindi vakti de insanların ve gece-gündüz aramızda nöbetleşen iki melek grubunun toplandığı bir vakit olmakla beraber, gecenin hücumunu, gündüzün hiç yokmuşçasına dürülüp gitmesini, insanların evlerine dönüp maişetlerini terk etmelerini haber veren ikindi vakti olunca; Yüce Allah'ın adeti de birtakım şeriat ve mükellefiyetleri zikredip ardından bunları önceki mükellefiyetleri pekiştirsin diye ya ilahiyata dair hususlarla ya peygamberlerin hallerinin açıklamasıyla ya da kıyamet hallerinin açıklamasıyla takip ettirmek şeklinde cereyan edip bir konudan diğerine ancak bağlamdaki en üstün muhkemlikle geçtiği için, Yüce Allah bunun ardından şöyle buyurdu: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ} “Allah'ın toplayacağı gün” yani eksiksiz kuşatıcılığa sahip en yüce Hükümran'ın [toplayacağı gün], {الرُّسُلَ} “peygamberleri” yani emirleri ve yasaklarıyla kullarına gönderdiği elçileri. Bu, bu yurdun sona erişini ve buna işaret eden bu halleri müşahede ederek o günün hızla geleceğini, şahitlerin dikileceği, kulların toplanacağı ve fesat ehlinin rezil rüsva olacağı gün olduğunu hatırlatmaya yönelik bir işarettir -basiret ve kalp sahipleri için diğer işaretlerle birlikte-. Zahir olan şudur ki 'gün' kelimesi, kelamın delalet ettiği mahzuf bir muzafın zarfıdır. Zira malumdur ki 'falandan kork' dediğinde,
فلان، فإن المعنى: خَف من عقابه ونحو ذلك، فيكون المراد هنا: واتقوا غضب الله الواقع في ذلك اليوم، أي اجعلوا بينكم وبين سطواته في ذلك اليوم وقايةً، أو يكون المعنى: اذكروا هذه الواقعة وهذا الوقت الذي يجمع فيه الشهود ويحبس المعترف والجحود يوم الجمع الأكبر بين يدي الله تعالى ليسألهم عن العباد ويسأل العباد عنهم {فيقول} أي للرسل تشريعاً لهم وبياناً لفضلهم وتشريفاً للمحق من أممهم وتبكيتاً للمبطل وتوبيخاً للمُفْرط منهم والمفرّط.
bunun manası: 'Onun cezasından kork' ve benzeridir. Dolayısıyla buradaki mana şöyle olur: O günde vuku bulacak Allah'ın gazabından sakının; yani o günde O'nun azapları ile aranıza bir kalkan koyun! Yahut mana şöyle olur: Şahitlerin toplandığı, ikrar edenin ve inkâr edenin alıkonulduğu bu hadiseyi ve bu vakti; kullar hakkında kendilerine sormak ve kendileri hakkında da kullara sormak üzere Yüce Allah'ın huzurunda en büyük toplanma gününü hatırlayın! {فَيَقُولُ} “ve diyecektir” yani peygamberlere, onlar için bir teşri, faziletlerinin beyanı, ümmetlerinden hak üzere olanların şereflendirilmesi, batıl ehlinin susturulması ve onlardan ifrat ve tefrite kaçanların azarlanması sadedinde.
ولما كان مما لا يخفى أصلاً أنهم أجيبوا، ولا يقع فيه نزاع ولا يتعلق بالسؤال عنه غرض، تجاوز السؤال إلى الاستفهام من نوع الإجابة فقال: {ماذا أجبتم} أي أيّ إجابة أجابكم من أرسلتم إليهم؟ إجابة طاعة أو إجابة معصية.
Onlara bir cevap verildiği asla gizli olmayan, hakkında hiçbir ihtilaf vuku bulmayan ve sorulmasına herhangi bir maksadın taalluk etmediği bir husus olunca; soru bunu aşarak cevabın türünü sormaya intikal etti ve şöyle buyurdu: {مَاذَا أُجِبْتُمْ} “Size ne cevap verildi?” yani kendilerine gönderildiğiniz kimseler size nasıl bir cevap verdiler? İtaat cevabı mı, yoksa isyan cevabı mı?
ولما كان المقصود من قولهم بيان الناجي من غيره، وكانت الشهادة في تلك الدار لا تنفع إلا فيما وافق فيه الإضمار الإظهار، فكانت شهادتهم لا تنفع المشهود له بحسن الإجابة إلا أن يطابق ما قاله بلسانه اعتقاده بقلبه {قالوا} نافين لعلمهم أصلاً ورأساً إذا كان موقوفاً على شرط هو من علم ما غاب ولا علم لهم به {لا علم لنا} أي على الحقيقة لأنا لا نعلم إلا ما شهدناه، وما غاب عنا أكثر، وإذا كان الغائب قد يكون مخالفاً للمشهود، فما شهد ليس بعلم، لأنه غير مطابق
Onların sözlerinden maksat kurtulanı diğerinden ayırt etmek olduğundan ve o yurtta şahitlik ancak gizlinin açığa uygun olduğu durumlarda fayda verdiğinden; dolayısıyla onların şahitliği, diliyle söylediği kalbindeki inancına uygun olmadıkça güzel cevap veren lehine şahitlik edilen kimseye fayda sağlamayacağından; gayb ilminden olan ve hakkında bir bilgiye sahip olmadıkları bir şarta bağlı olduğu için ilimlerini kökten ve tamamen nefyederek şöyle {قَالُوا} “Dediler ki:” {لَا عِلْمَ لَنَا} “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur” yani hakikat planında [bilgimiz yoktur]; çünkü biz ancak şahit olduğumuz şeyi biliriz, bizden gizli kalan ise daha çoktur. Gayb olan şey şahit olunana aykırı olabildiğine göre, şahit olunan şey ilim değildir; zira vakıaya uygun
للواقع، ولهذا عللوا بقولهم: {إنك أنت} أي وحدك {علام الغيوب *} أي كلها، تعلمها علماً تاماً فكيف بما غاب عنا من أحوال قومنا! فكيف بالشهادة! فكيف بما شهدنا من ذلك! وهذا في موضع قولهم: أنت أعلم، لكن هذا أحسن أدباً، فإنهم محوا أنفسهم من ديوان العلم بالكلية، لأن كل علم يتلاشى إذا نسب إلى علمه ويضمحل مهما قرن بصفته أو اسمه.
değildir. İşte bu sebeple şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {إِنَّكَ أَنْتَ} “Şüphesiz Sen, yalnız Sen” {عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “gaybları hakkıyla bilensin.” yani hepsini tam bir ilimle bilirsin; gaybların tamamını Sen bilirken kavmimizin bizden gizli kalan halleri nasıl bilinmez! Şahitlik nasıl bilinmez! O husustan şahit olduğumuz şey nasıl bilinir! Bu ifade 'Sen daha iyi bilirsin' demeleri makamındadır; fakat bu edep bakımından daha güzeldir. Zira onlar kendilerini ilim divanından tamamen silmişlerdir; çünkü O'nun ilmine nispet edildiğinde her ilim yok olur ve O'nun sıfatı veya ismiyle yan yana getirildiğinde her şey silinir gider.
ولما كان سؤاله سبحانه للرسل عن الإجابة متضمناً لتبكيت المبطلين وتوبيخهم، وكان أشد الأمم افتقاراً إلى التوبيخ أهل الكتاب، لأن تمردهم تعدى إلى رتبة الجلال بما وصفوه سبحانه به من اتخاذ الصاحبة والولد، ومن ادعاء الإلهية لعيسى ﵇ لما أظهر من الخوارق التي دعا بها إلى الله مع اقترانها بما يدل على عبوديته ورسالته لئلا يهتضم حقه أو يُغلى فيه، مع مشاركتهم لغيرهم في أذى الرسل ﵈ بالتكذيب وغيره، وكان في الآية السالفة ذكر الآباء وما آثروا للأبناء، ذكر أمر عيسى ﵇ بقوله مبدلاً من قوله: {يوم يجمع الله} معبراً بالماضي تذكيراً بما لذلك اليوم من تحتم الوقوع، وتصويراً لعظيم تحققه، وتنبيهاً على أنه لقوة قربه كأنه
Yüce Allah'ın peygamberlere [kendilerine verilen] cevabı sorması batıl ehlinin susturulmasını ve azarlanmasını içerdiğinde ve azarlanmaya en çok muhtaç olan ümmet de Ehl-i Kitap olduğunda -çünkü onların hadsizliği, Yüce Allah'ı eş ve çocuk edinmekle nitelemeleri ve İsa aleyhisselâm'ın Allah'a davet ederken gösterdiği, hakkı çiğnenmesin veya hakkında aşırıya gidilmesin diye kulluğuna ve elçiliğine delalet eden şeylerle birlikte bulunan harikulade haller sebebiyle onun hakkında ilahlık iddia etmeleriyle celal mertebesine kadar uzanmıştı; bununla birlikte yalanlama ve başka yollarla peygamberlere aleyhimüsselâm eziyet etme hususunda başkalarına ortak olmuşlardı- ve önceki ayette babalar ile oğulları için neyi tercih ettiklerinin zikri geçtiğinde; o günün vuku bulmasının kesinliğini hatırlatmak, gerçekleşmesinin büyüklüğünü tasvir etmek ve pek yakın olması sebebiyle sanki
قد وقع ومضى: {إذ قال الله} أي المستجمع لصفات الكمال {يا عيسى} ثم بينه بما هو الحق من نسبه فقال: {ابن مريم} .
vuku bulup geçmiş gibi olduğuna dikkat çekmek üzere geçmiş zaman kipi kullanarak {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ} ifadesinden bedel olarak İsa aleyhisselâm'ın durumunu şöyle zikretti: {إِذْ قَالَ اللَّهُ} “Allah şöyle dediği zaman:” yani bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah], {يَا عِيسَى} “Ey İsa!” Sonra nesebinden hak olanı beyan ederek şöyle buyurdu: {ابْنَ مَرْيَمَ} “Meryem oğlu!”
ولما كان ذلك يوم الجمع الأكبر والإحاطة بجميع الخلائق وأحوالهم في حركاتهم وسكناتهم، وكان الحمد هو الإحاطة بأوصاف الكمال، أمره بذكر حمده سبحانه على نعمته عنده فقال: {اذكر نعمتي عليك} أي في خاصة نفسك، وذكر ما يدل للعاقل على أنه عبد مربوب فقال: {وعلى والدتك} إلى آخره مشيراً إلى أنه أوجده من غير أب فأراحه مما يجب للآباء من الحقوق وما يورثون أبناءهم من اقتداء أو اهتداء وإقامة بحقوق أمه، فأقدره - وهو في المهد - على الشهادة لها بالبراءة والحصانة والعفاف، وكل نعمة أنعمها سبحانه عليه ﷺ فهي نعمة أمه ديناً ودنيا.
Bu gün en büyük toplanma günü olduğunda, bütün mahlûkatı ve onların hareket ve sükûnlarındaki hallerini kuşattığında ve hamd de kemal vasıflarını kuşatmak demek olduğunda, O'nun nezdindeki nimetine karşılık Yüce Allah'a hamdini hatırlamasını emrederek şöyle buyurdu: {اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ} “Sana olan nimetimi hatırla!” yani bizzat kendi şahsında; ve akıl sahibine onun yaratılmış bir kul olduğunu gösteren şeyi zikrederek şöyle buyurdu: {وَعَلَى وَالِدَتِكَ} “ve annene [olan nimetimi de].” [Ayetin] sonuna kadar [böyle devam eder]. Bir baba olmaksızın onu var ettiğine, böylece babalara vacip olan haklardan ve onların çocuklarına miras bıraktığı uyma yahut hidayete erme hallerinden onu kurtardığına ve annesinin haklarını yerine getirmeye işaret etmektedir. Nitekim beşikte iken annesinin masumiyetine, iffetine ve namusuna şahitlik etmeye onu muktedir kılmıştır. Yüce Allah'ın ona sallallâhu aleyhi ve sellem lütfettiği her nimet, din ve dünya bakımından annesinin de nimetidir.