ولما ذكر سبحانه هذه الأمة المدعوة من العرب وأهل الكتاب وغيرهم بنعمه عليهم في أول السورة بقوله: {اذكروا نعمة الله عليكم وميثاقه} [المائدة: ٧] ، {واذكروا نعمة الله عليكم إذ هم قوم} [المائدة: ١١] ، وكانت هذه الآيات من عند {لا تحرموا طيبات ما أحل الله لكم} [المائدة: ٨٧] كلها في النعم، أخبرهم أنه يذكّر عيسى ﵇ بنعمه في يوم الجمع إشارة إلى أنهم إن لم يذكروا نعمه في هذه الدار دار العمل بالشكر، ذكروها حين يذكّرهم بها في ذلك اليوم قسراً بالكفر، ويا لها فضيحةً في ذلك الجمع
Yüce Allah, surenin başında Araplardan, Ehl-i Kitap'tan ve diğerlerinden olan bu davet edilmiş ümmete kendilerine verdiği nimetleri {اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ} [el-Mâide: 7] “Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve ahdini hatırlayın!” ve {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ} [el-Mâide: 11] “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani bir topluluk...” buyurarak hatırlattığında ve {لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} [el-Mâide: 87] ayetinden itibaren gelen bu ayetlerin tamamı nimetler hakkında olduğunda; onlara, toplanma gününde İsa aleyhisselâm'a nimetlerini hatırlatacağını haber verdi. Bu da şuna bir işarettir: Eğer onlar amel yurdu olan bu dünyada O'nun nimetlerini şükürle anmazlarsa, o gün Allah onlara [bu nimetleri] hatırlattığında inkâr sebebiyle zorla hatırlayacaklardır. O en büyük toplanmada
الأكبر والموقف الأهول! وليتبصّر أهل الكتاب فيرجعوا عن كفرهم بعيسى ﵇: اليهودُ بالتقصير في أمره، والنصارى بالغلو في شأنه وقدره.
ve o en korkunç duruşma yerinde bu ne büyük bir rezilliktir! Ehl-i Kitap basiretle düşünüp İsa aleyhisselâm hakkındaki küfürlerinden dönsünler: Yahudiler onun hakkındaki [haddinden aşağı düşüren] ihmalkârlıklarından, Hristiyanlar ise onun şanı ve kadrindeki aşırılıklarından [vazgeçsinler].
ولما كان أعظم الأمور التنزيه، بدأ به كما فعل بنفسه الشريفة في كلمة الدخول إلى الإسلام، ولما كان أعظم ذلك تنزيهه أمه ﵍ وتصحيح ما خرق لها من العادة في ولادته، وكان أحكم ما يكون ذلك بتقوية روحه حتى يكون كلامه طفلاً ككلامه كهلاً، قدمه فقال معلقاً قارناً بكل نعمة ما يدل على عبوديته ورسالته، ليخزي من غلا في أمره أو قصّر في وصفه وقدره: {إذ أيدتك} أي قويتك تقوية عظيمة {بروح القدس} أي الطهر الذي يحيي القلوب ويطهرها من أوضار الآثام، ومنه جبرئيل ﵇، فكان له منه في الصغر حظ لم يكن لغيره؛ قال الحرالي: وهو يد بسط لروح الله في القلوب بما يحييها الله به من روح أمره إرجاعاً إليه في هذه الدار قبل إرجاع روح الحياة بيد القبض من عزرائيل ﵇ ثم استأنف تفسير هذا التأييد فقال: {تكلم الناس} أي من أردت من عاليهم وسافلهم {في المهد} أي بما برأ الله من أمك وأظهر به كرامتك وفضلك.
İşlerin en büyüğü tenzih olduğunda, İslâm'a giriş kelimesinde kendi yüce zâtı hakkında yaptığı gibi [söze] onunla başladı. Bunun en büyüğü de annesini aleyhasselâm tenzih etmek ve onun doğumunda kendisi için gerçekleştirilen harikulade hali doğrulamak olduğunda; bu da ruhunun güçlendirilmesiyle, ta ki çocukken konuşması yetişkinken konuşması gibi olsun diye en muhkem şekilde gerçekleştiğinde, bunu öne alarak her nimete onun kulluğuna ve elçiliğine delalet eden şeyi bitiştirip bağlayarak şöyle buyurdu; ta ki onun durumu hakkında aşırı gideni veya onun vasfı ve kadrini eksilteni rezil etsin: {إِذْ أَيَّدْتُكَ} “Hani seni desteklemiştim” yani büyük bir kuvvetle güçlendirmiştim {بِرُوحِ الْقُدُسِ} “Kutsal Ruh ile” yani kalpleri dirilten ve günahların kirlerinden arındıran temiz [ruh ile]; Cebrail aleyhisselâm da bundandır. Çocukluğunda onun bundan başkasına nasip olmayan bir payı vardı. el-Harrâlî şöyle dedi: 'O, Azrail aleyhisselâm'ın kabzetme eliyle hayat ruhu geri alınmadan önce, bu dünyada Allah'ın kendi emrinin ruhuyla kalpleri diriltip O'na döndürmesi adına kalplerdeki Allah'ın ruhuna uzatılan bir yayılma elidir.' Sonra bu teyidin tefsirine başlayarak şöyle buyurdu: {تُكَلِّمُ النَّاسَ} “İnsanlarla konuşuyordun” yani onların yüksek ve alçak tabakasından dilediğin kimselerle {فِي الْمَهْدِ} “beşikte iken” yani Allah'ın anneni temize çıkardığı, senin kerametini ve faziletini ortaya koyduğu şeylerle.
ولما ذكر هذا الفضل العظيم، أتبعه خارقاً آخر، وهو إحياؤه
Bu büyük fazileti zikrettiğinde, peşinden başka bir harikulade hali getirdi; o da bizzat kendisinin diriltilmesi,
نفسه وحفظُه جسدَه أكثر من ألف سنة لم يدركه الهرم؛ فإنه رفع شاباً وينزل على ما رفع عليه ويبقى حتى يصير كهلاً، وتسويةُ كلامه في المهد بكلامه في حال بلوغ الأشدّ وكمال العقل خرقاً لما جرت به العوائد فقال: {وكهلاً} ولما ذكر هذه الخارقة، أتبعها روح العلم الرباني فقال: {وإذ علمتك الكتاب} أي الخط الذي هو مبدأ العلم وتلقيح لروح الفهم {والحكمة} أي الفهم لحقائق الأشياء والعمل بما يدعو إليه العلم {والتوراة} أي المنزلة على موسى ﵇ {والإنجيل} أي المنزل عليك.
bedeninin bin yıldan fazla bir süre korunup ihtiyarlığın ona ulaşmamasıdır; zira o genç olarak semaya kaldırılmış olup kaldırıldığı hal üzere inecek ve olgunluk çağına (kehl) erişene kadar kalacaktır. Adetlerin cereyan edişine aykırı olarak beşikteki konuşmasının, olgunluk çağına ve akıl kemaline erdiği andaki konuşmasıyla eşit kılınması zikredilerek şöyle buyuruldu: {وَكَهْلًا} “ve yetişkin iken de.” Bu harikulade hali zikrettiğinde, peşinden rabbanî ilim ruhunu getirerek şöyle buyurdu: {وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ} “Hani sana Kitab'ı öğretmiştim” yani ilmin başlangıcı ve anlama ruhunun aşılanması olan yazıyı {وَالْحِكْمَةَ} “ve hikmeti” yani eşyanın hakikatlerini kavramayı ve ilmin gerektirdiğiyle amel etmeyi {وَالتَّوْرَاةَ} “ve Tevrat'ı” yani Musa aleyhisselâm'a indirileni {وَالْإِنْجِيلَ} “ve İncil'i” yani sana indirileni.
ولما ذكر تأييده بروح الروح، أتبعه تأييده بإفاضة الروح على جسد لا أصل له فيها فقال: {وإذ تخلق من الطين} أي هذا الجنس {كهيئة الطير بإذني} ثم سبب عن ذلك قوله: {فتنفخ فيها} أي في الصورة المهيأة {فتكون} أي تلك الصورة التي هيأتها {طيراً بإذني} ثم بإفاضة روح ما على بعض جسد، إما ابتداء في الأكمة كما في الذي قبله، وإما إعادة كما في الحادث العمى والبرص بقوله: {وتبرئ الأكمة والأبرص} .
Onun ruhun ruhu ile teyit edilişini zikrettiğinde, peşinden onda asla bir aslı bulunmayan bir bedene ruh akıtılmasıyla teyit edilişini getirerek şöyle buyurdu: {وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ} “Hani çamurdan yaratıyordun” yani bu cinsten {كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي} “iznimle kuş biçiminde” sonra buna sebep kılarak şöyle buyurdu: {فَتَنْفُخُ فِيهَا} “ve içine üflüyordun” yani o biçimlendirilmiş surete {فَتَكُونُ} “ve o oluyordu” yani biçimlendirdiğin o suret {طَيْرًا بِإِذْنِي} “iznimle bir kuş.” Sonra bedenin bir kısmına bir nevi ruh akıtılmasıyla -ister bir öncekinde olduğu gibi anadan doğma körde başlangıç kabilinden olsun, isterse sonradan olan körlük ve alacalıkta iade kabilinden olsun- şu buyruğuyla [zikretti]: {وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ} “Körü ve alacalıyı iyileştiriyordun”
ولما كان من أعظم ما يراد بالسياق توبيخ من كفر به كرر قوله: {بإذني} ثم برد روح كامل إلى جسدها بقوله:
Siyak ile kastedilenlerin en büyüğü onu inkâr edeni azarlamak olduğundan, {بِإِذْنِي} “iznimle” sözünü tekrarladı. Sonra kâmil bir ruhun kendi bedenine geri döndürülmesini şu sözüyle [zikretti]:
{وإذ تخرج الموتى} أي من القبور فعلاً أو قوة حتى يكونوا كما كانوا من سكان البيوت {بإذني} ثم بعصمة روحه ممن أراد قتله بقوله: {وإذ كففت بني إسرائيل عنك} أي اليهود لما هموا بقتلك؛ ولما كان ذلك ربما أوهم نقصاً استحلوا قصده به، بين أنه قصد ذلك كعادة الناس مع الرسل والأكابر من أتباعهم تسلية لهذا النبي الكريم والتابعين له بإحسان فقال: {إذ جئتهم بالبينات} أي كلها، بعضها بالفعل والباقي بالقوة لدلالة ما وجد عليه من الآيات الدالة على رسالتك الموجبة لتعظيمك {فقال الذين كفروا} أي غطوا تلك البينات عناداً {منهم إن} أي ما {هذا إلا سحر مبين *} ثم بتأييده بالأنصار الذين أحيى أرواحهم بالإيمان وأجسادهم باختراع المأكل الذي من شأنه في العادة حفظ الروح، وذلك في قصة المائدة وغيرها فقال: {وإذ أوحيت} أي بإلهام باطناً وبإيصال الأوامر على لسانك ظاهراً {إلى الحواريين} أي الأنصار {أن آمنوا بي وبرسولي} أي الذي أمرته بالإبلاغ يعني إبلاغ الناس ما آمرهم به، ثم استأنف مبيناً لسرعة أجابتهم لجعله محبباً إليهم مطاعاً فيهم بقوله: {قالوا آمنا} .
{وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى} “Hani ölüleri çıkarıyordun” yani kabirlerden fiilen veya bilkuvve, tıpkı evlerin sakinleri gibi olsunlar diye {بِإِذْنِي} “iznimle”. Sonra onu öldürmek isteyenlerden ruhunun korunmasını şu sözüyle [zikretti]: {وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ} “Hani İsrailoğullarını senden engellemiştim” yani Yahudileri, seni öldürmeye kalkıştıklarında. Bu durum bazen ona kastetmeyi mubah gördükleri bir noksanlık vehmini doğurabileceğinden, bu kerim peygambere ve ona güzellikle tabi olanlara bir teselli olmak üzere, insanların peygamberlere ve onların büyük tabilerine karşı adetleri olduğu üzere buna kastettiklerini açıklayarak şöyle buyurdu: {إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “onlara apaçık delillerle geldiğin zaman” yani tamamıyla; bir kısmı fiilen, geri kalanı ise senin elçiliğine delalet eden ve sana tazimi vacip kılan mevcut ayetlerin delaletiyle bilkuvve [geldiğinde], {فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenler dediler ki” yani inatları yüzünden o apaçık delilleri örtenler {مِنْهُمْ إِنْ} “onlardan: Bu ancak... başka bir şey değildir” {هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} “apaçık bir sihirdir.” Sonra ruhlarını imanla, bedenlerini de âdeten ruhu koruyan yiyecekleri yoktan var ederek dirilttiği yardımcılar (havariler) ile teyit edilmesini -ki bu Maide kıssasında ve başkalarında vuku bulmuştur- zikrederek şöyle buyurdu: {وَإِذْ أَوْحَيْتُ} “Hani vahyetmiştim” yani bâtınen ilham yoluyla ve zâhiren senin dilinden emirleri ulaştırarak {إِلَى الْحَوَارِيِّينَ} “Havarilere” yani yardımcılara {أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي} “'Bana ve elçime iman edin' diye” yani tebliğ etmesini emrettiğim, insanlara kendilerine emrettiğim şeyleri ulaştıran [elçime]. Sonra onların içlerine onu sevdirdiği ve itaat edilir kıldığı için icabetlerinin çabukluğunu beyan etmeye başlayarak şöyle buyurdu: {قَالُوا آمَنَّا} “'İman ettik' dediler.”
ولما كان الإيمان باطناً فلا بد في إثباته من دليل ظاهر، وكان
İman bâtınî bir durum olduğundan, onun ispatı için zâhirî bir delil mutlaka gerekliydi ve
في سياق عدّ النعم والطواعية لوحي الملك الأعظم دلوا عليه بتمام الانقياد، ناسب المقام زيادة التأكيد بإثبات النون الثالثة في قولهم: {واشهد بأننا} بخلاف آل عمران {مسلمون *} أي منقادون أتم انقياد، فلا اختيار لنا إلا ما تأمرنا به، وانظر ما أنسب إعادة «إذ» عند التذكير بروح كامل حساً أو معنى وحذفها عند الناقص، فأثبتها عند التأييد بها في أصل الخلق وفي الكمال الموجب للحياة الأبدية وفي تعليم الكتاب وما بعده المفيض لحياة الأبد على كل من تخلّق بأخلاقه وفي خلق الطير وهو ظاهر وهكذا إلى الآخر.
nimetlerin sayılması ve en yüce Hükümran'ın vahyine itaat bağlamında tam bir boyun eğiş gösterdiklerinden, Âl-i İmrân'dakinin aksine şu sözlerinde üçüncü nun harfinin sabit kılınmasıyla pekiştirmenin artırılması makama uygun düşmüştür: {وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا} “ve şahit ol ki biz” {مُسْلِمُونَ} “Müslümanlarız (tam teslim olanlarız).” Yani en mükemmel şekilde boyun eğenleriz, senin bize emrettiğinden başka hiçbir tercihimiz yoktur. Hissî veya manevî kâmil bir ruh hatırlatıldığında 'iz' (إذ) lafzının tekrarlanmasının, noksan olan yerde ise hazfedilmesinin ne kadar uygun olduğuna bak! Aslî yaratılıştaki teyitte, ebedî hayatı gerektiren kemalde, ahlakıyla ahlaklanan herkese ebediyet hayatını akıtan Kitab'ın öğretilmesi ve sonrasında ve kuşun yaratılmasında -ki bu açıktır- onu sabit kıldı; sonuna kadar bu böyle devam eder.
ذكرُ شيء مما عزي إليه من الحكمة في الإنجيل: قال متى: وكان يسوع يطوف المدن والقرى ويعلم في مجامعهم ويكرز ببشارة الملكوت ويشفي كل الأمراض والأوجاع، ثم قال: فلما سمع يوحنا في السجن بأعمال المسيح أرسل إليه اثنين من تلاميذه قائلاً: أنت هو الآتي أم نترجى آخر؟ قال لوقا: وفي تلك الساعة أبرأ كثيراً من الأمراض والأوجاع والأرواح الشريرة ووهب النظر لعميان كثيرين، فأجاب يسوع وقال لهما: اذهبا وأعلما يوحنا بما رأيتما وسمعتما، العميان يبصرون والعرج يمشون والبرص يتطهرون والصم يسمعون
İncil'de ona nispet edilen hikmetlerden bir kısmının zikri: Matta dedi ki: İsa şehirleri ve köyleri dolaşıyor, onların havralarında öğretiyor, melekût müjdesini vaaz ediyor ve her türlü hastalığı ve illeti iyileştiriyordu. Sonra dedi ki: Yahya hapishanede Mesih'in işlerini işitince şakirtlerinden ikisini ona gönderip: 'Gelecek olan sen misin, yoksa başkasını mı bekleyelim?' dedi. Luka dedi ki: O saatte birçok hastalıkları, dertleri ve kötü ruhları iyileştirdi ve birçok köre görme yetisi bağışladı. İsa cevap verip onlara dedi ki: 'Gidin, gördüklerinizi ve işittiklerinizi Yahya'ya bildirin: Körler görüyor, kötürümler yürüyor, cüzzamlılar temizleniyor, sağırlar işitiyor,
والموتى يقومون والمساكين يبشرون، فطوبى لمن لا يشك فيّ! فلما ذهب تلميذا يوحنا بدأ يسوع يقول للجمع من أجل يوحنا: لماذا خرجتم إلى البرية تنظرون - قال لوقا: قصبة تحركها الريح - أم لماذا خرجتم تنظرون؟ إنساناً لابساً لباساً ناعماً؟ إن اللباس الناعم يكون في بيوت الملوك، قال لوقا: فإن الذين عليهم لباس المجد والتنعم هم في بيوت الملوك - انتهى. لكن لماذا خرجتم تنظرون؟ نبياً؟ نعم، أقول لكم: إنه أفضل من هذا الذي كتب من أجله: هوذا أنا مرسل ملكي أمام وجهك ليسهل طريقك قدامك، الحق أقول لكم! إنه لم يقم في مواليد النساء أعظم من يوحنا المعمد، والصغير في ملكوت السماء أعظم منه، وجميع الشعب الذي سمع والعشارون شكروا الله حيث اعتمدوا من معمودية يوحنا، فأما الفريسيون والكتاب فعلموا أنهم رفضوا أمر الله لهم إذ لم يعتمدوا منه؛ قال متى: ثم قال: من له أذنان سامعتان فليسمع! بماذا أشبه هذا الجيل؟ يشبه صبياناً جلوساً في الأسواق، يصيحون إلى أصحابهم قائلين: زمّرنا لكم فلم ترقصوا، ونحنا لكم فلم تبكوا، جاء يوحنا لا يأكل ولا يشرب، فقالوا: معه جنون، جاء ابن الإنسان
ölüler diriliyor ve yoksullara müjde veriliyor. Benden ötürü şüpheye düşmeyene ne mutlu!' Yahya'nın iki öğrencisi gidince, İsa kalabalığa Yahya hakkında konuşmaya başladı: 'Çöle ne görmeye çıktınız? -Luka dedi ki: Rüzgârın salladığı bir kamış mı?- Yoksa ne görmeye çıktınız? Yumuşak elbiseler giymiş bir adam mı? Yumuşak elbise giyenler kralların saraylarında olur. -Luka dedi ki: Görkemli giysiler içinde ve zevk içinde yaşayanlar kralların saraylarındadır. Alıntı bitti.- Fakat ne görmeye çıktınız? Bir peygamber mi? Evet, size derim ki: Hakkında şöyle yazılmış olandan daha üstündür: İşte, senin önünden yolunu hazırlasın diye elçimi senin önünden gönderiyorum. Doğrusu size derim ki, kadınlardan doğanlar arasında Vaftizci Yahya'dan daha büyüğü çıkmamıştır; göklerin melekûtunda en küçük olan ise ondan daha büyüktür. İşiten bütün halk ve vergi görevlileri, Yahya'nın vaftiziyle vaftiz olduklarında Allah'ı şükranla andılar. Ferisiler ve din bilginleri ise ondan vaftiz olmayarak Allah'ın kendileri hakkındaki buyruğunu reddettiklerini anladılar.' Matta dedi ki: Sonra şöyle dedi: 'İşitecek kulağı olan işitsin! Bu nesli neye benzeteyim? Çarşılarda oturup arkadaşlarına seslenen ve: 'Size kaval çaldık, oynamadınız; size ağıt yaktık, ağlamadınız' diyen çocuklara benzer. Yahya geldi, ne yer ne içerdi; 'Onda cin var' dediler. İnsanoğlu geldi,
يأكل ويشرب، فقالوا: هذا إنسان أكول شرّيب خليل العشارين والخطأة، فتبررت الحكمة من بنيها، حينئذ بدأ يعيّر المدن التي كان فيها أكثر قواته، لأنهم لم يتوبوا، ويقول: الويل لك يا كورزين! والويل لك يا بيت صيدا! لأن القوات اللاتي كنّ فيكما قديماً لو كنّ في صور وصيدا لتابوا بالمسوح والرماد، لكن أقول لكم: إن لصور وصيدا راحة في يوم الدين أكثر منكن، وأنت يا كفرناحوم لو ارتفعت إلى السماء ستهبطين إلى الجحيم، لأنه لو كان في سدوم هذه القوات التي كانت فيك إذن لثبتت إلى اليوم، وأقول لكم أيضاً: إن أرض سدوم تجد راحة يوم الدين أكثر منك.
yer ve içer; 'İşte, obur ve ayyaş bir adam, vergi görevlilerinin ve günahkârların dostu' dediler. Böylece hikmet kendi çocukları tarafından doğrulandı. O zaman, mucizelerinin çoğunu yaptığı şehirleri tövbe etmedikleri için azarlamaya başladı ve şöyle dedi: 'Vay haline senin ey Horazin! Vay haline senin ey Beyt Sayda! Çünkü sizde yapılan mucizeler vaktiyle Sur ve Sayda'da yapılmış olsaydı, çoktan çul ve kül içinde tövbe ederlerdi. Fakat size derim ki: Yargı gününde Sur ve Sayda'nın hali sizinkinden daha katlanılır olacaktır. Ve sen, ey Kefernahum, göğe kadar yükselmiş olsan da cehenneme indirileceksin! Çünkü sende yapılan mucizeler Sodom'da yapılmış olsaydı, bugüne kadar ayakta kalırdı. Size yine derim ki: Yargı gününde Sodom diyarının hali seninkinden daha katlanılır olacaktır.'
ثم قال: وانتقل يسوع من هناك ودخل إلى مجمعهم وإذا رجل هناك يده يابسة - وقال لوقا: يده اليمنى يابسة - فسألوه قائلين: هل يحل أن يشفى في السبت؟ فقال لهم: أي إنسان منكم يكون له خروف، يسقط في حفرة في السبت، ولا يمسكه ويقيمه؟ فبكم أحزي الإنسان أفضل من الخروف، فإذن جيد هو فعل الخير في السبت؛ وقال لوقا: فقال للرجل اليابس اليد: قف في الوسط، فقام، وقال لهم يسوع: أسألكم ماذا يحل أن يعمل في السبت؟ خير أم شر؟ نفس تخلص أم تهلك؟ فسكتوا؛ قال متى: حينئذ قال للإنسان: أمدد يدك، فمدها فصحت
Sonra dedi ki: İsa oradan ayrılıp onların havrasına girdi. Orada eli kurumuş bir adam vardı -Luka dedi ki: Sağ eli kurumuştu-. Ona: 'Şabat (Sebt) günü şifa vermek caiz midir?' diye sordular. Onlara dedi ki: 'Sizden birinin bir koyunu olsa ve Şabat günü bir çukura düşse, onu tutup çıkarmaz mı? O halde insan koyundan ne kadar daha üstündür! Demek ki Şabat günü iyilik yapmak caizdir.' Luka dedi ki: Eli kurumuş adama: 'Ortaya kalk' dedi; o da kalktı. İsa onlara: 'Size sorarım: Şabat günü ne yapmak caizdir? İyilik mi, kötülük mü? Bir canı kurtarmak mı, yoksa helak etmek mi?' dedi. Onlar ise sustular. Matta dedi ki: O zaman adama: 'Elini uzat' dedi; o da uzattı ve
مثل الأخرى، فخرج الفريسيون - قال مرقس: مع أصحاب هيرودس - متوامرين في إهلاكه، فعلم يسوع وانتقل من هناك وتبعه جمع كثير، فشقى جميعهم، وأمرهم أن لا يظهروا ذلك لكي يتم ما قيل في أشعيا النبي القائل: ها هوذا فتاي الذي هويت، وحبيبي الذي به سررت، أضع روحي عليه ويخبر الأمم بالحكم، لا يماري ولا يصيح ولا يسمع أحد صوته في الشوارع، قصبة مرضوضة لا تكسر، وسراج مطفطف لا يطفأ حتى يخرج الحكم في الغلبة، وعلى اسمه تتكل الأمم؛ ثم قال: وفي ذلك اليوم خرج يسوع من البيت وجلس جانب البحر، فاجتمع إليه جمع كبير حتى أنه صعد إلى السفينة وجلس، وكان الجمع كله قياماً على الشطّ، وكلهم بأمثال كثيرة قائلاً: ها هو ذا خرج الزارع ليزرع، وفيما هو يزرع سقط البعض على الطريق، فأتى الطير وأكله - وقال لوقا: فديس وأكله طائر السماء - وبعض سقط على الصخرة حيث لم يكن له أرض كثيرة، وللوقت شرق إذ ليس له عمق أرض، ولما أشرقت الشمس احترق، وحيث لم يكن له أصل يبس، وبعض سقط في الشوك فطلع الشوك وخنقه؛ وقال مرقس: فخنقه بعلوه عليه فلم يأتي بثمرة؛
diğeri gibi sapasağlam oldu. Bunun üzerine Ferisiler -Markos dedi ki: Hirodes yanlılarıyla birlikte- onu yok etmek üzere danışarak dışarı çıktılar. İsa bunu bilip oradan ayrıldı ve ardından büyük bir kalabalık gitti; hepsine şifa verdi. İşaya peygamber aracılığıyla söylenen şu söz yerine gelsin diye bunu açıklamamalarını onlara tembihledi: 'İşte seçtiğim kulum, gönlümün hoşnut olduğu sevgilim; ruhumu onun üzerine koyacağım ve o, uluslara adaleti bildirecektir. O çekişmeyecek, bağırmayacak ve sokaklarda kimse onun sesini işitmeyecektir. Ezilmiş kamışı kırmayacak ve tüten fitili söndürmeyecektir; ta ki adaleti zafere ulaştırıncaya dek. Uluslar onun adına umut bağlayacaktır.' Sonra dedi ki: O gün İsa evden çıkıp deniz kenarında oturdu. Yanına öyle büyük bir kalabalık toplandı ki, bir kayığa binip oturdu; bütün kalabalık ise kıyıda duruyordu. Onlara birçok şeyi mesellerle anlatıp şöyle dedi: 'İşte, ekinci tohum ekmeye çıktı. Ekerken bazıları yol kenarına düştü; kuşlar gelip onu yedi. -Luka dedi ki: Çiğnendi ve göğün kuşları onu yedi.- Bazıları çok toprağı olmayan kayalık yere düştü; toprağın derinliği olmadığı için hemen bitti. Güneş doğunca yandı ve kökü olmadığı için kurudu. Bazıları da dikenler arasına düştü; dikenler büyüyüp onu boğdu. -Markos dedi ki: Üzerine yükselerek onu boğdu ve ürün vermedi.-
وقال متى: وبعض سقط في الأرض الجيدة فأعطى ثمره، للواحد مائة وللآخر ستين وللآخر ثلاثين - قال لوقا: فلما قال هذا نادى: من له أذنان سامعتان فليسمع - فتقدم إليه تلاميذه وقالوا له: لماذا تكلمهم بالأمثال؟ فأجابهم وقال: أنتم أعطيتم معرفة سرائر ملكوت السماوات - وقال لوقا: فقال لهم: لكم أعطي علم سرائر ملكوت الله - وأولئك لم يعطوا، ومن كان له يعطي ويزاد، ومن ليس له فالذي له يؤخذ منه - وقال لوقا: والذي ليس له ينزع منه الذي يظن أنه له - فلهذا أكلمهم بالأمثال، لأنهم يبصرون فلا يبصرون، ويسمعون فلا يسمعون ولا يفهمون، لكي تتم فيهم نبوة أشعيا لقائل: سمعاً يسمعون فلا يفهمون، ونظراً ينظرون فلا يبصرون، لقد غلظ قلب هذا الشعب، وثقلت آذانهم عن السماع، وغمضوا أعينهم لكيلا يبصروا بعيونهم ولا يسمعوا بآذانهم ويفهموا بقلوبهم ويرجعوا فأشفيهم، فأما أنتم فطوبى لعيونكم! لأنها تنظر، ولآذانكم! لأنها تسمع؛ وقال لوقا: ومثل الزرع هذا هو كلام الله؛ وقال متى: كل من يسمع كلام الملكوت ولا يفهم يأتي الشرير فيخطف ما يزرع في قلبه، هذا الذي زرع على الطريق، والذي زرع على الصخرة هو الذي يسمع الكلام وللوقت يقبله بفرح، وليس له فيه أصل، لكن في زمان يسير، إذا حدث ضيق أو طرد فللوقت يشك -
Matta dedi ki: Bazıları da iyi toprağa düştü ve kimi yüz, kimi altmış, kimi de otuz kat ürün verdi. -Luka dedi ki: Bunu söyleyince: 'İşitecek kulağı olan işitsin' diye bağırdı.- Öğrencileri ona gelip: 'Neden onlara mesellerle konuşuyorsun?' dediler. O da cevap verip dedi ki: 'Göklerin melekûtunun sırlarını bilmek size verildi -Luka dedi ki: Onlara: 'Allah'ın melekûtunun sırlarının ilmi size verildi' dedi- fakat onlara verilmedi. Kimde varsa ona verilecek ve artırılacaktır; kimde yoksa elindeki de kendisinden alınacaktır. -Luka dedi ki: Kendisinde olmayan kimsenin ise sahip olduğunu sandığı şey de elinden alınır.- İşte bu yüzden onlara mesellerle konuşuyorum; çünkü görürler ama görmezler, işitirler ama işitmezler ve anlamazlar. Ta ki İşaya'nın şu peygamberliği onlarda yerine gelsin: 'İşitirsiniz ama anlamazsınız, bakar bakarsınız ama görmezsiniz. Çünkü bu halkın kalbi kalınlaştı, kulakları ağır işitir oldu, gözlerini kapadılar; ta ki gözleriyle görmesinler, kulaklarıyla işitmesinler, kalpleriyle anlamasınlar ve dönmesinler, ben de onlara şifa vermeyeyim.' Size gelince, ne mutlu gözlerinize ki görürler, ve kulaklarınıza ki işitirler! Luka dedi ki: Bu tohum meseli Allah'ın kelamıdır. Matta dedi ki: Melekût kelamını işitip de anlamayan herkesin kalbine ekileni kötü olan gelir ve kapar; yol kenarına ekilen budur. Kayalık yere ekilen ise, kelamı işitip hemen sevinçle kabul eden kimsedir; fakat kendisinde kök yoktur, az bir zaman dayanır. Sıkıntı veya zulüm çıktığında hemen şüpheye düşer -
وقال مرقس: بسبب الكلمة فيشكون للوقت: وقال لوقا: وهم إنما يؤمنون إلى زمان التجربة، وفي زمان التجربة يشكون - والذي يزرع في الشوك فهو الذي يسمع الكلام فيخنق الكلام فيه؛ وقال لوقا: فتغلب عليهم هموم هذا الدهر وطلب الغنى؛ وقال مرقس: ومحبة الغنى وسائر الشهوات التي يسلكونها، فتخنق الكلمة فلا تثمر فيهم؛ وقال متى: فيكون بغير ثمرة، والذي زرع في الأرض الجيدة هو الذي يسمع الكلام ويتفهم ويعطي ثمره؛ وقال لوقا: وأما الذي وقع في الأرض الصالحة فهم الذين يسمعون الكلمة بقلب جيد فيحفظونها ويثمرون بالصبر؛ قال متى: للواحد مائة وللآخر ستين وللآخر ثلاثين.
Markos dedi ki: Kelam yüzünden hemen şüpheye düşerler. Luka dedi ki: Onlar ancak deneme zamanına kadar inanırlar, deneme zamanında ise şüpheye düşerler. Dikenler arasına ekilen ise kelamı işiten kimsedir, ancak kelam onda boğulur. Luka dedi ki: Bu dünyanın kaygıları ve zenginlik arayışı onlara galip gelir. Markos dedi ki: Zenginlik sevgisi ve peşinden gittikleri diğer arzular kelamı boğar ve onlarda ürün vermez. Matta dedi ki: Böylece ürün vermez olur. İyi toprağa ekilen ise, kelamı işitip anlayan ve ürün verendir. Luka dedi ki: İyi toprağa düşenler ise, kelamı temiz bir kalple dinleyip saklayan ve sabırla ürün verenlerdir. Matta dedi ki: Kimi yüz, kimi altmış, kimi de otuz kat [verir].
وضرب لهم مثلاً آخر قائلاً: يشبه ملكوت السماوات إنساناً زرع زرعاً جيداً في حقله، فلما نام الناس جاء عدوه فزرع زواناً في وسط القمح ومضى، فلما نبت القمح ظهر الزوان، فجاء عبيد رب البيت فقالوا له: يا سيد! أليس زرعاً جيداً زرعت في حقلك! فمن أين صار فيه زوان؟ فقال لهم: عدو فعل هذا، فقال عبيده: تريد أن نذهب فنجمعه؟ فقال لهم: لا، لئلا تنقلع معه الحنطة، دعوهما ينبتان جميعاً إلى زمان الحصاد،
Onlara başka bir mesel verip şöyle dedi: 'Göklerin melekûtu, tarlasına iyi tohum eken adama benzer. İnsanlar uyurken düşmanı geldi, buğdayın ortasına delice ekti ve gitti. Buğday filizlenip başak verince delice de göründü. Ev sahibinin köleleri gelip ona dediler ki: 'Efendi, tarlana iyi tohum ekmedin mi? O halde bu delice nereden çıktı?' O da onlara: 'Bunu bir düşman yaptı' dedi. Köleleri: 'Gidip onu toplamamızı ister misin?' dediler. O da onlara dedi ki: 'Hayır, deliceyi toplarken onunla birlikte buğdayı da sökmeyesiniz. Bırakın, hasat vaktine kadar ikisi birlikte büyüsün;
وأقول للحصادين: أولاً اجمعوا الزوان فشدوه حزماً ليحرق، فأما القمح فاجمعوه إلى أهرائي. وضرب لهم مثلاً آخر قائلاً: يشب ملكوت السماوات حبة خردل أخذها إنسان وزرعها في حقله، لأنها أصغر الزراريع كلها - وقال مرقس: وهي أصغر الحبوب التي على الأرض - فإذا طالت صارت أكبر من جميع البقول وتصير شجرة - وقال مرقس: وصنعت أغصاناً عظاماً؛ وقال لوقا: فنمت وصارت شجرة عظيمة - حتى أن طائر السماء يستظل تحت أغصانها.
ve hasatçılara diyeceğim ki: Önce deliceleri toplayın ve yakılmak üzere demetler halinde bağlayın; buğdayı ise ambarıma toplayın.' Onlara başka bir mesel verip şöyle dedi: 'Göklerin melekûtu, bir adamın alıp tarlasına ektiği hardal tanesine benzer. Zira o bütün tohumların en küçüğüdür -Markos dedi ki: Yeryüzündeki tohumların en küçüğüdür- fakat büyüdüğü zaman bütün sebzelerden daha büyük olur ve bir ağaç haline gelir -Markos dedi ki: Büyük dallar verir; Luka dedi ki: Büyüdü ve ulu bir ağaç oldu- öyle ki göğün kuşları dallarının altında gölgelenir.'
وكلمهم بمثل آخر وقال لهم: يشبه ملكوت السماوات خميراً أخذته امرأة وعجنته في ثلاثة أكيال دقيق فاختمر الجميع؛ وقال مرقس: وكان يقول لهم: هل يوقد سراج فيوضع تحت مكيال أو سرير، لكن على منارة؛ وقال لوقا: ليس أحد يوقد سراجاً فيغطيه، ولا يجعله تحت سرير، لكن يضعه على منارة فيرى نوره كل من يدخل؛ قال مرقس: كذلك ليس خفي إلا سيظهر، ولا مكتوم إلا سيعلن؛ وقال لوقا: سراج الجسد العين، فإذا كانت عينك بسيطة فجسدك كله نير، وإن كانت عينك شريرة فجسدك كله يكون مظلماً أحرص أن لا يكون النور الذي فيك ظلاماً، فإن كان جسدك كله نيراً وليس فيه جزء مظلم فإنه يكون كاملاً نيراً، كما أن السراج ينير لك بلمع ضيائه؛ وقال مرقس: من له أذنان سامعتان فليسمع، وقال لهم: انظروا ماذا تسمعون، فبالكيل الذي تكيلون يكال لكم - وتزادون أيها السامعون لأن الذي له يعطي ومن ليس
Onlara başka bir meselle konuşup şöyle dedi: 'Göklerin melekûtu, bir kadının alıp üç ölçek una karıştırdığı ve sonunda hepsi mayalanan mayaya benzer.' Markos dedi ki: Onlara şöyle diyordu: 'Bir kandil yakılıp da ölçeğin veya yatağın altına mı konur? Ancak kandilliğin üzerine konur.' Luka dedi ki: 'Hiç kimse bir kandil yakıp onu örtmez veya yatağın altına koymaz; aksine içeri girenler ışığını görsün diye onu kandilliğin üzerine koyar.' Markos dedi ki: 'Aynı şekilde gizli olan hiçbir şey yoktur ki açığa çıkmasın; saklı hiçbir şey yoktur ki bildirilmesin.' Luka dedi ki: 'Bedenin kandili gözdür. Eğer gözün berrak ise, bütün bedenin aydınlık olur; eğer gözün kötü ise, bütün bedenin karanlık olur. İçindeki ışığın karanlık olmamasına dikkat et! Eğer bütün bedenin aydınlık olup onda hiçbir karanlık kısım kalmazsa, kandilin parıltısıyla seni aydınlattığı gibi bütünüyle aydınlık olur.' Markos dedi ki: 'İşitecek kulağı olan işitsin.' Ve onlara dedi ki: 'Ne işittiğinize dikkat edin! Hangi ölçekle ölçerseniz size de onunla ölçülecektir -ve ey işitenler, size daha fazlası verilecektir. Çünkü kimde varsa ona verilecek, kimde yoksa
عنده فالذي عنده يؤخذ منه، وقال: يشبه ملكوت الله إنساناً يلقي زرعه على الأرض وينام، ويقوم ليلاً ونهاراً والزرع ينمو ويطول وهو لا يعلم، أولاً أعشب وبعد ذلك سَنُبل، ثم يمتلئ السنبل حتى إذا انتهت الثمرة حينئذ يضع المنجل إذ قد دنا الحصاد؛ قال متى: هذا كله قاله يسوع للجموع ليتم ما قيل في النبي القائل: أفتح فاي بالأمثال وأنطق بالخفيات من قبل أساس العالم. حينئذ ترك الجمع وجاء إلى البيت فجاء إليه تلاميذه وقالوا: فسر لنا مثل زوال الحقل، أجاب: الذي زرع الزرع الجيد هو ابن الإنسان، والحقل هو العالم، والزرع الجيد هو بنو الملكوت، والزوان هو بنو الشر، والعدو الذي زرعه هو الشيطان، والحصاد هو منتهى الدهر، والحصادون هم الملائكة، فكما أنهم يجمعون الزوان أولاً، وبالنار يحرق، هكذا يكون منتهى هذا الدهر، يرسل ملائكته ويجمعون من مملكته كل الشوك وفاعلي الإثم، فيلقونهم في أتون النار، هناك يكون البكاء وصرير الأسنان، حينئذ يضيء الصديقون مثل الشمس في ملكوت أبيهم، من له أذنان سامعتان فليسمع. ويشبه ملكوت السماوات كنزاً مُخفىّ في حقل وجده إنسان فخبأه، ومِن فرحه مضى وباع كل شيء واشترى ذلك الحقل. وأيضاً يشبه ملكوت السماوات إنساناً تاجراً بطلب الجوهر الفاخر الحسن. فوجد درة كثيرة الثمن فمضى وباع
elindeki de kendisinden alınacaktır.' Ve dedi ki: 'Allah'ın melekûtu, toprağa tohum atan adama benzer; gece uyur, gündüz kalkar ve kendisi bilmezken tohum filizlenir ve boy atar. Önce ot olur, sonra başaklanır, sonra başak dolar; nihayet ürün olgunlaşınca hemen orağı vurur, çünkü hasat vakti gelmiştir.' Matta dedi ki: İsa bütün bunları kalabalıklara mesellerle söyledi; ta ki şu peygamber sözü yerine gelsin: 'Ağzımı mesellerle açacağım, dünyanın kuruluşundan beri gizli kalan şeyleri dile getireceğim.' O zaman kalabalığı bırakıp eve geldi. Öğrencileri yanına gelip: 'Bize tarladaki delice meselini açıkla' dediler. O da cevap verdi: 'İyi tohumu eken İnsanoğludur. Tarla dünyadır. İyi tohum melekûtun çocuklarıdır. Deliceler ise kötünün çocuklarıdır. Onu eken düşman Şeytandır. Hasat dünyanın sonudur. Hasatçılar ise meleklerdir. Deliceler toplanıp nasıl ateşte yakılıyorsa, bu çağın sonunda da öyle olacaktır. Meleklerini gönderecek ve onlar onun melekûtundan bütün tökezleten şeyleri ve kötülük işleyenleri toplayıp ateş fırınına atacaklar; orada ağlayış ve diş gıcırtısı olacaktır. O zaman salihler Babalarının melekûtunda güneş gibi parlayacaklardır. İşitecek kulağı olan işitsin! Göklerin melekûtu, tarlada gizlenmiş bir defineye benzer; bir adam onu bulup sakladı ve sevincinden gidip her şeyini sattı ve o tarlayı satın aldı. Yine göklerin melekûtu, güzel ve değerli inciler arayan bir tüccara benzer. Çok değerli bir inci bulunca gitti,
كل ماله واشتراها. وأيضاً يشبه ملكوت السماوات شبكة ألقيت في البحر فجمعت من كل جنس، فلما امتلأت أطلعوها إلى الشّط فجلسوا وجمعوا الخيار في الأوعية، والرديء رموه خارجاً، هكذا يكون في انقضاء هذا الزمان، تخرج الملائكة ويميزون الأشرار من وسط الصديقين.
bütün varını yoğunu satıp onu satın aldı. Yine göklerin melekûtu, denize atılan ve her cinsten toplayan bir ağa benzer; dolunca onu kıyıya çektiler, oturup iyileri kaplara topladılar, kötüleri ise dışarı attılar. Bu çağın sonunda da böyle olacaktır; melekler çıkacak ve kötüleri salihlerin arasından ayıracaklar.
ويلقونهم في أتون النار. هناك يكون البكاء وصرير الأسنان. فلما أكمل يسوع هذه الأمثال انتقل من هناك وجاء إلى بلدته وكان يُعلِّم في مجامعهم حتى أنهم بهتوا وقالوا: من أين له هذه الحكمة والقوة! وقال مرقس: من أين له هذا التعليم وهذه الحكمة التي أعطيها والقوات التي تكون على يديه - انتهى. أليس هذا ابن النجار؟ وقال لوقا: وكان جميعهم يشهدون له ويتعجبون من كلام النعمة الذي كان يخرج من فمه، وكانوا يقولون: أليس هذا ابن يوسف؟ انتهى. أليس أمه تسمى مريم وإخوته يعقوب ويوسا وسمعان ويهودا؟ أليس هو وأخواته عندنا جميعاً؟ فمن أين له هذا كله؟ وكانوا يشكون فيه، فإن يسوع قال لهم: لا يهان نبي إلا في بلدته وبيته؛ وقال مرقس: ليس يهان نبي إلا في بلدته وعند أنسابه وبيته؛ وقال لوقا: فقال لهم: لعلكم تقولون لي هذا المثل: أيها الطبيب! اشف نفسك والذي سمعنا
Ve onları ateş fırınına atacaklar; orada ağlayış ve diş gıcırtısı olacaktır.' İsa bu meselleri tamamlayınca oradan ayrıldı ve kendi memleketine geldi; havralarında öyle öğretiyordu ki şaşıp kaldılar ve: 'Onda bu hikmet ve kudret nereden geliyor?' dediler. Markos dedi ki: 'Ona verilen bu öğreti ve bu hikmet nereden geliyor ve onun eliyle nasıl böyle mucizeler oluyor? -Alıntı bitti.- Bu, marangozun oğlu değil mi?' Luka dedi ki: Hepsi ona şahitlik ediyor ve ağzından çıkan lütufkâr sözlere hayret ediyorlardı; ve 'Bu, Yusuf'un oğlu değil mi?' diyorlardı. Alıntı bitti. 'Annesinin adı Meryem değil mi? Kardeşleri Yakup, Yoses, Simun ve Yahuda değil mi? Kız kardeşlerinin hepsi aramızda değil mi? O halde bütün bunlar onda nereden var?' Ve onda şüpheye düştüler. İsa ise onlara: 'Bir peygamber, kendi memleketinden ve evinden başka yerde itibarsız değildir' dedi. Markos dedi ki: 'Bir peygamber kendi memleketinde, akrabaları arasında ve evinden başka yerde itibarsız değildir.' Luka dedi ki: Onlara: 'Herhalde bana şu atasözünü söyleyeceksiniz: Ey hekim, kendini iyileştir! Kefernahum'da yaptığını işittiğimiz
أنك صنعته في كفرناحوم افعله أيضاً ههنا في مدينتك، فقال لهم: الحق أقول لكم، إنه لا يقبل نبي في مدينته، الحق أقول لكم، إن الأرامل كثيرة كنّ في إسرائيل في أيام إليا إذ أغلقت السماء ثلاث سنين وستة أشهر، وصار جوع عظيم في الأرض كلها، ولم يرسل إلياء إلى واحدة منهن إلا أرملة في صارفة صيدا، وبرص كثيرون كانوا في إسرائيل على عهد اليشع النبي ولم يطهر واحد منهم إلا نعمان الشامي، فامتلأ جميعهم غضباً عندما سمعوا هذا وأخرجوه خارج المدينة، وجاؤوا به إلى أعلى الجبل الذي كانت مدينتهم مبنية عليه ليطرحوه إلى أسفل، فأما هو فجاز وسطهم ومضى، ونزل إلى كفرناحوم مدينة في الجليل، وكان يعلمهم في السبت وبهتوا من تعليمه لأن كلامه كان بسلطان. وقال في موضع آخر: وجاء إليه ناس من الفريسيين وقالوا له: اخرج فاذهب من ههنا فإن ثيرودس يريد ليقتلك، فقال لهم: امضوا وقولوا لهذا الثعلب: إني هوذا أخرج الشياطين وأتم الشفاء اليوم وغداً وفي اليوم الثالث أكمل، وينبغي أن أقيم
şeyleri burada kendi memleketinde de yap!' dedi. Onlara dedi ki: 'Doğrusu size derim ki, hiçbir peygamber kendi memleketinde kabul görmez. Doğrusu size derim ki, İlyas'ın günlerinde gök üç yıl altı ay kapalı kalıp bütün yeryüzünde büyük bir kıtlık olduğu zaman İsrail'de çok dul kadın vardı; fakat İlyas bunlardan hiçbirine değil, yalnız Sayda'nın Sarepta kentindeki bir dul kadına gönderildi. Ve Elişa peygamber zamanında İsrail'de çok cüzzamlı vardı; fakat Suriyeli Naaman'dan başkası temizlenmedi.' Bunları işitince hepsi öfkeyle doldular ve onu şehrin dışına çıkardılar; şehirlerinin üzerine kurulu olduğu tepenin yamacına getirip oradan aşağı atmak istediler. O ise aralarından geçip gitti. Celile'nin bir şehri olan Kefernahum'a indi. Şabat günü onlara öğretiyordu ve onun öğretisine hayran kaldılar, çünkü sözü yetkiliydi. Başka bir yerde şöyle dedi: Ferisilerden bazı adamlar yanına gelip ona: 'Buradan çık git, çünkü Hirodes seni öldürmek istiyor' dediler. O da onlara dedi ki: 'Gidin o tilkiye deyin ki: İşte ben cinleri kovuyor ve bugün de yarın da şifalar veriyorum; üçüncü gün ise bitireceğim. Ancak bugün
اليوم وغداً، وفي اليوم الآتي أذهب، لأنه ليس يهلك نبي خارجاً عن يروشليم، أيا يروشليم! أيا يروشليم! يا قاتلة الأنبياء وراجمة المرسلين إليها! كم من مرة أردت أن أجمع بنيك مثل الدجاجة التي تجمع فراخها تحت جناحيها فلم تريدوا، هوذا أترك بيتكم خراباً، فسمع هيرودس رئيس الربع بجميع ما كان فتحير، لأن كثيراً كانوا يقولون: إن يوحنا قام من الأموات، وآخرون يقولون: إن إليا ظهر، وآخرون يقولون: نبي من الأولين قام، فقال هيرودس: أنا قطعت رأس يوحنا فمن هو الذي نسمع عنه هذا، وطلب أن يبصره؛ وفي إنجيل متى: وفي ذلك الزمان سمع هيرودس رئيس الربع خبر يسوع فقال لغلمانه: هذا هو يوحنا المعمدان، وهو قام من الأموات من أجل هذه القوات التي يعمل بها.
ve yarın kalmam, ertesi gün de yola gitmem gerekir; çünkü bir peygamberin Yeruşalim'in (Kudüs) dışında helak olması düşünülemez. Ey Yeruşalim! Ey Yeruşalim! Peygamberleri öldüren ve kendisine gönderilen elçileri taşlayan kent! Tavuğun yavrularını kanatları altına topladığı gibi ben de kaç kez senin çocuklarını toplamak istedim de siz istemediniz! İşte eviniz ıssız bırakılıyor.' Bölge valisi Hirodes olup bitenlerin hepsini işitince şaşırıp kaldı; çünkü birçokları: 'Yahya ölülerden dirildi', başkaları: 'İlyas göründü', diğerleri ise: 'Eskilerden bir peygamber dirildi' diyorlardı. Hirodes: 'Yahya'nın başını ben kestirdim, peki hakkında böyle şeyler duyduğum bu adam kim?' dedi ve onu görmeyi arzu etti. Matta İncili'nde ise: O vakitte bölge valisi Hirodes İsa'nın ününü işitti ve uşaklarına: 'Bu, Vaftizci Yahya'dır; o ölülerden dirildi, onun için onda bu güçler işliyor' dedi.
قوله: المعمد، من أعمده - إذا غسله في ماء المعمودية، قوله: تبررت، أي صارت برية بالنسبة إليهم، قوله: يعيّر المدن، أي يذكر ما أوجب لها العار، قوله: القوات جمع قوة وهي المعجزات هنا، قول: الذي هويت، يعني أحببت حباً شديداً، ولفظ الهوى الظاهر أنه يفهم نقصاً فلا يحل في شرعنا إطلاقه على الله تعالى، قوله: مطفطف، أي مملوء إلى رأسه، لا يزال كذلك، قوله: شرق - وزن: فرح، أي ضعف، من:
Metindeki 'el-Muammed' (المعمد), 'vaftiz etti' anlamına gelen 'a'mede' (أعمده) fiilindendir; yani vaftiz suyunda yıkadığında kullanılır. 'Teberrat' (تبررت), yani onlara nispetle beraat etti, temizlendi. 'Yuayyiru'l-muden' (يعير المدن), yani o şehirlere utanç ve ayıp getiren şeyleri zikreder. 'el-Kuvât' (القوات), kuvvet kelimesinin çoğuludur; burada mucizeler anlamındadır. 'Heveytü' (هويت) sözü, yani 'şiddetle sevdim' demektir. Heva lafzı zâhiren noksanlık ifade ettiğinden şeriatımızda Yüce Allah hakkında kullanılması helal değildir. 'Mutaftef' (مطفطف), yani ağzına kadar dolu ve hep o halde kalan demektir. 'Şarika' (شرق), 'feriha' (فرح) veznindedir; yani zayıfladı demektir; nitekim:
شرق بريقه، وشرقت الشمس - إذا ضعف ضوءها، قوله: أتون وهو وزن تنور وقد يخفف: أخدود الجيار والجصاص، قوله: بسيطة، أي على الفطرة الأولى، قوله: يروشليم - بتحتانية ومهملة وشين معجمة: بيت المقدس، قوله: ملكوت أبيهم، تقدم ما فيه غير مرة.
'Tükürüğüyle boğuldu' (شرق بريقه) ve ışığı zayıfladığında 'Güneş zayıfladı' (شرقت الشمس) denir. 'Etûn' (أتون), 'tennûr' (تنور) veznindedir, bazen hafifletilerek okunur: Kireççi ve alçıcı fırını/çukurudur. 'Basîta' (بسيطة), yani ilk fıtrat üzere demektir. 'Yûruşelîm' (يروشليم) -ye, noktasız ra ve noktalı şın ile-: Beytülmakdis demektir. 'Babalarının melekûtu' ifadesi ise, buna dair gereken açıklama defalarca geçmişti.
ولما كان من المقصود بذكر معجزات عيسى ﵇ تنبيه الكافر ليؤمن، والمؤمن ليزداد إيماناً، وتسلية النبي ﷺ وتوبيخ اليهود المدعين أنهم أبناء وأحباء - إلى غير ذلك مما أراد الله، قرعت به الأسماع، ولم يتعلق بما يجيب به يوم القيامة عند أمره بذلك غرض فطوي؛ ولما كان أجلّ المقاصد تأديب هذه الأمة لنبيها ﵇ لتجلّه عن أن تبدأه بسؤال أو تقترح عليه شيئاً في حال من الأحوال، ذكر لهم شأن الحواريين في اقتراحهم بعدما تقدم من امتداحهم بِعَدِّهم في عداد أولي الوحي ومبادرتهم إلى الإيمان امتثالاً للأمر ثم إلى الإشهاد على سبيل التأكيد بتمام الانقياد وسلب الاختيار، فقال معلقاً ب «قالوا آمنا» مقرباً لزمن تعنتهم من زمن إيمانهم، مذكراً لهذه الأمة بحفظها على الطاعة، ومبكتاً لبني إسرائيل بكثرة تقلبهم وعدم تماسكهم إبعاداً لهم عن درجة المحبة فضلاً عن البنوة، وهذه القصة قبل قصة الإيحاء إليهم فتكون «إذ» هذه
İsa aleyhisselâm'ın mucizelerini zikretmekten maksat; kâfiri iman etmesi, mümini imanını artırması için uyarmak, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmek ve Allah'ın oğulları ve sevgilileri olduklarını iddia eden Yahudileri azarlamak ve Allah'ın dilediği başka gayeler olduğunda; bunlar kulaklara duyuruldu. Kıyamet gününde bu kendisine emredildiğinde vereceği cevaba herhangi bir maksat taalluk etmediğinden o zikredilmeyip katlandı. En yüce maksat bu ümmeti peygamberine aleyhisselâm karşı eğitmek, hiçbir durumda ona bir soru sormaya başlamaktan veya ona bir teklifte bulunmaktan onu yüce tutmalarını sağlamak olduğunda; daha önce onların vahiy ehli arasında sayılmaları, emre uyarak imana koşmaları ve ardından tam bir boyun eğiş ve iradeyi teslim edişle pekiştirerek şahit tutma yoluna gitmeleriyle övülmelerinden sonra, havarilerin [mucize] teklif etme hususundaki durumlarını onlara zikretti. Onların serkeşlik zamanını iman zamanlarına yaklaştırarak, bu ümmete itaati korumalarını hatırlatarak ve İsrailoğullarını dönekliklerinin çokluğu ve sebat göstermeyişleriyle susturup evlatlık derecesi bir yana sevgi derecesinden bile onları uzaklaştırarak {قَالُوا آمَنَّا} “'İman ettik' dediler” ifadesine bağlayarak şöyle buyurdu. Bu kıssa onlara vahyedilmesi kıssasından öncedir; dolayısıyla buradaki 'iz' (إذ)
ظرفاً لتلك، فيكون الإيحاء إليهم بالأمر بالإيمان في وقت سؤالهم هذه بعد ابتدائه، ويكون فائدته حفظهم من أن يسألوا آية أخرى كما سألوا هذه بعدما رأوا منه ﷺ من الآيات: {إذ قال} وأعاد وصفهم ولم يضمره تنصيصاً عليهم لبُعد ما يذكر من حالهم هذا من حالهم الأول فقال: {الحواريون} وذكر أنهم نادوه باسمه واسم أمه فقالوا: {يا عيسى ابن مريم} ولم يقولوا: يا رسول الله ولا يا روح الله، ونحو هذا من التبجيل أو التعظيم {هل يستطيع ربك} بالياء مسنداً إلى الرب وبالتاء الفوقانية مسنداً إلى عيسى ﵇ ونصب الرب، ومعناهما واحد يرجع إلى التهييج والإلهاب بسبب الاجتهاد في الدعاء بحيث تحصل الإجابة، وتكون هذه العبارة أيضاً للتلطف كما يقول الإنسان لمن يعظمه: هل تقدر أن تذهب معي إلى كذا؟ وهو يعلم أنه قادر، ولكنه يكنى بذلك عن أن السائل يحب ذلك ولا يريد المشقة على المسؤول {أن ينزل} أي الرب المحسن إليك {علينا مائدة} وهي الطعام، ويقال أيضاً: الخوان إذا كان عليه الطعام، والخوان شيء يوضع عليه الطعام للأكل، هو في العموم بمنزلة السفرة لما يوضع فيه طعام المسافر بالخصوص، وهي من ماده -
onun zarfı olur. Böylece onlara iman etmelerinin vahyedilip emredilmesi, bu sorunun başlangıcından sonraki soru vakitlerinde gerçekleşmiş olur. Bunun faydası da, ondan sallallâhu aleyhi ve sellem bunca mucize gördükten sonra bu mucizeyi istedikleri gibi başka bir mucize daha istemekten onları korumaktır: {إِذْ قَالَ} “Hani demişti” ve onların bu durumları önceki durumlarından uzak olduğu için isimlerini açıkça belirtmek üzere vasıflarını zamir yapmayıp tekrarlayarak şöyle buyurdu: {الْحَوَارِيُّونَ} “Havariler:” Ve ona kendi ismiyle ve annesinin ismiyle hitap ettiklerini zikrederek şöyle dediklerini bildirdi: {يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ} “Ey Meryem oğlu İsa!” 'Ey Allah'ın elçisi' veya 'Ey Allah'ın ruhu' ve benzeri yüceltme veya tazim ifadeleri kullanmadılar. {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ} “Rabbin güç yetirebilir mi?” Ya harfiyle 'Rab' özne yapılarak ve üstteki te harfiyle İsa aleyhisselâm'a isnat edilip 'Rab' nesne olarak fetha ile de okunmuştur. İkisinin anlamı birdir; icabet hâsıl olsun diye duada gayret göstermek sebebiyle harekete geçirmeye ve şevke getirmeye dayanır. Bu ifade aynı zamanda nezaket için de kullanılır; nitekim insan tazim ettiği birine, onun kadir olduğunu bildiği halde: 'Benimle falanca yere gidebilir misin?' der; fakat bununla soranın bunu arzu ettiğini ve muhataba zorluk çıkarmak istemediğini kinaye yoluyla kasteder. {أَنْ يُنَزِّلَ} “indirmeye” yani sana ihsanda bulunan Rabbin {عَلَيْنَا مَائِدَةً} “bize bir sofra”. Mâide, yemektir; üzerinde yemek bulunan sofraya da böyle denir. Hivân (خوان), yemek için üzerine yiyecek konulan şeydir; umumî olarak, hususiyle yolcunun azığının içine konduğu şey için kullanılan sefrenin (سفرة) yerindedir. Bu kelime, birine bir şey verip yedirdiğinde kullanılan 'mâdehu' (ماده) kökündendir.
إذا أعطاه وأطعمه.
ona [bir şey] verip yedirdiğinde [kullanılır].
ولما كان هذا ظاهراً في أنها سماوية، صرحوا به احترازاً عما عوَّدهم به ﷺ من أنه يدعو بالقليل من الطعام فيبارك فيه فيمده الله فيكفي فيه القيام من الناس فقالوا: {من السماء} أي لا صنع للآدميين فيها لنختص بها عمن تقدمنا من الأمم.
Bu ifadeden onun semavî olduğu açıkça anlaşıldığında, onun sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini alıştırdığı -az bir yemeğe dua edip bereketlenmesi ve Allah'ın onu çoğaltarak insanlara kâfi gelmesi- durumundan sakınmak ve ayrılmak için bunu açıkça belirterek şöyle dediler: {مِنَ السَّمَاءِ} “gökten” yani bizden önceki ümmetlerden ayrıcalıklı kılınmamız için onda insanların hiçbir dahli ve yapımı olmasın.
ولما كان المقصود من هذا وعظنا وإرشادنا إلى أن لا نسأل نبينا ﷺ شيئاً، اكتفاء بما يرحمنا به ربنا الذي رحمنا بابتدائنا بإرساله إلينا لإيصالنا إليه سبحانه، وتخويفاً من أن نكون مثل من مضى من المقترحين الذين كان اقتراحهم سببَ هلاكهم؛ دل على ذلك بالنزوع من أسلوب الخطاب إلى الغيبة فقال مستأنفاً إرشاداً إلى السؤال من جوابهم: {قال} ولم يقل: فقلت {اتقوا الله} أي اجعلوا بينكم وبين غضب الملك الأعظم الذي له الكمال وقاية تمنعكم عن الاجتراء على الاقتراح {إن كنتم مؤمنين *} أي بأنه قادر وإني رسوله، فلا تفعلوا فعل من وقف إيمانه على رؤية ما يقترح من الآيات.
Bundan maksat, bizi Yüce Zâtına ulaştırmak için peygamberini bize göndermekle söze başlayan ve bize merhamet eden Rabbimizin merhametiyle iktifa edip Peygamberimizden sallallâhu aleyhi ve sellem hiçbir şey istemememiz hususunda bize öğüt vermek ve rehberlik etmek, ayrıca teklifleri helaklerinin sebebi olan geçmişteki teklifçiler gibi olmaktan bizi sakındırmak olduğundan; hitap üslubundan gaib üslubuna geçerek buna işaret etti ve onların cevaplarından doğan soruya bir yönlendirme olarak yeni bir cümleyle şöyle buyurdu: {قَالَ} “[İsa] dedi ki:” 'Dedim' demedi: {اتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan korkun!” yani [mucize] teklif etmeye cüret etmekten sizi alıkoyacak bir koruyucu perdeyi, kemal sahibi olan en yüce Hükümran'ın gazabı ile aranıza koyun {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “eğer inananlar iseniz.” Yani O'nun kadir olduğuna ve benim de O'nun elçisi olduğuma [inanıyorsanız]; imanı, teklif ettiği ayetleri görme şartına bağlayan kimselerin yaptığını yapmayın!
ولما كانت المعجزات إنما تطلب لإيمان من لم يكن آمن، وكان في هذا الجواب أتم زجر لهم، تشوف السامع إلى جوابهم فقيل:
Mucizeler ancak henüz iman etmemiş olanın imanı için istendiğinde ve bu cevapta onlar için tam bir caydırma bulunduğunda, dinleyen kimse onların cevabını işitme arzusuna kapıldı; bunun üzerine şöyle denildi:
لم ينتهوا بل {قالوا} إنا لا نريدها لأجل إزالة شك عندنا بل {نريد} مجموع أمور: {أن نأكل منها} فإنا جياع؛ ولما كان التقدير: فتحصل لنا بركتها، عطف عليه: {وتطمئن قلوبنا} أي بضم ما رأينا منها إلى ما سبق من معجزاتك من غير سؤالنا فيه {ونعلم} أي بعين اليقين وحقه أن قد صدقتنا} أي في كل ما أخبرتنا به {ونكون عليها} وأشاروا إلى عمومها بالتبعيض فقالوا: {من الشاهدين *} أي شهادة رؤية مستعلية عليها بأنها وقعت، لا شهادة إيمان بأنها جائزة الوقوع {قال عيسى} ونسبه زيادة في التصريح به تحقيقاً ولأنه لا أب له وتسفيهاً لمن أطراه أو وضع من قدره فقال: {ابن مريم اللهم} فافتتح دعاءه بالاسم الأعظم ثم بوصف الإحسان فقال: {ربنا} أي أيها المحسن إلينا {أنزل علينا} وقدم المقصود فقال: {مائدة} وحقق موضع الإنزال بقوله: {من السماء} ثم وصفها بما تكون به بالغة العجب عالية الرتب فقال: {تكون} أي هي أو يوم نزولها {لنا عيداً} وأصل العيد كل يوم فيه جمع، ثم قيد بالسرور فالمعنى: نعود إليها مرة بعد مرة سروراً بها، ولعل منها ما يأتي من البركات حين ترد له ﵇ كما في الأحاديث الصادقة، ويؤيد ذلك قوله مبدلاً من «لنا» : {لأولنا وآخرنا} .
Vazgeçmediler, bilakis {قَالُوا} “Dediler ki:” Biz bunu bizdeki bir şüpheyi gidermek için istemiyoruz, aksine {نُرِيدُ} “Biz istiyoruz ki” bir dizi hususu [elde edelim]: {أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا} “ondan yiyelim” çünkü biz açız; takdir 'böylece onun bereketi bize hâsıl olsun' şeklinde olduğundan, üzerine şunu matuf kıldı: {وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا} “kalplerimiz mutmain olsun” yani ondan gördüklerimizi, daha önce biz istemeden gösterdiğin mucizelerine eklemek suretiyle; {وَنَعْلَمَ} “ve bilelim” yani ayne'l-yakîn ve hakka'l-yakîn derecesinde {أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا} “bize doğru söylediğini” yani bize haber verdiğin her şeyde; {وَنَكُونَ عَلَيْهَا} “ve onun üzerine olalım” ve teb'îz (bir kısmını kastetme) yoluyla onun umumuna işaret ederek şöyle dediler: {مِنَ الشَّاهِدِينَ} “şahitlerden.” Yani onun vuku bulduğuna dair onu müşahede eden bir göz şahitliği [istiyoruz], yoksa vukuunun caiz olduğuna dair bir iman şahitliği değil. {قَالَ عِيسَى} “İsa dedi ki:” tahkik için ve babası bulunmadığı için açıkça belirtmeyi artırmak, ayrıca onu aşırı övenleri veya kadrini düşürenleri sefih saymak üzere onu nesebiyle anarak şöyle buyurdu: {ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ} “Meryem oğlu: Allahım!” Duasına İsm-i Azam ile ve ardından ihsan vasfıyla başlayarak şöyle dedi: {رَبَّنَا} “Rabbimiz!” yani ey bize ihsanda bulunan! {أَنْزِلْ عَلَيْنَا} “Bize indir” ve asıl maksadı öne alarak şöyle dedi: {مَائِدَةً} “bir sofra” ve indirilme yerini şu sözüyle pekiştirdi: {مِنَ السَّمَاءِ} “gökten” sonra onunla son derece hayret verici ve yüksek mertebeli kılınacağı vasıfla onu niteleyerek şöyle buyurdu: {تَكُونُ} “olsun” yani o veya indiği gün {لَنَا عِيدًا} “bizim için bir bayram”. Bayramın (ıyd) aslı, içinde toplanılan her gündür; sonra sevinçle kayıtlanmıştır. Manası şudur: Ona sevinerek defalarca dönüp bayram edelim. Sadık hadislerde geldiği üzere aleyhisselâm ona geri döndüğünde gelecek olan bereketler de belki bundandır. Bunu, {لَنَا} ifadesinden bedel olarak getirdiği şu sözü de desteklemektedir: {لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا} “öncemiz ve sonramız için”.
ولما ذكر الأمر الدنيوي، أتبعه الأمر الديني فقال: {وآية منك} أي علامة على صدقي {وارزقنا} أي رزقاً مطلقاً غير مقيد بها؛ ولما كان التقدير: فأنت خير المسؤولين، عطف عليه قوله: {وأنت خير الرّازقين *} أي فإنك تغني من تعطيه وتزيده عما يؤمله ويرتجيه بما لا ينقص شيئاً مما عندك، ولا تطلب منه شيئاً غير أن ينفع نفسه بما قويته عليه من طاعتك بذلك الرزق {قال الله} أي الملك المحيط علماً وقدرة.
Dünyevî hususu zikrettiğinde, peşinden dinî hususu getirerek şöyle buyurdu: {وَآيَةً مِنْكَ} “ve Senden bir ayet (mucize)” yani doğruluğuma bir delil {وَارْزُقْنَا} “ve bizi rızıklandır” yani onunla kayıtlı olmayan mutlak bir rızıkla; takdir 'Sen kendisinden istenilenlerin en hayırlısısın' şeklinde olduğundan, üzerine şu sözünü matuf kıldı: {وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} “zira Sen rızık verenlerin en hayırlısısın.” Yani Sen verdiğin kimseyi zengin kılar, umduğundan ve beklediğinden fazlasını nezdindekinden hiçbir şey eksilmeyecek şekilde verirsin; o rızık sayesinde ona güç verdiğin itaatinden ötürü kendi nefsine fayda sağlamasından başka da ondan hiçbir şey istemezsin. {قَالَ اللَّهُ} “Allah buyurdu ki:” yani ilim ve kudretle [her şeyi] kuşatan Hükümran.
ولما كان ظاهر سؤالهم من الاستفهام عن الاستطاعة للاضطراب وإن كان للإلهاب، أكد الجواب فقال: {إني منزلها عليكم} أي الآن بقدرتي الخاصة بي {فمن يكفر بعد} أي بعد إنزالها {منكم} وهذا السياق معشر بأنه يحصل منهم كفر، وقد وجد ذلك حتى في الحواريين على ما يقال في يهودا الإسخريوطي أحدهم الذي دل على عيسى ﵇، فألقى شبهه عليه، ولهذا خصه بهذا العذاب فقال: {فإني أعذبه} أي على سبيل البتّ والقطع {عذاباً لا أعذبه} أي مثله أبداً فيما يأتي من الزمان {أحداً من العالمين *} وفي هذا أتم زاجر لهذه الأمة عن اقتراح الآيات، وفي ذكر قصة المائدة في هذه السورة التي افتتحت بإحلال المآكل واختتمت بها أعظم تناسب، وفي ذلك كله إشارة إلى تذكير هذه الأمة بما أنعم عليها بما أعطى نبيها من المعجزات ومنَّ عليها به من حسن الاتباع، وتحذير من كفران هذه النعم
Onların güç yetirmeye dair soru sormalarının zâhiri, her ne kadar şevke getirmek için olsa da bir tereddüt ifade ettiğinden, cevabı pekiştirerek şöyle buyurdu: {إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ} “Şüphesiz Ben onu size indireceğim” yani hemen şimdi, Bana has kudretimle; {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ} “fakat bundan sonra kim inkâr ederse” yani indirilişinden sonra {مِنْكُمْ} “içinizden”. Bu siyak onlardan bir inkârın sadır olacağına işaret etmektedir; nitekim İsa aleyhisselâm'ı ele veren, böylece benzeri onun üzerine atılan havarilerden Yahuda İskariyot hakkında söylendiği üzere bu inkâr havariler arasında bile vuku bulmuştur. İşte bu sebeple onu şu azapla tahsis ederek şöyle buyurdu: {فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ} “Ben kesinlikle ona azap ederim” yani kesin ve kat'î bir surette {عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ} “öyle bir azapla ki ona benzerini asla etmem” yani gelecek zaman içinde {أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} “âlemlerden hiç kimseye.” Bunda bu ümmet için [peygamberden] ayet teklif etmeye karşı en tam bir caydırıcı ikaz vardır. Yiyeceklerin helal kılınmasıyla başlayan ve onunla son bulan bu surede Maide kıssasının zikredilmesinde ise en büyük bir tenasüp vardır. Bütün bunlarda, bu ümmete peygamberine verilen mucizelerle ne büyük nimetler bahşedildiğini ve ona güzelce tabi olmayı lütfettiğini hatırlatmaya bir işaret ve kendilerine sayılan bu nimetleri
المعددة عليهم، وقد اختلف المفسرون في حقيقة هذه المائدة وفي أحوالها؛ قال أبو حيان: وأحسن ما يقال فيه ما خرجه الترمذي في أبواب التفسير عن عمار بن ياسر ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «أنزلت المائدة من السماء خبزاً ولحماً، وأمروا أن لا يدخروا لغد ولا يخونوا، فخانوا وادخروا ورفعوا لغد، فمسخوا قردة وخنازير» انتهى. قلت: ثم صحح الترمذي وقفه على عمار وقال: لا نعلم للحديث المرفوع أصلاً، غير أن ذلك لا يضره لكونه لا يقال من قِبَل الرأي، ولا أعلم أحداً ذكر عماراً فيمن أخذ عن أهل الكتاب، فهو مرفوع حكماً، وهذا الخبر يؤكد أن الخبر في الآية على بابه، فيدفع قول من قال: إنها لم تنزل، لأنهم لما سمعوا الشرط قالوا: لا حاجة لنا بها، لأن خبره تعالى لا يخلف ولا يبدل القول لديه، وهذا الرزق الذي من السماء قد وقع مثله لآحاد الأمة؛ روى البيهقي في أواخر الدلائل عن أبي هريرة قال: كانت امرأة من دوس يقال لها أم شريك أسلمت في رمضان، فأقبلت تطلب من يصحبها إلى رسول الله ﷺ، فلقيت رجلاً من اليهود فقال: ما لك يا أم شريك؟ قالت: أطلب رجلاً يصحبني إلى رسول الله ﷺ، قال:
nankörlükle karşılamaktan bir sakındırma vardır. Müfessirler bu sofranın hakikati ve halleri hakkında ihtilaf etmişlerdir; Ebû Hayyân şöyle dedi: Bu hususta söylenecek en güzel söz, Tirmizî'nin Tefsir bölümlerinde Ammâr b. Yâsir'den radıyallâhu anh rivayet ettiğidir; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Maide gökten ekmek ve et olarak indirildi ve yarına saklamamaları, hıyanet etmemeleri emrolundu. Fakat hıyanet ettiler, sakladılar ve yarına kaldırdılar; bu yüzden maymunlara ve domuzlara dönüştürüldüler.' Alıntı bitti. Derim ki: Sonra Tirmizî bunun Ammâr'da mevfuk olmasını sahih gördü ve: 'Merfû hadisin bir aslı olduğunu bilmiyoruz' dedi. Ne var ki bu durum ona zarar vermez; çünkü bu tür bir söz re'y (şahsî görüş) ile söylenemez ve Ammâr'ın Ehl-i Kitap'tan nakil yapan kimseler arasında zikredildiğini de bilmiyorum; dolayısıyla hükmen merfûdur. Bu haber, ayetteki haberin zahiri üzere olduğunu teyit eder ve: 'Şartı işitince: Bizim ona ihtiyacımız yok, dedikleri için sofra inmedi' diyenlerin sözünü reddeder; zira Yüce Allah'ın haberi hilafına çıkmaz ve O'nun katında söz değiştirilmez. Gökten gelen bu rızkın bir benzeri bu ümmetin fertleri için de vuku bulmuştur; Beyhakî, Delâil'in sonlarında Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki şöyle dedi: Devs kabilesinden Ümmü Şerîk adında bir kadın vardı, Ramazan ayında Müslüman oldu. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem giderken kendisine eşlik edecek birini aramaya koyuldu. Yahudilerden bir adama rastladı; adam: 'Ne arıyorsun ey Ümmü Şerîk?' dedi. O: 'Beni Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem götürecek bir adam arıyorum' dedi. Adam:
فتعالي فأنا أصحبك، قالت: فانتظرني حتى أملأ سقائي ماءً، قال: معي ماء ما لا تريدين ماءً، فانطلقت معهم فساروا يومهم حتى أمسوا، فنزل اليهودي ووضع سفرته فتعشى وقال: يا أم شريك! تعالي إلى العشاء! فقالت: اسقني من الماء فإني عطشى، ولا أستطيع أن آكل حتى أشرب، فقال لها: لا أسقيك حتى تهودي! فقالت: لا جزاك الله خيراً! غربتني ومنعتني أن أحمل ماء، فقال: لا والله لا أسقيك منه قطرة حتى تهودي، فقالت: لا والله لا أتهود أبداً بعد إذ هداني الله للإسلام؛ فأقبلت إلى بعيرها فعقلته ووضعت رأسها على ركبته فنامت، قالت: فما أيقظني إلا برد دلو قد وقع على جبيني، فرفعت رأسي فنظرت إلى ماء أشد بياضاً من اللبن وأحلى من العسل، فشربت حتى رويت، ثم نضحت على سقائي حتى ابتل ثم ملأته، ثم رفع بين يديّ وأنا أنظر حتى توارى عني في السماء، فلما أصبحت جاء اليهودي فقال: يا أم شريك! قلت: والله قد سقاني الله، قال: من أين أنزل عليك؟ من السماء؟ قلت: نعم، والله لقد أنزل الله عليّ من السماء ثم رفع
'Gel, ben sana eşlik edeyim' dedi. Kadın: 'Kırbamı suyla dolduruncaya kadar beni bekle' dedi. Adam: 'Yanımdaki su varken senin suya ihtiyacın olmaz' dedi. Kadın onunla birlikte yola çıktı; akşama kadar gün boyu yürüdüler. Yahudi konaklayıp sofrasını serdi, akşam yemeğini yedi ve: 'Ey Ümmü Şerîk! Akşam yemeğine gel!' dedi. Kadın: 'Bana su ver, çünkü çok susadım; su içmeden yemek yiyemem' dedi. Adam ona: 'Yahudi olmadıkça sana su vermem!' dedi. Kadın: 'Allah sana hayır vermesin! Beni yurdumdan uzaklaştırdın ve yanıma su almama engel oldun' dedi. Adam: 'Hayır, vallahi Yahudi olmadıkça sana ondan bir damla bile içirmem' dedi. Kadın: 'Hayır, vallahi Allah beni İslâm'a hidayet ettikten sonra asla Yahudi olmam' dedi. Devesine yönelip onu bağladı, başını dizine koyup uyudu. Kadın dedi ki: Alnıma düşen bir kovanın serinliğinden başka hiçbir şey beni uyandırmadı. Başımı kaldırdım, sütten daha beyaz ve baldan daha tatlı bir suya baktım. Doyasıya içtim, sonra kırbama serptim ta ki ıslandı, sonra onu doldurdum. Sonra ben bakarken göğe doğru önümden kaldırıldı ve benden gizlendi. Sabah olunca Yahudi geldi ve: 'Ey Ümmü Şerîk!' dedi. Dedim ki: 'Vallahi Allah bana su içirdi.' Adam: 'Sana nereden indirildi? Gökten mi?' dedi. Dedim ki: 'Evet, vallahi Allah bana gökten indirdi, sonra
بين يدي حتى توارى عني في السماء؛ ثم أقبلت حتى دخلت على رسول الله ﷺ فقصت عليه القصة، فخطب رسول الله ﷺ إليها نفسها فقالت: يا رسول الله! لست أرضي نفسي لك ولكن بضعي لك فزوجني من شئت، فزوجها زيداً وأمر لها بثلاثين صاعاً وقال: كلوا ولا تكيلوا، وكان معها عكة سمن هدية لرسول الله ﷺ فقالت لجارية لها: بلغي هذه العكة رسول الله ﷺ، قولي: أم شريك تقرئك السلام، وقولي: هذه عكة سمن أهديناها لك، فانطلقت بها الجارية إلى رسول الله ﷺ فأخذوها ففرغوها، وقال لها رسول الله ﷺ: علقوها ولا توكوها، فعلقوها في مكانها، فدخلت أم شريك فنظرت إليها مملوءة سمناً، فقالت: يا فلانة! أليس أمرتك أن تنطلقي بهذه العكة إلى رسول الله ﷺ! فقالت: قد والله انطلقت بها كما قلت، ثم أقبلت بها أضربها ما يقطر منها شيء ولكنه قال: علقوها ولا توكوها، فعلقتها في مكانها، وقد أوكتها أم شريك حين رأتها مملوءة فأكلوا منها حتى فنيت، ثم كالوا الشعير فوجدوه ثلاثين صاعاً لم ينقص منه شيء، قال: وروي
göğe doğru önümden kaldırılıp benden gizlendi.' Sonra yola devam edip Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzuruna vardı ve kıssayı ona anlattı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu kendisine istedi; kadın: 'Ey Allah'ın Resûlü! Nefsimi sana layık görmem; fakat nikâhım senin elindedir, beni dilediğinle evlendir' dedi. O da onu Zeyd ile evlendirdi, ona otuz sa' [tahıl] verilmesini emretti ve: 'Yiyin, fakat ölçmeyin' buyurdu. Kadının yanında Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem hediye edilmek üzere bir yağ tulumu vardı; cariyesine: 'Bu tulumu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ulaştır ve: Ümmü Şerîk sana selam ediyor, bu sana hediye ettiğimiz bir yağ tulumudur de' dedi. Cariye onu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem götürdü; aldılar ve boşalttılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Onu asın ve ağzını bağlamayın' buyurdu. Onu yerine astılar. Ümmü Şerîk içeri girip baktığında tulumun yağla dolu olduğunu gördü. 'Ey filanca! Sana bu tulumu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem götürmeni emretmedim mi!' dedi. Cariye: 'Vallahi dediğin gibi onu götürdüm, sonra getirdim; içinde hiçbir şey kalmasın diye silkeledim; fakat o: 'Asın ve ağzını bağlamayın' dedi, ben de onu yerine astım' dedi. Ümmü Şerîk ise dolu görünce ağzını bağlamıştı; bitene kadar ondan yediler. Sonra arpayı ölçtüler ve hiçbir şey eksilmeksizin tam otuz sa' olduğunu gördüler. Dedi ki: Bu
ذلك من وجه آخر، ولحديثه شاهد صحيح عن جابر ﵁.
başka bir yoldan da rivayet edilmiştir ve bu hadisin Câbir'den radıyallâhu anh sahih bir şahidi vardır.
وروي بإسناده عن أبي عمران الجوني أن أم أيمن هاجرت من مكة إلى المدينة وليس معها زاد، فلما كانت عند الروحاء وذلك عند غيبوبة الشمس عطشت عطشاً شديداً، قالت: فسمعت هفيفاً شديداً فوق رأسي، فرفعت رأسي فإذا دلو مدلى من السماء برشاء أبيض، فتناولته بيدي حتى استمسكت به، قالت: فشربت منه حتى رويت، قالت: فلقد أصوم بعد تلك الشربة في اليوم الحار الشديد الحر ثم أطوف في الشمس كي أظمأ فما ظمئت بعد تلك الشربة. قال: وفي الجهاد عن البخاري عن أبي هريرة قال: «بعث رسول الله ﷺ عشرة رهط سرية عيناً، وأمَّر عليهم عاصم بن ثابت الأنصاري جد عاصم بن عمر بن الخطاب ﵃ فذكر الحديث حتى قال: فابتاع خبيباً - يعني ابن عدي الأنصاري - بنو الحارث بن عامر بن نوفل بن عبد مناف، وكان خبيب قد قتل الحارث بن عامر يوم بدر، فلبث خبيب عندهم أسيراً، فأخبرني عبيد الله بن عياض أن ابنة الحارث قالت: والله ما رأيت أسيراً قط
Kendi isnadıyla Ebû İmrân el-Cevnî'den rivayet edildi ki Ümmü Eymen Mekke'den Medine'ye yanında azık olmaksızın hicret etti. Ravhâ mevkiine ulaştığında -ki bu güneşin batışı sırasındaydı- çok şiddetli susadı. Dedi ki: Başımın üstünde şiddetli bir hışırtı işittim, başımı kaldırdım; bir de baktım ki gökten beyaz bir iple sarkıtılmış bir kova var. Elimle uzanıp onu tuttum. Dedi ki: Ondan kana kana içtim. Dedi ki: O içişten sonra pek sıcak ve harareti şiddetli günlerde oruç tutar, sonra susayayım diye güneşin altında dolaşırdım da o içişten sonra asla susamazdım. Dedi ki: Cihad bahsinde Buhârî'de Ebû Hüreyre'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem casus/keşif kolu olarak on kişilik bir seriyye gönderdi ve başlarına Âsım b. Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anhümâ dedesi Âsım b. Sâbit el-Ensârî'yi tayin etti.' Hadisi zikretti; ta ki şöyle dedi: 'Hubeyb'i -yani İbn Adiyy el-Ensârî'yi- Hâris b. Âmir b. Nevfel b. Abdimenâf oğulları satın aldı; Hubeyb Bedir günü Hâris b. Âmir'i öldürmüştü. Hubeyb onların yanında esir olarak kaldı. Ubeydullah b. İyâz bana haber verdi ki Hâris'in kızı şöyle dedi: Vallahi hiçbir zaman Hubeyb'den
خيراً من خبيب، والله لقد وجدته يوماً يأكل من قطف عنب في يده وإنه لموثق في الحديد وما بمكة من ثمر، وكانت تقول: إنه لرزق من الله رزق خبيباً»
daha hayırlı bir esir görmedim. Vallahi bir gün onu, demirle zincirlenmiş olduğu ve Mekke'de hiçbir meyve bulunmadığı halde elindeki bir üzüm salkımından yerken gördüm. O şöyle derdi: Bu, şüphesiz Allah'ın Hubeyb'e ihsan ettiği bir rızıktır.'
الحديث. ومن الأمر الجلي أن عيسى ﵇ بعد أمر الله تعالى له بذكر هذه النعم يقول في ذلك الجمع فيذكرها ويذكر المقصود من التذكير بها، وهو الثناء على المنعم بها بما يليق بجلاله، فيحمد ربه تعالى بمحامد تليق بذلك المقام في ذلك الجمع، فمن أنسب الأمور حينئذ سؤاله - وهو المحيط علماً بمكنونات الضمائر وخفيات السرائر إثر التهديد لمن يكفر - عما كفر به النصارى، فلذلك قال تعالى عاطفاً على قوله {إذا قال الله يا عيسى ابن مريم اذكر نعمتي عليك} [المائدة: ١١٠] {وإذ قال الله} أي بما له من صفات الجلال والجمال مشيراً إلى ما له من علو الرتبة بأداة النداء: {يا عيسى بن مريم} وذلك تحقيقاً لأنه عمل بمقتضى النعمة وتبكيتاً لمن ضل فيه من النصارى وإنكاراً عليهم {أأنت قلت للناس} أي الذين أرسلت إليهم من بني إسرائيل، وكأنه عبر بذلك لزيادة التوبيخ لهم، لكونهم اعتقدوا ذلك وفيهم الكتاب، فكأنه لا ناس غيرهم {اتخذوني} أي كلفوا أنفسكم خلاف ما تعتقدونه بالفطرة الأولى في الله بأن تأخذوني {وأمي إلهين} .
Hadis [böylece devam eder]. Gayet açıktır ki İsa aleyhisselâm, Yüce Allah'ın bu nimetleri hatırlamasını emretmesinden sonra o toplulukta bunları zikreder ve onların hatırlatılmasından maksat olan şeyi, yani nimetleri verene celaline layık şekilde övgüde bulunmayı dile getirir; o toplulukta o makama layık hamdlerle Yüce Rabbine hamdeder. O halde, inkâr edenlere yönelik tehdidin hemen ardından -gönüllerin gizlediklerini ve sırların sakladıklarını ilmiyle kuşatmış olan Allah'ın- Hristiyanların küfrettikleri hususu ona sorması en münasip durumlardan biridir. İşte bu sebeple Yüce Allah, {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ} [el-Mâide: 110] kavline atıfla şöyle buyurdu: {وَإِذْ قَالَ اللَّهُ} “Hani Allah demişti:” yani celal ve cemal sıfatlarıyla; nida edatıyla onun yüksek mertebesine işaret ederek: {يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ} “Ey Meryem oğlu İsa!” Bu, nimetin gereğince amel ettiğini tespit etmek, onun hakkında sapan Hristiyanları susturmak ve onları kınamak içindir: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ} “Sen mi insanlara dedin:” yani İsrailoğullarından kendilerine gönderildiğin kimselere. Kendilerinde Kitap bulunduğu halde buna inandıklarından, sanki onlardan başka insan yokmuş gibi onları daha fazla azarlamak için böyle ifade etmiştir: {اتَّخِذُونِي} “Beni edinin” yani beni tutarak Allah hakkında ilk fıtratla inandığınız şeyin aksini nefislerinize yükleyin {وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ} “ve annemi iki ilah”.
ولما كانت عبادة غير الله - ولو كانت على سبيل الشرك - مبطلة لعبادة الله، لأنه سبحانه أغنى الأغنياء، ولا يرضى الشرك إلا فقير، قال: {من دون الله} أي الملك الأعلى الذي لا كفوء له، فيكون المعنى: اتخذوا تألهنا سلماً تتوصلون به إلى الله، ويجوز أن يكون المعنى على المغايرة، ولا دخل حينئذ للمشاركة.
Allah'tan başkasına ibadet etmek -şirk yoluyla da olsa- Allah'a ibadeti boşa çıkardığından (zira O ganîlerin en ganîsidir ve şirke ancak muhtaç olan razı olur), şöyle buyurdu: {مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'ın peşi sıra (Allah'ı bırakıp).” Yani dengi olmayan en yüce Hükümran'ı [bırakıp]. Bu durumda mana şöyle olur: İlah edinilmemizi Allah'a ulaştıran bir merdiven edinin. Mananın büsbütün başkalık (gayriyet) üzere olması da caizdir; o takdirde ortak koşmanın dahli olmaz.
ولما كان من المعلوم لنا في غير موضع أنه لم يقل ذلك، صرح به هنا توبيخاً لمن أطراه، وتأكيداً لما عندنا من العلم، وتبجيلاً له ﷺ بما يبدي من الجواب، وتفضيلاً بالإعلام بأنه لم يحد عن طريق الصواب، بل بذل الجهد في الوفاء بالعهد، وتقريعاً لمن قال ذلك عنه وهو يدعي حبه واتباعه ﵇ وتخجيلاً لهم، فلما تشوفت لجوابه الأسماع وأصغت له الآذان، وكان في ذكره من الحكم ما تقدمت الإشارة إليه، ذكره سبحانه قائلاً: {قال} مفتتحاً بالتنزيه {سبحانك} أي لك التنزه الأعظم عن كل شائبة نقص، ودل بالمضارع على أن هذا القول لا يزال ممنوعاً منه فقال: {ما يكون لي} أي ما ينبغي ولا يصح أصلاً {أن أقول} أي في وقت من الأوقات {ما ليس لي} وأغرق في النفي كما هو حق المقام فقال: {بحق} .
Onun bunu söylemediği başka yerlerde bizim tarafımızdan bilinen bir husus olduğunda; onu aşırı övenleri azarlamak, bizdeki bilgiyi pekiştirmek, vereceği cevap sebebiyle onu sallallâhu aleyhi ve sellem yüceltmek, doğru yoldan sapmadığını bilakis ahde vefada bütün gayretini sarf ettiğini bildirerek faziletini göstermek ve onu sevdiğini ve ona tabi olduğunu iddia ettiği halde aleyhisselâm onun hakkında böyle söyleyenleri paylamak ve utandırmak üzere burada açıkça zikredildi. Kulaklar onun cevabını işitme arzusuna kapılıp can kulağıyla dinlediğinde ve bunun zikrinde daha önce işaret edilen hikmetler bulunduğunda, Yüce Allah onu şöyle zikretti: {قَالَ} “Dedi ki:” tenzih ile başlayarak: {سُبْحَانَكَ} “Sen yücesin!” Yani her türlü noksanlık şaibesinden en büyük tenzih Sana aittir. Muzari kiple bu sözün her zaman kendisinden menedilmiş olduğunu göstererek şöyle dedi: {مَا يَكُونُ لِي} “bana yaraşmaz” yani asla yakışmaz ve doğru olmaz {أَنْ أَقُولَ} “söylemem” yani hiçbir vakitte {مَا لَيْسَ لِي} “hakkım olmayan şeyi” ve makamın gereği olduğu üzere nefyetmede mübalağa ederek şöyle dedi: {بِحَقٍّ} “hakkım olarak.”
ولما بادر ﵇ إعظاماً للمقام إلى الإشارة إلى نفي ما سئل
Makamı tazim etmek üzere aleyhisselâm kendisine sorulan şeyi nefyetmeye işaret etmeye koştuğunda,
عنه، أتبعه ما يدل على أنه كان يكفي في الجواب عنه: أنت أعلم، وإنما أجاب بما تقدم إشارة إلى أن هذا القول تكاد السماوات يتفطرن منه ومبادرة إلى تبكيت من ادّعاه له، فقال دالاً على أنه لم يقنع بما تضمن أعظم المدح لأن المقام للخضوع: {إن كنت قلته} أي مطلقاً للناس أو حدثت به نفسي {فقد علمته} وهو مبالغة في الأدب وإظهار الذلة وتفويض الأمر كله إلى رب العزة؛ ثم علل الإخبار بعلمه بما هو من خواص الإله فقال: {تعلم} ولما كانت النفس يعبر بها عن الذات، وكان القول يطلق على النفس، فإذا انتفى انتفى اللساني، قالك {ما في نفسي} أي وإن اجتهدت في إخفائه، فإنه خلقك، وما أنا له إلا آلة ووعاء، فكيف به إن كنت أظهرته.
peşinden, onun cevabında 'Sen daha iyi bilirsin' demenin kâfi geleceğini gösteren şeyi getirdi; önceki şekilde cevap vermesi ise bu sözden neredeyse göklerin çatlayacağına işaret etmek ve bunu kendisi hakkında iddia edeni hemen susturmaya koşmak içindir. Makam boyun eğme makamı olduğu için en büyük övgüyü içerenle yetinmediğini göstererek şöyle dedi: {إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ} “Eğer ben onu söylemişsem” yani mutlak olarak insanlara [söylemişsem] veya onu içimden geçirmişsem {فَقَدْ عَلِمْتَهُ} “muhakkak Sen onu bilmişsindir.” Bu da edepte, zilleti ortaya koymada ve bütün işi İzzet Sahibi Rabbe havale etmede bir mübalağadır. Sonra O'nun bildiğini haber vermeyi ilahlığın has özelliklerinden olan şeyle gerekçelendirerek şöyle dedi: {تَعْلَمُ} “Sen bilirsin”. Nefis lafzı zâtı ifade ettiğinden ve söz nefse de nispet edildiğinden (içten geçen söz nefyedilince dildeki de nefyolunur), şöyle dedi: {مَا فِي نَفْسِي} “benim nefsimde olanı” yani onu gizlemeye gayret etsem bile; zira o Senin yaratmandır, ben ise onun için ancak bir alet ve kabım; kaldı ki onu açığa vurmuş olsaydım [nasıl bilmezsin]!
ولما أثبت له سبحانه ذلك، نفاه عن نفسه توبيخاً لمن ادعى له الإلهية فقال مشاكلة: {ولا أعلم ما في نفسك} أي ما أخفيته عني من الأشياء؛ ثم علل الأمرين كليهما بقوله: {إنك أنت} أي وحدك لا شريك لك {علام الغيوب *} .
O Yüce Zât'a bunu nispet edip sabitleyince, kendisinin ilah olduğunu iddia edenleri azarlamak maksadıyla bunu kendi nefsinden nefyetti ve müşâkele (söz uygunluğu) yoluyla şöyle dedi: {وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ} “Senin nefsinde olanı ise ben bilmem.” Yani benden gizlediğin şeyleri [ben bilmem]. Sonra her iki durumu da şu sözüyle gerekçelendirdi: {إِنَّكَ أَنْتَ} “Şüphesiz Sen, yalnız Sen,” yani tek başına Sen, hiçbir ortağın olmaksızın, {عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “gaybları hakkıyla bilensin.”
ولما نفى عن نفسه ما يستحق النفي ودل عليه، أثبت ما قاله لهم على وجه مصرح بنفي غيره ليكون ما نسب إليه من دعوى الإلهية منفياً مرتين: إشارة وعبارة، فقال معبراً عن الأمر بالقول مطابقة للسؤال،
Nefyolunmayı hak eden şeyi kendi nefsinden nefyedip buna delil getirince, kendisine isnat edilen ilahlık iddiası hem işareten hem de sarahaten iki defa nefyedilmiş olsun diye, başkasını nefyettiğini açıkça belirten bir üslupla onlara ne söylediğini ispat etti. Soruya uygunluk arz etsin diye emri söz ile ifade ederek şöyle dedi:
وفسر بالأمر بياناً لأن كل ما قاله من مباح أو غيره دائر على الأمر من حيث الاعتقاد بمعنى أن المخاطب بما قاله الرسول مأمور بأن يعتقد فيه أنه بتلك المنزلة، لا يجوز أن يعتقد فيه أنه فوقها ولا دونها، يعبد الله تعالى بذلك: {ما قلت لهم} أي ما أمرتهم بشيء من الأشياء {إلا ما أمرتني به} ثم فسره دالاً بشأن المراد بالقول الأمر بالتعبير في تفسيره بحرف التفسير بقوله: {أن اعبدوا} أي ما أمرتهم إلا بعبادة {الله} أي الذي لم يستجمع نعوت الجلال والجمال أحد غيره؛ ثم أشار إلى أنه كما يستحق العبادة لذاته يستحقها لنعمه فقال: {ربي وربكم} أي أنا وأنتم في عبوديته سواء، وهذا الحصر يصح أن يكون للقلب على أن دون بمعنى غير، وللإفراد على أنها بمعنى سفول المنزلة، وهو من بدائع الأمثلة.
Mübah veya başka hususlardan söylediği her şeyin inanç açısından bir emre dayandığını, yani Resul'ün söylediklerine muhatap olan kişinin onun o mertebede olduğuna inanmakla emrolunduğunu, onun üstünde veya altında olduğuna inanmasının caiz olmadığını ve Allah Teâlâ'ya bununla ibadet edileceğini açıklamak maksadıyla emri [söz ile] tefsir etti: {مَا قُلْتُ لَهُمْ} “Onlara hiçbir şey söylemedim” yani onlara hiçbir şeyi emretmedim {إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ} “bana emrettiğinden başkasını.” Sonra sözden kastın emir olduğunu tefsirinde tefsir harfi kullanarak şu sözüyle açıkladı: {أَنِ اعْبُدُوا} “Kulluk edin diye” yani onlara yalnızca ibadeti emrettim {اللَّهَ} “Allah'a” yani celâl ve cemâl vasıflarını kendisinden başka kimsenin kendisinde toplamadığı Zât'a. Sonra O'nun zatı gereği ibadete layık olduğu gibi nimetleri sebebiyle de buna layık olduğuna işaret ederek şöyle dedi: {رَبِّي وَرَبَّكُمْ} “benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan.” Yani ben ve siz O'na kullukta eşitiz. Bu hasr; 'dûn' lafzının 'gayr' anlamında olmasına göre kalb hasrı, mertebenin düşüklüğü anlamında olmasına göre ise efrad hasrı olmaya elverişlidir ve bu, misallerin en bedialarındandır.
ولما فهم ﷺ من هذا السؤال أن أتباعه غلوا في شأنه، فنزه الله سبحانه وعز شأنه من ذلك وأخبره بما أمر الناس به في حقه سبحانه من الحق، اعتذر عن نفسه بما يؤكد ما مضى نفياً وإثباتاً فقال: {وكنت عليهم} أي خاصة لا على غيرهم.
sallallâhu aleyhi ve sellem bu sorudan, tabiilerinin kendi hakkında aşırıya gittiklerini anlayınca, Allah Sübhânehu ve Teâlâ'yı bundan tenzih etti, O'nun şanını yüceltti ve O'na, Yüce Zâtı hakkında insanlara emrettiği hakkı haber verdi; ardından geçmiş olanları nefy ve ispat bakımından teyit eden şu sözüyle kendisini mazur gösterdi: {وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ} “Ve ben üzerlerinde idim” yani başkaları üzerinde değil, özellikle onların üzerinde.
ولما كان سبحانه قد أرسله شاهداً، زاد في الطاعة في ذلك إلى أن بلغ جهده كإخوانه من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، فقال معبراً
Yüce Allah onu şahit olarak göndermiş olduğundan, peygamber kardeşleri aleyhimüssalâtü vesselâm gibi gücünün son noktasına varıncaya kadar bu husustaki itaatte gayretini artırdı ve
بصيغة المبالغة: {شهيداً} أي بالغ الشهادة، لا أرى فيهم منكراً إلا اجتهدت في إزالته {ما دمت فيهم} وأشار إلى الثناء على الله بقوله: {فلما توفيتني} أي رفعتني إلى السماء كامل الذات والمعنى مع بذلهم جهدهم في قتلي {كنت أنت} أي وحدك {الرقيب} أي الحفيظ القدير {عليهم} لا يغيب عليك شيء من أحوالهم، وقد منعتهم أنت أن يقولوا شيئاً غير ما أمرتهم أنا به من عبادتك بما نصبت لهم من الأدلة وأنزلت عليهم على لساني من البينات {وأنت على كل شيء} أي منهم ومن غيرهم حيوان وجماد {شهيد *} أي مطلع غاية الاطلاع، لا يغيب عنك شيء منه سواء كان في عالم الغيب أو الشهادة، فإن كانوا قالوا ذلك فأنت تعلمه دوني، لأني لما بعدت عنهم في المسافة انقطع علمي عن أحوالهم.
mübalağa sığasıyla ifade ederek şöyle dedi: {شَهِيدًا} “bir şahit idim,” yani tam manasıyla şahit [idim], aralarında bir münker görsem onu gidermeye gayret ederdim {مَا دُمْتُ فِيهِمْ} “içlerinde bulunduğum müddetçe.” Şu sözüyle de Allah'a övgüde bulunmaya işaret etti: {فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي} “Fakat Sen beni vefat ettirince” yani onlar beni öldürmek için var güçlerini sarf ettikleri halde beni zât ve mâna bakımından tastamam olarak göğe yükselttiğinde {كُنْتَ أَنْتَ} “ancak Sen idin” yani yalnız Sen idin {الرَّقِيبَ} “gözetleyici” yani koruyup gözeten, gücü yeten {عَلَيْهِمْ} “onların üzerine;” onların hallerinden hiçbir şey Sana gizli kalmaz. Sen, onlara diktiğin deliller ve benim dilimden üzerlerine indirdiğin apaçık beyanlar ile onlara emrettiğim Senin ibadetinden başka bir şey söylemelerine zaten bizzat Sen mani olmuştun. {وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ} “Ve Sen her şeye” yani onlardan ve başkalarından, canlı ve cansız her şeye {شَهِيدٌ} “hakkıyla şahitsin.” Yani en ileri derecede muttalisin; ister gayb âleminde olsun ister şehâdet âleminde, hiçbir şey Senden gizli kalmaz. Şayet bunu söylemişlerse Sen onu bilirsin, ben bilemem; çünkü aramızdaki mesafe uzaklaşınca onların hallerine dair bilgim kesildi.
ولما كان هذا الذي سلف كله سؤالاً وجواباً وإخباراً حمد الله تعالى وثناء عليه بما هو أهله بالتنزيه له والاعتراف بحقه والشهادة له بعلم الخفايا والقدرة والحكمة وغير ذلك من صفات الجلال والجمال، وكان هذا السؤال يفهم إرادة التعذيب للمسؤول عنهم مشيراً إلى الشفاعة فيهم على وجه الحمد لله ﷾ والثناء الجميل عليه لأن العذاب ولو للمطيع عدل، والعفو عن المعاصي بأيّ ذنب كان فضل
Bütün bu geçmiş olanlar soru, cevap ve haber verme olarak Allah Teâlâ'ya hamd, O'nu layık olduğu şekilde tenzih etme, hakkını itiraf etme, gizlilikleri bildiğine, kudretine, hikmetine ve celâl ile cemâl sıfatlarının diğerlerine şahitlik etme yoluyla O'na senâdan ibaret olduğunda ve bu soru, haklarında soru sorulanlara azap etme iradesini hissettirdiğinde; Allah'a azze ve celle hamd ve güzel bir övgü üslubuyla onlara şefaatte bulunmaya işaret etti; zira azap, itaat edene bile olsa adalettir; günahları bağışlamak ise hangi günah olursa olsun mutlak bir lütuftur
مطلقاً، وغفران الشرك ليس ممتنعاً بالذات، قال: {إن تعذبهم} أي القائلين بهذا القول {فإنهم عبادك} أي فأنت جدير بأن ترحمهم ولا اعتراض عليك في عذابهم لأن كل حكمك عدل {وإن تغفر لهم} أي تمح ذنوبهم عيناً وأثراً {فإنك أنت} أي خاصة أنت {العزيز} فلا أحد يعترض عليك ولا ينسبك إلى وهن {الحكيم *} فلا تفعل شيئاً إلا في أعلى درج الإحكام، لا قدرة لأحد على تعقيبه ولا الاعتراض على شيء منه.
ve şirkin bağışlanması da zatı gereği imkânsız değildir; şöyle dedi: {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ} “Eğer onlara azap edersen” yani bu sözü söyleyenlere, {فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ} “şüphesiz onlar Senin kullarındır;” yani Sen onlara merhamet etmeye layıksın ve onlara azap etmende de Sana hiçbir itiraz yapılamaz; çünkü Senin her hükmün adalettir. {وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ} “Eğer onları bağışlarsan” yani günahlarını hem zat hem de eser olarak silersen, {فَإِنَّكَ أَنْتَ} “şüphesiz Sen, yalnız Sen” yani özellikle Sen, {الْعَزِيزُ} “Mutlak Galipsin” böylece hiç kimse Sana itiraz edemez ve Seni bir zaafiyete nispet edemez; {الْحَكِيمُ} “Hüküm ve Hikmet Sahibisin.” Bu yüzden hiçbir şeyi en üstün sağlamlık derecesi dışında yapmazsın, hiç kimsenin O'nun hükmünü denetlemeye veya ondan herhangi bir şeye itiraz etmeye gücü yetmez.
ولما انقضى جوابه ﵊ على هذا الوجه الجليل، تشوف السامع إلى جواب الله له، فقال تعالى مشيراً إلى كون جوابه حقاً ومضمونه صدقاً، منبهاً على مدحه حاثاً على ما بنيت عليه السورة من الوفاء بالعقود: {قال الله} أي الملك المحيط بالجلال والإكرام جواباً لكلامه {هذا} أي مجموع يوم القيامة؛ ولما كان ظهور الجزاء النافع هو المقصود قال: {يوم} هذا على قراءة الجماعة بالرفع، وقراءة نافع بالنصب غير منون أيضاً لإضافته إلى متمكن بمعنى: هذا الذي ذكر واقع؛ أو قال الله هذا الذي تقدم يوم {ينفع الصادقين} أي العريقين في هذا الوصف نفعاً لا يضرهم معه شيء {صدقهم} أي الذي كان لهم في الدنيا وصفاً ثابتاً، فحداهم على الوفاء بما عاهدوا عليه، فكأنه قيل: ينفعهم بأيّ شيء؟ فقال: {لهم جنات} أي هي من ريّ الأرض الذي يستلزم زكاء الشجر وطيب الثمر بحيث {تجري} ولما كان تفرق المياه في
Onun aleyhisselâm cevabı bu celil tarzda sona erince, dinleyen kişi Allah'ın ona vereceği cevabı işitme arzusuna kapıldı. Bunun üzerine Yüce Allah, onun cevabının hak ve muhtevasının doğru olduğuna işaret ederek, onu övmeye dikkat çekip surenin üzerine bina edildiği akitlere vefa göstermeye teşvik ederek şöyle buyurdu: {قَالَ اللَّهُ} “Allah buyurdu ki:” yani celâl ve ikramı kuşatan Hükümran, onun sözüne cevap olarak: {هَذَا} “İşte bu,” yani kıyamet gününün tamamı; faydalı mükâfatın ortaya çıkması asıl maksat olduğu için şöyle buyurdu: {يَوْمُ} “bir gündür ki” (Bu, cemaat kıraatinde merfûdur; Nâfi' kıraatinde ise mütemekkin bir kelimeye muzaf olması sebebiyle tenvinsiz olarak mensuptur, yani: Bu zikredilen vaki olacaktır; yahut Allah buyurdu ki: Bu geçenler öyle bir gündür ki); {يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ} “doğrulara fayda verir” yani bu vasıfta kökleşmiş olanlara, yanında hiçbir şeyin kendilerine zarar veremeyeceği bir fayda verir {صِدْقُهُمْ} “doğrulukları;” yani dünyada onlar için sabit bir vasıf olan ve onları ahitleştikleri şeylere vefa göstermeye sevk eden [doğrulukları]. Sanki 'onlara ne ile fayda verir?' denildi de şöyle buyurdu: {لَهُمْ جَنَّاتٌ} “onlar için cennetler vardır;” yani toprağın sulanmasından kaynaklanan, ağaçların gelişmesini ve meyvelerin güzelleşmesini gerektiren öyle [cennetler] ki, {تَجْرِي} “akar”. Suların arazilerde dağılması daha
الأراضي أبهج، بعض فقال: {من تحتها الأنهار} ولما كان مثل هذا لا يريح إلا إذا دام قال: {خالدين فيها} وأكد معنى ذلك بقوله: {أبداً} .
göz alıcı ve neşe verici olduğundan şöyle buyurdu: {مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “altlarından ırmaklar”. Böyle bir nimet ancak sürekli olduğu takdirde huzur vereceğinden şöyle buyurdu: {خَالِدِينَ فِيهَا} “orada ebedî kalıcılar olarak”. Bunun anlamını şu sözüyle pekiştirdi: {أَبَدًا} “ebediyen.”
ولما كان ذلك لا يتم إلا برضى المالك قال: {رضي الله} أي الذي له صفات الكمال {عنهم} أي بجميع ما له من الصفات، وهو كناية عن أنه أثابهم بما يكون من الراضي ثواباً متنوعاً بتنوع ما له من جميع صفات الكمال والجمال؛ ولما كان ذلك لا يكمل ويبسط ويجمل إلا برضاهم قال: {ورضوا عنه} يعني أنه لم يدع لهم شهوة إلا أنالهم إياها، وقال ابن الزبير بعدما أسلفته عنه: فلما طلب تعالى المؤمنين بالوفاء فيما نقض به غيرهم، وذكّرهم ببعض ما وقع فيه النقض وما أعقب ذلك فاعله، وأعلمهم بثمرة التزام التسليم والامتثال، أراهم جل وتعالى ثمرة الوفاء وعاقبته، فقال تعالى
Bu durum ancak Mâlik'in rızasıyla tamam olacağından şöyle buyurdu: {رَضِيَ اللَّهُ} “Allah razı olmuştur” yani kemal sıfatlarına sahip olan Zât {عَنْهُمْ} “onlardan,” yani sahip olduğu bütün sıfatlarıyla [razı olmuştur]. Bu, razı olan kimseden sâdır olacak şekilde, O'nun bütün kemal ve cemal sıfatlarının çeşitliliğiyle çeşitli mükâfatları onlara verdiğinden kinayedir. Bu durum ancak onların da rızasıyla kemale erip genişleyip güzelleşeceğinden şöyle buyurdu: {وَرَضُوا عَنْهُ} “onlar da O'ndan razı olmuşlardır.” Yani O, onlar için diledikleri hiçbir arzu bırakmamış, hepsini kendilerine vermiştir. İbnü'z-Zübeyr kendisinden daha önce aktardığım sözün devamında şöyle demiştir: Yüce Allah başkalarının bozduğu hususlarda müminlerden vefa göstermelerini isteyip onlara ahdin bozulduğu bazı durumları ve bunu yapanın başına gelenleri hatırlatınca, teslimiyet ve itaate sarılmanın meyvesini kendilerine bildirince, celil ve yüce olan Allah onlara vefanın meyvesini ve akıbetini gösterdi ve şöyle buyurdu:
{وإذ قال الله يا عيسى ابن مريم أنت قلت للناس} [المائدة: ١١٦] إلى قوله - {هذا يوم ينفع الصادقين} - إلى آخرها. فيحصل من جملتها الأمر بالوفاء فيما تقدمها وحالُ من حاد ونقض، وعاقبة من وفى، وأنهم الصادقون، وقد أمرنا أن نكون معهم {يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله وكونوا مع الصادقين} [التوبة: ١١٩]- انتهى.
{وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ} “Hani Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara sen mi söyledin...?'” [el-Mâide: 116] ayetinden {هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ} “Bu, doğrulara fayda vereceği gündür...” sözüne ve surenin sonuna kadar. Bütün bunlardan, kendisinden önce geçen hususlarda vefa gösterme emri, yoldan sapan ve ahdi bozan kimsenin hali, ahdine vefa gösterenin akıbeti ve onların sadık kimseler olduğu neticesi hâsıl olur; nitekim bizim de onlarla beraber olmamız emredilmiştir: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} “Ey iman edenler! Allah'a karşı takva sahibi olun ve doğrularla beraber bulunun.” [et-Tevbe: 119] — [İbnü'z-Zübeyr'in sözü] bitti.
ولما كان سبحانه قد أمرهم أول السورة بالوفاء شكراً على ما أحل لهم في دنياهم، ثم أخبر أنه زاد الشاكرين منهم ورقاهم إلى أن أباحهم أجلّ
Yüce Allah surenin başında, dünyalarında kendilerine helal kıldığı şeylere şükür olarak onlara vefayı emretmiş, sonra da onlardan şükredenlerin mükâfatını artırdığını ve onları ahiretlerinde en değerli
النفائس في أخراهم، ووصف سبحانه هذا الذي أباحه لهم إلى أن بلغ في وصفه ما لا مزيد عليه، أخذ يغبطهم به فقال: {ذلك} أي الأمر العالي لا غيره {الفوز العظيم *} .
nimetleri kendilerine mubah kılacak mertebeye yükselttiğini haber verip, kendilerine mubah kıldığı bu nimeti vasfetmede daha ötesi olmayacak bir dereceye ulaştırınca, bununla onlara gıpta ettirmeye başlayarak şöyle buyurdu: {ذَلِكَ} “İşte bu” yani başka hiçbir şey değil, sadece bu yüce mertebe, {الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “büyük bir kurtuluştur.”
ولما كان هذا الذي أباحه لهم وأباحهم إياه لا يكون إلا بأسباب لا تسعها العقول، ولا تكتنه بفروع ولا أصول، علل إعطاءه إياه وسهولته لديه بقوله مشيراً إلى أن كل ما ادعيت فيه الإلهية مما تقدم في هذه السورة وغيرها بعيد عن ذلك، لأنه ملكه وفي ملكه وتحت قهره: {الله} أي الملك الذي لا تكتنه عظمته ولا تضعف قدرته، لا لغيره {ملك السماوات} بدأ بها لأنها أشرف وأكبر، وآياتها أدل وأكثر {والأرض} على اتساعهما وعظمهما وتباعد ما بينهما {وما فيهن} أي من جوهر وعرض.
Onlara mubah kıldığı ve kendilerini kavuşturduğu bu nimet ancak akılların alamayacağı, furû ve usûl ile künhüne vakıf olunamayacak sebeplerle olabileceğinden; bunu vermesini ve bunun Kendi katındaki kolaylığını gerekçelendirip bu surede ve diğerlerinde ilahlık iddia edilen her şeyin bundan uzak olduğuna işaret ederek —çünkü hepsi O'nun mülküdür, O'nun mülkiyetindedir ve O'nun kahrı altındadır— şöyle buyurdu: {لِلَّهِ} “Allah'ındır,” yani büyüklüğünün künhüne ulaşılamayan ve kudreti zaafa uğramayan Hükümran'ındır, başkasının değil; {مُلْكُ السَّمَاوَاتِ} “göklerin mülkü” —daha şerefli ve daha büyük olduğu, ayetleri daha çok delalet ettiği ve daha fazla olduğu için onlarla başladı— {وَالْأَرْضِ} “ve yerin [mülkü],” genişliklerine, büyüklüklerine ve aralarındaki mesafenin uzaklığına rağmen; {وَمَا فِيهِنَّ} “ve bunlarda bulunan her şeyin [mülkü].” Yani cevher ve araz olarak [ne varsa hepsi].
ولما كان ذلك أنهى ما نعلمه، عمم بقوله: {وهو على كل شيء} أي من ذلك وغيره من كل ما يريد {قدير *} فلذلك هو يحكم ما يريد لأنه هو الإله وحده، وهو قادر على إسعاد من شاء وإشقاء من شاء، وإحلال ما شاء وتحريم ما شاء، والحكم بما يريد ونفع الصادقين الموفين بالعقود الثابتين على العهود، لأن له ملك هذه العوالم وما فيها مما ادعى فيه الإلهية من عيسى وغيره، والكل بالنسبة إليه أموات،
Bu bildiğimiz şeylerin en son noktası olduğundan şu sözüyle genelleştirdi: {وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ} “Ve O, her şeye” yani bunlardan ve başkalarından dilediği her şeye {قَدِيرٌ} “hakkıyla gücü yetendir.” Dolayısıyla O, dilediği gibi hükmeder; çünkü O tek ilahtır; dilediğini mutlu etmeye ve dilediğini bedbaht etmeye, dilediğini helal ve dilediğini haram kılmaya, dilediğiyle hükmetmeye ve akitleri yerine getiren, ahitler üzerinde sebat gösteren sadıklara fayda vermeye hakkıyla gücü yetendir. Çünkü bu âlemlerin ve bunlarda bulunan, İsa ve başkaları gibi ilahlık iddia edilen varlıkların mülkiyeti O'na aittir; hepsi O'na nispetle ölülerdir,
بل موات جديرون بأن يعبر عنهم ب «ما» لا ب «من» ، فمن يستحق معه شيئاً ومن يملك معه ضراً أو نفعاً! وقد انطبق آخر السورة على أولها كما ترى أي انطباق، واتسقت جميع آياتها أخذاً بعضها بحجز بعض أيّ اتساق؛ فسبحان من أنزل هذا القرآن على أعظم البيان! مخجلاً لمن أباه من الأمم، معجزاً لأصحاب السيف والقلم، والله ﷾ أعلم.
bilakis kendilerinden 'men' (akıllı varlıklar) ile değil 'mâ' (akılsız varlıklar) ile bahsedilmeye layık cansız varlıklardır. O halde O'nunla birlikte kim bir şeyi hak edebilir ve O'nun yanında kim bir zarara veya faydaya malik olabilir! Gördüğün gibi surenin sonu başıyla tam bir uyum içinde örtüşmüş ve bütün ayetleri birbirine sımsıkı bağlanarak mükemmel bir intizamla dizilmiştir. Bu Kur'an'ı en yüce beyan üzere indiren Zât her türlü noksanlıktan münezzehtir! O Kur'an ki onu reddeden kavimleri utandırmış, kılıç ve kalem sahiplerini aciz bırakmıştır. Allah azze ve celle en doğrusunu bilir.