Binûn

En'âm — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

المدينة، هو ذا أنا مرسلكم كالخراف بين الذئاب، كونوا حكماء كالحية وودعاء كالحمام، احذروا من الناس، فإنهم يسلمونكم إلى المحافل، وفي مجامعهم يضربونكم، ويقدمونكم إلى القواد والملوك من أجلى شهادة لهم وللأمم - وفي إنجيل مرقس: شهادة عليهم وعلى كل الأمم، ينبغي أولاً أن يكرزوا بالإنجيل - فإذا أسلموكم فلا تهتموا بما تقولون - وفي إنجيل مرقس: ولا ماذا تجيبون - فإنكم تعطون في تلك الساعة ما تتكلمون به، ولستم أنتم المتكلمين لكن روح أبيكم - وفي إنجيل مرقس: لكن روح القدس يتكلم فيم - وسيسلم الأخ أخاه إلى الموت والأب ابنه، ويقوم الأبناء على آبائهم فيقتلونهم، وتكونون مبغوضين من الكل من أجل اسمي، والذي يصبر إلى المنتهى يخلص، فإذا طردوكم من هذه المدينة اهربوا إلى أخرى، الحق الحق أقول لكم! إنكم لا تكلمون مدائن إسرائيل حتى يأتي ابن الإنسان، ليس تلميذ أفضل من معلمه، ولا عبد أفضل من سيده، وحسب التلميذ أن يكون مثل معلمه والعبد مثل سيده، إن كانوا سموا رب البيت باعل زبول فكم بالحري أهل بيته! فلا تخافوهم، فليس خفي إلا سيظهر ولا مكتوم إلا سيعلم، الذي أقول لكم

şehrinkinden daha rahat olacaktır. İşte ben sizi kurtların ortasına koyunlar gibi gönderiyorum; yılan gibi akıllı, güvercin gibi saf ve uysal olun! İnsanlardan sakının, çünkü onlar sizi mahkemelere teslim edecek, havralarında sizi kamçılayacaklar; onlara ve milletlere bir şehadet olsun diye benim yüzümden valilerin ve kralların önüne çıkarılacaksınız —Markos İncili'nde: Onlara ve bütün milletlere bir şehadet olsun diye; önce İncil'in tebliğ edilmesi gerekir—. Sizi teslim ettiklerinde ne söyleyeceğinizi dert etmeyin —Markos İncili'nde: Ne cevap vereceğinizi de [dert etmeyin]—; zira ne söyleyeceğiniz o saatte size verilecektir. Çünkü konuşan siz değilsiniz, babanızın ruhudur —Markos İncili'nde: Fakat Kutsal Ruh içinizde konuşur—. Kardeş kardeşi, baba oğlunu ölüme teslim edecek; çocuklar ana babalarına başkaldırıp onları öldürtecekler. Benim adımdan ötürü herkes sizden nefret edecek; fakat sonuna kadar dayanan kurtulacaktır. Sizi bu şehirden kovduklarında diğerine kaçın. Doğrusu size derim ki, İnsanoğlu gelinceye kadar İsrail şehirlerini bitiremeyeceksiniz. Hiçbir öğrenci öğretmeninden, hiçbir köle efendisinden üstün değildir. Öğrencinin öğretmeni gibi, kölenin de efendisi gibi olması yeterlidir. Evin reisine Baal-Zebul dedilerse, ev halkına bunu demeleri ne kadar daha muhtemeldir! Onlardan korkmayın; zira açığa çıkmayacak gizli, bilinmeyecek örtülü hiçbir şey yoktur. Size

في الظلمة قولوه أنتم في النور، وما سمعتموه بآذانكم فاكرزوا به على السطوح، ولا تخافوا ممن يقتل الجسد ولا يستطيع أن يقتل النفس، خافوا ممن يقدر أن يهلك النفس والجسد جميعاً في جهنم، أليس عصفوران يباعان بفلس، وواحد منهما لا يسقط على الأرض دون إرادة أبيكم، وأنتم فشعور رؤوسكم كلها محصاة، فلا تخافوا، فإنكم أفضل من عصافير كثيرة، لا تظنوا أني جئت لألقي على الأرض سلامة، لكن سيفاً، أتيت لأفرق الإنسان من أبيه والابنة من أمها، والعروس من حماتها، وأعداء الإنسان أهل بيته، من أحب أباً أو أماً أكثر مني فما يستحقني، ومن وجد نفسه فليهلكها، ومن أهلك نفسه من أجلي وجدها، ومن قبلكم فقد قبلني، ومن قبلني فهو يقبل الذي أرسلني، ومن يقبل نبياً باسم نبي فأجر نبي يأخذ، ومن يأخذ صديقاً باسم صديق فأجر صديق يأخذ، ومن سقى أحد هؤلاء الصغار كأس ماء بارد فقط باسم تلميذ - الحق أقول لكم - إن أجره لا يضيع، ولما أكمل يسوع أمره لتلاميذه الاثني عشر، انتقل من هناك ليعلم ويكرز

karanlıkta söylediğimi siz aydınlıkta söyleyin; kulaklarınızla işittiğinizi damların üzerinden haykırın. Bedeni öldüren fakat canı öldürmeye gücü yetmeyenlerden korkmayın; bilakis hem canı hem bedeni cehennemde yok etmeye gücü yetenden korkun. İki serçe bir kuruşa satılmaz mı? Babanızın iradesi olmaksızın onlardan biri bile yere düşmez. Sizin ise başınızdaki bütün saç telleri sayılmıştır; o halde korkmayın, siz birçok serçeden daha değerlisiniz. Yeryüzüne barış getirmeye geldiğimi sanmayın; bilakis kılıç getirmeye geldim. Ben insanı babasından, kızı anasından, gelini kaynanasından ayırmaya geldim; insanın düşmanları kendi ev halkı olacaktır. Babasını veya anasını benden daha çok seven bana layık değildir. Canını bulan onu kaybeder; canını benim uğrumda kaybeden ise onu bulur. Sizi kabul eden beni kabul etmiş olur; beni kabul eden de beni göndereni kabul etmiş olur. Bir peygamberi peygamber olduğu için kabul eden peygamber mükafatı alır; bir doğru insanı doğru insan olduğu için kabul eden doğru insanın mükafatını alır. Her kim bu küçüklerden birine öğrenci olduğu için sadece bir bardak soğuk su verirse —doğrusu size derim ki— onun mükafatı asla kaybolmaz. İsa on iki öğrencisine verdiği buyrukları tamamlayınca, onların şehirlerinde öğretmek ve tebliğ etmek üzere

في مدنهم؛ وفي إنجيل مرقس: فلما خرجوا - يعني الرسل - كرزوا بالتوبة وأخرجوا شياطين كثيرة ومرضى عديدة يدهنونهم بالزيت فيشفون؛ وفي إنجيل لوقا: ومن بعد هذا أيضاً ميز الرب سبعين آخرين ويرسلهم اثنين اثنين قدام وجهه إلى كل مدينة وموضع أزمَعَ أن يأتيه، وقال لهم: إن الحصاد كثير والفعلة قليلون، أطلبوا من رب الحصاد ليخرج فعلة لحصاده؛ وفي إنجيل متى ما ظاهره أن هذا الكلام كان للاثني عشر، فإنه قال قبل ذكر عددهم: فلما رأى الجمع تحنن عليهم لأنهم كانوا ضالين ومطرحين كالخراف التي ليس لها راع، حينئذ قال لتلاميذه الاثني عشر - إلى آخر ما ذكرته عنه أولاً، فيجمع بأنه قاله للفريقين - رجع إلى السياق الأول: اذهبوا، وهو ذا أرسلكم كالخراف بين الذئاب، لا تحملوا همياناً ولا حذاء ولا مزوداً ولا تقبلوا أحداً في الطريق، وأي بيت دخلتموه فقولوا أولاً: سلام لأهل هذا البيت، فإن كان هناك ابن سلامكم فإن سلامكم يحل

oradan ayrıldı.» Markos İncili'nde ise: «Onlar —yani elçiler— çıktıklarında tövbeyi tebliğ ettiler, birçok şeytanı kovdular ve pek çok hastayı zeytinyağıyla mesh ederek iyileştirdiler.» Luka İncili'nde ise: «Bundan sonra Rab diğer yetmiş kişiyi daha belirledi ve onları bizzat kendisinin gideceği her şehre ve yere ikişer ikişer önünden gönderdi. Onlara dedi ki: Gerçekten hasat bol, fakat işçi azdır. Hasadın Rabbine yalvarın ki hasadına işçiler göndersin.» Matta İncili'nde ise bu sözün zahiren on iki kişiye söylendiği anlaşılmaktadır; zira onların sayılarını zikretmeden önce şöyle demiştir: «Kalabalıkları görünce onlara acıdı; çünkü onlar çobansız koyunlar gibi şaşkın ve perişandılar. O zaman on iki öğrencisine dedi ki...» —ondan ilk naklettiğim şeylerin sonuna kadar. [Bu iki rivayet] onun bu sözü her iki gruba da söylemiş olmasıyla telif edilir—. İlk bağlama geri dönüldü: «Gidin; işte ben sizi kurtların ortasına koyunlar gibi gönderiyorum. Ne para torbası, ne ayakkabı, ne de azık torbası taşıyın; yolda hiç kimseye selam vermeyin. Hangi eve girerseniz önce: 'Bu ev halkına esenlik olsun!' deyin. Orada esenliğe layık biri varsa, esenliğiniz onun üzerine iner;

عليه، وإلا فسلامكم راجع إليكم، وكونوا في ذلك البيت، كلوا واشربوا من عندهم، فإن الفاعل مستحق أجرته، ولا تنتقلوا من بيت إلى بيت، وأي مدينة دخلتموها ويقبلكم أهلها فكلوا مما يقدم لكم، واشفوا المرضى الذين فيها، وقولوا لهم: قد قربت ملكوت الله، وأي مدينة دخلتموها ولا يقبلكم أهلها فاخرجوا من شوارعها وقولوا لهم: نحن ننفض لكم الغبار الذي لصق بأرجلنا من مدينتكم، لكن اعلموا أن ملكوت الله قد قربت، أقول لكم: إن سدوم في ذلك اليوم لها راحة أكثر من تلك المدينة، الويل لك يا كورزين! والويل لك يا بيت صيدا! لأنه لو كان في صور وصيدا القوات التي كنَّ فيكما جلسوا وتابوا بالمسوح والرماد، وأما صور وصيدا فلهما راحة في الدينونة أكثر منكم، وأنت يا كفرناحوم لو أنك ارتفعت إلى السماء سوف تهبطين إلى الجحيم، من سمع منكم فقد سمع مني، ومن جحدكم فقد جحدني، ومن جحدني فقد شتم الذي أرسلني؛ فرجع السبعون بفرح قائلين: يا رب! الشياطين باسمك تخضع لنا يا رب فقال لهم: قد رأيت الشيطان سقط من السماء مثل البرق، وهو ذا قد أعطيتكم

aksi takdirde esenliğiniz size geri döner. O evde kalın; onların yanındakilerden yiyip için, zira işçi ücretini hak eder. Evden eve geçmeyin. Girdiğiniz ve ahalisinin sizi kabul ettiği her şehirde önünüze konulanı yiyin; oradaki hastaları iyileştirin ve onlara: 'Allah'ın melekûtu yaklaştı' deyin. Hangi şehre girer de ahalisi sizi kabul etmezse, sokaklarına çıkın ve onlara deyin ki: Şehrinizden ayaklarımıza yapışan tozu bile size karşı silkiyoruz; fakat şunu bilin ki Allah'ın melekûtu yaklaşmıştır. Size derim ki: O gün Sodom'un durumu o şehrinkinden daha rahat olacaktır. Vay haline ey Horazin! Vay haline ey Beytsayda! Çünkü sizde yapılan mucizeler Sur ve Sayda'da yapılmış olsaydı, çoktan çul kuşanıp kül içinde oturarak tövbe ederlerdi. Fakat Sur ve Sayda için yargı gününde durum sizinkinden daha rahat olacaktır. Sen de ey Kefernahum, göğe kadar yükseltilsen de cehennemin dibine indirileceksin! Sizi dinleyen beni dinlemiş olur; sizi reddeden beni reddetmiş olur; beni reddeden ise beni gönderene hakaret etmiş olur.» Yetmişler sevinçle dönüp dediler ki: «Ey Efendimiz! Şeytanlar bile senin isminle bize boyun eğiyor!» Onlara dedi ki: «Şeytanın gökten şimşek gibi düştüğünü gördüm. İşte ben size

سلطاناً لتدوسوا الحيات والعقارب وكل قوة العدو، ولا يضركم شيء، ولكن لا تفرحوا بهذا أن الأرواح تخضع لكم، افرحوا لأن أسماءكم مكتوبة في السماوات، وفي تلك الساعة تهلل يسوع بالروح، والتفت إلى تلاميذه خاصة وقال: طوبى للأعين التي ترى ما رأيتم! أقول لكم: إن أنبياء كثيرين وملوكاً اشتهوا أن ينظروا ما نظرتم فلم ينظروا، ويسمعوا ما سمعتم فلم يسمعوا؛ وفي إنجيل متى - بعد ما ادعى اليهود صلبه - أنه ظهر لتلاميذه الأحد عشر - وهم من تقدم غير يهوذا الإسخريوطي الذي أسلمه - في الجليل في الجبل الذي أمرهم به يسوع، وكلمهم قائلاً: أعطيت كل سلطان في السماء وعلى الأرض، فاذهبوا الآن وتلمذوا كل الأمم؛ وفي آخر إنجيل مرقس أنه ظهر لهم وهم مجتمعون، وكانوا في تلك الأيام يبكون وينوحون فبكّتهم لقلة إيمانهم وقسوة قلوبهم وقال لهم: امضوا إلى العالم أجمع، واكرزوا بالإنجيل في الخليقة كلها، فمن آمن واعتمد خلص، ومن لم يؤمن يدان، وهذه الآيات تتبع المؤمنين، يخرجون الشياطين باسمي ويتكلمون بألسنة جديدة، ويحملون بأيديهم الحيات ولا تؤذيهم.

yılanları, akrepleri ve düşmanın bütün gücünü ayaklar altına almanız için yetki verdim; size hiçbir şey zarar veremeyecektir. Fakat ruhların size boyun eğmesine sevinmeyin; isimlerinizin göklerde yazılmış olmasına sevinin!» O saatte İsa ruhen coştu ve özellikle öğrencilerine dönüp dedi ki: «Gördüklerinizi gören gözlere ne mutlu! Size derim ki, nice peygamberler ve krallar sizin gördüklerinizi görmek istediler ama göremediler; işittiklerinizi işitmek istediler ama işitemediler.» Matta İncili'nde —Yahudilerin onu çarmıha gerdiklerini iddia etmelerinden sonra— onun on bir öğrencisine —bunlar, onu ele veren Yahuda İskariot dışındaki daha önce geçen kimselerdir— Celile'de İsa'nın kendilerine buyurduğu dağda göründüğü ve onlarla şöyle konuşarak dediği [yer alır]: «Gökte ve yeryüzünde bütün yetki bana verildi; şimdi gidin ve bütün milletleri öğrenci olarak yetiştirin.» Markos İncili'nin sonunda ise onların toplu halde bulundukları, o günlerde ağlayıp yas tuttukları sırada onlara göründüğü, imansızlıkları ve katı yüreklilikleri yüzünden onları azarladığı ve onlara şöyle dediği [yer alır]: «Bütün dünyaya gidin ve bütün yaratılışa İncil'i vaaz edin. İman edip vaftiz olan kurtulacaktır; iman etmeyen ise mahkûm olacaktır. İman edenleri şu mucizeler takip edecektir: Benim ismimle şeytanları kovacaklar, yeni dillerle konuşacaklar, elleriyle yılanları tutacaklar ve onlara zarar vermeyecektir.

ويشربون السم القاتل فلا يضرهم، ويضعون أيديهم على المرضى فيبرؤون، ومن بعد ما كلمهم

Öldürücü zehir içseler bile kendilerine zarar vermeyecek; ellerini hastaların üzerine koyacaklar ve onlar iyileşeceklerdir.» Onlarla konuştuktan sonra

يسوع ارتفع إلى السماء، فخرج أولئك يكرزون في كل مكان؛ وفي إنجيل لوقا: فلما خرجوا كانوا يطوفون في القرى ويبشرون ويشفون في كل موضع وفي آخره بعد أن ذكر تلامذته الأحد عشر وكلاماً كانوا يخوضون فيه بعد ادعاء اليهود لصلبه: وفيما هم يتكلمون وقف يسوع في وسطهم وقال لهم: السلام لكم، أنا هو! لا تخافوا، فاضطربوا وظنوا أنهم ينظرون روحاً فقال: ما بالكم تضطربون؟ ولِمَ تأتي الأفكار في قلوبكم؟ انظروا يدي ورجلي فإني أنا هو! جسّوني وانظروا، إن الروح ليس له لحم ولا عظم كما ترون أنه لي؛ ولما قال هذا أراهم يديه ورجليه، وإذا هم غير مصدقين من الفرح، قال لهم: أعندكم ههنا ما يؤكل؟ فأعطوه جزءاً من حوت مشوي ومن شهد عسل، فأخذ قدامهم وأكل، وأخذ الباقي وأعطاهم، وقال لهم: هذا الكلام الذي كلمتكم به إذ كنت معكم، وأنه سوف يكمل كل شيء هو مكتوب في ناموس موسى والأنبياء والمزامير لأجلي، وحينئذ فتح أذهانهم ليفهموا، وقال لهم: اجلسوا أنتم في المدينة يروشليم حتى تتذرعوا لقوة من العلى، ثم أخرجهم خارجاً إلى بيت عنيا، فرفع يديه وباركهم، وكان فيما هو يباركهم انفرد عنهم وصعد إلى السماء أمامهم، فرجعوا إلى يروشليم بفرح عظيم، وكانوا في كل حين يسبحون

İsa göğe yükseltildi; onlar da çıkıp her yerde vaaz ettiler. Luka İncili'nde ise: «Çıktıklarında köyleri dolaşıyor, müjdeliyor ve her yerde hastaları iyileştiriyorlardı.» Sonunda ise on bir öğrencisini ve Yahudilerin onu çarmıha gerdikleri iddiasından sonra onların tartıştıkları sözleri zikrettikten sonra: «Onlar bunları konuşurken İsa aralarında durdu ve onlara: 'Size selam olsun! Ben oyum, korkmayın!' dedi. Onlar ürktüler ve bir ruh gördüklerini sandılar. Dedi ki: 'Neden ürküyorsunuz? Neden kalplerinize şüpheler geliyor? Ellerime ve ayaklarıma bakın, işte ben oyum! Bana dokunun ve görün; zira bende gördüğünüz gibi bir ruhun eti ve kemiği olmaz.' Bunu söyleyince onlara ellerini ve ayaklarını gösterdi. Sevinçten hâlâ inanamadıklarını görünce onlara: 'Burada yiyecek bir şeyiniz var mı?' dedi. Ona bir parça kızarmış balık ve petek balı verdiler. Onların önünde alıp yedi, kalanını da alıp kendilerine verdi ve onlara dedi ki: 'Ben henüz sizinle birlikteyken size söylediğim, Musa'nın Tevrat'ında, Peygamberlerde ve Mezmurlar'da benim hakkımda yazılı olan her şeyin gerçekleşmesi gerektiğine dair sözler bunlardır.' O zaman anlamaları için zihinlerini açtı ve onlara: 'Yücelerden bir güç kuşanana kadar siz Yeruşalim şehrinde oturun' dedi. Sonra onları dışarı, Beytanya'ya kadar çıkardı; ellerini kaldırıp onları kutsadı. Onları kutsarken kendilerinden ayrıldı ve onların gözü önünde göğe yükseldi. Onlar da büyük bir sevinçle Yeruşalim'e döndüler; her vakit Allah'ı tesbih ediyor

ويباركون الله - انتهى ما نقلته من الأناجيل. وما كان فيه من لفظ يوهم نقصاً ما فقد تقدم في أول آل عمران أنه لا يجوز في شرعنا إطلاقه على الله تعالى وإن كان صح إطلاقه في شرعهم، فهو مؤول وقد نسخ؛ وقال الإمام محيي السنة البغوي في تفسير آل عمران فيما نقله عن وهب: فلما كان بعد سبعة أيام - أي من ادعاء اليهود لصلبه - قال الله تعالى لعيسى ﵇: اهبط على مريم المجدلانية في جبلها، فإنه لم يبك عليك أحد بكاءها، ولم يحزن عليك أحد حزنها، ثم لتجمع لك الحواريين فتبثهم في الأرض دعاة إلى الله تعالى، فأهبطه الله تعالى عليها فاشتعل الجبل حين هبط نوراً، فجمعت له الحواريين فتبثهم في الأرض دعاة، ثم رفعه الله إليه، وتلك الليلة هي التي تدخن فيها النصارى، فلما أصبح الحواريون حدث كل واحد منهم بلغة من أرسله عيسى ﵇ إليهم، فذلك قوله تعالى {ومكروا ومكر الله والله خير الماكرين} [آل عمران: ٥٤] هذا ما ذكر من شأن رسل عيسى ﵇ أنهم كانوا دعاة، وأما رسل النبي ﷺ فإنهم كانوا مبلغين لكتبه ﷺ،

ve O'nu övüyorlardı.» —İncillerden naklettiğim kısım sona erdi—. Metinde bir noksanlık vehmi uyandıran bir lafız varsa, Âl-i İmrân'ın başında geçtiği üzere, onların şeriatında caiz olsa bile bizim şeriatımızda bunu Allah Teâlâ'ya nispet etmenin caiz olmadığı, tevil edildiği ve neshedildiği daha önce geçmişti. İmam Muhyissünne el-Begavî, Âl-i İmrân tefsirinde Vehb'den naklettiği rivayette şöyle dedi: «Yedi gün sonra —yani Yahudilerin onu çarmıha gerdiklerini iddia etmelerinden sonra— Allah Teâlâ İsa'ya aleyhisselâm: 'Dağındaki Mecdelli Meryem'in yanına in; zira sana onun ağladığı gibi kimse ağlamadı ve sana onun üzüldüğü gibi kimse üzülmedi. Sonra o senin için havârileri toplasın, sen de onları Allah Teâlâ'ya davetçiler olarak yeryüzüne dağıt' buyurdu. Allah Teâlâ onu kadının yanına indirdi; o indiğinde dağ nurla parıldadı. Kadın onun için havârileri topladı, o da onları davetçiler olarak yeryüzüne dağıttı; sonra Allah onu kendi katına yükseltti. İşte o gece Hristiyanların buhur yaktıkları gecedir. Sabah olunca havârilerin her biri İsa'nın aleyhisselâm kendilerini gönderdiği kimselerin diliyle konuştu. İşte Allah Teâlâ'nın: {ومكروا ومكر الله والله خير الماكرين} “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.” [Âl-i İmrân: 54] buyruğu budur.» İsa'nın aleyhisselâm elçilerinin durumu hakkında onların tebliğci davetçiler olduğu zikredilmiştir. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem elçilerine gelince, onlar onun sallallâhu aleyhi ve sellem mektuplarını ulaştıran kimselerdi;

فمن قبل ذلك كان حظه من الله، ومن أبى كان جوابه السيف الماحق لدولته - كما ذكرته مستوفى في شرحي لنظمي للسيرة وهو مذكور في فتوح البلاد؛ ولما بعث ﷺ رسله اتخذ لأجل مكاتبة الملوك الخاتم، أخرج أبو يعلى في مسنده عن أنس ﵁ أن رسول الله ﷺ كتب إلى كسرى وقيصر - وفي رواية: وأكيدر دومة وإلى كل جبار - يدعوهم إلى الله وأخرج الشيخان في صحيحهما - وهذا لفظ مسلم - عن أنس بن مالك أيضاً ﵁ قال: لما أراد النبي ﷺ أن يكتب إلى الروم - وفي رواية: إلى العجم - قالوا: إنهم لا يقرؤون كتاباً إلا مختوماً، فاتخذ رسول الله ﷺ خاتماً من فضة كأني أنظر إلى بياضه في يد رسول الله ﷺ نقشه «محمد رسول الله» .

bunu kabul edenin nasibi Allah'tan olurdu; kim de yüz çevirirse onun cevabı, saltanatını kökünden kazıyacak olan kılıçtı —Siyer manzumesine yazdığım şerhte bunu eksiksiz zikrettiğim gibi bu husus Fütûhu'l-Büldân'da da zikredilmiştir—. O sallallâhu aleyhi ve sellem elçilerini gönderdiğinde krallara mektup yazmak amacıyla mühür edindi. Ebû Ya'lâ Müsned'inde Enes'ten radıyallâhu anh rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kisrâ'ya, Kayser'e —bir rivayette: Dûme hakimi Ükeydir'e ve her bir zorbaya— onları Allah'a davet eden mektuplar yazdı. İki Şeyh (Buhârî ve Müslim) Sahîh'lerinde —bu lafız Müslim'e aittir— yine Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh rivayet etti: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Rûm'a —bir rivayette: Acem'e— mektup yazmak istediğinde dediler ki: 'Onlar mühürsüz mektubu okumazlar.' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gümüşten bir yüzük edindi; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem elindeki beyazlığını hâlâ görür gibiyim, nakşı 'Muhammed Resûlullah' idi.»

فبعث دحية بن خليفة الكلبي ﵁ إلى قيصر ملك الروم وأمره أن يوصل الكتاب إلى عظيم بصرى ليوصله إليه، فعظم كتاب النبي ﷺ وقبله وقرأه ووضعه على وسادة وعلم صدقه ﷺ وأنه سيغلب على ملكه، فجمع الروم وأمرهم بالإسلام فأبوا، فخافهم فقال: إنما أردت أن أجربكم، ثم لم يقدر الله له الإسلام، فأزال الله حكمه عن الشام وكثير من الروم على يدي أبي بكر وعمر وعثمان ﵃، ثم عن كثير من الروم أيضاً على يد من بعدهم، ومكن بها

Dıhye b. Halîfe el-Kelbî'yi radıyallâhu anh Rum kralı Kayser'e gönderdi ve mektubu ona ulaştırması için Busrâ'nın ileri gelenine teslim etmesini emretti. Kayser Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem mektubuna hürmet gösterdi, onu öptü, okudu ve bir yastığın üzerine koydu; onun sallallâhu aleyhi ve sellem doğruluğunu ve mülkünü ele geçireceğini anladı. Rumları toplayıp onlara İslam'ı emretti, fakat onlar kabul etmediler. Onlardan korktu ve: «Ben sadece sizi denemek istemiştim» dedi. Sonra Allah ona İslam'ı takdir etmedi; Allah onun Şam ve Rum topraklarının birçoğu üzerindeki hakimiyetini Ebû Bekir, Ömer ve Osman radıyallâhu anhüm eliyle, ardından da onlardan sonrakiler eliyle birçok Rum toprağından çekip aldı ve oralarda

الإسلام، لكن أثابه الله على تعظيم كتاب النبي ﷺ بأن أبقى ملكه في أطراف بلاده إلى الآن، وبلغني أن الكتاب محفوظ عندهم إلى هذا الزمان؛ وبعث شجاع بن وهب الأسدي ﵁ إلى الحارث بن أبي شمر الغساني - وقال القضاعي: المنذر بن أبي شمر عامل قيصر على تخوم الشام - ثم إلى جبلة بن الأيهم الغساني، فأما الحارث أو المنذر فغضب من الكتاب وهمّ بالمسير إلى النبي ﷺ ليقاتله، زعم فنهاه عن ذلك قيصر، فأكرم شجاعاً ورده وأسلم حاجبه مري الرومي بما عرف من صفة النبي ﷺ في الإنجيل، فقال النبي ﷺ «باد ملك الحارث، وفاز مري» فقلّ ما لبث الحارث حتى مات، وولي بعده في مكانه جبلة بن الأيهم الغساني، وهو آخر ملوك غسان على نواحي الشام، فرد إليه النبي ﷺ شجاع بن وهب ﵁، فرد على النبي ﷺ رداً جميلاً ولم يسلم، واستمر يتربص حتى أسلم في خلافة عمر ﵁ لما رأى من ظهور نور الإسلام وخمود نار الشرك، ثم إنه

İslam'ı yerleşik kıldı. Fakat Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem mektubuna gösterdiği hürmetin mükafatı olarak Allah, onun mülkünü günümüze kadar memleketinin uç bölgelerinde baki kıldı. Bana ulaştığına göre o mektup bu zamana kadar onların yanında korunmuştur. Şücâ' b. Vehb el-Esedî'yi radıyallâhu anh Hâris b. Ebî Şemir el-Gassânî'ye —Kudâî: 'Kayser'in Şam sınır boylarındaki valisi Münzir b. Ebî Şemir'e' demiştir— sonra da Cebele b. el-Eyhem el-Gassânî'ye gönderdi. Hâris yahut Münzir mektuba öfkelendi ve Peygamber'le sallallâhu aleyhi ve sellem savaşmak için üzerine yürümeye niyetlendi, fakat Kayser onu bundan nehyetti. Bunun üzerine Şücâ'a ikram edip geri gönderdi; kapıcısı Rûmlu Mürrî ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem İncil'deki vasfını bildiğinden Müslüman oldu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hâris'in mülkü helak oldu, Mürrî ise kurtuldu» buyurdu. Çok geçmeden Hâris öldü; yerine Şam bölgelerindeki Gassân krallarının sonuncusu olan Cebele b. el-Eyhem el-Gassânî geçti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Şücâ' b. Vehb'i radıyallâhu anh ona tekrar gönderdi; o da Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem güzel bir cevap verdi fakat Müslüman olmadı; İslam nurunun zuhurunu ve şirk ateşinin söndüğünü görünceye kadar beklemeye devam etti ve nihayet Ömer'in radıyallâhu anh hilafetinde Müslüman oldu. Ancak sonra

ارتد - ولحق ببلاد الروم - في لطمة أريد أن يقتص منه فيها، فسبحان الفاعل لما يشاء! وبعث عبد الله بن حذافة السهمي ﵁ إلى كسرى ملك الفرس، وأمره أن يدفع الكتاب إلى عظيم البحرين ليوصله إليه، فلما رأى النبي ﷺ بدأ باسمه الشريف مزق الكتاب قبل أن يعلم ما فيه، فرجع عبد الله، فلما سكن غضب الخبيث التمسه فلم يجده فأرسل في طلبه فسبق الطلب، فلما أخبر النبي ﷺ عن تمزيق الكتاب، دعا على كسرى أن يمزق كل ممزق، فأجاب الله دعوته فشتت شملهم وقطع وصلهم على يد أبي بكر وعمر ﵄، ثم قتل يزدجرد آخر ملوكهم في خلافة عثمان ﵁، فأصبح ملك الأكاسرة كأمس الدابر، وعم بلادهم الإسلام وظهرت بها كلمة الإيمان، بل تجاوز الإسلام ملكهم إلى ما وراء النهر وإلى بلاد الخطا.

kendisine vurulan bir tokadın kısası yapılmak istenince irtidat etti ve Rum diyarına kaçtı; dilediğini yapan [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir! Abdullah b. Huzâfe es-Sehmî'yi radıyallâhu anh Fars kralı Kisrâ'ya gönderdi ve mektubu ona ulaştırması için Bahreyn'in ileri gelenine teslim etmesini emretti. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendi şerefli ismiyle başladığını görünce içinde ne olduğunu öğrenmeden mektubu yırttı. Abdullah geri döndü; habisin öfkesi yatışınca onu arattı fakat bulamadı, arkasından adam gönderdiyse de [Abdullah] arayanları geçti. Mektubun yırtıldığı Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem haber verilince, Kisrâ'nın paramparça olması için beddua etti. Allah onun duasını kabul etti ve Ebû Bekir ile Ömer radıyallâhu anhümâ eliyle onların birliklerini dağıttı, bağlarını kopardı; sonra son kralları Yezdicerd, Osman'ın radıyallâhu anh hilafetinde öldürüldü ve Kisrâların mülkü dün geçmiş bir gün gibi oldu. Memleketlerini İslam kapladı, oralarda iman kelimesi zahir oldu; hatta İslam onların mülkünü aşıp Mâverâünnehir'e ve Hıtâ (Çin) diyarına kadar ulaştı.

وبعث حاطب بن أبي بلتعة ﵁ إلى المقوقس صاحب مصر والإسكندرية، فعلم من صدق النبي ﷺ ما علمه قيصر من الإنجيل، فأكرم الرسول وأهدى للنبي ﷺ ورد رداً جميلاً ولم يسلم، فأباد الله ملكه على يد عمرو بن العاص أمير لعمر ﵄. وبعث عمرو بن أمية الضمري ﵁ إلى النجاشي فآمن ﵁ وقال: أشهد أنه النبي ﷺ الأمي الذي ينتظره أهل الكتاب، وأن بشارة موسى براكب الحمار كبشارة عيسى براكب الجمل ﵈.

Hâtıb b. Ebî Beltea'yı radıyallâhu anh Mısır ve İskenderiye hükümdarı Mukavkıs'a gönderdi. O, Kayser'in İncil'den bildiği gibi Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem doğruluğunu anladı; elçiye ikramda bulundu, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hediyeler gönderdi ve güzel bir cevap verdi ama Müslüman olmadı. Allah onun mülkünü Ömer'in radıyallâhu anhümâ emiri olan Amr b. el-Âs eliyle yok etti. Amr b. Ümeyye ed-Damrî'yi radıyallâhu anh Necâşî'ye gönderdi; o iman etti radıyallâhu anh ve şöyle dedi: «Şahitlik ederim ki o, Ehl-i Kitab'ın beklediği ümmî peygamberdir sallallâhu aleyhi ve sellem; Musa'nın merkep binicisiyle müjdelemesi, İsa'nın deve binicisiyle müjdelemesi gibidir aleyhimesselâm.

وأن العيان ليس بأشفى من الخبر، وأهدى للنبي ﷺ هدايا كثيرة، وأرسل ابنه بإسلامه في سبعين من الحبشة، وقال في كتابه: وإني لا أملك إلا نفسي ومن آمن بك من قومي، وإن أحببت أن آتيك يا رسول الله فعلتُ؛ فصلى رسول الله ﷺ على النجاشي واستغفر له؛ وبعث العلاء بن الحضرمي ﵁ إلى المنذر بن ساوى العبدي ملك البحرين وإلى أسيحت مرزبان هجر بكتاب يدعوهما فيه إلى الإسلام أو الجزية، وأرض البحرين من بلاد العرب، لكن كان الفرس قد غلبوا عليها، وبها خلق كثير من عبد القيس وبكر بن وائل وتميم فأسلم المنذر وأسيحت وجميع من هناك من العرب وبعض العجم، فأقره النبي ﷺ على عمله؛ وبعث سليط بن عمرو العامري ﵁ إلى هوذة بن علي الحنفي صاحب اليمامة، وكان عاملاً لقيصر على قومه، فقرأ كتاب النبي ﷺ ورد رداً دون رد، فصادف أن قدم عليه راهب من دمشق، فأخبره أنه لم يجب إلى الإسلام، فقال: لم؟ قال: ضننت بملكي، قال الراهب: لو تبعته لأقرك والخير لك في اتباعه، فإنه النبي ﷺ، بشر به

Gözle görmek ise haber almaktan daha şifa verici değildir.» Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem pek çok hediye takdim etti ve yetmiş Habeşli ile birlikte oğlunu Müslüman olduğunu bildirmek üzere gönderdi; mektubunda şöyle dedi: «Ben ancak kendime ve kavmimden sana iman edenlere malikim; eğer sana gelmemi istersen ey Allah'ın Resûlü, gelirim.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Necâşî'nin [gıyabî] cenaze namazını kıldı ve onun için bağışlanma diledi. el-Alâ b. el-Hadramî'yi radıyallâhu anh Bahreyn kralı Münzir b. Sâvâ el-Abdî'ye ve Hecer merzbanı Useyhat'a, kendilerini İslam'a yahut cizyeye davet eden bir mektupla gönderdi. Bahreyn toprağı Arap diyarlarındandır; fakat Farslar oraya galip gelmişti ve orada Abdülkays, Bekir b. Vâil ve Temîm kabilelerinden çok sayıda insan vardı. Münzir, Useyhat ve oradaki bütün Araplar ile Acemlerin bir kısmı Müslüman oldu; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu görevinde bıraktı. Selît b. Amr el-Âmirî'yi radıyallâhu anh Yemâme sahibi Hevze b. Alî el-Hanefî'ye gönderdi; o kavmi üzerinde Kayser'in valisiydi. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem mektubunu okudu ve kaçamak bir cevap verdi. Tesadüfen Şam'dan bir rahip onun yanına geldi; Hevze ona İslam'a icabet etmediğini bildirdi. Rahip: «Neden?» dedi; «Mülkümü kıskandım [kaybetmekten korktum]» dedi. Rahip dedi ki: «Ona tabi olsaydın seni yerinde bırakırdı ve senin için hayır ona tabi olmaktır; zira o Peygamber'dir sallallâhu aleyhi ve sellem,

عيسى ﵇، قال هوذة للراهب: فما لك لا تتبعه؟ فقال: أجدني أحسده وأحب الخمر، فكتب هوذة كتاباً وبعث إلى النبي ﷺ بهدية مكانه ذلك، وشعر به قومه فأتوه فهددوه، فرد الرسول واستمر على نصرانيته، فقال النبي ﷺ لما رجع إليه سليط:

İsa aleyhisselâm onu müjdelemiştir.» Hevze rahibe: «Peki sen niye ona tabi olmuyorsun?» deyince, rahip: «Kendimde ona karşı bir haset buluyorum, bir de şarabı seviyorum» dedi. Bunun üzerine Hevze hemen bir mektup yazıp Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir hediye gönderdi. Kavmi bunu fark edince gelip onu tehdit ettiler; o da elçiyi geri çevirdi ve Hristiyanlığında devam etti. Selît geri döndüğünde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

«باد هوذة وباد ما في يده» ! فلما انصرف النبي ﷺ من فتح مكة جاءه جبرئيل ﵇ بأن هوذة مات، فقال النبي ﷺ: «أما إن اليمامة سيخرج بها كذاب يتنبأ يقتل بعدي» ، فكان كذلك كما هو مشهور من أمر مسيلمة الكذاب، وبعث المهاجر بن أبي أمية المخزومي ﵁ إلى الحارث بن عبد كلال الحميري ملك اليمن، فلما بلغه رسالة النبي ﷺ قال الحارث: قد كان هذا النبي عرض نفسه عليّ فخطئت عنه، وكان ذخراً لمن صار إليه، وسأنظر، وتباطأ به الحال إلى أن أسلم عند رجوع النبي ﷺ من تبوك سنة الوفود، وكاتب النبي ﷺ بذلك؛ وبعث عمرو بن العاص ﵁ إلى جيفر وعبد ابني الجلندي الأزديين ملكي عمان، فتوقفا واضطرب

«Hevze de helak oldu, elindeki [mülkü] de helak oldu!» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethinden döndüğünde Cebrâil aleyhisselâm ona Hevze'nin öldüğü haberini getirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bilin ki Yemâme'de peygamberlik taslayan bir yalancı çıkacak ve benden sonra öldürülecektir.» Müseylimetü'l-Kezzâb'ın meşhur meselesinde olduğu gibi aynen öyle vuku buldu. Muhâcir b. Ebî Ümeyye el-Mahzûmî'yi radıyallâhu anh Yemen kralı Hâris b. Abdi Külâl el-Himyerî'ye gönderdi. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaleti kendisine ulaşınca Hâris dedi ki: «Bu Peygamber daha önce kendisini bana arz etmişti ama ben onu kaçırmıştım; o, kendisine tabi olan için bir hazineydi. Duruma bir bakacağım.» İşi ağırdan aldı, nihayet Heyetler Yılı'nda Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'ten dönüşünde Müslüman oldu ve bunu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yazılı olarak bildirdi. Amr b. el-Âs'ı radıyallâhu anh Uman'ın iki kralı olan el-Cülendâ el-Ezdî'nin oğulları Ceyfer ve Abd'e gönderdi; duraksadılar ve

رأيهما، ثم عزم الله لهما على الرشد فقال جيفر: إنه والله قد دلني على هذا النبي ﷺ الأمي أنه لا يأمر بخير إلاّ كان أول آخذ به، ولا ينهى عن شر إلا كان أول تارك له، وأنه يغلب فلا يبطر، ويغلب فلا يفجر، وأنه يوفى بالعهد وينجز الوعد، ولا يزال يطع على سر قوم يساوي فيه أهله، وإني أشهد أنه رسول الله، وأسلم أخوه أيضاً، وكتبا إلى النبي ﷺ بإسلامهما، فقال خيراً وأثنى خيراً، وكان في سير هؤلاء الرسل لعمري غير ما ذكر أحاديث عجائب وأقاصيص غرائب من دلائل النبوة وأعلام الرسالة، خشيت من ذكرها الإطالة وأن تمل وإن لم يكن فيها ما يقتضي ملاله، وقد شفيت في شرحي لنظمي للسيرة باستيفائها القليل في ترتيب جميل ونظم أسلوبه لعمري جليل، هؤلاء رسل البشر، وأما الرسل من الجن فقد روى الطبراني في الكبير عن ابن عباس ﵄ في قوله تعالى: {وإذ صرفنا إليك نفراً من الجن يستمعون القرآن} [الجن: ٢٩] قال: كانوا تسعة نفر من أهل نصيبين، فجعلهم رسول الله ﷺ رسلاً إلى قومهم قال الهيثمي: وفي سنده النضر أبو عمر وهو متروك، ويؤيد عموم هذه الآية في تناولها الملائكة ﵈ قوله تعالى {ليكون للعالمين نذيراً} [الفرقان: ١] وإذا

görüşleri sarsıldı. Sonra Allah onlara doğru yolu nasip etti ve Ceyfer şöyle dedi: «Vallahi bu ümmî Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hak olduğuna beni şu husus yöneltti: O, hiçbir hayrı emretmez ki ona ilk koşan kendisi olmasın; hiçbir şerden nehyetmez ki onu ilk terk eden kendisi olmasın. Galip geldiğinde şımarmaz, mağlup olduğunda haktan sapmaz; ahde vefa gösterir ve vaadini yerine getirir. Bir kavmin sırrına vakıf olduğunda ailesini onlara denk tutar. Şahitlik ederim ki o, Allah'ın Resûlüdür!» Kardeşi de Müslüman oldu; Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Müslüman olduklarını yazdılar. O da hayır söyledi ve hayırla övdü. Ömrüme yemin olsun ki bu elçilerin yolculuklarında, zikredilenlerin dışında nübüvvet delillerinden ve risalet işaretlerinden nice acayip hadisler ve garip kıssalar vardır. Sözü uzatıp usandırmaktan korktum —oysa bunlarda bıkkınlık gerektirecek bir şey yoktur—. Siyer manzumesine yazdığım şerhte, güzel bir tertip ve üslubu celil bir nazımla bunları eksiksiz vererek tatmin edici açıklamayı yaptım. Bunlar insan elçilerdir; cinlerden olan elçilere gelince, Taberânî el-Kebîr'de İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ Allah Teâlâ'nın: {وإذ صرفنا إليك نفراً من الجن يستمعون القرآن} “Hani cinlerden bir grubu Kur'an'ı dinlesinler diye sana yöneltmiştik.” [Cin: 29] buyruğu hakkında şöyle rivayet etti: «Onlar Nusaybin ehlinden dokuz kişiydi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları kendi kavimlerine elçiler kıldı.» Heysemî dedi ki: «Senedinde Nadr Ebû Ömer vardır ve o metrûktur.» Bu ayetin melekleri de aleyhimesselâm kapsamına alacak derecedeki umumiliğini Allah Teâlâ'nın: {ليكون للعالمين نذيراً} “âlemlere bir uyarıcı olsun diye” [Furkan: 1] buyruğu teyit eder. Eğer

تأملت سياق الآيات التي بعدها مع آخر السورة التي قبلها قطعت بذلك

ondan sonraki ayetlerin siyakını, önceki surenin sonuyla birlikte düşünecek olursan buna kesin olarak hükmedersin;

{لينذر من كان حياً} [يس: ٧٠] ، {إنما تنذر من اتبع الذكر} [يس: ١١] إذ هم من جملة العالمين وممن بلغه القرآن وممن هو حي وممن اتبع الذكر، والخطاب بالإنذار وارد مورد التغليب، إذ الإنس والجن أهل له، فانتفى ما يقال: إن الملائكة في غاية الخوف من الله تعالى مع عصمتهم فليسوا ممن يخوف، ويزيد ذلك وضوحاً قوله تعالى: {ومن يقل منهم إني إله من دونه فذلك نجزيه جهنم كذلك نجزي الظالمين} [الأنبياء: ٢٩] ولا إنذار أعظم من ذلك، وإن عيسى ﵇ من هذه الأمة وممن شملته الآيات الدالة على عموم الرسالة بغير شك، وأن النبي ﷺ قال: «والذي نفسي بيده! لو كان موسى حياً لما وسعه إلا اتباعي» أخرجه الإمام أحمد والدارمي والبيهقي في الشعب عن جابر ﵁، ومذهب أهل السنة أن رسل البشر أفضل من رسل الملائكة، وقد ثبتت رسالته إلى الأفضل المعصوم بالفعل لعيسى، وبالتعليق بالحياة بموسى ﵇، وقد أخذ الله سبحانه ميثاق النبيين كلهم ﵈ إن أدركوه ليؤمنن به، وقد خوطب النبي ﷺ وهو أشرف الخلق وأكملهم - بالإنذار في غير آية، فمهما أول به ذلك في حقه ﷺ قيل مثله في حقهم ﵈،

{لينذر من كان حياً} “diri olanı uyarsın diye” [Yâsîn: 70], {إنما تنذر من اتبع الذكر} “Sen ancak zikre (Kur'an'a) uyanı uyarırsın” [Yâsîn: 11] ayetleri böyledir; zira onlar da âlemlerin cümlesindendir, Kur'an'ın kendisine ulaştığı, diri olan ve zikre tabi olan kimselerdendir. Uyarı (inzar) hitabı tağlîb (çoğunluğa hitap) yoluyla varid olmuştur; çünkü insanlar ve cinler buna ehildir. Dolayısıyla: «Melekler masumiyetleriyle birlikte Allah Teâlâ'dan son derece korkmaktadırlar, bu yüzden korkutulacaklardan değillerdir» sözü ortadan kalkmış olur. Bunu Allah Teâlâ'nın şu buyruğu daha da netleştirmektedir: {ومن يقل منهم إني إله من دونه فذلك نجزيه جهنم كذلك نجزي الظالمين} “Onlardan her kim: 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse, onu cehennemle cezalandırırız; zalimleri işte böyle cezalandırırız.” [Enbiyâ: 29]. Bundan daha büyük bir uyarı olamaz. Şüphesiz İsa aleyhisselâm bu ümmettendir ve risaletin umumiliğine delalet eden ayetlerin şüphesiz kapsadığı kimselerdendir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Nefsim elinde olana yemin ederim ki, şayet Musa hayatta olsaydı bana tabi olmaktan başka bir şey yapamazdı.» Bunu İmam Ahmed, Dârimî ve Şuab'da Beyhakî Câbir'den radıyallâhu anh rivayet etmişlerdir. Ehl-i Sünnet'in mezhebine göre insan peygamberler melek peygamberlerden daha faziletlidir. Onun risaleti fiilen masum ve daha faziletli olan İsa'ya, hayat şartına bağlı olarak da Musa'ya aleyhisselâm sabit olmuştur. Allah Sübhânehu bütün peygamberlerden aleyhimesselâm, şayet ona yetişirlerse mutlaka ona iman edeceklerine dair kesin söz almıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mahlukatın en şereflisi ve en mükemmeli olduğu halde birden çok ayette uyarı ile muhatap kılınmıştır; onun sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında bu durum ne şekilde tevil edilirse, onlar aleyhimesselâm hakkında da aynısı söylenir.

ومما يرفع النزاع ويدفع تعلل المتعلل بالإنذار قوله تعالى {لتنذر به وذكرى للمؤمنين} [الأعراف: ٢] فخذل مفعول «تنذر» دال على عموم رسالته، وتعليق الذكرى بالمؤمنين مدخل لهم بلا ريب لأنهم من رؤوسهم ﵈، وقوله تعالى {لتبشر به المتقين} [مريم: ٩٧] إلى غيرها من الآيات، فيكون عموم رسالته لهم زيادة شرف له، وهو واضح، وزيادة شرف لهم بحمل أنفسهم على طاعته والتقيد بما حده لهم من أعمال ملته طاعة لله تعالى زيادة في أجورهم ورفعة درجاتهم، وذلك مثل ما قال أبو حيان في قوله تعالى {فخذ ما آتيتك وكن من الشاكرين} [الأعراف: ١٤٤] : إن في الأمر له بذلك مزيد تأكيد وحصول أجر بالامتثال؛ وقال القاضي عياض في الفصل السابع من الباب الأول من القسم الأول من الشفا في قوله تعالى {وإذ أخذ الله ميثاق النبيين لما آتيتكم من كتاب وحكمة} [آل عمران: ٨١] قال المفسرون: أخذ الله الميثاق بالوحي، فلم يبعث نبياً إلا ذكر له محمداً ونعته وأخذ عليه ميثاقه إن أدركه ليؤمنن به، وبعضد ذلك ما قال في أول الباب الأول: وحكي أن النبي ﷺ قال لجبرئيل ﵇: «

İhtilafı ortadan kaldıran ve uyarı konusunu bahane edenin gerekçesini çürüten hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {لتنذر به وذكرى للمؤمنين} “onunla uyarman için ve müminlere bir öğüt olsun diye” [A'râf: 2]. Burada «تنذر» (uyarasın) fiilinin mefulünün hazfedilmesi onun risaletinin umumiliğine delalet eder; öğüdün müminlere bağlanması ise şüphesiz melekleri de kapsar, zira onlar müminlerin önderlerindendir aleyhimesselâm. Allah Teâlâ'nın: {لتبشر به المتقين} “onunla takva sahiplerini müjdeleyesin diye” [Meryem: 97] buyruğu ve diğer ayetler de böyledir. Dolayısıyla onun risaletinin onları da kapsaması kendisi için açık bir şeref fazlalığıdır; melekler için de Allah Teâlâ'ya itaat maksadıyla nefislerini onun itaatine sevk etmeleri ve onun dininin amellerinden kendilerine belirlediği sınırlara uymaları suretiyle ecirlerinin artması ve derecelerinin yükselmesi bakımından bir şeref fazlalığıdır. Bu, Ebû Hayyân'ın Allah Teâlâ'nın: {فخذ ما آتيتك وكن من الشاكرين} “Sana verdiğimi al ve şükredenlerden ol!” [A'râf: 144] buyruğu hakkında söylediği şu söze benzer: «Bununla emredilmesinde peygamber için daha fazla bir pekiştirme ve emre uymakla ecir kazanma vardır.» Kādî İyâz, eş-Şifâ'nın Birinci Kısmının Birinci Babının Yedinci Faslında Allah Teâlâ'nın: {وإذ أخذ الله ميثاق النبيين لما آتيتكم من كتاب وحكمة} “Hani Allah, peygamberlerin misakını almıştı: 'Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim...'” [Âl-i İmrân: 81] buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Müfessirler dediler ki: Allah misakı vahiy ile aldı; gönderdiği hiçbir peygamber yoktur ki ona Muhammed'i zikretmiş, onu vasfetmiş ve şayet ona yetişirse mutlaka ona iman edeceğine dair kendisinden söz almış olmasın.» Bunu, Birinci Babın başında söylediği şu husus da desteklemektedir: Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cebrâil'e aleyhisselâm şöyle demiştir: «

هل أصابك من هذه الرحمة المذكورة في قوله تعالى {وما أرسلناك إلا رحمة للعالمين} شيء؟ قال نعم! كنت أخشى العاقبة فآمنت لثناء الله ﷿ عليّ بقوله {ذي قوة عند ذي العرش مكين مطاع ثم أمين} [التكوير: ٢٠، ٢١] » وروى مسلم في كتاب الصلاة عن أبي هريرة ﵁ أن رسول الله ﷺ قال:

Allah Teâlâ'nın: {وما أرسلناك إلا رحمة للعالمين} “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” [Enbiyâ: 107] buyruğunda zikredilen bu rahmetten sana bir pay isabet etti mi?» Cebrâil: «Evet! Ben akıbetimden endişe ederdim; ta ki Allah azze ve celle'nin hakkımdaki: {ذي قوة عند ذي العرش مكين مطاع ثم أمين} “Arşın sahibi katında değerli, güçlü, orada itaat edilen, güvenilirdir.” [Tekvîr: 20-21] övgüsünü işitince güvende oldum» dedi.» Müslim de Salât Kitabı'nda Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

«فضلت على الأنبياء بست: أعطيت جوامع الكلم، ونصرت بالرعب، وأحلت لي الغنائم، وجعلت لي الأرض طهوراً ومسجداً، وأرسلت إلى الخلق كافة، وختم بي النبيون» وحمل من حمل الخلق على الناس - للرواية التي فيها «إلى الناس» تحكم، بل العكس أولى لمطابقة الآيات، وقد خرج من هذا العموم من لا يعقل بالدليل العقلي، فبقي غيرهم داخلاً في اللفظ، لا يحل لأحد أن يخرج منه أحداً منهم إلا بنص صريح ودلالة قاطعة ترفع النزاع، وقال عياض في الباب الثالث من القسم الأول: وذكر البزار عن علي بن أبي طالب ﵁: لما أراد الله تعالى أن يعلم رسول الله ﷺ الأذان - فذكر المعراج وسماع الأذان من وراء الحجاب ثم قال: ثم أخذ الملك بيد محمد ﷺ فقدمه، فأمّ بأهل السماء فيهم آدم ونوح - انتهى. وروى عبد الرزاق عن سلمان الفارسي ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «إذا كان الرجل بأرض

«Diğer peygamberlere altı şeyle üstün kılındım: Bana cevâmiu'l-kelim (az sözle çok anlam ifade etme kabiliyeti) verildi, korku salmakla yardım olundum, ganimetler bana helal kılındı, yeryüzü bana temizleyici ve mescid kılındı, bütün yaratılmışlara (halka) peygamber olarak gönderildim ve benimle peygamberler son buldu.» 'Halk' (yaratılmışlar) kelimesini —içinde «insanlara» ifadesi geçen rivayete dayanarak— sadece insanlara hamletmek keyfi bir yorumdur; bilakis ayetlere uygun düşmesi bakımından aksi daha evladır. Akıl sahibi olmayan varlıklar akli delille bu umumilikten çıkmıştır; dolayısıyla diğerleri lafzın kapsamında kalmıştır. İhtilafı ortadan kaldıran sarih bir nass ve kesin bir delil olmaksızın hiç kimsenin onlardan birini bu kapsamın dışına çıkarması helal değildir. İyâz Birinci Kısmın Üçüncü Babında şöyle dedi: Bezzâr Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh şunu zikretti: «Allah Teâlâ Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ezanı öğretmek istediğinde...» —miracı ve hicabın arkasından ezanın işitilmesini zikretti, sonra şöyle dedi:— «Sonra melek Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem elinden tutup öne geçirdi; o da aralarında Âdem ve Nûh'un da bulunduğu sema ehline imamlık yaptı.» —nakil bitti—. Abdürrezzâk Selmân-ı Fârisî'den radıyallâhu anh rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bir adam

قيّ فحانت الصلاة فليتوضأ، فإن لم يجد الماء فليتيمم، فإن أقام صلى معه ملكاه، وإن أذن وأقام صلى خلفه من جنود الله ما لا يرى طرفاه» قال المنذري: القيّ - بكسر القاف وتشديد الياء، وهي الأرض القفر. وروى مالك والستة إلا الترمذي وأبو يعلى عن أبي هريرة ﵁ أن رسول الله ﷺ قال: «إذا قال الإمام {غير المغضوب عليهم ولا الضالين} فقولوا آمين» -وفي رواية إذا أمن الإمام فأمنوا - فإنه من وافق تأمينه - تأمين الملائكة - وفي رواية: من وافق قوله قول الملائكة - غفر له ما تقدم من ذنبه. وفي رواية في الصحيح: «إذا قال أحدكم في الصلاة: آمين، وقالت الملائكة في السماء: آمين، فوافقت إحداهما الأخرى غفر له ما تقدم له من ذنبه» وفي رواية لأبي يعلى: إذا قال الإمام {غير المغضوب عليهم ولا الضالين} قال الذين خلفه: آمين، التقت من أهل السماء وأهل الأرض آمين، غفر للعبد ما تقدم من ذنبه. وللشيخين عن أبي هريرة أيضاً ﵁ أن النبي ﷺ قال: «إذا قال الإمام سمع الله لمن حمده، فقولوا: اللهم ربنا لك الحمد، فإنه من وافق قوله قول الملائكة غفر له ما تقدم من ذنبه» ؛ وفي رواية: فإذا وافق قول أهل السماء قول أهل

ıssız bir arazide bulunur da namaz vakti gelirse abdest alsın; su bulamazsa teyemmüm etsin. Şayet kamet getirirse [yanındaki] iki meleği onunla birlikte namaz kılar; eğer hem ezan okur hem kamet getirirse, Allah'ın ordularından iki ucu görünmeyen bir cemaat onun arkasında namaz kılar.» Münzirî dedi ki: «el-Kayy —kaf'ın kesresi ve yâ'nın şeddesiyle— ıssız ve çorak arazidir.» Mâlik ve Tirmizî hariç Kütüb-i Sitte müellifleri ile Ebû Ya'lâ, Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İmam: {غير المغضوب عليهم ولا الضالين} “Gazaba uğramışların ve sapmışların değil” [Fâtiha: 7] dediğinde siz 'Âmîn' deyin» —bir rivayette: İmam 'Âmîn' deyince siz de 'Âmîn' deyin—; «zira kimin 'Âmîn' demesi meleklerin 'Âmîn' demesine denk gelirse —bir rivayette: Kimin sözü meleklerin sözüne denk gelirse— geçmiş günahları bağışlanır.» Sahîh'teki bir rivayette: «Sizden biri namazda 'Âmîn' dediğinde gökteki melekler de 'Âmîn' derse ve biri diğerine denk gelirse, onun geçmiş günahları bağışlanır.» Ebû Ya'lâ'nın bir rivayetinde ise: «İmam {غير المغضوب عليهم ولا الضالين} dediğinde arkasındakiler 'Âmîn' der, sema ehli ile yer ehlinin 'Âmîn'i birleşir ve kulun geçmiş günahları bağışlanır.» İki Şeyh'in (Buhârî ve Müslim) yine Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayetine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İmam 'Semiallahu limen hamideh' dediğinde siz 'Allahümme Rabbena leke'l-hamd' deyin; zira kimin sözü meleklerin sözüne denk gelirse, geçmiş günahları bağışlanır.» Bir rivayette ise: «Sema ehlinin sözü yer

الأرض غفر له ما تقدم من ذنبه؛ في أشكال ذلك مما يؤذن بائتمام الملائكة بأئمتنا، وذلك ظاهر في التقيد بشرعنا؛ وروى أحمد وأبو داود والنسائي وابن خزيمة وابن حبان في صحيحهما والحاكم - وجزم ابن معين والذهلي بصحته - عن أبي بن كعب ﵁ أن النبي ﷺ قال:

ehlinin sözüne denk gelirse geçmiş günahları bağışlanır» şeklindedir. Meleklerin imamlarımıza uymasını bildiren benzeri rivayetler mevcuttur; bu durum onların bizim şeriatımıza tabi olduklarını açıkça göstermektedir. Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî, Sahîh'lerinde İbn Huzeyme ve İbn Hibbân ile Hâkim —İbn Maîn ve Zühlî de sıhhatini kesin olarak belirtmiştir— Übey b. Ka'b'dan radıyallâhu anh rivayet ettiler ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

«وإن الصف الأول على مثل صف الملائكة» وأدل من جميع ما مضى ما روى مالك والشيخان وأبو داود وابن خزيمة عن أبي هريرة ﵁ أن رسول الله ﷺ قال: «من اغتسل يوم الجمعة غسل الجنابة ثم راح في الساعة الأولى فكأنما قرب بدنة، ومن راح في الساعة الثانية فكأنما قرب بقرة، ومن راح في الساعة الثالثة فكأنما قرب كبشاً أقرن، ومن راح في الساعة الرابعة فكأنما قرب دجاجة، ومن راح في الساعة الخامسة فكأنما قرب بيضة، فإذا خرج الإمام حضرت الملائكة يستمعون الذكر» ؛ وفي رواية: «فإذا قعد الإمام طويت الصحف» ؛ وفي رواية لأحمد عن أبي سعيد: فإذا أذن المؤذن وجلس الإمام على المنبر طويت الصحف ودخلوا المسجد يستمعون الذكر. فإن تركهم لكتابة الناس وإقبالهم على الاستماع دليل واضح على الائتمام، بما رواه الشيخان وغيرهما عن أبي هريرة أيضاً ﵁ أن النبي ﷺ قال: «إذا قلت لصاحبك

«İlk saf, meleklerin safı gibidir.» Geçenlerin hepsinden daha açık delil ise Mâlik, İki Şeyh (Buhârî ve Müslim), Ebû Dâvûd ve İbn Huzeyme'nin Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet ettikleri şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cuma günü cünüplükten yıkanır gibi yıkanıp ilk saatte giden kimse bir deve kurban etmiş gibi olur; ikinci saatte giden bir sığır kurban etmiş gibi olur; üçüncü saatte giden boynuzlu bir koç kurban etmiş gibi olur; dördüncü saatte giden bir tavuk kurban etmiş gibi olur; beşinci saatte giden bir yumurta sadaka vermiş gibi olur. İmam [hutbeye] çıktığında ise melekler zikri (hutbeyi) dinlemek üzere hazır bulunurlar.» Bir rivayette: «İmam oturduğunda sahifeler dürülür.» Ahmed'in Ebû Saîd'den rivayetinde ise: «Müezzin ezan okuyup imam minbere oturduğunda sahifeler dürülür ve mescide girip zikri dinlerler.» Onların insanların [amellerini] yazmayı bırakıp dinlemeye yönelmeleri imama uymanın apaçık bir delilidir; zira İki Şeyh ve diğerlerinin yine Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Cuma günü imam hutbe okurken arkadaşına

يوم الجمعة: أنصت، والإمام يخطب فقد لغوت» قال الحليمي في الرابع من شعب الإيمان في الجواب عما أورد على قوله: {لئن اجتمعت الإنس والجن على أن يأتوا بمثل هذا القرآن لا يأتون بمثله} [الإسراء: ٨٧] من أن التخصيص بالإنس والجن لا يمنع قدرة الملائكة على المعارضة ما نصه: وأما الملائكة فلم يتحدوا على ذلك لأن الرسالة إذا لم تكن إليهم لم يكن القرآن حجة عليهم، فسواء كانوا قادرين على مثله أو عاجزين، وهم عندنا عاجزون؛ وقال في الخامس عشر في أن من أنواع تعظيمه الصلاة عليه فأمر الله عباده أن يصلوا عليه ويسلموا، وقدم قبل ذلك إخبارهم بأن ملائكته يصلون عليه، فأمر الله عباده لنبيهم بذلك على ما في الصلاة عليه من الفضل إذا كانت الملائكة مع انفكاكهم عن شريعته تتقرب إلى الله تعالى بالصلاة والتسليم عليه، ليعلموا أنهم بالصلاة والتسليم عليه أول وأحق - هذا نصه في الموضعين، ولم يذكر لذلك دليلاً، ونسب الجلال المحلي في شرحه لجمع الجوامع مثل ذلك إلى البيهقي في الشعب فإنه قال: وصرح الحليمي والبيهقي في الباب الرابع من شعب الإيمان بأنه ﵊ لم يرسل إلى الملائكة، وفي الباب الخامس عشر بانفكاكهم من شرعه، قال: وفي تفسير الإمام الرازي والبرهان النسفي

'Sus!' dersen boş ve lüzumsuz bir söz söylemiş olursun.» Halîmî, Şuabü'l-Îmân'ın dördüncü babında: {لئن اجتمعت الإنس والجن على أن يأتوا بمثل هذا القرآن لا يأتون بمثله} “Andolsun, insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, onun benzerini getiremezler” [İsrâ: 88] ayeti hakkında getirilen «tahsisin sadece insan ve cinlere yapılmasının meleklerin meydan okumaya mukabele etme gücünü engellemeyeceği» itirazına cevaben aynen şöyle demiştir: «Meleklere gelince, onlar bu konuda meydan okumaya muhatap kılınmadılar; çünkü peygamberlik onlara yönelik olmadığında Kur'an onlar aleyhine bir hüccet olmaz; dolayısıyla onlar benzerini getirmeye muktedir de olsalar, aciz de olsalar fark etmez ki bize göre onlar acizdirler.» On beşinci babda ise ona salavat getirmenin ona hürmet etme çeşitlerinden biri olduğunu, bu yüzden Allah'ın kullarına ona salat ve selam getirmelerini emrettiğini, bundan önce de meleklerin ona salat getirdiğini haber verdiğini zikrederek şöyle demiştir: «Melekler onun şeriatından bağımsız oldukları halde ona salat ve selam getirerek Allah Teâlâ'ya yakınlaşıyorlarsa, ona salavat getirmedeki fazilet sebebiyle kulların ona salat ve selam getirmeye daha layık ve öncelikli olduklarını bilsinler diye Allah Teâlâ kullarına bunu emretmiştir.» —Her iki yerdeki metni böyledir ve buna dair hiçbir delil zikretmemiştir—. Celâl el-Mahallî, Cem'u'l-Cevâmi' şerhinde benzer bir görüşü Şuab'daki Beyhakî'ye nispet ederek şöyle demiştir: «Halîmî ve Beyhakî, Şuabü'l-Îmân'ın dördüncü babında onun aleyhisselâm meleklere gönderilmediğini, on beşinci babında da meleklerin onun şeriatından bağımsız olduklarını açıkça ifade etmişlerdir.» Dedi ki: «İmam Râzî'nin ve Bürhân en-Nesefî'nin tefsirlerinde

حكاية الإجماع في تفسير الآية الثانية - أي {ليكون للعالمين نذيراً} [الفرقان: ١] أنه لم يكن رسولاً إليهم - انتهى. وهو شهادة نفي كما ترى، لا ينهض بما ذكرته من النصوص على أن الحليمي لم يقل بذلك إلا لقوله بأن لملائكة أفضل من الأنبياء - كما نقله عنه الإمام فخر الدين في كتاب الأربعين والشيخ سعد الدين التفتازاني في شرح المقاصد وغيرهما، ولم يوافقه على ذلك أحد من أهل السنة إلا القاضي ابو بكر الباقلاني، فكما لم يوافق على الأصل لا يوافق على الفرع، وأما البيهقي فإنما نقله عن الحليمي وسكوته عليه لا يوجب القطع برضاه، قال الزركشي في شرح جمع الجوامع: وهي مسألة وقع النزاع فيها بين فقهاء مصر مع فاضل درس عندهم وقال لهم: الملائكة ما دخلت في دعوته، فقاموا عليه، وقد ذكر الإمام فخر الدين في تفسير سورة الفرقان الدخول محتجاً بقوله تعالى {ليكون للعالمين نذيراً} : والملائكة داخلون في هذا العموم - انتهى.

ikinci ayetin —yani {ليكون للعالمين نذيراً} “âlemlere bir uyarıcı olsun diye” [Furkan: 1] ayetinin— tefsirinde onun meleklere peygamber olmadığına dair icma nakledilmiştir.» —nakil bitti—. Gördüğün gibi bu, yokluğa dair bir şahitliktir; zikrettiğim nasslar karşısında tutunamaz. Üstelik Halîmî bunu sadece meleklerin peygamberlerden daha faziletli olduğu görüşüne binaen söylemiştir —İmam Fahreddîn'in el-Erbaîn'de, Şeyh Sa'düddin et-Teftâzânî'nin Şerhu'l-Makāsıd'da ve diğerlerinin kendisinden naklettiği gibi—. Ehl-i Sünnet'ten Kādî Ebû Bekir el-Bâkıllânî hariç hiç kimse bu görüşte ona muvafakat etmemiştir. Asılda muvafakat edilmediği gibi bu fersel meselede de muvafakat edilmez. Beyhakî'ye gelince, o bunu sadece Halîmî'den nakletmiştir; onun buna sessiz kalması ise bunu kesin olarak benimsediğini göstermez. Zerkeşî, Şerhu Cem'i'l-Cevâmi'de şöyle dedi: «Bu, Mısır fakihleri ile yanlarında ders veren ve onlara: 'Melekler onun davetine dahil değildir' diyen faziletli bir zat arasında tartışma konusu olan bir meseledir; fakihler ona karşı çıkmışlardır. İmam Fahreddîn Furkan suresinin tefsirinde Allah Teâlâ'nın {ليكون للعالمين نذيراً} buyruğunu delil getirerek onların dahil olduğunu zikretmiş ve: 'Melekler bu umumiliğe dahildir' demiştir.» —nakil bitti—.

وهذا يقدح فيما نقل عنه من نقل الإجماع، وعلى تقدير صحته ففيه أمور، أما أولاً فالإجماع لا يرجع إلا إلى أهل الاطلاع على المنقولات من حفاظ الآثار وأقاويل السلف فيه، وأما ثانياً فإنه نقل يحتمل التصحيح والتضعيف، لأنه بطرقه احتمال أن يكون نقل عمن لا يعتد به، أو يكون

Bu durum, ondan icma nakledildiğine dair aktarıma halel getirir. Sıhhati farzedilse bile burada birkaç husus vardır: Birincisi, icma ancak nakledilen rivayetleri iyi bilen hadis hafızlarına ve bu konudaki selef kavillerine müracaatla tespit edilir. İkincisi, bu nakil tashih ve tazife (doğrulanmaya ve zayıf sayılmaya) açık bir nakildir; zira güvenilmeyen bir kimseden nakledilmiş olması yahut

أخذه عن أحد مذاكرة وأحسن الظن به، أو حصل له سهو، ونحو ذلك، فلا وثوق إلا بعد معرفة المنقول عنه وسند النقل والاعتضاد بما يوجب الثقة ليقاوم هذه الظواهر الكثيرة، وأما ثالثاً فإنه سيأتي عن الإمام تقي الدين السبكي أن بعض المفسرين قال بالإرسال إلى الملائكة، وق الإمام ولي الدين أبو زرعة أحمد ابن الحافظ زين الدين العراقي في شرحه لجمع الجوامع: وأما كونه مبعوثاً إلى الخلق أجمعين فالمراد المكلف منهم، وهذا يتناول الإنس والجن والملائكة، فأما الأولان فبالإجماع، وأما الملائكة فمحل خلاف فأين الإجماع! هذا على تقدير صحة هذا النقل وأنى لمدعي ذلك به فإني راجعت تفسير الإمام للآية المذكورة فلم أجد فيه نقل الإجماع، وإنما قال: ثم قالوا: هذه الآية تدل على أحكام: الأول أن العالم كل ما سوى الله، فيتناول جميع المكلفين من الجن والإنس والملائكة، لكنا نبئنا أنه ﵇ لم يكن رسولاً إلى الملائكة، فوجب أن ينفى كونه رسولاً إلى الجن والإنس جميعاً، وبطل قول من قال: إنه كان رسولاً إلى البعض دون البعض، الثاني أن لفظ {العالمين} يتناول جميع المخلوقات، فتدل الآية على أنه رسول إلى المكلفين إلى يوم القيامة، فوجب أن يكون خاتم الأنبياء والرسل - هذا لفظه في أكثر النسخ، وفي بعضها: لكنا أجمعنا - بدل: نبئنا - وهي غير صريحة في إجماع الأمة كما ترى، ولم يعين الموضع الذي أحال عليه في النسخ

bunu birisinden müzakere yoluyla alıp ona hüsnüzan beslemiş olması veya bir sehvin meydana gelmiş olması gibi ihtimaller mevcuttur. Dolayısıyla kendisinden nakil yapılan zat ve nakil senedi bilinmedikçe ve bu çok sayıdaki zahir delile karşı koyacak güven verici delillerle desteklenmedikçe itimat edilemez. Üçüncüsü, ileride İmam Takıyyüddin es-Sübkî'den geleceği üzere bazı müfessirler meleklere de peygamber olarak gönderildiğini söylemişlerdir. İmam Veliyyüddin Ebû Zür'a Ahmed b. el-Hâfız Zeynüddin el-Irâkî, Şerhu Cem'i'l-Cevâmi'de şöyle demiştir: «Onun bütün mahlukata gönderilmiş olmasına gelince, bundan maksat mükellef olanlardır; bu da insanları, cinleri ve melekleri kapsar. İlk ikisi icma iledir; meleklere gelince bu ihtilaflı bir konudur, o halde icma nerede!» Bu naklin sahih olduğu varsayılsa bile bunu iddia eden nerede bunu bulabilir? Zira ben İmam'ın (Râzî'nin) söz konusu ayete dair tefsirine baktım, orada icma nakli bulamadım; o sadece şöyle demiştir: «Sonra dediler ki: Bu ayet birkaç hükme delalet eder: Birincisi, âlem Allah'tan gayrı her şeydir; dolayısıyla cinlerden, insanlardan ve meleklerden bütün mükellefleri kapsar. Fakat bize onun aleyhisselâm meleklere elçi olmadığı bildirildi; binaenaleyh cinlere ve insanlara toptan elçi olduğunu nefyetmek icap etti ve onun bazılarına elçi olup bazılarına olmadığını söyleyenin sözü batıl oldu. İkincisi, {العالمين} “âlemler” lafzı bütün yaratılmışları kapsar; dolayısıyla ayet onun kıyamet gününe kadar mükelleflere elçi olduğuna delalet eder, bu yüzden peygamberlerin ve resullerin sonuncusu olması vacip oldu.» —Nüshaların çoğunda onun lafzı böyledir; bazılarında ise 'bildirildi' yerine 'icma ettik' şeklindedir; gördüğün gibi bu da ümmetin icması konusunda sarih değildir ve diğer nüshalarda havale ettiği yeri de belirtmemiştir—.

الأخرى - فليطلب من مظانه ويتأمل، وأما النسفي فمختصر له - والله الموفق؛ ثم رأيت في خطبة كتاب الإصابة في أسماء الصحابة لشيخنا حافظ عصره أبي الفضل بن حجر في تعريف الصحابي: وقد نقل الإمام فخر الدين في أسرار التنزيل الإجماع على أنه ﷺ لم يكن مرسلاً إلى الملائكة، ونوزع في هذا النقل، بل رجح الشيخ تقي الدين السبكي أنه كان مرسلاً إليهم واحتج بأشياء يطول شرحها - انتهى.

O halde ilgili yerlerden araştırılıp üzerinde düşünülmelidir. Nesefî'ye gelince, o [Râzî'nin] bir muhtasarıdır —başarı Allah'tandır—. Sonra asrının hafızı olan şeyhimiz Ebu'l-Fazl İbn Hacer'in el-İsâbe fî Temyîzi's-Sahâbe kitabının mukaddimesinde sahabi tarifinde şöyle dediğini gördüm: «İmam Fahreddîn Esrârü't-Tenzîl'de onun sallallâhu aleyhi ve sellem meleklere elçi olarak gönderilmediğine dair icma nakletmiştir; ancak bu nakle itiraz edilmiştir. Hatta Şeyh Takıyyüddin es-Sübkî onun meleklere de elçi olarak gönderildiğini tercih etmiş ve açıklaması uzun sürecek deliller getirmiştir.» —nakil bitti—.

والعجب من الرازي في نقل هذا الذي لا يوجد لغيره مع أنه قال في أسرار التنزيل في أواخر الفصل الثاني من الباب الثالث في الاستدلال بخلق الآدمي على وجود الخالق: الوجه الرابع - أي في تكريم بني آدم - أنه جعل أباهم رسولاً إلى الملائكة حيث قال {أنبئهم باسمائهم} [البقرة: ٣١] وقد تقرر أن كل كرامة كانت لنبي من الأنبياء فلنبينا ﷺ مثلها أو أعظم منها، وقال في تفسيره الكبير في {وعلم آدم الأسماء} [البقرة: ٣١] : ولا يبعد أيضاً أن يكون مبعوثاً إلى من يوجه التحذير إليهم من الملائكة، لأن جميعهم وإن كانوا رسلاً فقد يجوز الإرسال إلى الرسول لبعثة إبراهيم إلى لوط ﵉ انتهى. وأنت خبير بأمر عيسى ﵇ بعد نزوله من السماء، والحاصل أن رسالته ﷺ إليهم صلوات الله عليهم - رتبة فاضلة ودرجة عالية

Râzî'nin başkasında bulunmayan bu nakli yapması şaşılacak şeydir; oysa kendisi Esrârü't-Tenzîl'de Üçüncü Babın İkinci Faslının sonlarında insanın yaratılışından Yaratıcı'nın varlığına delil getirme bahsinde şöyle demiştir: «Dördüncü vecih —yani Âdemoğlunun şerefli kılınmasında—: Allah: {أنبئهم باسمائهم} “Onlara bunların isimlerini haber ver” [Bakara: 31] buyurduğunda onların babasını meleklere elçi kılmıştır. Sabit olmuştur ki peygamberlerden herhangi birine verilen her bir keramet ve faziletin aynısı yahut daha büyüğü Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem için de geçerlidir.» Büyük Tefsir'inde de: {وعلم آدم الأسماء} “Ve Âdem'e isimleri öğretti” [Bakara: 31] ayetinde şöyle demiştir: «Onun meleklerden sakındırma yöneltilen kimselere de elçi olarak gönderilmiş olması uzak bir ihtimal değildir; zira meleklerin hepsi birer elçi olsalar bile, İbrâhim'in Lût'a aleyhimesselâm gönderilmesinde olduğu gibi bir elçiye elçi gönderilmesi caizdir.» —nakil bitti—. Gökten indikten sonra İsa'nın aleyhisselâm durumunu sen iyi bilirsin. Özetle, onun sallallâhu aleyhi ve sellem meleklere —Allah'ın salavatı üzerlerine olsun— elçi olması onun için caiz, makamına layık, risaletinin umumiliğine ve davetinin şümulüne dair varid olan kesin delillere uygun, faziletli ve yüce

كاملة جائزة له، لائقة بمنصبه، مطابقة لما ورد من القواطع لعموم رسالته وشمول دعوته، وقد دلت على حيازته لها ظواهر الكتاب والسنة مع أنه لا يلزم من إثباتها له إشكال في الدين ولا محذور في الاعتقاد، فليس لنا التجريء على نفيها إلا بقاطع كما قال إمامنا الشافعي ﵀ في كتاب الرسالة في آية الأنعام {قل لا أجد فيما أوحي إليّ محرماً} [الأنعام: ١٤٥] قال: فاحتملت معنيين: أحدهما أن لا يحرم على طاعم يطعمه أبداً إلا ما استثنى الله ﷿، وهذا المعنى الذي إذا وُوجه رجل مخاطباً به كان الذي يسبق إليه أنه لا يحرم عليه غير ما سمى الله ﷿ محرماً، وما كان هكذا فهو الذي يقال له أظهر المعاني وأعمها وأغلبها والذي لو احتملت الآية معاني سواه - كان هو المعنى الذي يلزم أهل العلم القول به إلا أن تأتي سنة للنبي ﷺ بأبي هو وأمي - تدل على معنى غيره مما تحتمله الآية، فنقول: هذا معنى ما أراد الله ﷿، ولا يقال بخاص في كتاب الله ولا سنة إلا بدلالة فيهما أو في واحد منهما، ولا يقال

kamil bir mertebedir. Kitap ve Sünnet'in zahirleri onun bu mertebeyi elde ettiğine delalet etmiştir; üstelik bunun onun için sabit görülmesinden dinde hiçbir müşkül ve inançta hiçbir sakınca doğmaz. O halde kesin bir delil olmadıkça bunu nefyetmeye cüret etmemiz caiz değildir. Nitekim İmamımız Şâfiî rahimehullâh er-Risâle'de En'âm suresindeki: {قل لا أجد فيما أوحي إليّ محرماً} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum” [En'âm: 145] ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bu iki anlama ihtimallidir: Birincisi, Allah azze ve celle'nin istisna ettiği şeyler hariç yiyen bir kimseye hiçbir şeyin ebediyen haram kılınmamasıdır. Bu, bir adam muhatap kılındığında aklına ilk gelen anlamdır; yani Allah azze ve celle'nin haram olarak isimlendirdiğinden başkası ona haram değildir. Böyle olan bir mana, manaların en zahiri, en umumisi ve en galibidir; şayet ayet bunun dışındaki manalara ihtimalli olsa bile, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem —anam babam ona feda olsun— ayetin ihtimal taşıdığı başka bir manaya delalet eden bir sünnet gelmedikçe ilim ehlinin benimsemesi gereken mana budur; o zaman 'Allah azze ve celle'nin muradı budur' deriz. Allah'ın Kitabı'nda ve Sünnet'te bir delil bulunmadıkça özel bir anlam (tahsis) iddia edilemez. Keza ayet

بخاص حتى تكون الآية تحتمل أن تكون أريد بها ذلك الخاص، فأما ما لم تكن محتملة له فلا يقال فيها بما لا تحتمل الآية - انتهى. وشرحه الإمام أبو محمد بن حزم في المحلى فقال: ولا يحل لأحد أن يقول في آية أو في خبر: هذا منسوخ أو مخصوص في بعض ما يقتضيه ظاهر لفظه، ولا أن لهذا النص تأويلاً غير مقتضى ظاهر لفظه، ولا أن هذا الحكم غير واجب علينا من حين وروده إلا بنص آخر وارد بأن هذا النص كما ذكر، أو بإجماع متيقن بأنه كما ذكر، أو بضرورة حس موجبة أنه كما ذكر، برهانه:

o özel manayı taşımaya elverişli olmadıkça ona tahsis uygulanmaz; taşımadığı manalarla da ayet hakkında hüküm verilmez.» —nakil bitti—. İmam Ebû Muhammed b. Hazm bunu el-Muhallâ'da açıklayarak şöyle dedi: «Hiç kimsenin bir ayet veya hadis hakkında: 'Bu mensuhtur' yahut 'lafzının zahirinin gerektirdiği bazı hususlara tahsis edilmiştir' demesi veya 'Bu nassın zahiri lafzının gerektirdiğinden başka bir tevili vardır' demesi yahut 'Bu hüküm bize varid olduğu andan itibaren vacip değildir' demesi helal değildir; meğerki bu nassın zikredildiği gibi olduğuna dair başka bir nass, yahut öyle olduğuna dair kesinleşmiş bir icma veya zorunlu bir hissi zaruret bulunsun. Bunun delili şudur:

{وما أرسلنا من رسول إلا ليطاع بإذن الله} [النساء: ٦٤] {وما أرسلنا من رسول إلا بلسان قومه ليبين لهم} [إبراهيم: ٤] وقال {فليحذر الذين يخالفون عن أمره أن تصيبهم فتنة} [النور: ٦٣] ، ومن ادعى أن المراد بالنص بعض ما يقتضيه في اللغة العربية، لا كل ما يقتضيه فقد أسقط بيان النص، وأسقط وجوب الطاعة له بدعواه الكاذبة، وليس بعض ما يقتضيه النص بأولى بالاقتصار عليه

{وما أرسلنا من رسول إلا ليطاع بإذن الله} “Biz hiçbir elçiyi, Allah'ın izniyle kendisine itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik” [Nisâ: 64], {وما أرسلنا من رسول إلا بلسان قومه ليبين لهم} “Biz her elçiyi, kendilerine açıklasın diye ancak kendi kavminin diliyle gönderdik” [İbrâhîm: 4], {فليحذر الذين يخالفون عن أمره أن تصيبهم فتنة} “O'nun emrine aykırı davrananlar başlarına bir fitne gelmesinden sakınsınlar” [Nûr: 63]. Nass ile murat edilenin Arap dilinde gerektirdiği her şey değil de sadece bir kısmı olduğunu iddia eden kimse, nassın beyanını ve bu asılsız iddiasıyla ona itaat etme vücubiyetini düşürmüş olur. Nassın gerektirdiği bazı hususlar, onun gerektirdiği

من سائر ما يقتضيه - انتهى. وقال أهل الأصول: إن الظاهر ما دل على المعنى دلالة ظنية أي راجحة، والتأويل حمل الظاهر على المحتمل المرجوح، فإن حمل عليه لدليل فصيح - أو لما نظن دليلاً وليس في الواقع بدليل - فاسد، أو لا لشيء فلعب لا تأويل، قال الإمام الغزالي في كتاب المحبة من الإحياء في الكلام على أن رؤية الله تعالى في الآخرة هل هي بالعين أو بالقلب: والحق ما ظهر لأهل السنة والجماعة من شواهد الشرع أن ذلك يخلق في العين، ليكون لفظ الرؤية والنظر وسائر الألفاظ الواردة في الشرع مجرى على ظاهره إذ لا يجوز إزالة الظواهر إلاّ لضرورة - انتهى، وقال الإمام تقي الدين السبكي في جواب السؤال عن الرسالة إلى الجن الذي تقدم في أول الكلام على هذه الآية أني رأيته بخطه: الآية العاشرة: {ليكون للعالمين نذيراً} [الفرقان: ١] قال المفسرون كلهم في تفسيرها: للجن والإنس، وقال بعضهم: والملائكة. الثانية عشرة {وما أرسلناك إلا كافة للناس} [سبأ: ٢٨] قال المفسرون: معناها: إلا إرسالاً عاماً شاملاً لجميع الناس، أي ليس بخاص ببعض الناس، فمقصود الآية نفي الخصوص وإثبات العموم، ولا مفهوم لها فيما وراء الناس، بل قوتها في العموم يقتضي عدم الخصوصية فيهم وحينئذ يشمل

diğer hususlardan daha fazla sadece kendisiyle yetinilmeye layık değildir.» —nakil bitti—. Usul âlimleri dediler ki: Zahir, manaya zannî yani racih bir delaletle delalet eden lafızdır. Tevil ise zahiri, mercuh olan muhtemel manaya hamletmektir; şayet fasih bir delilden ötürü hamletmişse tevil caizdir; delil sandığı ama gerçekte delil olmayan bir şeye hamletmişse fasittir; hiçbir şeye dayanmadan hamletmişse bu tevil değil bir oyundur. İmam Gazzâlî İhyâ'nın Muhabbet kitabında 'ahirette Allah Teâlâ'nın rüyeti gözle midir yoksa kalple midir' bahsinde şöyle demiştir: «Hak olan, şeriatın şahitlerinden Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'e zahir olan husustur ki, o [görme fiili] gözde yaratılır; ta ki rüyet, nazar ve şeriatta geçen diğer bütün lafızlar zahiri üzere carî olsun; zira bir zorunluluk olmadıkça zahirleri terk etmek caiz değildir.» —nakil bitti—. İmam Takıyyüddin es-Sübkî, bu ayetin başındaki bahiste kendi el yazısıyla gördüğüm cinlere risalet sorusuna verdiği cevapta şöyle dedi: «Onuncu ayet: {ليكون للعالمين نذيراً} “âlemlere bir uyarıcı olsun diye” [Furkan: 1] ayetidir; müfessirlerin hepsi tefsirinde: 'Cinlere ve insanlara' demiş, bazıları da: 'Ve meleklere' demiştir. On ikinci ayet: {وما أرسلناك إلا كافة للناس} “Biz seni ancak bütün insanlara gönderdik” [Sebe': 28] ayetidir; müfessirler dediler ki: Anlamı, bütün insanları kapsayan umumi bir elçilikle gönderdik demektir; yani bazı insanlara özel değildir. Dolayısıyla ayetin maksadı hususiliği nefyetmek ve umumiliği ispat etmektir; insanların ötesi için bir mefhumu yoktur, bilakis umumilikteki gücü onlarda bir hususilik bulunmamasını gerektirir ve bu durumda

الجن، ولو كان مقصود الآية حصر رسالته في الناس لقال: وما أرسلناك إلا إلى الناس، فإن كلمة «إلا» تدخل على ما يقصد الحصر فيه، فلما أدخلها على {كافة} دل على أنه المقصود بالحصر، ويبقى قوله {للناس} لا مفهوم له، أما أولاً فلأنه مفهوم قلب وأما ثانياً فلأنه لا يقصد بالكلام، أما ثالثاً فلأنه قد قيل: إن {الناس} يشمل الإنس والجن، أي على القول بأنه مشتق من النوس، وهو التحرك، وهو على هذا شامل للملائكة أيضاً، وممن صرح من أهل اللغة بأن {الناس} يكون من الإنس ومن الجن الإمام أبو إبراهيم إسحاق بن إبراهيم الفارابي في كتابه ديوان الأدب، قال السبكي: السابعة عشرة

cinleri de kapsar. Şayet ayetin maksadı onun risaletini sadece insanlara hasretmek olsaydı: «وما أرسلناك إلا إلى الناس» derdi; zira «illâ» kelimesi hasredilmesi murat edilen şeyin üzerine dahil olur. Onu {كافة} “bütün” lafzının üzerine dahil edince, hasredilmek istenenin bu olduğunu göstermiştir. Geriye kalan {للناس} “insanlara” ifadesinin ise bir mefhumu kalmaz; birincisi, bu mefhûm-ı lakaptır; ikincisi, kelamda asıl kastedilen o değildir; üçüncüsü, {الناس} “insanlar” lafzının insanları ve cinleri kapsadığı söylenmiştir; yani hareket etmek anlamına gelen 'nevs' kökünden türediği görüşüne göre bu, melekleri de kapsar. Lügat ehlinden {الناس} kelimesinin hem insanlardan hem cinlerden olacağını açıkça belirtenlerden biri de İmam Ebû İbrâhim İshâk b. İbrâhim el-Fârâbî'dir (Dîvânü'l-Edeb kitabında). Sübkî dedi ki: On yedinci ayet:

{إن هو إلا ذكر للعالمين} [ص: ٨٧] الثامنة عشرة {إنما تنذر من اتبع الذكر وخشي الرحمن بالغيب} [يس: ١١] ونحوهما كقوله {لتنذر من كان حياً} [يس: ٧٠] وكذا قوله {هدى للمتقين} ، وأما السنة فأحاديث: الأول حديث مسلم عن أبي هريرة ﵁ «وأرسلت إلى الخلق كافة» ، «إلى الخلق» عام يشمل الجن بلا شك، ولا يرد على هذا أنه ورد في روايات هذا الحديث من طرق أخرى في صحيح البخاري وغيره «الناس» موضع «الخلق» لأنا نقول: ذلك من رواية جابر، وهذا من رواية أبي هريرة؛ فلعلهما حديثان، وفي رواية الخلق زيادة معنى على الناس، فيجب

{إن هو إلا ذكر للعالمين} “O, âlemler için yalnızca bir zikirdir (öğüttür)” [Sâd: 87], on sekizinci ayet {إنما تنذر من اتبع الذكر وخشي الرحمن بالغيب} “Sen ancak zikre (Kur'an'a) uyan ve görmediği halde Rahmân'dan korkan kimseyi uyarırsın” [Yâsîn: 11] ve {لتنذر من كان حياً} “diri olanı uyarmak için” [Yâsîn: 70] ile {هدى للمتقين} “müttakiler için bir hidayettir” gibi benzeri ayetlerdir. Sünnete gelince pek çok hadis vardır: Birincisi, Müslim'in Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiği: «Ben bütün yaratılmışlara gönderildim» hadisidir; «yaratılmışlara» ifadesi umumidir ve şüphesiz cinleri kapsar. Bu hadisin Sahîh-i Buhârî ve diğerlerindeki başka tarikten gelen rivayetlerinde «yaratılmışlar» yerine «insanlar» lafzının varid olması buna halel getirmez; zira biz deriz ki: O Câbir'in rivayetidir, bu ise Ebû Hüreyre'nin rivayetidir; belki de bunlar iki ayrı hadistir ve 'yaratılmışlar' rivayetinde 'insanlar' lafzına nispetle mana fazlalığı vardır; dolayısıyla

الأخذ به إذ لا تعارض بينهما، ثم جوز أن يكون من روى «الناس» روى بالمعنى فلم يوف به، قال: وهذا الحديث يؤيد قول من قال: إنه مرسل إلى الملائكة ولا يستنكر هذا، فقد يكون ليلة الإسراء يسمع من الله كلاماً فبلغه لهم في السماء أو لبعضهم، وبذلك يصح أنه مرسل إليهم، ولا يلزم من كونه مرسلاً إليهم من حيث الجملة أن يلزمهم جميعُ الفروع التي تضمنتها شريعته، فقد يكون مرسلاً إليهم في بعض الأحكام أو في بعض الأشياء التي ليست بأحكام، أو يكون يحصل لهم بسماع القرآن زيادةُ إيمان، ولهذا جاء فيمن قرأ سورة الكهف: فنزلت عليه مثل الظلة، ثم قال في أثناء كلام: بخلاف الملائكة، لا يلتزم أن هذه التكاليف كلها ثابتة في حقهم إذا قيل بعموم الرسالة لهم، بل يحتمل ذلك ويحتمل في شيء خاص كما أشرنا إليه فيما قبل - انتهى. قلت: ولا ينكر اختصاص الأحكام ببعض المرسل إليهم دون بعض في شرع واحد في الأحرار والعبيد والنساء والرجال والحطّابين والرعاء بالنسبة إلى بعض أعمال الحج وغير ذلك مما يكثر تعداده - والله الموفق؛ ومن تجرأ على نفي الرسالة إليهم من أهل زماننا بغير نص صريح يضطره إليه، كان ضعيف العقل مضطرب الإيمان مزلزل اليقين سقيم الدين، ولو كان حاكياً لما قيل

aralarında çelişki bulunmadığı için onu almak vaciptir. Sonra «insanlar» lafzını rivayet edenin mana ile rivayet edip lafzı tam vermemiş olması da caizdir. Dedi ki: Bu hadis, onun meleklere de gönderildiğini söyleyenlerin görüşünü teyit eder ve bu yadırganacak bir şey değildir. İsra gecesinde Allah'tan işittiği kelamı semada meleklere yahut onların bir kısmına tebliğ etmiş olabilir; bununla onun meleklere elçi olduğu sıhhat kazanır. Onun meleklere mutlak manada elçi olmasından, şeriatının içerdiği bütün furûat hükümlerinin onlara da vacip olması gerekmez. Bazı hükümlerde veya hüküm olmayan bazı konularda onlara elçi kılınmış olabilir; yahut Kur'an'ı dinlemekle imanlarının artması hasıl olmuş olabilir; nitekim Kehf suresini okuyan kimse hakkında: 'Üzerine bulut gibi bir şey indi' diye varid olmuştur. Sonra sözünün arasında şöyle dedi: 'Meleklerin durumu farklıdır; risaletin onları da kapsadığı söylendiğinde bütün bu tekliflerin onlar hakkında da sabit olması gerekmez; bilakis daha önce işaret ettiğimiz gibi bu da ihtimal dahilindedir, özel bir şeyde olması da ihtimal dahilindedir.' —nakil bitti—. Derim ki: Tek bir şeriatta hükümlerin gönderilenlerin bir kısmına tahsis edilip bir kısmına edilmemesi yadırganamaz; hürler, köleler, kadınlar, erkekler, oduncular ve çobanlar hakkında haccın bazı amellerine nispetle ve sayılması uzun sürecek diğer hususlarda olduğu gibi —başarı Allah'tandır—. Zamanımızın ehlinden kendisini buna mecbur bırakan sarih bir nass olmaksızın meleklere risaleti nefyetmeye cüret eden kimse; aklı zayıf, imanı sarsıntılı, yakîni çalkantılı ve dini sakat bir kimsedir; isterse bunu söyleneni

على وجه الرضى به، فما كل ما يُعلَم يقال، وكفى بالمرء إثماً أن يحدث بكل ما سمع، ولعمري! إن الأمر لعلى ما قال صاحب البردة وتلقته الأمة بالقبول، وطرب عليه في المحافل والجموع:

rıza yoluyla nakleden biri olsun. Zira her bilinen söylenmez; kişiye her duyduğunu anlatması günah olarak yeter! Ömrüme yemin olsun ki, mesele Bürde sahibinin söylediği, ümmetin kabulle karşıladığı ve meclislerde, topluluklarda coşkuyla okuduğu şu sözde olduğu gibidir:

دع ما ادعته النصارى في نبيهم ... واحكم بما شئت مدحاً فيه واحتكم

Bırak Hristiyanların peygamberleri hakkında iddia ettiklerini... Ondan sonra onun övgüsü hakkında dilediğince hükmet ve serbestçe konuş!

ولما أثبت شهادة الله تعالى له بالتصديق بأنه محق، وكان ذلك ربما أوهم أن غير الله تعالى لا يعرف ذلك، لا سيما وقد ادعى كفار قريش أنهم سألوا أهل الكتابين فادعوا أنهم لا يعرفونه، أتبعه بقوله على طريق الاستئناف: {الذين آتيناهم} أي بما لنا من العظمة من اليهود والنصارى {الكتاب} أي الجامع لخيري الدنيا والآخرة، وهو التوراة والإنجيل {يعرفونه} أي الحق الذي كذبتم به لما جاءكم وحصل النزاع بيني وبينكم فيه لما عندهم في كتابهم من وصفي الذي لا يشكون فيه، ولما هم بمثله آنسون مما أثبت به من المعجزات، ولما في هذا القرآن من التصديق لكتابهم والكشف لما أخفوا من أخبارهم، ولأساليبه التي لا يرتابون في أنها خارجة من مشكاة كتابهم مع زيادتها بالإعجاز، فهم يعرفون هذا الحق {كما يعرفون أبناءهم} أي من بين الصبيان بحُلاهم ونعوتهم معرفة لا يشكون فيها، وقد وضعتموهم موضع

Allah Teâlâ'nın onun hak üzere olduğuna dair şahitliğini tasdik ile ispat edince —bu durum sanki Allah Teâlâ'dan başkasının bunu bilmediği vehmini uyandırabilirdi, bilhassa Kureyş kâfirleri iki Kitap ehline sorduklarını, onların da onu tanımadıklarını iddia ettiklerini öne sürmüşlerdi— istînâf yoluyla şu buyruğu ekledi: {الذين آتيناهم} “Kendilerine verdiklerimiz” yani azametimizle Yahudilerden ve Hristiyanlardan kendilerine ihsan ettiğimiz kimseler, {الكتاب} “Kitab'ı” yani dünya ve ahiret hayrını toplayan Tevrat ve İncil'i, {يعرفونه} “onu tanırlar” yani size geldiğinde yalanladığınız ve benimle aranızda ihtilaf meydana gelen hakkı; zira kitaplarında benim şüphe götürmez vasfım mevcuttur; sabit kılınan mucizelerden benzerine aşinadırlar; bu Kur'an'da onların kitaplarını tasdik eden ve onların gizledikleri haberlerini açığa çıkaran hususlar vardır ve Kur'an'ın üsluplarının —i'caz fazlalığıyla birlikte— kendi kitaplarının kandilinden çıktığında şüpheleri yoktur. Dolayısıyla onlar bu hakkı, {كما يعرفون أبناءهم} “öz oğullarını tanıdıkları gibi” yani çocuklar arasından onları sıfatları ve alametleriyle şüpheye düşmeyecekleri bir şekilde tanırlar. Siz onları güvenilir bir

الوثوق، وأنزلتموهم منزلة الحكم بسؤالكم لهم عني غير مرة، وقد آمن بي جماعة منهم وشهدوا لي، فما لكم لا تتابعونهم! لقد بان الهوى وانكشف عن ضلالكم الغطاء.

makama koymuş, defalarca hakkımda onlara sorarak onları bir hakem mevkiine yerleştirmiştiniz. Onlardan bir cemaat bana iman etmiş ve benim için şahitlik etmiştir; o halde neden onlara tabi olmuyorsunuz? Artık heva ve heves apaçık ortaya çıkmış, sapıklığınızın üzerindeki örtü kalkmıştır.

ولما كان أكثرهم يخفون ذلك ولا يشهدون به، قال جواباً لمن يسأل عنهم: {الذين خسروا} أي منهم، ولكنه حذفها للتعميم {أنفسهم فهم} أي بسبب ذلك {لا يؤمنون} أي لما سبق لهم من القضاء بالشقاء الذي خسروا به أنفسهم بالعدول عما دعت إليه الفطرة السليمة والفكرة المستقيمة، ومن خسر نفسه فهو لا يؤمن فكيف يشهد! فقد بينت هذه الجملة أن من لا يشهد منهم فهو في الحقيقة ميت أو موات، لأن من ماتت نفسه كذلك، بل هم أشقى منه، فلقد أداهم ذلك الشقاء إلى أن حرفوا كتابهم وأخفوا كثيراً مما يشهد لي بالنبوة، فكانوا أظلم الخلق بالكذب في كتاب الله للتكذيب لرسل الله.

Onların çoğu bunu gizleyip şahitlik etmediğinden, onlar hakkında soru sorana cevap olarak şöyle buyurdu: {الذين خسروا} “Hüsrana uğratanlar” yani onlardan olanlar —fakat umumilik ifade etmesi için 'onlardan' kaydı hazfedilmiştir— {أنفسهم فهم} “kendilerini, işte onlar” yani bundan dolayı {لا يؤمنون} “iman etmezler”; zira selim fıtratın ve dosdoğru aklın davet ettiğinden yüz çevirerek kendilerini hüsrana uğrattıkları şekavet hükmü haklarında önceden geçmiştir. Kendini hüsrana uğratan kimse iman etmez, nerede kaldı ki şahitlik etsin! Bu cümle açıkça göstermiştir ki, onlardan şahitlik etmeyen kimse gerçekte ölü yahut ölü gibidir; zira nefsi ölen kimse böyledir, hatta onlar ondan daha bedbahttır. Bu şekavet onları kitaplarını tahrif etmeye ve benim nübüvvetime şahitlik eden pek çok şeyi gizlemeye sevk etti; böylece Allah'ın elçilerini yalanlamak amacıyla Allah'ın Kitabı hakkında yalan söyleyerek mahlukatın en zalimi oldular.

ولما كان التقدير: خسروا ففاتهم الإيمان، لأنهم ظلموا بكتمان الشهادة، فكان الظلم سبب خسرانهم، فمن أظلم منهم! عطف عليه ما يؤذن بأنهم بدلوا كتابهم، أو نسبوا إليه ما ليس فيه، فقال واضعاً للظاهر موضع ضميرهم لذلك: {ومن أظلم ممن افترى} أي تعمد

Takdir: «Hüsrana uğradılar da şahitliği gizlemek suretiyle zulmettikleri için iman ellerinden kaçtı; zulüm onların hüsranının sebebi oldu, o halde onlardan daha zalim kim olabilir!» şeklinde olunca, kitaplarını değiştirdiklerini yahut onda olmayan şeyi ona nispet ettiklerini bildiren ifadeyi buna atfetti ve bu sebeple onların zamiri yerine zahir ismi koyarak şöyle buyurdu: {ومن أظلم ممن افترى} “İftira edenden daha zalim kim olabilir?” yani kasten uydurandan,

{على الله كذباً} كهؤلاء الذين حرفوا كتابهم ونسبوا إلى الله ما لم يقله، زيادة كتبوها بأيديهم لا أصل ها، إضلالاً منهم لعباده {أو كذب بآياته} أي الآتي بها الرسل كالقرآن وغيره من المعجزات كالمشركين، لا أحد أظلم منهم فهم لا يفلحون {إنه لا يفلح الظالمون} أي فكيف بالأظلمين! .

{على الله كذباً} “Allah'a karşı bir yalan” kitaplarını tahrif edip Allah'ın kullarını saptırmak için kendi elleriyle yazdıkları asılsız fazlalıkları Allah'a nispet edenler gibi; {أو كذب بآياته} “yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan” yani müşrikler gibi Kur'an ve diğer mucizeler kabilinden elçilerin getirdiği ayetleri yalanlayandan [daha zalim kim olabilir]? Onlardan daha zalim hiç kimse yoktur, bu yüzden kurtuluşa eremezler; {إنه لا يفلح الظالمون} “Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremez”; zalimler kurtulamazsa, en zalimler nasıl kurtulsun!

ولما كان معنى هذا أنهم أكذب الناس، دل عليه بكذبهم يوم الحشر بعد انكشاف الغطاء فقال: {ويوم} أي اذكر كذبهم على الله وتكذيبهم في هذه الدار، واذكر أعجب من ذلك، وهو كذبهم في عالم الشهادة عند كشف الغطاء وارتفاع الحجب يوم {نحشرهم} أي نجمعهم بما لنا من العظمة وهم كارهون صاغرون {جميعاً} أي أهل الكتاب والمشركين وغيرهم ومعبوداتهم، وأشار إلى عظمة ذلك اليوم وطوله ومشقته وهوله بقوله بأداة التراخي: {ثم نقول} أى بما لنا من العظمة التي انكشفت لهم أستارها وتبدت لهم بحورها وأغوارها توبيخاً وتنديماً {للذين أشركوا} أي سموا شيئاً من دوننا إلهاً وعبدوه بالفعل من الأصنام أو عزير أو المسيح أو الظلمة أو النور أو غير ذلك، أو بالرضى بالشرك، فإن الرضى بالشيء فعل له لا سيما إن انضم إليه تكذيب المحق والشهادة للمبطل بأن دينه خير {أين شركاؤكم} أضافهم إلى ضميرهم لتسميتهم لهم بذلك {الذين كنتم تزعمون} أي

Bunun anlamı onların insanların en yalancısı olduğu demek olunca, hakikat perdesinin kalkmasından sonra haşir günündeki yalanlarıyla buna delil getirerek şöyle buyurdu: {ويوم} “Ve o gün” yani onların bu dünyada Allah'a karşı söyledikleri yalanları ve yalanlamalarını hatırla; bundan daha acayip olanını, yani hakikatler âleminde örtünün kalktığı ve perdelerin kalktığı gündeki yalanlarını hatırla: {نحشرهم} “onları toplayacağımız” yani azametimizle onları istemeyerek ve hor hakir bir halde bir araya getireceğimiz gün; {جميعاً} “hepsini birden” yani Ehl-i Kitab'ı, müşrikleri, diğerlerini ve taptıklarını. O günün azametine, uzunluğuna, meşakkatine ve dehşetine terâhi (zaman aralığı bildiren) edatıyla işaret ederek buyurdu: {ثم نقول} “sonra diyeceğimiz” yani perdeleri önlerinde açılan, enginliği ve derinlikleri kendilerine aşikar olan azametimizle kınama ve pişman etme sadedinde: {للذين أشركوا} “şirk koşanlara” yani putlardan, Üzeyir'den, Mesih'ten, karanlıktan, ışıktan veya başka şeylerden bizim dışımızdaki bir şeyi ilah olarak isimlendirip fiilen ona tapanlara yahut şirke rıza gösterenlere —zira bir şeye rıza göstermek onu işlemek gibidir, hele bir de buna hak sahibini yalanlamak ve batıl sahibinin dininin daha hayırlı olduğuna şahitlik etmek eklenmişse—: {أين شركاؤكم} “Nerede o ortaklarınız?” —kendileri onları böyle isimlendirdikleri için onları onların zamirine izafe etti— {الذين كنتم تزعمون} “iddia edip durduğunuz” yani

أنهم شركاؤنا بالعبادة أو الشهادة بما يؤدي إليها، ادعوهم اليوم لينقصوكم مما نريد من ضركم، أو يرفعوكم مما نريد من وضعكم، وسؤالهم هذا يجوز أن يكون مع غيبة الشركاء عنهم وأن يكون عند إحضارهم لهم، فيكون الاستفهام عما كانوا يظنون من نفعهم، فكأن غيبته غيبتهم.

ibadette yahut ibadete götüren şahitlikte bizim ortaklarımız olduklarını [iddia edip durduğunuz ortaklarınız nerede]? Size vermek istediğimiz zarardan sizi kurtarmaları yahut sizi düşürmek istediğimiz alçaklıktan sizi yüceltmeleri için bugün onları çağırın bakalım! Onlara yöneltilen bu sorunun, ortakların onların yanında bulunmadığı bir sırada olması da, onları karşılarına getirdikleri sırada olması da caizdir; bu takdirde soru, onların fayda vereceğine dair zannettikleri şey hakkında olur; dolayısıyla onların faydasının yokluğu bizzat kendilerinin yokluğu gibi kabul edilmiştir.

ولما كان إخبارهم بغير الواقع في ذلك اليوم مستبعداً بعد رفع الحجاب عن الأهوال وإظهار الزلازل والأوجال. أشار إليه بأداة البعد فقال: {ثم لم تكن فتنتهم} أي عاقبة مخالطتنا لهم بهذا السؤال وأمثاله من البلايا التي من شأنها أن يميل ما خالطته فتحيله - ولو أنه جبل - عن حاله بما ناله من قوارعه وزلزاله إلاّ كذبهم في ذلك الجمع، وهو معنى قوله: {إلاّ أن قالوا} ثباتاً منهم فيما هم عريقون فيه من وصف الكذب: {والله} فذكروا الاسم الأعظم الذي تندك لعظمته الجبال الشم، وتنطق بأمره الأحجار الصم، الجامع لجميع معاني الأسماء الحسنى التي ظهر لهم كثير منها في ذلك اليوم، وأكدوا ذلك بذكر الوصف المذكر بتربيتهم ودوام الإحسان إليهم فقالوا: {ربنا} فلم يقنعوا بمجرد الكذب حتى أقسموا، ولا بمجرد القسم حتى ذكروا الاسم الجامع والوصف المحسن {ما كنا مشركين} أي إن تكذيبهم لك أوصلهم إلى حد يكذبون فيه في ذلك اليوم بعد كشف الغطاء تطمعاً بما لا ينفعهم،

Korkuların üzerindeki perdenin kalkmasından, sarsıntıların ve dehşetlerin açığa çıkmasından sonra o günde gerçeğe aykırı haber vermeleri uzak bir ihtimal olarak görüldüğünden, uzaklık edatıyla buna işaret ederek buyurdu ki: {ثم لم تكن فتنتهم} “Sonra onların sınanmalarının sonu” yani, başa geldiği şeyi sarsıp yerinden oynatacak ve -bir dağ bile olsa- maruz kaldığı şiddetli çarpmalar ve sarsıntılar sebebiyle durumunu altüst edecek nitelikteki bu soru ve benzeri belalarla onları imtihan etmemizin neticesi, o toplulukta yalan söylemelerinden başka bir şey olmadı; ki bu da şu sözünün anlamıdır: {إلاّ أن قالوا} “şöyle demekten başka bir şey olmadı”; kökleşmiş oldukları yalan vasfı üzere sebat ederek dediler ki: {والله} “Allah'a andolsun ki”; böylece azametinden ötürü yüce dağların un ufak olduğu, emriyle sağır taşların dile geldiği, o gün pek çoğu kendilerine aşikâr olan bütün esmâ-i hüsnâ anlamlarını kendisinde toplayan İsm-i A'zam'ı zikrettiler. Kendilerini terbiye edişini ve onlara sürekli ihsanda bulunuşunu hatırlatan sıfatı zikrederek bunu pekiştirdiler ve şöyle dediler: {ربنا} “Rabbimiz”; sırf yalanla yetinmeyip yemin ettiler, sırf yeminle de yetinmeyip her şeyi kuşatan ismi ve ihsan edici sıfatı zikrettiler: {ما كنا مشركين} “biz ortak koşanlar değildik”. Yani seni yalanlamaları onları öyle bir noktaya getirdi ki, örtünün kalkmasından sonra o günde kendilerine fayda vermeyecek şeylere tamah ederek yalan söyler oldular;

كما ترى الحائر المدهوش في الدنيا يفعل مثل ذلك فهو إيئاس من فلاح الجميع: المشركين وأهل الكتاب، أو يكون المعنى تنديماً لهم وتأسيفاً: أنه لم يكن عاقبة كفرهم الذي افتتنوا به في لزومه والافتخار به والقتال عليه - لكونه دين الآباء - إلاّ جحوده والبراءة منه والحلف على الانتفاء من التدين به، والمعنى على قراءتي النصب والرفع في «فتنة» على جعلها خبراً أو اسماً واحداً، فمعنى قراء النصب: لم يكن شيء إلاّ قولهم - أي غير قولهم الكذب - فتنتهم، أي لم يكن شيء فتنتهم إلاّ هذا القول، فهذا القول وحده فتنتهم، فنفى عن فتنتهم وسلب عنها كل شيء غير قولهم هذا، فالفتنة مقصورة على قولهم الكذب، والكذب قد يكون ثابتاً لغيرها، أي إنهم يكذبون من غير فتنة، بل في حال الرخاء، وهذا بعينه معنى قراءة ابن كثير وابن عامر وحفص برفع فتنة، أي لم تكن فتنتهم شيئاً غير كذبهم، فقد نفيت فتنتهم عن كل شيء غير الكذب، فانحصرت فيه، ويجوز أن يكون ثابتاً في حال غيرها - على ما مر، وهذا التقدير نفيس عزيز الوجود دقيق المسلك - يأتي إن شاء الله تعالى عند

Nitekim dünyada şaşkına dönmüş, aklı başından gitmiş kimsenin böyle yaptığını görürsün; bu durum, müşrikler ve Ehl-i Kitap dahil herkesin kurtuluşundan ümit kesmektir. Ya da bu ifadenin anlamı onları pişman etmek ve teessüf ettirmektir: Ataların dini olması sebebiyle sımsıkı sarılmakla, kendisiyle övünmekle ve uğrunda savaşmakla fitneye düştükleri inkarlarının sonu, ancak onu inkar etmekten, ondan teberri etmekten ve o dine mensubiyetin bulunmadığına yemin etmekten başka bir şey olmadı. Bu kelimenin («fitnetühüm») haber veya tek bir isim kabul edilmesine göre hem nasb hem de ref kıraatlerindeki anlam birdir. Nasb ile okuyanların («fitnetehüm») kıraatine göre anlam: Sözlerinden —yani yalan sözlerinden— başka hiçbir şey onların fitnesi olmadı; yani bu sözden başka hiçbir şey onların fitnesi olmadı, sadece bu söz onların fitnesi oldu. Böylece onların bu sözü dışındaki her şeyi fitnelerinden nefyedip soyutladı. Dolayısıyla fitne yalnızca onların yalan sözüne hasredilmiştir; yalan ise fitne olmaksızın da sabit olabilir; yani onlar fitne (baskı) olmadan da, bilakis bolluk ve refah halinde de yalan söylerler. Bu da İbn Kesir, İbn Âmir ve Hafs'ın «fitnetü» kelimesini ref ile okumalarının tam olarak anlamıdır; yani onların fitnesi yalanlarından başka bir şey olmadı; fitneleri yalandan başka her şeyden nefyedilip onda hasredilmiştir; daha önce geçtiği üzere başka durumlarda da sabit olması caizdir. Bu takdir pek kıymetli, nadir bulunur ve ince bir yoldur; inşallah Teâlâ şu ayette gelecektir:

{وما كان صلاتهم عند البيت} [الأنفال: ٣٥] في الأنفال ما ينفع هنا فراجعه.

{وما كان صلاتهم عند البيت} “Onların Beytullah yanındaki namazları... başka bir şey değildi” [el-Enfâl: 35]. Enfâl sûresindeki bu ayet burada faydalı olacaktır, oraya müracaat edilsin.

ولما كان هذا من أعجب العجب، أشار إليه بقوله: {انظر} وبالاستفهام في قوله: {كيف كذبوا} وبالإشارة إلى أنهم فعلوه

Bu durum şaşılacak şeylerin en şaşırtıcısı olunca, {انظر} “Bak” sözüyle, {كيف كذبوا} “nasıl yalan söylediler” sözündeki istifhamla ve bunu işlediklerine işaretle şöyle buyurdu:

مع علمهم بما انكشف لهم من الغطاء أنه لا يجديهم بقوله: {على أنفسهم} وهو نحو قوله {فيحلفون له كما يحلفون لكم} [المجادلة: ١٨]- الآية.

Kendilerine perdenin açılmasıyla bunun kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğini bildikleri halde {على أنفسهم} “kendi aleyhlerine” [nasıl yalan söylediler]. Bu, şu ayet gibidir: {فيحلفون له كما يحلفون لكم} “Size yemin ettikleri gibi O'na da yemin ederler” [el-Mücâdele: 18].

ولما كان قولهم هذا مرشداً إلى أن شركاءهم غابوا عنهم، فلم ينفعوهم بنافعة، وكان الإعلام بفوات ما أنهم مقبل عليه فرح به، ساراً لخصمه جالباً لغمه، صرح به في قوله: {وضل} أي غاب {عنهم} إما حقيقة أو مجازاً، أو هما بالنظر إلى وقتين، ليكون إنكاراً {ما كانوا يفترون} أي يتعمدون الكذب في ادعاء شركته عناداً لما على ضده من الدلائل الواضحة.

Onların bu sözü ortaklarının kendilerinden kaybolup gittiğine ve onlara hiçbir fayda sağlamadığına delalet edince; yöneldikleri ve onunla sevindikleri şeyin elden çıkışının bildirilmesi hasımlarını sevindirip kendilerine gam ve keder getireceğinden, şu sözüyle bunu açıkça ifade etti: {وضل} “Ve kaybolup gitti” yani gayb oldu {عنهم} “onlardan”; bu ya hakikat ya mecaz veya iki vakte nispetle her ikisidir ki inkar olsun: {ما كانوا يفترون} “uydurmakta oldukları şeyler” yani aksine dair apaçık deliller bulunmasına rağmen inat ederek Allah'a ortak koşma iddiasında kasten söyledikleri yalanlar [kaybolup gitti].

ولما علم أن هذه الآيات قد ترابطت حتى كانت آية واحدة، وختم بأن مضمون قوله {فقد كذبوا بالحق لما جاءهم} [الأنعام: ٥]- الآية، قد صار وصفاً لهم ثابتاً حتى ظهر في يوم الجمع، قسم الموسومين بما كانت تلك الآية سبباً له، وهو الإعراض عن الآيات المذكور في قوله {إلاّ كانوا عنها معرضين} [الأنعام: ٤] ، فكان كأنه قيل: فمنهم من أعرض بكليته، فعطف عليه قوله: {ومنهم من يستمع إليك} أي يصغي بجهده كما في السيرة عن أبي جهل بن هشام وأبي سفيان بن حرب والأخنس بن شريق أن كلاًّ منهم جلس عند بيت النبي ﷺ في الليل يستمع القرآن.

Bu ayetlerin adeta tek bir ayet olacak derecede birbirine bağlı olduğu anlaşılınca ve {فقد كذبوا بالحق لما جاءهم} “Kendilerine hak gelince onu yalanlamışlardı” [el-En'âm: 5] ayetinin muhtevasının onlar için sabit bir vasıf haline gelip toplanma gününde bile ortaya çıktığı vurgulanınca, o ayetin sebebi olan kimseleri —ki bu da {إلاّ كانوا عنها معرضين} “ancak ondan yüz çevirirlerdi” [el-En'âm: 4] sözünde zikredilen ayetlerden yüz çevirmedir— kısımlara ayırdı. Sanki şöyle denilmiş gibidir: Onlardan bütünüyle yüz çevirenler vardır; buna atıfla şöyle buyurdu: {ومنهم من يستمع إليك} “Onlardan seni dinleyenler de vardır” yani Siyer'de Ebû Cehil b. Hişâm, Ebû Süfyân b. Harb ve el-Ahnes b. Şerîk hakkında nakledildiği gibi var gücüyle kulak kesilirler. Onların her biri geceleyin Kur'an dinlemek için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evinin yanına oturmuştu.

لا يعلم أحد منهم بمجلس صاحبه، فلما طلع الفجر

Hiçbiri diğerinin oturduğu yerden haberdar değildi. Fecir doğunca

انصرفوا فضمهم الطريق فتلاوموا وقالوا: لو رآكم ضعفاؤكم لسارعوا إليه، وتعاهدوا على أن لا يعودوا، ثم عادوا تمام ثلاث ليال، ثم سأل الأخنس أبا سفيان عما سمع فقال: سمعت أشياء عرفتها وعرفت المراد منها، وأشياء لم أعرفها ولم أعرف المراد منها، فقال: وأنا كذلك، ثم سأل أبا جهل فأجاب بما يعرف منه أنه علم صدقه وترك تصديقه حسداً وعناداً، وذلك هو المراد من قوله: {وجعلنا} أي والحال أنا قد جعلنا {على قلوبهم أكنة} أي أغطية، جمع كنان أي غطاء {أن} أي كراهة أن {يفقهوه} أي القرآن {وفي آذانهم وقراً} أي ثقلاً يمنع من سمعه حق السمع، لأنه يمنع من وعيه الذي هو غاية السماع، فهم لا يؤمنون بما يسمع منك لذلك.

döndüler, yolda karşılaştılar ve birbirlerini kınayarak şöyle dediler: "Eğer zayıflarınız sizi görürse hemen ona koşarlar." Bir daha dönmemek üzere sözleştiler. Sonra tam üç gece üst üste geri döndüler. Ardından Ahnes, Ebû Süfyân'a duydukları hakkında ne düşündüğünü sordu; o da: "Bildiğim ve ne kastedildiğini anladığım şeyler de duydum, bilmediğim ve ne kastedildiğini anlamadığım şeyler de" dedi. Ahnes: "Ben de öyle" dedi. Sonra Ebû Cehil'e sordu; o ise onun doğruluğunu bildiğini, ancak haset ve inat yüzünden onu tasdik etmeyi bıraktığını gösteren bir cevap verdi. İşte şu sözden kastedilen de budur: {وجعلنا} “Ve biz kıldık” yani biz kılmış bulunmaktayız {على قلوبهم أكنة} “kalplerinin üzerine örtüler” yani perdeler; kinân'ın çoğuludur, örtü demektir; {أن} “diye” yani hoşlanmadığımız için {يفقهوه} “onu anlamalarını” yani Kur'an'ı; {وفي آذانهم وقراً} “ve kulaklarına da bir ağırlık [koyduk]” yani hakkıyla dinlemeye engel olan bir ağırlık; zira dinlemenin gayesi olan kavramayı engeller. Dolayısıyla onlar bu yüzden senden dinlediklerine iman etmezler.

ولما ذكر ما يتعلق بالسمع، ذكر ما يظهر للعين، معبراً بما يعم السمع وغيره من أسباب العلم فقال: {وإن يروا} أي بالبصر أو البصيرة {كل آية} أي من آياتنا سواه {لا يؤمنوا بها} لما عندهم من العناد والنخوة في تقليد الآباء والأجداد {حتى} كانت غايتهم في هذا الطبع على قلوبهم أنهم مع عدم فقههم {إذا جاءوك يجادلونك} أي بالفعل أو بالقوة، والغاية داخلة، وكأنه قيل تعجباً: ماذا يقولون في جدالهم؟ فقال مظهراً للوصف الذي أداهم إلى ذلك: {يقول الذين كفروا} أي غطوا لما هو ظاهر لعقولهم وهو معنى الطبع {إن} أي ما

İşitmeyle ilgili olanı zikredince, göze görünen şeyi zikretti ve işitmeyi ve diğer ilim sebeplerini içine alan bir ifadeyle şöyle buyurdu: {وإن يروا} “Ve görseler bile” yani gözle veya basiretle {كل آية} “bütün ayetleri” yani Kur'an'ın dışındaki ayetlerimizden her birini {لا يؤمنوا بها} “ona inanmazlar”; ataları ve dedeleri taklit etme hususundaki inatları ve gururları sebebiyle. {حتى} “Hatta” kalplerinin mühürlenmesindeki son noktaları öyle oldu ki, anlamamalarıyla birlikte {إذا جاءوك يجادلونك} “sana geldiklerinde seninle tartışırlar” yani fiilen veya potansiyel olarak; gaye bu hükmün içine dahildir. Sanki şaşkınlıkla: "Tartışmalarında ne derler?" denilmiş gibi oldu; onları bu duruma sevk eden vasfı açığa vurarak şöyle buyurdu: {يقول الذين كفروا} “inkâr edenler derler ki” yani akıllarına aşikar olan gerçeği örtenler —ki bu mühürlenmenin anlamıdır—: {إن} [yani] değildir

{هذا} أي الذي وصل إلينا {إلا أساطير} جمع سطور وأسطر جمع سطر وهي أيضاً جمع إسطار وإسطير بكسرهما وأسطور، وبالهاء في الكل {الأولين} وقد قال ذلك النضر بن الحارث، فصدق قوله إخبار هذه الآية {وهم} حال من فاعل {يستمع} أي يستمعون إليك والحال أنهم {ينهون عنه} أي عن الاستماع أو عن اتباع القرآن {وينأون} أي يبعدون {عنه} أي كما وقع لأبي جهل وصاحبيه في المعاهدة على ترك المعاودة للسماع وما يتبعه {وإن} أي وما {يهلكون} أي بعبادتهم ومكابدتهم {إلاّ أنفسهم} أي وما هم بضاريك ولا بضاري أحد من أتباعك فيما يقدح في المقصود من إرسالك من إظهار الدين ومحو الشرك وإذلال المفسدين {وما يشعرون} أي وما لهم نوع شعور بما يؤديهم إليه الحال، بل هم كالبهائم، بل هي أصلح حالاً منهم.

{هذا} “bu” yani bize ulaşan bu şey {إلا أساطير} “masallardan başka bir şey [değildir]”; sütûr ve estür kelimelerinin çoğuludur, satırın çoğuludur; ayrıca her ikisinin kesresiyle istâr ve ıstîr ile üstûr kelimelerinin de çoğuludur ve hepsinin sonuna he gelebilir; {الأولين} “öncekilerin”. Bunu Nadr b. el-Hâris söylemiş ve onun sözü bu ayetin haberini doğrulamıştır. {وهم} “onlar”; {يستمع} fiilinin fâilinden hâldir; yani onlar seni dinlerler, şu halde ki onlar {ينهون عنه} “ondan vazgeçirmeye çalışırlar” yani dinlemekten veya Kur'an'a uymaktan alıkoyarlar {وينأون} “ve uzaklaşırlar” {عنه} “ondan”; nitekim Ebû Cehil ve iki arkadaşının dinlemeye bir daha dönmeme ve ona tabi olmama hususunda sözleşmelerinde olduğu gibi. {وإن} [yani] helak etmezler {يهلكون} “helak ederler” yani bu ibadetleri ve didinmeleriyle {إلاّ أنفسهم} “ancak kendilerini”; yani sana ve sana uyanlardan hiçbirine, dinin açığa çıkması, şirkin silinmesi ve bozguncuların zelil kılınması şeklindeki gönderiliş gayeni zedeleyecek bir zarar veremezler. {وما يشعرون} “Ve farkında da değillerdir” yani bu durumun kendilerini neye sürüklediğine dair en ufak bir şuur ve farkındalıkları yoktur; bilakis onlar hayvanlar gibidir, hatta hayvanlar onlardan daha iyi durumdadır.

ولما جعل عدم إيمانهم في هذه بشيء من الآيات موصلاً لهم إلى غاية من الجهل عظيمة موئسة من ادعائهم في هذه الدار، وهي مجادلتهم له ﷺ، وختم الآية بما رأيت من عظيم التهديد استشرفت النفس إلى معرفة حالهم عند ردهم إلى الله تعالى والكشف لهم عما هددوا به، فأعلم نبيهم ﷺ أن حالهم إذ ذاك الإيمان،

Bu dünyada ayetlerden hiçbirine inanmayışlarını, onların bu dünyadaki iddialarından ümit kestiren büyük bir cehalet noktasına ulaştırıcı kılıp —ki bu da onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartışmalarıdır— ve ayeti gördüğün o büyük tehditle sonlandırınca, nefis onların Allah Teâlâ'ya döndürüldükleri ve tehdit edildikleri şeyin kendilerine açıldığı andaki hallerini öğrenmeye iştiyak duydu. Bunun üzerine Allah, Peygamberlerine sallallâhu aleyhi ve sellem o andaki hallerinin iman etmek olduğunu bildirdi;

حيث يسر غاية السرور تصديقهم له، وتمنيهم متابعته لما يركبهم من الذل ويحيط بهم من الصغار، ولا يزيدهم ذلك إلاّ ضرراً وعمى وندماً وحسرة، فكأنه قيل: فلو رأيت حالهم عند كشف الغطاء - وهو المطلع - لرأيتهم يؤمنون: {ولو ترى إذ} أي حين {وقفوا} في الحشر، وبني للمجهول لأن المنكىّ الإيقاف، لا كونه من معين {على النار} أي عندها ليدخلوها مشرفين على كل ما فيها من أنواع النكال، وذلك أعظم في النكاية أو على الجسر وهو على الصراط وهي تحتهم، أو عرفوا حقيقتها ومقدار عذابها من قولك: أوقفته على كذا - إذا عرفته إياه {فقالوا} تمنياً للمحال {يا ليتنا نرد} أي إلى الدنيا.

Öyle ki, üzerlerine çöken zillet ve onları kuşatan horluk sebebiyle kendisini tasdik etmeleri ve ona uymayı temenni etmeleri son derece sevindirici olur; fakat bu durum onlara zarar, körlük, pişmanlık ve hasretten başka bir şey artırmaz. Sanki şöyle denilmiştir: Örtünün kalktığı andaki hallerini —ki bu nihai manzaradır— bir görseydin, onların iman ettiklerini görürdün: {ولو ترى إذ} “Bir görsen o vakti ki” yani o zamanı {وقفوا} “durduruldukları [vakti]” haşirde; meçhul sığa ile getirilmiştir, zira can yakıcı olan durdurulmanın kendisidir, belirli bir failden olması değil; {على النار} “ateşin başında” yani içine girmek üzere onun yanında durduruldukları, içindeki her türlü azap çeşidini tepeden gördükleri an —ki bu can yakmada daha büyüktür— veya ateş altlarındayken köprü, yani Sırat üzerindeyken; yahut "onu falan şeye vâkıf kıldım" (öğrettim) denmesi gibi ateşin hakikatini ve azabının miktarını öğrendikleri vakit; {فقالوا} “derler ki” imkansızı temenni ederek: {يا ليتنا نرد} “Ah ne olurdu, keşke geri döndürülsek!” yani dünyaya.

ولما كان التقدير بشهادة قراءة من نصب الفعلين - جواباً للتمني - أو أحدهما: فنطيع، عطف على الجملة قوله: {ولا} أي والحال أنا لا، أو ونحن لا {نكذب} إن رددنا {بآيات ربنا} أي المحسن إلينا {ونكون من المؤمنين} أي الراسخين في الإيمان، والتقدير عند ابن عامر في نصب الثالث: ليتنا نرد، وليتنا لا نكذب فنسعد وأن نكون، وعلى قراءة حمزة والكسائي وحفص بنصب الفعلين:

Temenninin cevabı olarak her iki fiili veya birini nasb ile okuyanların kıraatinin şahitliğiyle takdir "böylece itaat etsek" şeklinde olunca, bu cümleye şu sözü atfetti: {ولا} “ve [artık] ... yapmasak” yani şu halde ki biz yapmayız veya geri döndürülürsek yalanlamayız {نكذب} “yalanlamasak” {بآيات ربنا} “Rabbimizin ayetlerini” yani bize ihsanda bulunan [Rabbimizin ayetlerini]; {ونكون من المؤمنين} “ve müminlerden olsak” yani imanda sebat edenlerden. İbn Âmir'e göre üçüncü fiilin nasbı halinde takdir şöyledir: "Keşke geri döndürülsek, keşke yalanlamasak da mutlu olsak ve [müminlerden] olsak." Hamza, Kisâî ve Hafs'ın her iki fiili nasb ile okuyuşuna göre ise takdir:

ليتنا نرد فنسعد، وأن لا نكذب وأن نكون، والمعنى: لو رأيت إيقافهم ووقوفهم في ذلك الذل والانكسار والخزي والعار وسؤالهم وجوابهم لرأيت أمراً هائلاً فظيعاً ومنظراً كريهاً شنيعاً، ولكنه حذف تفخيماً له لتذهب النفس فيه كل مذهب، وجاز حذفه للعلم به في الجملة.

"Keşke geri döndürülsek de mutlu olsak, yalanlamasak ve [müminlerden] olsak" şeklindedir. Anlam şudur: Onların o zillet, kırgınlık, rüsvaylık ve utanç içindeki durduruluşlarını ve duruşlarını, sorularını ve cevaplarını bir görseydin, korkunç, feci bir durum ve son derece çirkin, iğrenç bir manzara görürdün. Fakat zihinler her türlü dehşeti tasavvur edebilsin diye tazim maksadıyla [görseydin cevabı] hazfedilmiştir; esasen bilindiği için hazfedilmesi caizdir.

ولما أخبرنا - في قراءة الرفع - عن أنفسهم بما تمنوا لأجله الرد، وتضمنت قراءة النصب الوعد، فإنه كما لو قال قائل: ليت الله يرزقني مالاً فأكافئك على صنيعك، فإنه ينجر إلى: إن رزقني الله مالاً كافأتك، فصار لذلك مما يقبل التكذيب، أضرب عنه سبحانه تكذيباً لهم بقوله: {بل} أي ليس الأمر كما قالوا، لأن هذا التمني ليس عن حقيقة ثابتة في أنفسهم من محبة مضمونه وثمرته، بل {بدا} أي ظهر {لهم} من العذاب الذي لا طاقة لهم به {ما كانوا يخفون} أي من أحوال الآخرة ومرائهم على باطل! ولما كان إخفاؤهم ذلك في بعض الزمان قال: {من قبل} أي يدعون أنه خفي، بل لا حقيقة له، ويسترون ما تبديه الرسل من دلائله عناداً منهم مع أنه أوضح من شمس النهار بما يلبسون من الهيبة فلذلك تمنوا ما ذكروا {ولو ردوا} أي إلى الدنيا {لعادوا لما نهوا عنه} أي من الكفر

Ref kıraatinde, uğruna geri döndürülmeyi temenni ettikleri şeyi kendileri hakkında haber verince ve nasb kıraati de bir vaat içerince —zira bu, birinin 'Keşke Allah bana mal verse de sana yaptığın iyiliğin karşılığını versem' demesi gibidir; bu da 'Allah bana mal verirse sana karşılığını veririm' anlamına gelir ve bu sebeple yalanlanmaya elverişli bir hale gelir— Allah Teâlâ onları yalanlamak üzere bundan vazgeçip (idrâb yaparak) şöyle buyurdu: {بل} “Hayır!” yani durum onların dediği gibi değildir, çünkü bu temenni, onun içeriğini ve semeresini sevmeleri sebebiyle içlerinde kökleşmiş bir hakikatten kaynaklanmamaktadır; aksine {بدا} “ortaya çıktı” yani aşikar oldu {لهم} “onlara” güç yetiremeyecekleri azaptan {ما كانوا يخفون} “gizlemekte oldukları şeyler” yani ahiret halleri ve bâtıl üzerindeki çekişmeleri! Bunu belirli bir zamanda gizledikleri için şöyle buyurdu: {من قبل} “daha önce”; yani onun gizli olduğunu, hatta hiçbir hakikatinin bulunmadığını iddia ediyorlar ve heybet örtüsüne büründükleri için gündüzün güneşinden daha açık olduğu halde inatlarından ötürü elçilerin ortaya koyduğu delillerini örtüyorlardı; işte bu yüzden zikrettikleri şeyi temenni ettiler. {ولو ردوا} “Eğer geri döndürülselerdi bile” yani dünyaya, {لعادوا لما نهوا عنه} “kendilerine yasaklanan şeylere mutlaka geri dönerlerdi” yani küfre

والفضائح التي كانوا عليها وستر ما اتضح لعقولهم من الدلائل {وإنهم لكاذبون} أي فيما أخبروا به عن أنفسهم من مضمون تمنيهم أنهم يفعلونه لو ردوا، وأكد طبعهم على الكفر بقوله عطفاً على قوله {لعادوا} : {وقالوا} أي بعد الرد ما كانوا يقولونه قبل الموت في إنكار البعث {إن هي أي ما هذه الحياة التي نحن ملابسوها {إلاّ حياتنا الدنيا} أي التي كنا عليها قبل ذلك {وما نحن} وأغرقوا في النفي فقالوا: {بمبعوثين} أي بعد أن نموت، وما رؤيتنا لما رأينا قبل هذا من البعث إلاّ سحر لا حقيقة له، ولم ينفعهم مشاهدة البعث بل ضرتهم، هذا محتمل وظاهر، ولكن الأنسب لسياق الآيات قبل وبعد أن يكون هذا حكاية لقولهم له ﷺ في هذه الدار عطفاً على قوله

ve içinde bulundukları rezillikleri ve akıllarına açıkça görünen delilleri örtmeyi [sürdürürlerdi]. {وإنهم لكاذبون} “Şüphesiz onlar yalancıdırlar”; yani geri döndürüldükleri takdirde yapacaklarına dair temennilerinin içeriği olarak kendileri hakkında bildirdikleri şeyde [kesinlikle yalancıdırlar]. {لعادوا} sözüne atıfla şöyle buyurarak küfür üzere mühürlenmiş tabiatlarını pekiştirdi: {وقالوا} “Ve dediler ki:” yani geri döndürüldükten sonra, ölümden önce yeniden dirilişi inkâr sadedinde söyledikleri şu sözü söylerlerdi: {إن هي yani içinde bulunduğumuz bu hayat {إلاّ حياتنا الدنيا} “ancak dünya hayatımızdır”; yani bundan önce içinde bulunduğumuz [hayattır]; {وما نحن} “Ve biz [kesinlikle]” ve nefyetmede (inkârda) ileri giderek şöyle dediler: {بمبعوثين} “diriltilecek değiliz”; yani öldükten sonra; bundan önce dirilişe dair gördüğümüz şeyler ise aslı astarı olmayan bir sihirden ibarettir. Dirilişi müşahede etmeleri onlara fayda vermemiş, bilakis zarar vermiştir. Bu ihtimal dahilindedir ve açıktır; fakat öncesindeki ve sonrasındaki ayetlerin siyakına en uygun olanı, bunun bu dünyada ona sallallâhu aleyhi ve sellem söyledikleri sözün bir hikayesi olmasıdır; [bu da] O'nun şu sözüne atıftır:

{وقالوا لولا أنزل عليه ملك} [الأنعام: ٨] على الوجه الأول، وقوله: {ولو ترى} متصل بذلك، أي قالوا هذا القول لما أخبرتهم بالبعث، فساءك ذلك من قولهم والحال أنك لو رأيت اعترافهم به إذا سألهم خالقهم لسرك ذلك من ذلهم وما يؤول إليه أمرهم، وعبر بالمضارع تصويراً لحالهم ذلك، وقولُه: {إذ وقفوا على ربهم} مجازاً عن الحبس في مقام من مقامات الجلال بما اقتضاه إضافة الرب إليهم، أي الذي طال إحسانه إليهم وحلمه عنهم، فأظهر لهم ما أظهر في ذلك

{وقالوا لولا أنزل عليه ملك} “Ona bir melek indirilseydi ya! dediler” [el-En'âm: 8] birinci veche göre bu dünyada ona sallallâhu aleyhi ve sellem söyledikleri sözün bir hikayesi olmasıdır. {ولو ترى} sözü de bununla bağlantılıdır; yani sen onlara yeniden dirilişi haber verdiğinde bu sözü söylediler ve onların bu sözü senin canını sıktı. Halbuki Yaratıcıları kendilerine sorduğunda onların bunu itiraf edişlerini bir görseydin, onların bu zilleti ve işlerinin varacağı son nokta seni sevindirirdi. O andaki durumlarını göz önüne getirmek için muzari sığası kullanılmıştır. {إذ وقفوا على ربهم} “Rablerinin huzurunda durduruldukları vakit” sözü, 'Rab' isminin onlara izafe edilmesinin gerektirdiği celal makamlarından bir makamda hapsedilmekten mecazdır; yani onlara ihsanı ve hilmi uzun sürmüş olan [Rablerinin huzurunda]; o makamda onlara

المقام من تبكيتهم وتوبيخهم وتقريعهم، وأطلعهم بما يقتضيه أداة الاستعلاء - على ما له سبحانه من صفات العظمة من الكبرياء والانتقام من التربية إذ لم يشكروا إحسانه في تربيتهم، وسياق الآية يقتضي أن يكون الجواب: لرأيتهم قد منعتهم الهيبة وعدم الناصر وشدة الوجل من الكلام، فكأن سائلاً قال: المقام يرشد إلى ذلك حتى كأنه مشاهد فهل يكلمهم الله لما يشعر به التعبير بوصف الربوبية؛ قيل: نعم، لكن كلام إنكار وإخزاء وإذلال {قال أليس هذا} أي الذي أتاكم به رسولي من أمر البعث وغيره مما ترونه الآن من دلائل كبريائي {بالحق} أي الأمر الثابت الكامل في الحقية الذي لا خيال فيه ولا سحر {قالوا} أي حين إيقافهم عليه، فكان ما أراد: {بلى} ، وزادوا على ما أمروا به في الدنيا القسم فقالوا: {وربنا} أي الذي أحسن إلينا بأنواع الإحسان، وكأن كلامهم هذا منزل على حالات تنكشف لهم فيها أمور بعد أخرى، كل أمر أهول مما قبله، ويوم القيامة - كما قال ابن عباس ﵄ ذو ألوان: تارة لا يكلمهم الله، وتارة يكلمهم فيكذبون، وتارة يسألهم عن شيء فينكرون، فتشهد

susturma, kınama ve azarlama nevinden gösterdiğini göstermiş ve istilâ (üzerinde olma) edatının gerektirdiği üzere —kendilerini yetiştirip büyütmesindeki ihsanına şükretmedikleri için büyüklük ve terbiyeden intikam alma kabilinden— Zat-ı Subhânîsine ait azamet sıfatlarına onları muttali kılmıştır. Ayetin akışı, cevabın şöyle olmasını gerektirir: Heybetin, yardımcının bulunmayışının ve şiddetli korkunun onları konuşmaktan alıkoyduğunu görürdün. Sanki bir soran şöyle demiştir: 'Makam buna işaret ediyor, öyle ki sanki bizzat görülüyor; peki rububiyyet sıfatıyla yapılan ifadenin hissettirdiği üzere Allah onlarla konuşur mu?' Şöyle denildi: Evet, fakat kınama, rezil etme ve zelil kılma konuşmasıdır: {قال أليس هذا} “[Allah] 'Bu... değil miymiş?' dedi” yani elçimin size getirdiği yeniden diriliş ve şu anda büyüklüğümün delillerinden gördüğünüz diğer şeyler {بالحق} “gerçek [değil miymiş?]” yani içinde hiçbir vehim ve büyü bulunmayan, hakikati sabit ve tam olan gerçek; {قالوا} “Dediler ki” yani onun üzerine durdurulduklarında, böylece murad ettiği şey gerçekleşti: {بلى} “Evet!”; dünyada emrolundukları şeyin üzerine yemini de ekleyerek dediler ki: {وربنا} “Rabbimize andolsun ki [evet]” yani bize türlü ihsanlarda bulunan Rabbimize. Sanki onların bu sözü, birbirini takip eden her bir durumun bir öncekinden daha korkunç olduğu ve kendilerine birbiri ardınca hakikatlerin açıldığı hallere göre söylenmiştir. İbn Abbas'ın radıyallâhu anhümâ dediği gibi kıyamet günü pek çok hallere sahiptir: Kimi zaman Allah onlarla konuşmaz, kimi zaman onlarla konuşur ve onlar yalan söylerler, kimi zaman onlara bir şey sorar inkar ederler; bunun üzerine

جوارحهم، وتارة يصدقون كهذا الموقف ويحلفون على الصدق.

organları şahitlik eder, kimi zaman da bu duraktaki gibi doğru söyler ve doğruluk üzerine yemin ederler.

ولما أقروا قهراً بعد كشف الغطاء وفوات الإيمان بالغيب بما كانوا به يكذبون، تسبب عنه إهانتهم، فلذا قال مستأنفاً: {قال} أي الله مسبباً عن اعترافهم حيث لا ينفع، وتركهم في الدنيا حيث كان ينفع {فذوقوا العذاب} أي الذي كنتم به توعدون {بما كنتم تكفرون} أي بسبب دوامكم على ستر ما دلتكم عليه عقولكم من صدق رسولكم، ولا شك أن الكلام - وإن كان على هذه الصورة - فيه نوع إحسان، لأنه أهون من التعذيب مع الإعراض في مقام {اخسؤوا فيها ولا تكلمون} [المؤمنون: ١٠٨] ولذلك كان ذلك آخر المقامات.

Örtünün kalkmasından ve gayba imanın elden gitmesinden sonra yalanlamakta oldukları şeyleri çaresizce itiraf edince, bunun neticesi onların aşağılanması oldu; bu yüzden yeni bir cümleye başlayarak buyurdu: {قال} “[Allah] dedi ki” yani fayda vermeyeceği andaki itiraflarına ve fayda vereceği andaki dünyada bunu terk etmelerine bir netice olarak Allah buyurdu: {فذوقوا العذاب} “O halde tadın azabı” yani tehdit edilmekte olduğunuz azabı {بما كنتم تكفرون} “inkâr edegeldiğinizden ötürü” yani elçinizin doğruluğuna dair akıllarınızın size gösterdiği delilleri örtmeye devam etmeniz sebebiyle. Şüphe yok ki söz —her ne kadar bu surette olsa da— bir nevi ihsan taşır; zira bu, {اخسؤوا فيها ولا تكلمون} “Aşağılık olarak kalın orada ve benimle konuşmayın!” [el-Mü'minûn: 108] makamındaki yüz çevirmeyle birlikte azap edilmekten daha hafiftir; bu yüzden de o durak, durakların sonuncusudur.

ولما أنتج هذا ما تقدم الإخبار به عن خسرانهم لأنفسهم في القيامة توقع السامع ذكره، فقال تحقيقاً لذلك، وزاده الحمل فإنه من ذوق العذاب: {قد خسر} وأظهر موضع الإضمار تعميماً وتنبيهاً على ما أوجب لهم ذلك فقال: {الذين كذبوا بلقاء الله} أي الملك الأعلى الذي له الأمر كله، ولا أمر لأحد معه، قد خسروا كل شيء يمكن إحرازه من الثواب العظيم واستمر تكذيبهم {حتى إذا جاءتهم الساعة} أي الحقيقة، وكذا الموت الذي هو مبدأها فإن من مات جاءت ساعته، وحذرهم منها بقوله: {بغتة} أي باغتة، أو ذات بغتة، أو بغتتهم بإتيانها على حين غفلة، لا يمكن أن يشعروا بعين الوقت الذي

Bu durum, kıyamette kendilerini hüsrana uğrattıklarına dair daha önce geçen haberin sonucunu doğurunca, dinleyici bunun zikredilmesini bekledi. Bunu gerçekleştirmek üzere buyurdu ki —azabı tatmaktan olduğu için yükü de artırdı—: {قد خسر} “Kesinlikle hüsrana uğramıştır”; genelleme yapmak ve kendilerine bunu vacip kılan şeye dikkat çekmek için zamir makamında açık isim getirerek buyurdu: {الذين كذبوا بلقاء الله} “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar” yani bütün emir kendisine ait olan ve O'nunla birlikte kimsenin emri bulunmayan en yüce Hükümran'a kavuşmayı yalanlayanlar; elde edilmesi mümkün olan o büyük sevaptan her şeyi kaybetmişlerdir ve yalanlamaları devam etmiştir; {حتى إذا جاءتهم الساعة} “Nihayet o kıyamet kendilerine geldiği zaman” yani hakiki saat ve aynı şekilde onun başlangıcı olan ölüm; zira kim ölürse onun kıyameti kopmuştur; ve şu sözüyle onları ondan sakındırdı: {بغتة} “ansızın” yani gafil avlayarak veya ansızın gelerek, yahut bir gaflet anında başlarına gelerek öyle ki geldikleri vaktin tam olarak

تجيء فيه نوعاً من الشعور {قالوا يا حسرتنا} أي تعالى احضرينا أيها الحسرة اللائقة بنا في هذا المقام! فإنه لا نديم لنا سواك، وهو كناية عن عظمة الحسرة وتنبيه عليه، لينتهي الإنسان عن أسبابها {على ما فرطنا} أي قصرنا {فيها} أي بسبب الساعة، ففاتنا ما يسعد فيها من تهذيب الأخلاق المهيئة للسباق بترك اتباع الرسل، وذلك أن الله خلق المكلف وبعث له النفس الناطقة القدسية منزلاً لها إلى العالم السفلي، وأفاض عليه نعماً ظاهرة وهي الحواس الظاهرة المدركة والأعضاء والآلات الجثمانية، ونعماً باطنة وهي العقل والفكر وغيرهما، ليتوسل باستعمال هذه القوى والآلات إلى تحصيل المعارف الحقيقية والأخلاق الفاضلة التي تعظم منافعها بعد الموت، وبعث الأنبياء ﵈ للهداية وأظهر عليهم المعجزات ليصدقوا، فأعرضوا عما دعوا إليه من تزكية النفس، وأقبلوا على استعمال الآلات والقوى في اللذات والشهوات الفانية ففاتت الآلات البدنية التي هي رأس المال، وما ظنوه من اللذات التي عدوها أرباحاً فات ففقدوا الزاد، ولم يهيئوا النفوس للاهتداء، فلا رأس مال ولا ربح، فصاروا في غاية الانقطاع والغربة، ولا خسران أعظم من هذا.

ne zaman olduğuna dair hiçbir şekilde bir şuur sahibi olamazlar; {قالوا يا حسرتنا} “'Vah bize yazıklar olsun!' derler” yani: 'Ey bu makamda bize layık olan hasret, gel başımıza çöreklen! Zira senden başka bize eşlik eden kalmadı.' Bu, hasretin büyüklüğünden kinayedir ve insan onun sebeplerinden sakınsın diye bir uyarıdır; {على ما فرطنا} “yaptığımız kusurlardan dolayı” yani ihmalkarlık ettiğimiz [şeylerden dolayı] {فيها} “onun hakkında” yani o Kıyamet sebebiyle; böylece elçilere uymayı terk etmek suretiyle o günde insanı mutlu kılacak ve yarışa hazırlayacak ahlakı güzelleştirme fırsatını kaçırdık. Şöyle ki: Allah mükellefi yarattı ve ona kudsî nâtık (düşünen) nefsi göndererek onu aşağı âleme indirdi; ona açık nimetler bahşetti —ki bunlar algılayan zahiri duyular, organlar ve cismani vasıtalardır—, ve gizli nimetler verdi —ki bunlar akıl, fikir ve benzerleridir—; ta ki bu kuvvet ve aletleri kullanmak suretiyle ölümden sonra faydaları pek büyük olacak hakiki marifetleri ve faziletli ahlakı elde etmeye vesile kılsın. Hidayet için peygamberleri aleyhimüsselâm gönderdi ve tasdik edilsinler diye onların ellerinde mucizeler gösterdi. Fakat onlar davet edildikleri nefis tezkiyesinden yüz çevirdiler ve bu aletleri ve kuvvetleri fani lezzetlerde ve şehvetlerde kullanmaya yöneldiler; böylece ana sermaye olan bedeni aletler elden gitti, kazanç saydıkları o lezzetler de yok olup gitti; dolayısıyla azığı kaybettiler ve nefisleri hidayete hazırlamadılar. Ne sermaye kaldı ne de kâr; böylece tam bir kopuş ve gurbet içine düştüler. Bundan daha büyük bir hüsran ise yoktur.

ولما كان هذا أمراً مفظعاً، زاد في تفظيعه بالإخبار في جملة حالية بشدة تعبهم في ذلك الموقف ووهن ظهورهم بذنوبهم، حتى كأن عليهم أحمالاً ثقالاً فقال: {وهم} أي وقالوا ذلك والحال أنهم {يحملون أوزارهم} أي أحمال ذنوبهم التي من شأنها أن يثقل، وحقق الأمر وصوره بقوله: {على ظهورهم} لاعتقاد الحمل عليه، كما يقال: ثقل عليك كلام فلان، ويجوز أن يجسد أعمالهم أجساداً ثقالاً، فيكلفوا حملها؛ ولما كان ذلك الحمل أمراً لا يبلغ الوصف الذي يحتمله عقولنا كل حقيقة ما هو عليه من البشاعة والثقل، أشار إلى ذلك بقوله جامعاً للمذام: {ألا ساء ما يزرون *} .

Bu son derece feci bir durum olunca, o duraktaki şiddetli yorgunluklarını ve günahları sebebiyle bellerinin büküldüğünü —adeta sırtlarında ağır yükler varmış gibi— hâl cümlesiyle haber vererek bu vehameti artırdı ve buyurdu ki: {وهم} “onlar” yani bunu şu halde söylerler ki {يحملون أوزارهم} “günahlarını yüklenirler” yani ağırlaşması âdet olan günah yüklerini; ve bunu şu sözüyle tahkik edip tasvir etti: {على ظهورهم} “sırtlarına”; yükün onun üzerine yüklendiği inancından dolayı, nitekim 'falanın sözü sana ağır geldi' denmesi gibi. Onların amellerinin ağır cesetler haline getirilip onları taşımakla mükellef kılınmaları da caizdir. Bu taşıma işi, akıllarımızın taşıyabileceği hiçbir vasfın onun çirkinliğini ve ağırlığını tam olarak kavrayamayacağı bir şey olunca, bütün yerilmeleri toplayarak şöyle buyurdu: {ألا ساء ما يزرون *} “Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!”.

فلما تأكد أمر البعث غاية التأكد، ولم يبق فيه لذي لب وقفة، صرح بما اقتضاه الحال من أمر هذه الدار، فقال منبهاً على خساستها معجباً منهم في قوة رغبتهم في إيثار لذاذتها، معلماً بأنه قد كشف الحال عن أن ما ركنوا إليه خيال، وما كذبوا به حقيقة ثابتة ليس لها زوال، عكس ما كانوا يقولون: {وما الحياة الدنيا} .

Yeniden diriliş meselesi son derece teyit edilip akıl sahibi biri için onda hiçbir duraksama kalmayınca, durumun gerektirdiği üzere bu dünya hayatının mahiyetini açıkça ifade etti ve onun değersizliğine dikkat çekip lezzetlerini tercih etme hususundaki şiddetli arzularına şaşarak, güvendikleri şeyin bir hayal olduğunu, yalanladıkları şeyin ise zevali olmayan sabit bir gerçek olduğunu —onların söylediklerinin tam aksine— bildirerek buyurdu ki: {وما الحياة الدنيا} “Dünya hayatı... başka bir şey değildir”.

ولما كان السياق للخسارة، وكانت أكثر ما تكون من اللعب - وهو فعل ما يزيد سرور النفس على وجه غير مشروع، ويسرع انقضاؤه -

Söz hüsran hakkında olunca ve bu da en çok oyun ve eğlenceden —ki bu da nefsin sevincini meşru olmayan bir şekilde artıran ve çabucak sona eren davranıştır— kaynaklanınca

قدمه فقال: {إلا لعب ولهو} أي للأشقياء، وللحياة الدنيا شر للذين يلعبون، واللهو ما من شأنه أن يعجب النفس كالغناء والزينة من المال والنساء على وجه لم يؤذن فيه، فيكون سبباً للغفلة عما ينفع، فتأخيره إشارة إلى أن الجهلة كلما فتروا في اللعب وهو اشتغال بالأمور السافلة والشواغل الباطلة بعلو النفوس أثاروا الشهوات بالملاهي، والمعنى أنه تحقق من هذه الآيات زوال الدنيا، فتحققت سرعته، لأن كل آتٍ قريب، فحينئذ ما هي إلا ساعة لعب، يندم الإنسان على ما فرط فيها، كما يندم اللاعب - إن كان له عقل - على تفويت الأرباح إذا رأى ما حصل أولو الجد وأرباب العزائم.

onu öne alarak buyurdu ki: {إلا لعب ولهو} “bir oyun ve bir eğlenceden [başka bir şey değildir]” yani bedbahtlar için; ve dünya hayatı oyun oynayanlar için pek kötüdür. Lehuv (eğlence) ise; izin verilmeyen bir şekilde mal ve kadın gibi süsler ve şarkı gibi nefsin hoşuna gidecek nitelikte olan ve faydalı şeylerden gaflete sebep olan şeylerdir. Dolayısıyla onun sonraya bırakılması, cahillerin süfli işlerle ve batıl meşgalelerle nefislerinin kabarması sonucu oyunda gevşedikçe eğlencelerle şehvetleri körüklediklerine işarettir. Anlam şudur: Bu ayetlerden dünyanın yok olacağı kesinleşti ve her gelecek olan yakın olduğu için onun hızla geçeceği sabit oldu. Öyleyse o, insanın içinde yaptığı kusurlara pişman olacağı bir saatlik oyundan başka bir şey değildir; nitekim oyun oynayan bir kimse —eğer aklı varsa— azim ve ciddiyet sahiplerinin elde ettiklerini gördüğünde kaçırdığı kazançlara pişman olur.

ولما كان التقدير بما أرشد إليه المعنى: وما الدار الآخرة إلا جد وحضور وبقاء للأتقياء، أتبعه قوله مؤكداً: {وللدار الآخرة خير} ولما كان الكل مآلهم إلى الآخرة، خصص فقال: {للذين يتقون} أي يوجدون التقوى، وهي الخوف من الله الذي يحمل على فعل الطاعات وترك المعاصي، ليكون ذلك وقاية لهم من غضب الله، فذكر حال الدنيا وحذف نتيجتها لأهلها لدلالة ثمرة الآخرة عليه وحذف ذكر حال الآخرة لدلالة ذكر حال الدنيا عليه، فهو احتباك؛ ولما كان من شأن العقلاء الإقبال على الخير وترك غيره، تسبب عن

Mananın gösterdiği takdir: 'Ahiret yurdu ise muttakiler için ancak ciddiyet, huzur ve bekâdır' şeklinde olunca, bunu pekiştirerek şu sözü getirdi: {وللدار الآخرة خير} “Ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır”; herkesin varacağı yer ahiret olunca, tahsis ederek buyurdu: {للذين يتقون} “sakınanlar için” yani takvayı ortaya koyanlar; ki o da itaati yapmaya ve günahları terk etmeye sevk eden Allah korkusudur; ta ki bu onlar için Allah'ın gazabından bir kalkan olsun. Böylece dünyanın halini zikredip ahiret meyvesinin ona delaleti sebebiyle dünya ehline ait neticeyi hazfetti; ahiret halini de dünya halinin zikri ona delalet ettiği için hazfetti; dolayısıyla bu bir ihtibâktır. Akılların gereği hayra yönelmek ve diğerini terk etmek olunca,

إقبالهم على الفاني وتركهم الباقي قوله منكراً: {أفلا تعقلون *} .

fani olana yönelip baki olanı terk etmelerine bir netice olarak inkar sadedinde şöyle buyurdu: {أفلا تعقلون *} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”.

ولما كرر في هذه السورة أمره بمقاولتهم، وأطال في الحث على مجادلتهم، وختم بما يقتضي سلبهم العقل مع تكرير الإخبار بأن المقضي بخسارته منهم لا يؤمنون لآية من الآيات، وكان من المعلوم أنهم حال إسماعهم ما أمر به لا يسكتون لما عندهم من عظيم النخوة وشماخة الكبر وقوة الجرأة، وأنه لا جواب لهم إلا التبعة والبذاءة كما هو دأب المعاند المغلوب، وأن ذلك يحزنه ﷺ لما جبل عليه من الحياء والشهامة والصيانة والنزاهة، كان الحال محتاجاً إلى التسلية فقال تعالى: {قد نعلم} والمراد بالمضارع وجود العلم من غير نظر إلى زمان، وعدل عن الماضي لئلا يظن الاختصاص به، فالمراد تحقق التجدد لتعلق العلم بتجدد الأقوال {إنه ليحزنك} أي يوقع على سبيل التجديد والاستمرار لك الحزن على ما فاتك من حالات الصفاء التي كدرها {الذي يقولون} أي من تكذيبك، فقد علمنا امتثالك لأوامرنا في إسماعهم ما يكرهون من تنزيهنا، وعلمنا ردهم عليك بما لا يرضيك، وعلمنا أنه يبلغ منك، فلا تحزن لأن من علم أن ربه يرضي المطيع له

Bu sûrede onlarla konuşma emrini tekrarlayıp onlarla tartışmaya teşviki uzatınca ve aralarından hüsranına hükmedilenlerin hiçbir ayete inanmayacakları haberini tekrarlamakla birlikte onların aklının bulunmadığını ifade eden bir hükümle bağlayınca; ve emrolunduğu şeyleri onlara işittirdiği sırada onların içlerindeki büyük gurur, aşırı kibir ve cüretkar cesaret sebebiyle susmayacakları, mağlup olan inatçının âdeti olduğu üzere onların sataşma ve edepsizlikten başka bir cevaplarının olmayacağı, yaratılışındaki hayâ, asalet, iffet ve nezaket sebebiyle bunun onu sallallâhu aleyhi ve sellem üzeceği bilinen bir husus olunca, durum bir teselliye muhtaç oldu. Bunun üzerine Allah Teâlâ buyurdu ki: {قد نعلم} “Çok iyi biliyoruz”; muzari fiilden murad, zamana bakılmaksızın ilmin varlığıdır; sadece geçmişe ait zannedilmesin diye mazi fiilden dönülmüştür. Dolayısıyla murad, sözlerin yenilenmesine ilmin taalluk etmesi sebebiyle teceddüdün (yenilenmenin) gerçekleşmesidir: {إنه ليحزنك} “şüphesiz seni üzmektedir” yani kaçırdığın o berraklık hallerinin bulanmasından ötürü senin için yenilenen ve devam eden bir hüzün meydana getirmektedir {الذي يقولون} “onların söyledikleri şeyler” yani seni yalanlamaları; biz bizim tenzihimize dair hoşlanmadıkları şeyleri onlara işittirerek emirlerimize boyun eğdiğini bildik, onların da seni hoşnut etmeyecek şeylerle sana karşılık verdiklerini bildik ve bunun senin canını yaktığını da bildik; öyleyse üzülme, zira Rabbinin kendisine itaat edeni hoşnut edeceğini

ويجزي عاصيه، وهو عالم بما ينال المطيع في طاعته لا ينبغي أن يحزن بل يسر، وهو كقوله تعالى في سورة يس

ve asisine cezasını vereceğini bilen ve itaat edenin itaati sebebiyle neye kavuşacağını bilen bir kimsenin üzülmemesi, bilakis sevinmesi gerekir. Bu, Allah Teâlâ'nın Yâsîn sûresindeki şu buyruğu gibidir:

{فلا يحزنك قولهم إنا نعلم ما يسرون وما يعلنون} [يس: ٧٦] ولا شك أن الحزن عند وقوع ما يسوء من طبع البشر الذي لا يقدر على الانفكاك عنه، فالنهي عنه إنما هو نهي عما ينشأ عنه من الاسترسال المؤدي إلى الجزع المؤدي إلى عدم الصبر ونسيان ما يعزي، فهو من النهي عن السبب للمبالغة في النهي عن المسبب، وما أنسب ذكر ما يحزن بعد تقرير أن الدنيا لأهلها لعب ولهو وأن الآخرة خير للمتقين، ومن المعلوم أنهما ضدان، فلا تنال إحداهما إلاّ بضد ما للأخرى، فلا تنال الآخرة إلا بضد ما لأهل الدنيا من اللعب واللهو، وذلك هو الحزن الناشئ عن التقوى الحامل عليها الخوف كما روي في حديث قدسي «أنا عند المنكسرة قلوبهم من أجلي» .

{فلا يحزنك قولهم إنا نعلم ما يسرون وما يعلنون} “Onların sözü seni üzmesin; şüphesiz biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliyoruz” [Yâsîn: 76]. Şüphe yok ki hoşa gitmeyen bir şey meydana geldiğinde hüzünlenmek, insanın üzerinden sıyrılamayacağı beşeri bir tabiattır; dolayısıyla hüznün nehyedilmesi, ancak sabırsızlığa ve teselli edici şeyleri unutmaya götüren feryat ve sabırsızlığa yol açacak şekilde hüznün peşine takılıp gitmekten nehyetmektir. Bu, neticenin nehyinde mübalağa etmek için sebepten nehyetmek kabilindendir. Dünyanın ehli için bir oyun ve eğlence olduğu ve ahiretin sakınanlar için daha hayırlı olduğu tesbit edildikten sonra üzen şeylerin zikredilmesi ne kadar da uygundur! Bilinmektedir ki bu ikisi birbirine zıttır, biri ancak diğerinin zıddı ile elde edilebilir; dolayısıyla ahiret, ancak dünya ehlinin sahip olduğu oyun ve eğlencenin zıddı ile elde edilir. O da korkunun sevk ettiği takvadan doğan hüzündür; nitekim bir kudsî hadiste şöyle rivayet edilmiştir: "Ben, benim uğrumda kalpleri kırık olanların yanındayım."

ولما أخبره سبحانه بعلمه بذلك، سبب عنه قوله: {فإنهم} أي فلا يحزنك ذلك فإنهم {لا يكذبونك} بل أنت عندهم الأمين، وليكن علمنا بما تلقى منهم سبباً لزوال حزنك، وكذا إخبارنا لك بعدم تكذيبهم لك، بل أنت عندهم في نفس الأمر أمين غير متهم ولكنهم لشدة عنادهم ووقوفهم مع الحظوظ وعجزهم عن جواب يبرد غللهم ويشفي عللهم

Allah Teâlâ bunu bildiğini ona haber verince, neticesinde şöyle buyurdu: {فإنهم} “Çünkü onlar” yani bu seni üzmesin, zira onlar {لا يكذبونك} “seni yalanlamıyorlar” bilakis sen onların katında el-Emînsin. Onlardan gördüğün şeyleri bizim biliyor olmamız hüznünün zevaline sebep olsun; aynı şekilde onların seni yalanlamadıklarını sana bildirmemiz de öyle olsun; bilakis sen işin hakikatinde onların yanında güvenilir, töhmet altında olmayan birisin. Fakat onlar inatlarının şiddetinden, nefislerinin paylarına saplanıp kalmalarından, susuzluklarını dindirecek ve dertlerine şifa olacak bir cevaptan aciz olmalarından ötürü

ينكرون آيات الله مع علمهم بحقيتها، فليخفف حزنك لنفسك ما انتهكوه من حرمة من أرسلك، والآية من الاحتباك: حذف من الجملة الأولى - إظهاراً لشرف النبي ﷺ وأدباً معه - سبب الحزن، وهو التكذيب لدلالة الثانية عليه، ومن الثاني النهي عن المسبب لدلالة الأولى عليه؛ روى الطبري في تفسيره عن السدي أنه لما كان يوم بدر قال الأخنس بن شريق لبني زهرة إن محمداً ابن أختكم، وأنتم أحق من كف عنه، فإنه إن كان نبياً لم تقاتلوه اليوم، وإن كان كاذباً كنتم أحق من كف عن ابن أخته، قفوا هاهنا حتى ألقى أبا الحكم، فإن غَلِب محمد رجعتم سالمين، وإن غَلَب محمد فإن قومكم لن يصنعوا بكم شيئاً، فيومئذ سمي «الأخنس» ، وكان اسمه «أبي» ، فالتقى الأخنس وأبو جهل، فخلا الأخنس به فقال: يا أبا الحكم! أخبرني عن محمد أصادق هو أم كاذب، فإنه ليس هاهنا من قريش أحد غيري وغيرك يسمع كلامنا، فقال أبو جهل: ويحك! والله إن محمداً لصادق، وما كذب محمد قط، ولكن

hak olduğunu bildikleri halde Allah'ın ayetlerini inkar ederler. Seni gönderenin dokunulmazlığını çiğnemiş olmaları, kendi nefsin için duyduğun hüznü hafifletsin. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şerefini ortaya koymak ve ona karşı edebe riayet etmek için birinci cümleden hüznün sebebi olan yalanlama —ikincisinin delaleti sebebiyle— hazfedilmiştir; ikincisinden ise neticenin nehyi —birincinin delaleti sebebiyle— hazfedilmiştir. Taberî tefsirinde Süddî'den rivayet ettiğine göre: Bedir günü olunca el-Ahnes b. Şerîk, Zühreoğullarına dedi ki: "Muhammed sizin kız kardeşinizin oğludur, ondan el çekmeye en layık olan sizsiniz. Eğer o bir peygamberse bugün onunla savaşmazsınız; eğer yalancıysa kız kardeşinizin oğlundan el çekmeye en layık olan yine sizsiniz. Ben Ebü'l-Hakem ile görüşünceye kadar burada bekleyin; eğer Muhammed galip gelirse sağ salim dönersiniz, şayet Muhammed yenilirse kavminiz size hiçbir şey yapamaz." İşte o gün ona "el-Ahnes" adı verildi, önceki adı ise "Übey" idi. Ahnes ile Ebû Cehil buluştu, Ahnes onunla baş başa kalıp dedi ki: "Ey Ebü'l-Hakem! Bana Muhammed hakkında haber ver, o doğru sözlü müdür yoksa yalancı mı? Zira burada sözümüzü dinleyecek benden ve senden başka Kureyş'ten kimse yok." Ebû Cehil dedi ki: "Yazıklar olsun sana! Allah'a andolsun ki Muhammed kesinlikle doğru sözlüdür, Muhammed asla yalan söylememiştir; fakat

إذا ذهب بنو قصي باللواء والحجابة والسقاية والنبوة فماذا يكون لسائر قريش! وعن ناجية قال قال أبو جهل للنبي ﷺ: ما نتهمك ولكن نتهم الذي جئت به، فأنزل الله الآية وعلى ذلك يدل قوله تعالى: {ولكن} ، وقال: {الظالمين} في موضع الضمير تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف، اي الذين كانوا في مثل الظلام {بآيات} أي بسبب آيات {الله} أي الملك الأكبر الذي له الكمال كله {يجحدون *} قال أبو علي الفارسي في أول كتاب الحجة: أي يجحدون ما عرفوه من صدقك وأمانتك، وعلق باء الجر بالظالمين كما هي في قوله

şayet Kusayoğulları sancağı, hicâbeyi (Kâbe hizmetini), sikâyeyi (hacılara su verme işini) ve peygamberliği alıp götürürse, Kureyş'in geri kalanına ne kalacak!" Nâciye'den rivayet edildiğine göre Ebû Cehil Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demiştir: "Biz seni itham etmiyoruz, fakat getirdiğin şeyi itham ediyoruz." Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Buna Allah Teâlâ'nın {ولكن} “fakat” sözü de delalet etmektedir. Zamir yerine genelleme yapmak ve hükmü vasfa bağlamak için {الظالمين} “zalimler” buyurdu; yani adeta karanlıklar içinde olanlar; {بآيات} “ayetlerini” yani ayetleri sebebiyle; {الله} “Allah'ın [ayetlerini]” yani bütün kemale sahip olan en büyük Hükümran'ın [ayetlerini] {يجحدون *} “inkâr ederler”. Ebû Ali el-Fârisî, Kitâbü'l-Hucce'nin başında şöyle demiştir: "Yani senin doğruluğundan ve güvenilirliğinden bildikleri şeyleri inkar ederler." Cer harfi olan ba'yı (ب), şu ayette olduğu gibi zâlimîn kelimesine bağlamıştır:

{وآتينا ثمود الناقة مبصرة فظلموا بها} [الإسراء: ٥٩] ونحوها، وقال ابن القطاع في كتاب الأفعال: جحد الشيء جحداً وجحوداً: أنكره وهو عالم به. هذا قصدهم غير أنه لا طريق لهم إلا إنكار الآيات إلا بالتكذيب، أو ما يؤول إليه، وأنت تعلم أن الذي أرسلك على كل شيء قدير، وهو القاهر فوق عباده وهو الحكيم الخبير، فاقتضت قدرته وقهره وانتصاره لأهل ولايته وجبره أن يحل بأعدائهم سطوة تجل عن الوصف، واقتضت حكمته عدم المعاجلة بها تشريفاً لك وتكثيراً لأمتك.

{وآتينا ثمود الناقة مبصرة فظلموا بها} “Semûd'a da apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi verdik de onunla kendilerine zulmettiler” [el-İsrâ: 59] ve benzerleri. İbnü'l-Kattâ' Kitâbü'l-Ef'âl'de şöyle der: "Bir şeyi cehd ve cuhûd ile inkâr etti; bildiği halde onu inkar etti demektir." Onların kastı budur; ne var ki ayetleri yalanlamaktan veya bu anlama gelecek bir şeyden başka inkar etme yolları yoktur. Sen bilirsin ki seni gönderen her şeye kadirdir, kullarının üstünde mutlak galiptir (el-Kâhir), Hakîm ve Habîr'dir. O'nun kudreti, kahrı, veli kullarına yardımı ve galebesi düşmanlarının başına vasfedilemeyecek bir azap indirmesini iktiza etmiştir; hikmeti ise seni şereflendirmek ve ümmetini çoğaltmak için bunu aceleye getirmemeyi iktiza etmiştir.

ولما سلاه بوعده النصرة المسببة عن علم المرسل القادر، وبأن

Kadir olan Gönderici'nin ilminden kaynaklanan zafer vaadiyle ve

تكذيبهم إنما هو له سبحانه، وهو مع ذلك يصبر عليهم ويحلم عنهم، بل ويحسن إليهم بالرزق والمنافع، زاده أن ذلك سنة في إخوانه من الرسل فقال: {ولقد} ولما كان المنكي هو التكذيب لا كونه من معين، بني للمفعول قوله: {كذبت رسل} .

onların yalanlamalarının aslında Zat-ı Subhânîsine yönelik olduğunu, buna rağmen O'nun onlara sabredip mühlet tanıdığını, hatta rızık ve menfaatlerle onlara ihsanda bulunduğunu bildirerek onu teselli edince; bunun elçi kardeşlerinde de geçerli bir sünnet olduğunu buna ekleyerek buyurdu ki: {ولقد} “Andolsun ki”; can yakıcı olan şey yalanlanmanın kendisi olup belirli bir kimseden olması olmadığından, şu sözü meçhul sığa ile getirdi: {كذبت رسل} “elçiler yalanlandı”.

ولما كان تكذيبهم لم يستغرق الزمان، وكان الاشتراك في شيء يهوّنه، وكلما قرب الزمان كان أجدر بذلك أدخل الجار فقال: {من قبلك} بأن جحد قومهم ما يعرفون من صدقهم وأمانتهم كما فعل بك {فصبروا} أي فتسبب عن تكذيب قومهم لهم أنهم صبروا {على ما كذبوا وأوذوا} أي فصبروا أيضاً على ما أوذوا، ثم أشار إلى الوعد بالنصر بشرط الصبر فقال: {حتى} أي وامتد صبرهم حتى {آتاهم نصرنا} أي فليكن لك بهم أسوة، وفيهم مسلاة، فاصبر حتى يأتيك النصر كما أتاهم، فقد سبقت كلمتنا لعبادنا المرسلين أنهم لهم المنصورون في قولنا {فإن حزب الله هم الغالبون} [المائدة: ٥٦] {ولا مبدل لكلمات الله} أي لأن له جميع العظمة فلا كفوء له، ودل سبحانه على صعوبة مقام الصبر جداً بالتأكيد فقال: {ولقد جاءك} ودل على عظيم ما تحملوا بقوله: {من نبإى المرسلين *} أي خبرهم العظيم في صبرهم واحتمالهم وطاعتهم وامتثالهم ورفقهم بمن أرسلوا إليهم ونصرنا لهم على من بغى عليهم، ومجيء نبأهم تقدم إجمالاً وتفصيلاً، أما إجمالاً ففي مثل قوله

Onların yalanlanması bütün zamanı kapsamadığı ve bir şeye ortak bulunması onu hafiflettiği için —zaman yaklaştıkça bu teselliye daha layık olur— car mecruru dahil ederek buyurdu: {من قبلك} “senden önceki”; kavimleri sana yaptıkları gibi onların bildikleri doğruluk ve güvenilirliklerini inkar etmek suretiyle [yalanladılar]; {فصبروا} “buna rağmen sabrettiler” yani kavimlerinin onları yalanlaması onların sabretmesine sebep oldu; {على ما كذبوا وأوذوا} “yalanlanmalarına ve eziyet edilmelerine” yani eziyet görmelerine de sabrettiler. Sonra sabır şartıyla zafer vaadine işaret ederek buyurdu: {حتى} “nihayet” yani sabırları uzadı ta ki {آتاهم نصرنا} “onlara yardımımız gelinceye kadar”; o halde onlarda senin için bir örnek ve bir teselli olsun; nitekim onlara zafer geldiği gibi sana da yardım gelinceye kadar sabret. Zira {فإن حزب الله هم الغالبون} “Şüphesiz Allah'ın taraftarları galip geleceklerin ta kendileridir” [el-Mâide: 56] sözümüzdeki gibi elçi kullarımıza onların mutlaka galip geleceklerine dair sözümüz geçmiştir. {ولا مبدل لكلمات الله} “Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur” çünkü bütün azamet O'na aittir ve O'nun hiçbir dengi yoktur. Allah Teâlâ, sabır makamının son derece zorluğuna teyitle işaret ederek buyurdu: {ولقد جاءك} “Andolsun ki sana geldi”; yüklendikleri şeyin büyüklüğüne de şu sözüyle işaret etti: {من نبإى المرسلين *} “o gönderilen elçilerin haberlerinden” yani sabırları, tahammülleri, itaatleri, boyun eğişleri, gönderildikleri kimselere yumuşak davranmaları ve onlara azgınlık edenlere karşı bizim onlara yardımımız hakkındaki o muazzam haberden [geldi]. Onların haberlerinin gelişi daha önce mücmel ve tafsilatlı olarak geçmişti. Mücmel olarak:

{وكأين من نبي قاتل معه ربيون كثير} [آل عمران: ١٤٦] ، {أفكلما جاءكم رسول بما لا تهوى أنفسكم} [البقرة: ٨٧] وأما تفصيلاً ففي ذكر موسى وعيسى وغيرهما؛ وفي قوله {فصبروا} أدل دليل على ما تقدم من أن النهي عن الحزن نهي عن تابعه المؤدي إلى عدم الصبر، والتعبير بمن التبعيضية تهويل لما لقوا، فهو أبلغ في التعزية.

{وكأين من نبي قاتل معه ربيون كثير} “Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok rabbânî savaştı” [Âl-i İmrân: 146], {أفكلما جاءكم رسول بما لا تهوى أنفسكم} “Size ne zaman bir elçi nefislerinizin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse...” [el-Bakara: 87] gibi ayetlerde; tafsilatlı olarak ise Musa, İsa ve diğerlerinin zikrinde geçmiştir. {فصبروا} sözünde, daha önce geçtiği üzere hüzünden nehyetmenin sabırsızlığa götüren sonuçlarından nehyetmek olduğuna dair en açık delil vardır. Kısmiyet bildiren min (من) edatıyla ifade edilmesi, çektikleri şeyin dehşetini bildirmek içindir; dolayısıyla tesellide daha beliğdir.

ولما سلاه بما هو في غاية الكفاية في التسلية، أخبره بأنه لا حيلة له غير الصبر، فقال عاطفاً على ما تقديره: فتسلّ واصبر كما صبروا، وليصغر عندك ما تلاقي منهم في جنب الله: {وإن كان كبر} أي عظم جداً {عليك إعراضهم} أي عما يأتيهم به من الآيات الذي قدمنا الإخبار عنه بقولنا {وما تأتيهم من آية من آيات ربهم إلا كانوا عنها معرضين} [الأنعام: ٤] وأردت أن تنتقل - في إخبارنا لك بأنه لا ينفعهم الآيات المقترحات - من علم اليقين إلى عين اليقين {فإن استطعت أن تبتغي} أي تطلب بجهدك وغاية طاقتك {نفقاً} أي منفذاً {في الأرض} تنفذ فيه إلى ما عساك تقدر على الانتهاء إليه {أو سلماً في السماء} أي جهة العلو لترتقي فيه إلى ما تقدر عليه {فتأتيهم بآية} أي ما اقترحوا عليك فافعل لتشاهد أنهم لا يزدادون عند إتيانك بها إلا إعراضاً كما أخبرناك،

Onu tesellide son derece kâfi olan şeylerle teselli edince, sabırdan başka çaresinin olmadığını ona bildirerek: "O halde teselli bul ve onların sabrettiği gibi sabret; Allah yolunda onlardan gördüğün şeyler gözünde küçülsün" takdirindeki söze atıfla buyurdu ki: {وإن كان كبر} “Ve eğer çok ağır geldiyse” yani pek büyük geldiyse {عليك إعراضهم} “onların yüz çevirmesi sana” yani daha önce {وما تأتيهم من آية من آيات ربهم إلا كانوا عنها معرضين} “Onlara Rablerinin ayetlerinden hiçbir ayet gelmez ki ondan yüz çevirmesinler” [el-En'âm: 4] sözümüzle haber verdiğimiz ayetlerden [yüz çevirmeleri sana ağır geldiyse]; ve teklif edilen ayetlerin onlara fayda vermeyeceğine dair sana verdiğimiz haberde ilme'l-yakînden ayne'l-yakîne geçmek istiyorsan; {فإن استطعت أن تبتغي} “bütün gücünle arayabilirsen” yani var gücünle ve bütün takatinle arayabilirsen {نفقاً} “bir tünel” yani bir geçit {في الأرض} “yerin içinde” ulaşmaya muvaffak olabileceğin yere kadar içine nüfuz edebileceğin [bir tünel], {أو سلماً في السماء} “yahut gökte bir merdiven” yani gücünün yettiği yere kadar yükselebileceğin bir yukarı cihet [arayabilirsen], {فتأتيهم بآية} “böylece onlara bir mucize getirebilirsen” yani senden teklif ettikleri şeyi [getirebilirsen], haydi yap da sana haber verdiğimiz gibi onu getirdiğinde de yüz çevirmekten başka bir şey artırmadıklarını bizzat gör;

لأن الله قد شاء ضلال بعضهم، والمراد بهذا بيان شدة حرصه ﷺ على هدايتهم بأنه لو قدر على أن يتكلف النزول إلى تحت الأرض أو فوق السماء فيأتيهم بما يؤمنون به لفعل.

Çünkü Allah onlardan bazılarının sapmasını dilemiştir. Bundan murat, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların hidayetine olan aşırı hırsını beyan etmektir; öyle ki yerin altına inmeye veya göğün üstüne çıkmaya güç yetirebilse ve inanacakları bir şeyi onlara getirebilseydi bunu mutlaka yapardı.

ولما كان هذا السياق ربما أوهم شيئاً في القدرة، نفاه إرشاداً إلى تقدير ما قدرته فقال: {ولو شاء الله} أي الذي له العظمة الباهرة والقدرة الكاملة القاهرة {لجمعهم على الهدى} أي لأن قدرته شاملة، وإيمانهم في حد ذاته ممكن، ولكنه قد شاء افتراقهم بإضلال بعضهم؛ ولما كان ﷺ بعد إعلام الله له بما أعلم من حكمه بأن الآيات لا تنفع من حتم بكفره - حريصاً على إجابتهم إلى ما يقترحونه رجاء جمعهم على الهدى لما طبع عليه من مزيد الشفقة على الغريب فضلاً عن القريب، مع ما أوصاه الله به ليلة الإسراء من غير واسطة - كما أفاده الحرالي - من إدامة الشفقة على عباده والرحمة لهم والإحسان إليهم واللين لهم وإدخال السرور عليهم، فتظافر على ذلك الطبع والإيصاء حتى كان لا يكف عنه إلا لأمر جازم أو نهي مؤكد صارم، سبب عن ذلك قوله: {فلا تكونن} فأكد الكلام سبحانه ليعلم ﷺ أنه قد حتم بافتراقهم، فيسكن إلى ذلك

Bu bağlam kudret hakkında bir vehim uyandırabileceğinden, O'nun takdir ettiğini takdir etmeye irşad ederek bunu nefyetti ve buyurdu ki: {ولو شاء الله} “Ve eğer Allah dileseydi” yani göz kamaştırıcı azamete ve tam, kahredici kudrete sahip olan Allah; {لجمعهم على الهدى} “onları mutlaka hidayet üzerinde toplardı” çünkü O'nun kudreti her şeyi kuşatıcıdır ve onların imanı da kendi zatında mümkündür; fakat O, bazısını saptırmak suretiyle onların fırkalara ayrılmasını dilemiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, küfrüne hükmedilen kimseye ayetlerin fayda vermeyeceğine dair Allah'ın bildirdiği bu hükümden sonra da —Harrâlî'nin ifade ettiği gibi İsrâ gecesinde vasıtasız olarak Allah'ın kendisine kullarına sürekli şefkat göstermeyi, onlara merhamet ve ihsanda bulunmayı, onlara yumuşak davranıp sevindirmeyi tavsiye etmesiyle birlikte, yakını şöyle dursun yabancıya bile gösterdiği yaratılışındaki aşırı şefkat sebebiyle— hidayet üzerinde toplanmaları ümidiyle onların teklif ettikleri şeylere cevap vermeye son derece hırslı olduğundan; ve yaratılış ile bu tavsiye birbirini destekleyip öyle ki kesin bir emir veya tekitli, sert bir nehiy olmadıkça bundan vazgeçmez bir halde bulunduğundan, buna binaen şöyle buyurdu: {فلا تكونن} “sakın olma”; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın onların ayrılığına kesin hükmettiğini bilsin de buna kanaat getirsin

ويخالف ما جبل عليه من شدة الشفقة عليهم {من الجاهلين *} أي إنك أعلم الناس مطلقاً ولك الفراسة التامة والبصر النافذ والفكرة الصافية بمن لم تعاشره، فكيف بمن بلوتهم ناشئاً وكهلاً ويافعاً! فلا تعمل بحجة ما أوصاك الله به من الصبر والصفح، وجبلك عليه من الأناة والحلم في ابتغاء إيمانهم بخلاف ما يعلم من خسرانهم، فلا تطمع نفسك فيما لا مطمع فيه، فإن ما شاءه لا يكون غيره، فهذه الآية وأمثالها - مما في ظاهره غلظة - من الدلالة على عظيم رتبته ﷺ ومن لطيف أمداح القرآن له - كما يبين إن شاء الله تعالى في سورة التوبة عند قوله تعالى

ve onlara karşı içindeki şiddetli şefkat hilkatine muhalefet etsin diye Allah Teâlâ sözü pekiştirdi: {من الجاهلين *} “cahillerden”. Yani sen mutlak olarak insanların en bilgilisisin; birlikte yaşamadığın kimseler hakkında bile tam bir ferasete, keskin bir basirete ve duru bir fikre sahipsin; nitekim çocukluğundan, olgunluğundan ve gençliğinden beri tecrübe ettiğin kimseler hakkında nasıl olmasın! O halde Allah'ın sana tavsiye ettiği sabır ve affı ve onların hüsranı bilinmesine rağmen imanlarını isteme hususunda senin yaratılışına koyduğu sebat ve hilmi delil getirerek hareket etme; nefsinle hiçbir umut bulunmayan şeye tamah etme; zira O'nun dilediğinden başkası olmaz. İşte bu ayet ve zahirinde sertlik bulunan benzerleri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in rütbesinin yüceliğine ve Kur'an'ın onu zarifçe övgülerine delalet eden hususlardandır; inşallah Teâlâ Tevbe sûresinde Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda açıklanacaktır:

{عفا الله عنك} [التوبة: ٤٣] .

{عفا الله عنك} “Allah seni affetsin” [et-Tevbe: 43].

ولما أفهم هذا القضاء الحتم أنه قد صار حالهم حال من حتم بالموت، فلا يمكن إسماعه إلا الله، ولا يمكن أن يستجيب عادة، قال: {إنما يستجيب} أي في مجاري عاداتكم {الذين يسمعون} أي فيهم قابلية السمع لأنهم أحياء فيتدبرون حينئذ ما يلقى إليهم فينتفعون به، وهؤلاء قد ساووا الموتى في عدم قابلية السماع للختم على مشاعرهم {والموتى} أي كلهم حساً ومعنى {يبعثهم الله} أي

Bu kesin kaza, onların durumunun ölümüne hükmedilen kimsenin durumu gibi olduğunu, dolayısıyla Allah'tan başkasının onlara işittiremeyeceğini ve âdet üzere icabet etmelerinin mümkün olmadığını anlatınca buyurdu ki: {إنما يستجيب} “Ancak icabet eder” yani sizin âdetlerinizin cereyanında {الذين يسمعون} “dinleyenler” yani kendilerinde işitme kabiliyeti bulunanlar, çünkü onlar diridirler; böylece kendilerine sunulan şeyleri düşünüp ondan faydalanırlar. Bunlar ise duygularının mühürlenmiş olması sebebiyle işitme kabiliyetinin bulunmayışında ölülere denk olmuşlardır; {والموتى} “ölüleri ise” yani hissen ve mânen hepsini {يبعثهم الله} “Allah diriltir” yani

الملك المحيط علماً وقدرة، فهو قادر على بعثهم بإفاضة الإيمان على الكافر وإعادة الروح إلى الهالك فيسمعون حينئذ، فالآية من الاحتباك: حذف من الأول الحياة لدلالة {الموتى} عليها، ومن الثاني السماع لدلالة {يسمعون} عليه.

ilim ve kudretle her şeyi kuşatan Hükümran [diriltir]; O, kâfire imanı bahşetmekle ve helak olana ruhu iade etmekle onları diriltmeye kadirdir; böylece o zaman işitirler. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birinciden {الموتى} sözünün delaleti sebebiyle hayat hazfedilmiş, ikinciden ise {يسمعون} sözünün delaleti sebebiyle işitme hazfedilmiştir.

ولما قرر أن من لا يؤمن كالميت، حثاً على الإيمان وترغيباً فيه، وقدر قدرته على البعث، خوَّفَ من سطواته بقوله: {ثم إليه} أي وحده {يرجعون *} أي معنى في الدنيا فإنه قادر على كل ما يشاء منهم، لا يخرج شيء من أحوالهم عن مراده أصلاً وحساً بعد الموت، فيساقون قهراً إلى موقف يفصل فيه بين كل مظلوم وظالمه.

İmana teşvik etmek ve ona rağbet ettirmek için iman etmeyenin ölü gibi olduğunu ortaya koyup O'nun diriltmeye olan kudretini takdir edince, O'nun şiddetli azabından şu sözüyle korkuttu: {ثم إليه} “Sonra yalnız O'na” {يرجعون *} “döndürüleceklerdir”; yani dünyada mânen, zira O onlardan dilediği her şeye kadirdir, onların hiçbir hali O'nun iradesinden asla dışarı çıkamaz; ölümden sonra da hissen döndürüleceklerdir ve her mazlum ile zaliminin arasının ayrılacağı durağa zorla sevk edileceklerdir.

ولما سلاه ﷺ فيما أخبرته من أقوالهم بما شرح صدره وسر خاطره، وأعلمه تخفيفاً عليه أن أمرهم إنما هو بيده، ذكَّره بعضَ كلامهم الآئل إلى التكذيب عقب إخباره بالحشر الذي يجازي فيه كلاًّ بما يفعل، فقال عطفاً على قوله {وقالوا إن هي إلا حياتنا الدنيا} [الأنعام: ٢٩] وقوله {وقالوا لولا أنزل عليه الملك} [الأنعام: ٨] يعجب منه تعجيباً آخر: {وقالوا} أي مغالطة أو عناداً أو مكابرة {لولا} أي هلا {نزل}

Onların sözlerinden haber verdiği şeylerle göğsünü genişletip gönlünü hoş edecek şekilde onu sallallâhu aleyhi ve sellem teselli edince, ve işlerinin ancak kendi elinde olduğunu ona hafifletmek üzere bildirince; herkese yaptığının karşılığının verileceği haşri haber vermesinin hemen ardından yalanlamaya varan sözlerinden bir kısmını ona hatırlatarak {وقالوا إن هي إلا حياتنا الدنيا} “Ve dediler ki: Hayat ancak şu dünya hayatımızdan ibarettir” [el-En'âm: 29] ve {وقالوا لولا أنزل عليه ملك} “Ona bir melek indirilseydi ya! dediler” [el-En'âm: 8] sözlerine atıfla başka bir şaşırtma sadedinde buyurdu ki: {وقالوا} “Ve dediler ki” yani yanıltmaca, inat veya kibirle: {لولا} “olmalı değil miydi? / indirilseydi ya!” {نزل} “indirilseydi ya”

أي بالتدريج {عليه} أي خاصة {آية} أي واحدة تكون ثابتة بالتدريج لا تنقطع، وهذا منهم إشارة إلى أنهم لا يعدون القرآن آية ولا شيئاً مما رأوه منه ﷺ من غير ذلك نحو انشقاق القمر {من ربه} أي المحسن إليه على حس ما يدعيه لنستدل بها على ما يقول من التوحيد والبعث.

yani peyderpey; {عليه} “ona” yani bilhassa ona {آية} “bir mucize” yani peyderpey inip kesilmeyecek sabit tek bir mucize; bu onların Kur'an'ı bir ayet saymadıklarına ve ayın yarılması gibi onun sallallâhu aleyhi ve sellem elinde gördükleri başka hiçbir şeyi mucize kabul etmediklerine bir işarettir; {من ربه} “Rabbinden” yani iddia ettiği üzere kendisine ihsanda bulunan [Rabbinden], ta ki onun tevhid ve yeniden diriliş hakkında söylediklerine bununla delil getirelim.

ولما كان في هذا - كما تقدم - إشارة منهم إلى أنه لم يأت بآية على هذه الصفة إما مكابرة وإما مغالطة، أمره بالجواب بقوله: {قل إن الله} أي الذي له جميع الأمر {قادر على أن} وأشار بتشديد الفعل إلى آية القرآن المتكررة عليهم كل حين تدعوهم إلى المبارزة وتتحداهم بالمبالغة والمعاجزة فقال: {ينزل} وقراءة ابن كثير بالتخفيف مشيرة إلى أنهم بلغوا في الوقاحة الغاية، وأنهم لو قالوا: لولا أنزل، أي مرة واحدة، لكان أخف في الوقاحة، أو إلى أنه أنزل عليهم أيّ آية، كانت تلجئهم وتضطرهم إليه في آن واحد كما قال تعالى

Daha önce geçtiği üzere bunda, onların ya bir inatlaşma ya da bir yanıltmaca olarak onun bu vasıfta bir ayet/mucize getirmediğine dair bir imaları bulununca, O'na şu sözüyle cevap vermesini emretti: {قل إن الله} “De ki: Şüphesiz Allah” yani bütün işlerin sahibi olan Allah, {قادر على أن} “güç yetirendir”; fiili şeddeli okuyarak, her an onların karşısına çıkan, onları boy ölçüşmeye çağıran ve meydan okumayla aciz bırakan Kur'an ayetine/mucizesine işaret edip şöyle buyurdu: {ينزل} “indirmeye”. İbn Kesîr'in şeddesiz (hafif) kıraati, onların küstahlıkta son noktaya ulaştıklarına ve eğer 'Bir defada indirilseydi ya!' (لولا أنزل) deselerdi küstahlıklarının daha hafif kalacağına veya Yüce Allah'ın buyurduğu gibi onları aynı anda buna mecbur ve muztar bırakacak herhangi bir ayet/mucize indirmeye kadir olduğuna işaret eder:

{إن نشأ ننزل عليهم من السماء آية فظلت أعناقهم لها خاضعين} [الشعراء: ٤] ولكنه لا يسأل ذلك إلا بالتدريج كما يشير إليه صيغة التفعيل في قراءة غيره المذكرة

{إن نشأ ننزل عليهم من السماء آية فظلت أعناقهم لها خاضعين} “Dilersek onların üzerine gökten öyle bir ayet/mucize indiririz ki, ona boyunları eğilip kalır” [eş-Şuarâ: 4]. Fakat O, bunu ancak başkalarının kıraatinde zikredilen tef'îl kalıbının işaret ettiği gibi peyderpey ister;

بأن آية القرآن لا تنقضي، بل كلما سمعها أحد منهم أو من غيرهم طول الدهر كانت منزلة عليه لكونها واصلة إليه، فهو أبلغ من مطلوبهم آية ينزل عليه وحده، والحاصل أنهم طلبوا آية باقية محضة، فلوح لهم إلى آية هي - مع كونها خاصة به فيما حصل له من الشرف - عامة لكل من بلغته، باقية طول المدى {آية} أي مما اقترحوه ومن غيره، لا يعجزه شيء، وفي كل شيء له من الآيات ما يعجز الوصف، وكفى بالقرآن العظيم مثالاً لذلك {ولكن أكثرهم لا يعلمون *} أي ليس فيهم قابلية العلم، فهم لا يتفكرون في شيء من ذلك الذي يحدثه من مصنوعاته ليدلهم على أنه على كل شيء قدير، فلا فائدة لهم في إنزال ما طلبوه، وأما غير الأكثر فهو سبحانه يردهم بآية القرآن أو غيرها مما لم يقترحوه.

Çünkü Kur'an mucizesi son bulmaz; aksine çağlar boyu onlardan veya başkalarından kim onu işitirse, kendisine ulaştığı için sanki ona indirilmiş gibi olur. Bu ise onların yalnız onun üzerine inecek bir ayet/mucize taleplerinden daha beliğdir. Özetle onlar sırf baki kalacak bir ayet/mucize istediler; [Allah da] onlara -kendisine hasıl olan şeref bakımından ona özel olmakla birlikte- kendisine ulaşan herkesi kapsayan, çağlar boyu kalıcı olan bir ayete/mucizeye işaret etti: {آية} “bir ayet/mucize” yani gerek onların teklif ettiklerinden gerekse başkalarından olsun; hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz. Her şeyde O'nun vasfedilmekten aciz bırakan öyle ayetleri vardır ki, buna örnek olarak Yüce Kur'an kafidir. {ولكن أكثرهم لا يعلمون *} “Fakat onların çoğu bilmezler” yani onlarda ilim kabiliyeti yoktur; dolayısıyla O'nun her şeye kadir olduğunu kendilerine göstermek için yarattığı eserlerinden hiçbir şey üzerinde düşünmezler. Bu yüzden istedikleri şeyin indirilmesinde onlar için bir fayda yoktur. Çoğunluğun dışındakilere gelince, Sübhânehu onları Kur'an mucizesiyle ya da teklif etmedikleri başka delillerle [hakka] döndürür.