Binûn

En'âm — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما عجب منهم في قولهم هذا الذي يقتضي أنهم لم يروا له آية قط بعد ما جاءهم من الآيات الخاصة به ما ملأ الأقطار، ورد إلى الصم الأسماع، وأنار من العمى الأبصار؛ ذكرهم بآية غير آية القرآن تشتمل على آيات مستكثرة كافية لصلاحهم، رتبها سبحانه

Kendisine has olan ve ufukları dolduran, sağırlara işitmeyi geri veren, körlükten gözleri aydınlatan onca ayet/mucize geldikten sonra, sanki onun hiçbir ayetini/mucizesini görmemişler gibi davranmalarını gerektiren bu sözlerine hayret edince; onlara Kur'an mucizesinden başka, ıslahları için kafi gelecek pek çok ayeti içeren başka bir ayeti/delili hatırlattı ki, Sübhânehu bunu düzenlemiştir;

قبل سؤالهم تفضلاً منه عليهم دالة على باهر قدرته على البعث وغيره من الآيات التي طلبوها وغيرها وعلى تفرده بجميع الأمر، إذا تأملوها حق تأملها كفتهم في جميع ما يراد منهم فقال تعالى: {وما} أي قالوا ذلك والحال أنه ما، وهي ناظرة أتم نظر إلى قوله {هو الذي خلقكم من طين} [الأنعام: ٢] أي فعل ذلك بكم وما {من دابة في الأرض} أي تدب أي تنتقل برجل وغير رجل {ولا طائر يطير} وقرر الحقيقة بقوله: {بجناحيه} وشمل ذلك جميع الحيوان حتى ما في البحر، لأن سيرها في الماء إما أن يكون دبيباً أو طيراناً مجازاً.

onların sormasından önce, bir lütuf olarak, yeniden dirilişe ve istedikleri veya istemedikleri diğer ayetlere olan parlak kudretine ve bütün işlerdeki tekliğine delalet etsin diye; eğer onu hakkıyla düşünürlerse, kendilerinden istenen her şeyde onlara yeter. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وما} “Hiçbir ... yoktur” yani onlar şu haldeyken bunu söylediler: Hiçbir... Bu ifade, {هو الذي خلقكم من طين} “Sizi bir çamurdan yaratan O'dur” [el-En'âm: 2] ayetine tam bir naziredir; yani size bunu yaptı ve hiçbir {من دابة في الأرض} “yeryüzünde debelenen canlı” yani hareket eden, ayakla veya ayaksız yer değiştiren, {ولا طائر يطير} “ne de uçan hiçbir kuş” [yoktur]. Hakikati şu sözüyle pekiştirdi: {بجناحيه} “iki kanadıyla”; bu ifade denizdekiler de dahil olmak üzere bütün hayvanları kapsar, zira onların sudaki hareketi mecazen ya debelenmedir ya da uçmadır.

ولما كان المراد بالدابة والطائر الاستغراق قال: {إلا أمم} أي يقصد منها في نفسه، ويقصد هو نوعه وينضم إلى شكله {أمثالكم} أي في ذلك وفي أنا خلقناكم ولم يكونوا شيئاً وحفظنا جميع أحوالهم، وقدرنا كل أرزاقهم وآجالهم، وجعلنا لكم فيهم أحكاماً جددناها لكم، وجعلنا لكل منهم أجلاً للموت لا يتعداه بعد أن فاوتنا بينهم في الحياة، وللكل أجل في علمنا في البرزخ مثبت قبل أن نخلقهم، لا ينقص ذرة ولا يزيد خردلة، وجعلنا في هذه الحيوانات ما هو أقوى منكم وما هو أضعف، وجعلناكم أقوى من الجميع بالعقل، ولو شئنا لجعلنا له بين قوة البدن والعقل، وربما سلطنا الأضعف عليكم كالجراد والفأر والدود بما تعجز عنه عقولكم، ولو شئنا لسلطنا عليكم من أضعفها خلقاً - البعوض -

Canlı ve kuştan maksat cinsin tamamını kapsamak (istiğrak) olunca şöyle buyurdu: {إلا أمم} “topluluklar olmasın” yani kendi türünden bir gaye güden, kendi cinsini arayıp benzerine katılan, {أمثالكم} “sizin gibi”; yani bu hususta ve sizi hiçbir şey değilken yarattığımız gibi onları da yaratmamızda, bütün hallerini muhafaza etmemizde, bütün rızıklarını ve ecellerini takdir etmemizde, onlar hakkında sizin için tazelediğimiz hükümler koymamızda ve aralarında hayatta dereceler kıldıktan sonra her birine aşamayacağı bir ölüm eceli tayin etmemizde [sizin gibidirler]. İlmimizde berzahta hepsi için onları yaratmadan önce belirlenmiş, bir zerre eksilmeyen ve bir hardal tanesi artmayan bir ecel vardır. Bu hayvanlar içinde sizden daha güçlü olanı ve daha zayıf olanı var ettik; sizi ise akıl sayesinde hepsinden daha güçlü kıldık. Dileseydik onun için beden ve akıl gücünü bir arada kılardık. Bazen de aklınızın aciz kalacağı şekilde çekirge, fare ve kurt gibi en zayıf olanları üzerinize musallat ettik. Dileseydik yaratılışça en zayıflarından olan sivrisineği üzerinize musallat ederdik;

ما أخذ بأنفاسكم ومنعكم القرار وأخرجكم عن حركات الاختيار إلى أن أهلككم جميعاً هلاك نفس واحدة - إلى غير ذلك من أمور تكل عنها العقول وتقف دونها نوافذ الفكر، وهذا كله معنى قوله: {ما فرطنا} أي تركنا وأغفلنا لما لنا من القدرة الكاملة والعلم الشامل {في الكتاب} أي اللوح المحفوظ والقرآن، وأعرق في النفي بقوله: {من شيء} أي ليذهب ذكره كما يذهب العقد الذي ينقطع سلكه فيتفرط، بل ذكرنا جميع أحوال خلقنا من الجن والإنس والملائكة وغيرهم من كل ناطق وصامت، فصارت في غاية الضبط حتى أن الحفظة يعرضون ما يحدث من عمل المكلفين وغيره آخر النهار على ما كان مثبتاً في أم الكتاب فيجدونه كما هو، لا يزيد شيئاً ولا ينقص، فيزدادون إيماناً، وأثبتنا في هذا القرآن مجامع الأمور، فهو تبيان لكل شيء من الأحكام الأصلية والفرعية والدلالات على كل ذلك وأخبار الأولين والآخرين وكل علم يمكن أن يحتاجه المخلوق، فمن أراد الهداية هداه بدقيق أسراره، ومن أعرض أوقعه في الردى، وعمي حتى عن واضح أنواره، والآية كما قال تعالى {إن في خلق السماوات والأرض} إلى أن قال:

öyle ki nefesinizi keser, karar kılmanızı engeller ve sizi iradi hareketlerinizden çıkarıp hepinizi tek bir nefsin helaki gibi helak ederdi; akılların yorulduğu ve keskin fikirlerin önünde durduğu diğer nice işler de böyledir. Bütün bunlar şu sözünün anlamıdır: {ما فرطنا} “Biz hiçbir şeyi eksik bırakmadık” yani tam kudretimiz ve kuşatıcı ilmimiz sebebiyle hiçbir şeyi terk etmedik ve ihmal etmedik {في الكتاب} “Kitap'ta” yani Levh-i Mahfuz'da ve Kur'an'da; {من شيء} “hiçbir şeyi” sözüyle olumsuzluğu en ileri dereceye ulaştırdı; yani ipi kopup dağılan gerdanlık gibi anılması kaybolup gitsin diye değil, bilakis cinlerden, insanlardan, meleklerden ve konuşan ya da dilsiz olan her varlıktan yarattıklarımızın bütün hallerini zikrettik. Böylece işler son derece zapt altına alındı; öyle ki koruyucu melekler, günün sonunda mükelleflerin amellerinden ve diğer şeylerden meydana gelenleri Ümmü'l-Kitap'ta yazılı olanla karşılaştırırlar ve hiçbir şey artmaksızın ve eksilmeksizin aynen bulurlar da imanları artar. Bu Kur'an'da da işlerin ana esaslarını tespit ettik; o, temel ve tali hükümlerden, bütün bunlara dair delillerden, öncekilerin ve sonrakilerin haberlerinden ve yaratılmışın ihtiyaç duyabileceği her türlü ilimden her şeyi açıklayandır. Hidayet isteyen kimseye onun ince sırlarıyla hidayet verir; yüz çevireni ise helake sürükler ve onun apaçık nurlarından bile körleştirir. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {إن في خلق السماوات والأرض} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...” deyip şuraya kadar vardığı yer gibidir:

{وبث فيها من كل دابة - لآيات لقوم يعقلون} [البقرة: ١٦٤] .

{وبث فيها من كل دابة - لآيات لقوم يعقلون} “...ve orada her türlü canlıyı yaymasında, aklını kullanan bir topluluk için elbette ayetler vardır” [el-Bakara: 164].

وفي كل شيء له آية ... تدل على أنه واحد

Her şeyde O'nun bir ayeti/delili vardır... O'nun bir olduğuna delalet eden.

أفلا يكون لكم في ذلك آيات تغنيكم عن إرسال الرسل فضلاً عن أن تتوقفوا بعد إرسالهم ولا ترضوا منهم من خوارق العادات إلا بما تقترحونه.

Bunda sizin için peygamberlerin gönderilmesine dahi ihtiyaç bırakmayacak deliller bulunmaz mı? Nerede kaldı ki onlar gönderildikten sonra tereddüt edip, harikulade hallerden sadece kendi teklif ettiğiniz şeylerle yetinmeyip razı olmayasınız!

ولما أشار إلى ما شارك فيه سائر الحيوان للآدميين من أحوال الحياة وغيرها، نص على الحشر الذي هو محط الحكمة فقال: {ثم} أي بعد طول الحياة والإقامة في البرزخ {إلى ربهم} أي خاصة، وبني للمفعول على طريق كلام القادرين قوله: {يحشرون *} أي يجمعون كرهاً بعد أن يعيدهم كلهم كما بدأهم، وينصف كل مظلوم منهم من ظالمه، كل ذلك عليه هيّن {ما خلقكم ولا بعثكم إلا كنفس واحدة} [لقمان: ٢٨] والكل محفوظون في كتاب مبين على اختلاف أنواعهم وتباين حقائقهم وأشخاصهم وزيادتهم في الجد على أن يوجه نحوهم العد - سبحان من أحاط بكل شيء علماً، وأحصى كل شيء عدداً، إن ذلك على الله يسير، وهو على كل شيء قدير.

Diğer hayvanların hayat ve benzeri hallerde insanlarla ortak olduğu noktalara işaret edince, hikmetin asıl gayesi olan haşri açıkça belirterek buyurdu ki: {ثم} “Sonra” yani uzun bir hayattan ve berzahta kalıştan sonra, {إلى ربهم} “yalnız Rablerine”, kudret sahiplerinin kelamı üslubunca meçhul sığa ile kurulan şu sözüyle: {يحشرون *} “toplanacaklardır”; yani hepsini ilk yarattığı gibi tekrar iade ettikten sonra zorla toplanacaklar ve her mazlumun hakkı zaliminden alınacaktır; bütün bunlar O'na pek kolaydır: {ما خلقكم ولا بعثكم إلا كنفس واحدة} “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir nefis gibidir” [Lokmân: 28]. Hepsi; türlerinin farklılığına, hakikatlerinin ve şahıslarının çeşitliliğine ve sayılarının hesaba gelmeyecek kadar çokluğuna rağmen apaçık bir kitapta korunmuştur. Her şeyi ilmiyle kuşatan ve her şeyi sayıyla tespit eden [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir. Şüphesiz bu, Allah'a pek kolaydır ve O her şeye kadirdir.

ولما كان التقدير بعد التذكير بهذه الآية التي تنوعت فيها الآيات

İçinde delillerin çeşitlendiği bu ayetin hatırlatılmasından sonraki takdiri mana şöyle olunca:

وتكررت وتكثرت فيها الدلالات: فالذين آمنوا أحياء سامعون لأقوالنا، ناطقون بمحامدنا راؤون لأفعالنا، عطف عليه قوله: {والذين كذبوا} أي أوقعوا التكذيب {بآياتنا} أي على ما لها من العظمة المقتضية لإضافتها إلينا، مرئية كانت أو مسموعة، تكذيباً متكرراً على عدد الآيات بالفعل أو بالقوة ولو بالإعراض عنها {صم} أي أموات فهم لا يسمعون {وبكم} لا ينطقون {في الظلمات} أي عمي لا يبصرون، فلذلك لا يزالون خابطين خبط العشواء ساعين غاية السعي إلى الردى، لأن ذلك شأن من في الظلمة، فكيف بمن هو في جميع الظلمات! ولعله جمعها إشارة إلى أن المكذب لا ينتفع ببصر ولا ببصيرة، وذلك أنهم لما لم ينتفعوا بحياتهم ولا بأسماعهم ولا نطقهم ولا أبصارهم ولا عقولهم كان كل ذلك منهم عدماً.

İçinde delillerin tekrarlandığı ve çoğaldığı durumda: İman edenler yaşayan, sözlerimizi işiten, övgülerimizi dile getiren ve fiillerimizi gören kimselerdir. Buna şu buyruğunu atfetti: {والذين كذبوا} “Yalanlayanlar ise” yani yalanlamayı gerçekleştirenler, {بآياتنا} “ayetlerimizi” yani bize isnat edilmesini gerektiren büyüklüğüne rağmen, görülen veya işitilen olsun, fiilen veya potansiyel olarak yüz çevirmek suretiyle de olsa ayetlerin sayısınca tekrar tekrar yalanlayanlar; {صم} “sağırdırlar” yani ölüdürler, bu yüzden işitmezler, {وبكم} “ve dilsizdirler” konuşamazlar, {في الظلمات} “karanlıklar içindedirler” yani kördürler, görmezler. Bu sebeple sürekli olarak zifiri karanlıkta bocalayıp dururlar ve var güçleriyle helake koşarlar; zira karanlıkta olanın durumu budur, ya bütün karanlıklar içinde olanın hali nasıl olur! Çoğul getirmesi, yalanlayanın ne gözünden ne de basiretinden faydalanamayacağına işaret olabilir. Çünkü onlar hayatlarından, işitmelerinden, konuşmalarından, görmelerinden ve akıllarından yararlanmayınca, bütün bunlar onlar için yok hükmünde oldu.

ولما بين أن الأصم الأبكم الأعمى لا يتمكن هدايته، بين أن ذلك إنما هو بالنسبة لغيره سبحانه فطماً عن طلب إجابتهم إلى ما يقترحون من الآيات وأما هو سبحانه ففعال لما يريد، فقال في جواب من كأنه قال: إنما تمكن هدايتهم: {من يشإ الله} أي الذي له الأمر كله ولا أمر لأحد معه إضلاله {يضلله ومن يشأ} هدايته

Sağır, dilsiz ve kör olan kimsenin hidayete erdirilmesinin [başkası için] mümkün olmadığını açıklayınca; teklif ettikleri ayetlerin/mucizelerin yerine getirilmesi talebinden onları vazgeçirmek üzere, bunun ancak Sübhânehu'dan başkası için geçerli olduğunu, Kendisinin ise dilediğini hakkıyla yapan olduğunu açıkladı. Sanki 'Onların hidayete ermesi pekala mümkündür' diyen kimseye cevap olarak şöyle buyurdu: {من يشإ الله} “Allah kimi dilerse” yani bütün işin sahibi olan ve yanında kimsenin hükmü bulunmayan [Allah] sapkınlığını dilerse {يضلله} “onu saptırır”, {ومن يشأ} “kimi de dilerse” yani hidayetini [dilerse]

{يجعله} وأشار إلى تمكينه بأداة الاستعلاء فقال: {على صراط مستقيم *} بأن يخلق الهداية في قلبه - ومن يهد الله فما له من مضل ومن يضلل الله فما له من هاد، مع أن الكل عباده وخلقه، متقلبون في نعمه، غادون رائحون في بره وكرمه - إن في ذلك على وحدانيته وتمام قدرته لآيات بينات لقوم يعقلون.

{يجعله} “onu kılar”; istila/yönelme edatıyla onun sağlamlaştırılmasına işaret ederek şöyle buyurdu: {على صراط مستقيم *} “dosdoğru bir yol üzerinde”; kalbinde hidayeti yaratmak suretiyle [kılar]. Allah kime hidayet verirse onu saptıracak yoktur; Allah kimi de saptırırsa ona hidayet edecek yoktur. Bununla birlikte hepsi O'nun kulları ve yaratıklarıdır; O'nun nimetleri içinde dönüp dolaşmakta, sabah akşam O'nun iyiliği ve keremiyle yaşamaktadırlar. Şüphesiz bunda O'nun birliğine ve tam kudretine, aklını kullanan bir topluluk için apaçık deliller vardır.

ولما كانت هذه الآية - بما فيها من التصريح بالتكذيب - شديدة الاعتناق لقوله {ومن أظلم ممن افترى على الله كذباً} [الأنعام: ٢١و ٣٩] وقوله {كذبوا بالحق لما جاءهم فسوف يأتيهم أنباؤا} [الأنعام: ٥] الآيتين رجع بالذي بعدها إلى فذلكة التفاصيل الماضية وواسطة عقدها وفريدة درها، وهو التوحيد الذي أبانته الأدلة قبل الآيتين، فقال دالاً على اعتقادهم القدرة التي استلزم نعتُهم بطلب الآية نفيها، واعتقادهم للتوحيد في الجملة وهم يكذبون به، بياناً لأنهم في الظلمات مقهورون بيد المشيئة لعدم تحاشيهم من التناقض معجباً منهم: {قل أرءيتكم} أي أخبروني يا من كذب بالآيات والقدرة عناداً وشهد أن مع الله آلهة أخرى، وعدل بالله الذي يعلم السر والجهر، وهو مع من يدعوه في كل سماء وكل أرض بعنايته ونصره.

Bu ayet -yalanlamayı açıkça ifade etmesi sebebiyle- {ومن أظلم ممن افترى على الله كذباً} “Allah'a yalan uydurandan daha zalim kimdir?” [el-En'âm: 21 ve 93] ve {كذبوا بالحق لما جاءهم فسوف يأتيهم أنباؤا} “Hak kendilerine gelince onu yalanladılar; yakında onlara haberleri gelecektir” [el-En'âm: 5] ayetleriyle son derece sıkı bir irtibat içinde olunca, bundan sonraki ayetle geçen ayrıntıların özetine, onların gerdanlığının merkezindeki eşsiz inciye, yani bu iki ayetten önceki delillerin ortaya koyduğu tevhide döndü. Ayet isteme niteliklerinin yok saymayı gerektirdiği kudrete ve yalanladıkları halde genel olarak tevhide olan inançlarına delalet ederek; çelişkiden sakınmamaları sebebiyle karanlıklar içinde meşietin eliyle kahredilmiş olduklarını beyan etmek ve onların haline hayret etmek üzere şöyle buyurdu: {قل أرءيتكم} “De ki: Söyleyin bana!” yani ey inatla ayetleri ve kudreti yalanlayan, Allah ile birlikte başka ilahların olduğuna şahitlik eden ve gizliyi de açığı da bilen, inayeti ve yardımıyla her semada ve her yerde Kendisine dua edenle beraber olan Allah'a [başkalarını] denk tutanlar, bana haber verin!

ولما كانت حقيقة {أرءيتكم} : هل رأيتم أنفسكم، وكان هذا

{أرءيتكم} ifadesinin hakikati 'Kendinizi gördünüz mü?' demektir ve bu,

لكونه سؤالاً عن معلوم لا يجهله أحد - مشيراً إلى أن السؤال عن غيره مما قد يخفى من أحوال النفس، كان كأنه قيل: عن أيّ أحوال نفوسنا نُسأل؟ فقيل تنبيهاً لهم على حالة تلزمهم بالتوحيد أو العناد الذي يصير في العلم به كالسؤال عن رؤية النفس سواء: {إن أتاكم} أي قبل مجيء الساعة كما آتى من قبلكم {عذاب الله} أي المستجمع لمجامع العظمة، فلا يقدر أحد على كشف ما يأتي به {أو أتتكم الساعة} أي القيامة بما فيها من الأهوال.

kimsenin meçhulü olmayan bilinen bir şeye dair bir soru olduğundan, nefsin hallerinden gizli kalabilecek başka bir şey hakkında soru sorulduğuna işaret eder. Sanki 'Nefislerimizin hangi hallerinden soruluyoruz?' denilmiş gibi oldu. Onları tevhide veya bilinmesi nefsin görülmesini sormakla aynı düzeyde olan inada mecbur bırakacak bir duruma dikkat çekmek üzere şöyle buyruldu: {إن أتاكم} “Eğer size gelirse” yani sizden öncekilere geldiği gibi Kıyamet gelmeden önce {عذاب الله} “Allah'ın azabı” yani azamet unsurlarını kendinde toplayan [Allah'ın azabı], zira getireceği şeyi savmaya kimse güç yetiremez; {أو أتتكم الساعة} “yahut size o kıyamet saati gelirse” yani içindeki dehşetlerle birlikte Kıyamet [gelirse].

ولما عجب منهم بما مضى - كما مضى، قال مجيباً للشرط موبخاً لهم منكراً عليهم عدم استمرارهم على دعائه ولزوم سؤاله وندائه، ويجوز أن يكون جواب الشرط محذوفاً تقديره: من تدعون؟ ثم زادهم توبيخاً وتبكيتاً بقوله: {أغير الله} أي الملك الذي له العظمة كلها {تدعون} أي لشدة من تلك الشدائد، ولا تدعون الله مع ذلك الغير {إن كنتم صادقين *} أي في أن غير الله يغني شيئاً حى يستحق الإلهية، وجواب الشرط محذوف تقديره: فادعوا ذلك الغير، وهذه حجة لا يسعهم معها غيرُ التسليم، فإن عادتهم كانت مستمرة أنهم إذا اشتد الأمر وضاق الخناق لا يدعون غير الله ولا يوجهون الهمم إلا إليه، فإن سلكوا سبيل الصدق الذي له ينتحلون وبه يتفاخرون فقالوا: لا ندعو غيره، فقد لزمتهم الحجة في أنه لا يعدل به شيء ولا شريك له،

Daha önce geçtiği üzere onların haline hayret edince, şartın cevabı olarak onları azarlayıp O'na dua etmeyi sürdürmemelerini, O'ndan istemeyi ve O'na yalvarmayı bırakmalarını kınayarak buyurdu -şartın cevabının mahzuf olup takdirinin 'Kime dua edersiniz?' olması da caizdir-; sonra şu buyruğuyla azarlama ve susturmayı daha da artırdı: {أغير الله} “Allah'tan başkasına mı” yani bütün azamete sahip olan Hükümrandan başkasına mı {تدعون} “dua edersiniz?” yani bu şiddetli durumlardan biri anında; ve o başkasıyla beraber Allah'a dua etmezsiniz, {إن كنتم صادقين *} “Eğer doğru sözlü iseniz” yani Allah'tan başkasının ilahlığı hak edecek bir fayda sağlayabileceği iddianızda [doğru iseniz]. Şartın cevabı mahzuftur, takdiri: 'O halde o başkasına dua edin!' şeklindedir. Bu, teslim olmaktan başka çıkar yollarının kalmadığı bir delildir; zira onların süregelen adetleri, iş sarpa sarıp boğaz sıkılınca Allah'tan başkasına dua etmemek ve gayretlerini sadece O'na yöneltmekti. Eğer sahip çıktıkları ve övündükleri doğruluk yolunu tutup 'O'ndan başkasına dua etmeyiz' derlerse, O'na hiçbir şeyin denk tutulamayacağı ve O'nun ortağı olmadığı hususundaki delil aleyhlerine kesinleşmiş olur.

وإن عاندوا نطق لسان الحال أنهم على محض الضلال، وإن سكتوا أثبت عليك الخطاب، وهي مع ذلك - كما ترى - دليل على ما أخبرت به الآية قبلها من أن الأمر كله لله، أي إنكم كلكم مشتركون في وضوح الأمر في أنه لا منصرف إلا إليه وقد افترقتم فصدق بعض وكذب آخرون، فلو أن الأمر موقوف على وضوح الدلالة فقط كان الكل على نهج واحد، هذا ونقل أبو حيان عن الفراء أنه قال: للعرب في أرأيت لغتان ومعنيان: أحدهما أن تسأل الرجل: أرأيت زيداً، أي بعينك، فهذه مهموزة، وثانيهما أن تقول: أرأيت، وأنت تريد: أخبرني، فهاهنا تترك الهمزة إن شئت، وهو أكثر كلام العرب، وتومئ إلى ترك الهمزة للفرق بين المعنيين؛ ثم قال أبو حيان: وكون أرأيت وأرأيتك بمعنى أخبرني نص عليه سيبويه وغيره من أئمة العرب، وهو تفسير معنى لا تفسير إعراب، لأن أخبرني يتعدى بعن، وأرأيت متعد لمفعول به صريح وإلى جملة استفهامية هي في موضع المفعول الثاني؛ وقال

Şayet inat ederlerse, hal dilleri apaçık bir sapıklık içinde olduklarını haykırır; susarlarsa aleyhlerine olan hitap sabit olur. Bununla birlikte bu -gördüğün gibi- kendisinden önceki ayetin haber verdiği 'bütün işlerin Allah'a ait olduğu' gerçeğine bir delildir; yani işin O'ndan başkasına yönelinemeyecek kadar açık oluşunda hepiniz ortaksınız, fakat ayrılığa düştünüz; bir kısmınız tasdik etti, diğerleri yalanladı. Eğer iş sadece delilin açıklığına bağlı olsaydı, herkes tek bir yol üzere olurdu. Bu konuda Ebû Hayyân, Ferrâ'dan şöyle nakletmiştir: Araplarda 'eraeyte' (أرأيت) için iki lehçe ve iki anlam vardır: Birincisi bir adama 'Zeyd'i gördün mü?' (أرأيت زيداً) yani gözünle gördün mü diye sormandır; bu hemzelidir. İkincisi ise 'Bana haber ver' (أخبرني) anlamını kastederek 'eraeyte' demendir; burada dilersen hemzeyi terk edersin ki Arapların kelamının çoğu böyledir; iki anlam arasındaki farkı belirtmek için hemzenin terkine işaret edersin. Sonra Ebû Hayyân der ki: 'Eraeyte' ve 'eraeyteke'nin 'bana haber ver' anlamında oluşunu Sîbeveyhi ve diğer Arap dili imamları açıkça belirtmiştir. Bu bir irap tefsiri değil, anlam tefsiridir; çünkü 'ahbirnî' (أخبرني) fiili 'an' (عن) harf-i cerri ile geçişli olur, 'eraeyte' ise açık bir mef'ûle ve ikinci mef'ûl konumunda olan bir soru cümlesine geçişlidir. Şöyle dedi:

في سورة يونس ﵇: تقدم في سورة الأنعام أن العرب تضمن أرأيت معنى أخبرني وأنها تتعدى إذ ذاك إلى مفعولين، وأن المفعول الثاني أكثر ما يكون جملة استفهام، ينعقد منها ومما قبلها مبتدأ وخبر، يقول العرب: أرأيت زيداً ما صنع؟ المعنى: أخبرني عن زيد ما صنع! وقبل دخول أرأيت كان الكلام: زيد ما صنع - انتهى.

Yûnus Suresi'nde [Aleyhisselâm]: En'âm Suresi'nde Arapların 'eraeyte'ye 'bana haber ver' anlamı yükledikleri, bu durumda iki mef'ûle geçişli olduğu ve ikinci mef'ûlün çoğunlukla bir soru cümlesi olup kendisinden ve öncesinden mübteda ve haber teşekkül ettiği geçti. Araplar: 'Zeyd'i gördün mü, ne yaptı?' (أرأيت زيداً ما صنع؟) derler. Anlamı: 'Bana Zeyd'den haber ver, ne yaptı!' demektir. 'Eraeyte' girmeden önce kelam: 'Zeyd ne yaptı' (زيد ما صنع) şeklindeydi -[Ebû Hayyân'dan nakil] bitti-.

قلت: وحقيقة المعنى كما مر: هل رأيت زيداً؟ فلما استفهم عن رؤيته - والمراد الخبر لا البصر - عُلم أن السؤال عن بعض أحواله، فكأنه قيل: ما له؟ فقيل: ما صنع؟ .

Derim ki: Anlamın aslı geçtiği üzere: 'Zeyd'i gördün mü?' demektir. Onun görülmesini sorunca -buradaki maksat görme değil haber vermedir- sorunun onun bazı halleri hakkında olduğu anlaşıldı; sanki 'Ona ne oldu?' denilmiş, o da 'Ne yaptı?' diye cevap vermiştir.

ولما كان استفهام الإنكار بمعنى النفي، كان كأنه قيل: لا تدعون غيره، فعطف عليه قوله: {بل إياه} أي خاصة {تدعون} أي حينئذ؛ ولما كان يتسبب عن دعائهم تارة الإجابة وأخرى غيرها قال: {فيكشف} أي الله في الدنيا أو في الآخرة، فإنه لا يجب عليه شيء، ولا يقبح منه شيء {ما تدعون إليه} أي إلى كشفه {إن شاء} أي ذلك تفضلاً عليكم كما هي عادته معكم في وقت شدائدكم، ولكنه لا يشاء كشفه في الآخرة، لأنه لا يبدل القول لديه وإن كان له أن يفعل ما يشاء، ولو كان يجيبكم دائماً وأنتم لا تدعون غيره، لكان ذلك كافياً في الدلالة على اعتقادكم أنه لا قادر إلا هو، فكيف وهو يجيبكم في الدنيا

İnkari soru nefy (olumsuzluk) anlamında olunca, sanki 'O'ndan başkasına dua etmezsiniz' denilmiş gibi oldu ve buna şu buyruğu atfetti: {بل إياه} “Bilakis yalnız O'na” yani sadece O'na {تدعون} “dua edersiniz” yani o anda. Onların duaları bazen kabul edilmeye bazen de edilmemeye sebep olduğu için şöyle buyurdu: {فيكشف} “O da kaldırır” yani dünyada veya ahirette Allah kaldırır; zira O'na hiçbir şey vacip değildir ve O'ndan hiçbir şey çirkin sayılmaz; {ما تدعون إليه} “kaldırılması için O'na dua ettiğiniz şeyi” {إن شاء} “eğer dilerse”; yani sıkıntılı anlarınızda sizinle olan adeti gereği size bir lütuf olarak bunu dilerse [kaldırır]. Fakat ahirette onun kaldırılmasını dilemez; çünkü dilediğini yapma yetkisi Kendisine ait olsa da O'nun katında söz değiştirilmez. Siz O'ndan başkasına dua etmezken O size her zaman icabet etseydi, bu O'ndan başka güç sahibi olmadığına inandığınızı göstermeye yeterdi. Nitekim O size dünyada icabet etmektedir;

إذا دعوتموه تارة ويجيبكم أخرى، ومع ذلك فلا يردكم عدم إجابته عن اعتقاد قدرته ودوام الإقبال عليه في مثل تلك الحال لما ركز في العقول السليمة والفطر الأولى من أنه الفاعل المختار، وعلى ذلك دل قوله عطفاً على «تدعون» : {وتنسون} أي تتركون في تلك الأوقات دائماً {ما تشركون *} أي من معبوداتكم الباطلة لعلمكم أنها لا تغني شيئاً، كما هي عادتكم دائماً في أوقات الشدائد رجوعاً إلى حال الاستقامة. أفلا يكون لكم هذا زاجراً عن الشرك في وقت الرخاء خوفاً من إعادة الضراء! .

bazen O'na dua ettiğinizde size icabet eder, bazen de icabet etmez; bununla birlikte O'nun icabet etmeyişi, O'nun fail-i muhtar (dilediğini seçen) olduğuna dair selim akıllara ve fıtrat-ı ûlâya yerleştirilmiş olan inanç sebebiyle, O'nun kudretine inanmaktan ve böylesi hallerde sürekli O'na yönelmekten sizi alıkoymaz. Buna, «تدعون» fiiline atfedilen şu buyruğu delalet eder: {وتنسون} “ve unutursunuz” yani o vakitlerde daima terk edersiniz {ما تشركون *} “ortak koştuğunuz şeyleri”; yani batıl ilahlarınızı, hiçbir fayda sağlamayacaklarını bildiğiniz için [terk edersiniz]; nitekim sıkıntılı anlarda istikamet haline dönmek her zamanki adetinizdir. Bu durum, sıkıntının tekrar dönmesi korkusuyla genişlik zamanında sizi şirkten alıkoyan bir caydırıcı olmaz mı?

ولما أقام لهم بهذه الآية على توحيده الدليل حتى استنارت السبل في تذكيرهم أن التضرع قد يكشف به البلاء، أخبرهم أن تركه يوجب الشقاء، ترغيباً في إدامته وترهيباً من مجانبته فقال: {ولقد أرسلنا} أي بما لنا من العظمة {إلى أمم} أي أناس يؤم بعضهم بعضاً، وهم أهل لأن يقصدهم الناس، لما لهم من الكثرة والعظمة.

Bu ayetle tevhidinin delilini onlar için ikame edip yollar aydınlanınca ve onlara yalvarıp yakarmanın belayı kaldırabileceğini hatırlatınca; buna devam etmeye teşvik etmek ve bundan kaçınmaktan sakındırmak üzere, onu terk etmenin bedbahtlığı gerektirdiğini haber verip şöyle buyurdu: {ولقد أرسلنا} “Andolsun ki biz gönderdik” yani azametimizle, {إلى أمم} “ümmetlere” yani çoklukları ve büyüklükleri sebebiyle insanların kendilerine yöneldiği, birbirine tabi olan insan topluluklarına.

ولما كان المراد بعض الأمم، وهم الذين أراد الله إشهادهم وقص أخبارهم، أدخل الجار فقال: {من قبلك} أي رسلاً فخالفوهم، وحسّن هذا الحذف كونه مفهوماً {فأخذناهم} أي فكان إرسالنا إليهم سبباً

Kastedilen şey, Allah'ın şahit tutmak ve kıssalarını anlatmak istediği bazı ümmetler olunca harf-i cerri dahil edip şöyle buyurdu: {من قبلك} “senden önceki” yani [onlara] peygamberler [gönderdik] ama onlar karşı geldiler; bu hazfi, cümlenin anlaşılır olması güzelleştirmiştir. {فأخذناهم} “Bunun üzerine onları yakaladık” yani onlara elçi göndermemiz bir sebep oldu,

لأن أخذناهم بعظمتنا، ليرجعوا عما زين لهم الشيطان إلى ما تدعوهم إليه الرسل {بالبأساء} من تسليط القتل عليهم {والضراء} بتسليط الفقر والأوجاع {لعلهم يتضرعون *} أي ليكون حالهم حال من يرجى خضوعه وتذلله على وجه بليغ، بما يرشد إليه - مع صيغة التفعيل - الإظهار، ولأن مقصودها الاستدلال على التوحيد، وعند الكشف للأصول ينبغي الإبلاغ في العبادة، بخلاف ما يأتي في الأعراف.

şeytanın kendilerine süslü gösterdiği şeylerden elçilerin kendilerini çağırdığı şeylere dönsünler diye onları azametimizle yakalamamıza sebep oldu; {بالبأساء} “darlıkla” üzerlerine öldürülmenin musallat edilmesiyle, {والضراء} “ve zorlukla” üzerlerine fakirliğin ve acıların musallat edilmesiyle [yakaladık], {لعلهم يتضرعون *} “umulur ki yalvarırlar diye”; yani durumları tef'îl kalıbı ve açık isimle zikretmenin işaret ettiği gibi beliğ bir şekilde boyun eğip tevazu göstermesi umulan kimsenin durumu olsun diye. Çünkü bundan maksat tevhide delil getirmektir; esaslar açıklanırken ibadette son derece titiz olmak gerekir, A'râf Suresi'nde gelecek olanın aksine.

ولما لم يقع منهم ما أوجبت الحال رجاءه، تسبب عنه الإنكار عليهم، فقال معبراً بأداة التخصيص ليفيد مع النفي أنهم ما كان لهم عذر في ترك التضرع: {فلولا} أي فهلا {إذ جاءهم بأسنا تضرعوا} ولما كان معنى الإنكار أنهم ما تضرعوا قال: {ولكن قست قلوبهم} أي فلم يذكروا ربهم أصلاً {وزين لهم الشيطان} أي بما دخل عليهم به من باب الشهوات {ما كانوا يعملون *} من العظائم والمناكر التي أوجبها النكس بالرد أسفل سافلين {فلما نسوا ما ذكروا به} أي فتسبب - عن تركهم التذكير والأخذ بفائدته التي هي التخشع والتسكن، كما هو اللائق بهم لا سيما في تلك الحالة - أنا {فتحنا} أي بما يليق بعظمتنا {عليهم أبواب كل شيء} أي من الخيرات والأرزاق والملاّد التي كانت مغلقة عنهم ونقلناهم من

Durumun gerektirdiği umut onlardan sadır olmayınca, bu onları kınamaya sebep oldu. Olumsuzlukla birlikte yalvarmayı terk etmelerinde hiçbir mazeretleri olmadığını bildirmek için tahsis edatını kullanarak şöyle buyurdu: {فلولا} “O halde olmalı değil miydi? / ... ya!” yani {إذ جاءهم بأسنا تضرعوا} “onlara azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya!”. Kınamanın anlamı yalvarmamış oldukları demek olunca şöyle buyurdu: {ولكن قست قلوبهم} “Fakat kalpleri katılaştı” yani Rablerini hiç anmadılar, {وزين لهم الشيطان} “ve şeytan onlara süsledi” yani şehvetler kapısından üzerlerine girmek suretiyle, {ما كانوا يعملون *} “yapmakta oldukları şeyleri”; aşağıların aşağısına itilmenin gerektirdiği büyük günahları ve çirkin işleri [onlara süsledi]. {فلما نسوا ما ذكروا به} “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında ise” yani özellikle o durumda kendilerine yakışan hatırlatmayı terk etmeleri ve onun meyvesi olan huşu ve tezellülü almamaları sebebiyle {فتحنا} “biz açtık” yani azametimize yaraşır şekilde, {عليهم أبواب كل شيء} “onların üzerine her şeyin kapılarını”; yani kendilerine kapalı olan hayırların, rızıkların ve lezzetlerin [kapılarını açtık] ve onları

الشدة إلى الرخاء، وذلك استدراجاً لهم، ومددنا زمانه وطوّلنا أيامه {حتى إذا فرحوا} أي تناهى بهم الفرح {بما أوتوا} أي معرضين عمن آتاهم هذا الرخاء بعد أن كان ابتلاهم بذلك، فعلم أنهم في غاية من الغباوة، لا يرتدعون بالتأديب بسياط البلاء، ولا ينتفعون ببساط المنة والرخاء، بل ظنوا أن البلاء عادة الزمان، والرخاء باستحقاقهم الامتنان، فعلم أن قلوبهم لا يرجى لها انتباه بحار ولا بارد ولا رطب ولا يابس {أخذناهم} بعظمتنا، وإنما أخذناهم في حال الرخاء ليكون أشد لتحسرهم {بغتة} فلم نمكنهم من التضرع عند خفوق الأمر، ولا أمهلناهم أصلاً بل نزل عليهم من أثقال العذاب، وأباح بهم من أحمال الشدائد وصروف البلايا ما أذهلهم وشغلهم عن كل شيء حتى بهتوا {فإذا هم مبلسون *} أي تسبب عن ذلك البغت أن فاجؤوا السكوتَ على ما في أنفسهم واليأس تحسراً وتحيراً، واستمروا بعد أن سكتوا إلى أن همدوا وخفتوا، ففي نفي التضرع عن المتقدمين بعد أن أثبته لمشركي هذه الأمة استعطاف لطيف، وفي ذكر استدراج أولئك بالنعم عند نسيان ما ذكروا به إلى ما أخذهم بغتة من قواصم النقم غاية التحذير.

onları derece derece helake yaklaştırmak (istidrâc) için darlıktan bolluğa geçirdik; süresini uzattık ve günlerini çoğalttık. {حتى إذا فرحوا} “Nihayet sevindikleri zaman” yani sevinçleri son noktaya ulaştığında, {بما أوتوا} “kendilerine verilen şeylerle”; daha önce kendilerini bununla imtihan ettikten sonra bu genişliği kendilerine verenden yüz çevirerek [sevindiklerinde], onların son derece ahmak oldukları, bela kamçılarıyla terbiye edilip vazgeçmedikleri, lütuf ve refah yaygısından da faydalanmadıkları anlaşıldı. Bilakis belanın zamanın adeti olduğunu, refahın ise kendi liyakatleri sebebiyle olduğunu sandılar; böylece kalplerinin sıcakla da soğukla da yaşla da kuruyla da uyanmasının umulmayacağı anlaşıldı. {أخذناهم} “onları yakaladık” azametimizle yakaladık; hasretleri daha şiddetli olsun diye onları refah halindeyken yakaladık, {بغتة} “ansızın”; böylece iş koptuğu anda onlara yalvarma imkanı vermedik ve onlara asla mühlet tanımadık. Bilakis üzerlerine azabın ağırlıkları indi, şiddetlerin yükleri ve belaların türlü halleri onları öyle bir sardı ki her şeyden habersiz kalıp dehşete düştüler. {فإذا هم مبلسون *} “Bir de bakarsın onlar umutsuzluğa düşmüşlerdir”; yani bu ansızın yakalama, içlerindeki şeyden dolayı hasret ve şaşkınlıkla aniden susmalarına ve ümitsizliğe düşmelerine sebep oldu; sustuktan sonra sönüp sesleri kesilinceye kadar öylece kaldılar. Bu ümmetin müşrikleri için yalvarıp yakarmayı ispat ettikten sonra geçmiştekilerden bunu nefyetmekte latif bir şefkat çağrısı vardır; onlara hatırlatılanı unuttuklarında nimetlerle derece derece helake yaklaştırılmalarının ve ansızın gelen helak edici cezalarla yakalanmalarının zikredilmesinde ise en üst düzeyde bir uyarı bulunmaktadır.

ولما كان من عادة الغالب من أهل الدنيا أن يفوته آخر الجيوش وشُذّابهم لملل أصحابه من الطلب وضجرهم من النصب والتعب وقصورهم عن الإحاطة بجميع الأرب، أخبر تعالى أن أخذه على غير ذلك، وأن نيله للآخر كنيله للأول على حد سواء، فقال مسبباً عن الأخذ الموصوف مشيراً بالبناء للمفعول إلى تمام القدرة، وبالدابر إلى الاستئصال: {فقطع دابر} أي آخر {القوم الذين ظلموا} أي بوضع الشيء في غير موضعه دأب الماشي في الظلام، وضعوا لقسوة موضع الرقة التي تدعو إليها الشدة، ووضعوا الفرح بالنعمة موضع الخشية من الرد إلى الشدة، كما ظلمتم أنتم بدعاء الأصنام وقت الرخاء وكان ذلك موضع دعاء من أفاض تلك النعم، ودعوتم الله وقت الشدة وكان ذلك موضع دعاء من عبدتموه وقت الرخاء، لئلا تقعوا فيما جرت عادتكم بالذم به.

Dünya ehlinin galip olanlarının adeti, arkadaşlarının aramaktan bıkması, yorgunluk ve meşakkatten usanması ve her amacı kuşatmaktan aciz kalması sebebiyle orduların arkada kalanlarını ve döküntülerini kaçırmak olunca; Allah Teâlâ Kendi yakalamasının böyle olmadığını, sonrakilere ulaşmasının da öncekilere ulaşması gibi tamamen eşit olduğunu haber verdi. Nitelendirilen yakalamanın bir sonucu olarak, meçhul sığa ile tam kudrete, 'dâbir' (kök/arkada kalan) kelimesiyle de kökünün kazınmasına işaret ederek şöyle buyurdu: {فقطع دابر} “Böylece arkası kesildi” yani sonuncuları, {القوم الذين ظلموا} “zulmeden o topluluğun”; yani karanlıkta yürüyenin yaptığı gibi bir şeyi layık olmadığı yere koymak suretiyle [zulmedenlerin]; darlığın gerektirdiği incelik yerine katılıgı koydular, nimete sevinmeyi ise darlığa döndürülme korkusunun yerine koydular. Tıpkı sizin genişlik anında putlara dua ederek zulmettiğiniz -ki o an o nimetleri bahşedene dua etme vaktiydi- ve darlık anında Allah'a dua ettiğiniz gibi -ki adetiniz gereği kınanacağınız duruma düşmeyesiniz diye bu da refah anında kulluk ettiğinize dua etme vaktiydi-.

وإن تكون كريهة أدعى لها ... وإذا يحاس الحيس يدعى جندب

Hoşa gitmeyen bir iş olursa ben çağrılırım ona... Hays (hurma tatlısı) karıştırıldığında ise Cündeb çağrılır.

ولما كان استئصالهم من أجل النعم على من عادوهم فيه من الرسل ﵈ وأتباعهم ﵃، نبه على ذلك بالجملة مع ما يشير

Onların kökünün kazınması, düşmanlık ettikleri peygamberler aleyhimüsselâm ve onların tabileri radıyallâhu anhüm için en büyük nimetlerden biri olunca; buna işaret eden hususla birlikte bu cümleyle buna dikkat çekti,

إليه من ظهور الاستغناء المطلق فقال: {والحمد} أي قطع أمرهم كله والحال أن الإحاطة بأوصاف الكمال {لله} المتفرد بنعوت الجلال والجمال {رب العالمين *} الموجد لهم أجمعين، أي له ذلك كله بعد فناء الخلق على أيّ صفة كانوا من إيمان أو كفر، كما كان له ذلك قبل وجودهم وعند خلقهم على كل من حالتيهم - كما أشير إليه بأول السورة، فكأنه قيل: الكمال لله الذي خلق السماوات والأرض وجعل الظلمات والنور، ثم الذين كفروا بربهم يعدلون، فقطع دابرهم، والكمال له لم يتغير، لأنه لا يزيده وجود موجود، ولا ينقصه فقد مفقود، فهو محمود حال الإعدام والمحق كما كان محموداً حال الإيجاد والخلق، فلا تذهب نفسك عليهم حسرات، فإنه لا يخرج شيء عن إيمانهم ولا كفرانهم عن إرادته سبحانه، فلا عليك منهم اقترحوا الآيات أولا، فإنه ليس عليك إلا البلاغ.

mutlak zenginliğin/ihtiyaçsızlığın ortaya çıkmasına işaret ederek şöyle buyurdu: {والحمد} “Ve hamd” yani bütün kemal sıfatlarının kuşatıcılığı şu haldeyken onların bütün işi kesilip bitirildi: {لله} “Allah'a aittir” celal ve cemal sıfatlarıyla tek olan Allah'a, {رب العالمين *} “âlemlerin Rabbine”; hepsini var edene aittir. Yani mahlukat ister iman ister küfür hangi sıfat üzere olursa olsun yok olduktan sonra da bütün bunlar O'na aittir; nitekim varlıklarından önce ve yaratılışları anında her iki hallerinde de O'na aitti -surenin başında buna işaret edildiği gibi-. Sanki şöyle denilmiştir: Kemal, gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı var eden Allah'a aittir; sonra kâfirler Rablerine başkalarını denk tutarlar, böylece onların arkası kesildi; O'nun kemali ise değişmedi, çünkü hiçbir varlığın varlığı O'nu artırmaz, hiçbir yokluğun yokluğu da O'nu eksiltmez. O, var etme ve yaratma anında övüldüğü gibi, yok etme ve mahvetme anında da övülmüştür. Artık onlara karşı için hasretlerle eriyip gitmesin; zira onların imanından da küfründen de hiçbir şey Sübhânehu'nun iradesi dışına çıkamaz. İster ayet/mucize teklif etsinler ister etmesinler, sana düşen bir sorumluluk yoktur; çünkü sana düşen ancak tebliğdir.

ولما قدم التنبيه بإتيان مطلق العذاب في مطلق الأحوال، وكان الإتيان بالكاف ثَمَّ مشيراً مع إفادة التأكيد إلى أن ثَمَّ نوع مهلة، وأتبعه أن أخذ الأمم كان بغتة، أعقبه التنبيه بعذاب خاص تصورُ شناعته يهذأ الأركان ويقطع الكبود ويملأ الجنان، فإنه لا أشنع حالاً من أصم أعمى مجنون، فقال مشيراً - بإسقاط كاف الخطاب مع التعبير بالأخذ الذي عهد أنه للبغث بالسطوة والقهر - إلى غاية التحذير من سرعة أيّ

Mutlak hallerde mutlak azabın gelmesine dair uyarıyı öne çıkarınca ve oradaki hitap kâf'ının (k) gelmesi tekidi ifade etmekle birlikte orada bir tür mühlet olduğuna işaret edip ardından ümmetlerin yakalanmasının ansızın olduğunu zikredince; bunun peşinden, dehşetinin tasavvuru bile azaları sarsan, ciğerleri parçalayan ve kalpleri dolduran özel bir azapla uyarıda bulundu. Zira sağır, kör ve mecnun birinden daha çirkin bir durum yoktur. Hitap kâf'ını düşürerek ve baskın ve kahırla ansızın yakalamak için kullanılması adet olan 'ahz' (yakalama) lafzını kullanarak, her türlü

الأخذ: {قل أرءيتم} فكانت حقيقة المقترن بالكاف: هل رأيتم أنفسكم، وهذا هل رأيتم مطلق رؤية، لما تقدمت الإشارة إليه من الإيماء إلى طلب الإسراع بالجواب خوف المفاجأة بالعذاب وإن كان المراد في الموضعين: أخبروني {إن أخذ الله} أي القادر على كل شيء العالم بكل شيء {سمعكم} وأفرده لقلة المفاوتة فيه، لأنه أعظم الطرق لإدراك القلب الذي لا أعظم من المفاوتة فيه حتى للإنسان الواحد بالنسبة إلى الأحوال المختلفة، ليكون ذلك أدل على الفعل بالاختيار {وأبصاركم} أي فأصمكم وأعماكم عمى وصمماً ظاهرين وباطنين بسلب المنفعة {وختم على قلوبكم} فجعلها لا تعي أصلاً أو لا ينتفع بالوعي {من إله} أي معبود بحق، لأن له إحاطة العلم والقدرة؛ ثم وصف هذا الخبر بقوله: {غير الله} أي الذي له جميع العظمة {يأتيكم به} أي بذلك الذي هو أشرف معاني أشرف أعضائكم، أو بشيء منه.

yakalamanın süratinden son derece sakındırmaya işaretle şöyle buyurdu: {قل أرءيتم} “De ki: Gördünüz mü? / Söyleyin bana!”; kâf harfi bulunanın hakikati 'Kendinizi gördünüz mü?' iken, bu ise 'Mutlak bir görme ile gördünüz mü?' demektir; zira azabın ansızın gelmesi korkusuyla cevabın çabuk verilmesi talebine işaret edildiği daha önce geçmişti. Her iki yerde de asıl maksat 'Bana haber verin' demektir. {إن أخذ الله} “Eğer Allah alırsa” yani her şeye kadir ve her şeyi bilen [Allah], {سمعكم} “işitmenizi”; içindeki farklılaşmanın azlığı sebebiyle tekil getirildi, zira işitme, farklılaşması bir insan için bile farklı durumlara göre son derece büyük olan kalbin idraki için en büyük yoldur; ta ki bu, ihtiyar ile (iradeyle) yapılan fiile daha çok delalet etsin. {وأبصاركم} “ve gözlerinizi” yani faydasını çekip almak suretiyle sizi zahiren ve batınen sağır ve kör ederse, {وختم على قلوبكم} “ve kalplerinizi mühürlerse” de onları hiçbir şeyi kavrayamaz veya kavrayıştan yararlanamaz hale getirirse, {من إله} “hangi ilah” yani hak olarak tapılan hangi ilah, çünkü ilim ve kudretin kuşatıcılığı yalnız O'na aittir; sonra bu haberi şu sözüyle niteledi: {غير الله} “Allah'tan başka” bütün azamete sahip olan Allah'tan başka, {يأتيكم به} “onu size getirecektir?” yani en şerefli uzuvlarınızın en şerefli anlamları olan o şeyi veya ondan bir parçayı [size getirecektir?].

ولما بلغت هذه الآيات - من الإبلاغ في البيان في وحدانيته وبطلان كل معبود سواه - أعلى المقامات، نبه على أنه على ذلك، بالأمر بالنظر فيها وفي حالهم بعدها، دالاً على ما تقدم من أن المقترحات لا تنفع من أراد سبحانه شقاوته فقال: {انظر كيف نصرف} أي بما لنا من العظمة {الآيات} أي نوحيها لهم ولغيرهم في كل وجه

Bu ayetler -O'nun birliğini ve O'ndan başka her ilahın batıl olduğunu beyan etmede- en yüce makamlara ulaşınca, o ayetlere ve onların bundan sonraki durumlarına bakmayı emrederek buna dikkat çekti; Sübhânehu'nun bedbahtlığını dilediği kimseye teklif edilen mucizelerin fayda vermeyeceğine dair daha önce geçen hususa delalet ederek şöyle buyurdu: {انظر كيف نصرف} “Bak, nasıl türlü türlü açıklıyoruz” yani azametimizle, {الآيات} “ayetleri” yani onları kendilerine ve başkalarına her yönden vahyediyoruz;

من وجوه البيان بالغ من الإحسان ما يأخذ بالعقول ويدهش الألباب، ويكون كافياً في الإيصال إلى المطلوب؛ ولما كان الإعراض عن مثل هذا في غاية البعد عبر بأداة التراخي فقال: {ثم هم} أي بعد هذا البيان بصميم ضمائرهم {يصدفون *} أي يعرضون إعراضاً لازماً لهم لزوم الصفة.

akılları baştan alan, zihinleri hayrete düşüren ve matluba ulaştırmada kafi gelen beyan yollarından biri olarak [açıklıyoruz]. Böylesi bir durumdan yüz çevirmek son derece uzak bir ihtimal olunca, terahi (gecikme) edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {ثم هم} “Sonra onlar” yani bu apaçık beyandan sonra bile iç dünyalarıyla, {يصدفون *} “yüz çeviriyorlar” yani kendilerine bir sıfat gibi yapışan ayrılmaz bir yüz çevirmeyle yüz çevirirler.

ولما قرن الأخذ بالبغت تارة صريحاً وتارة بإسقاط الكاف؛ كان ربما وقع في وهم السؤالُ عن حالة الجهر، أتبع ذلك ذكره مفصلاً لما أجمل من الأحوال في الآيتين قبل فقال: {قل أرءيتكم} ولما كان المعنى: أخبروني، وكان كأنه قيل: عما ذا؟ قيل: {إن أتاكم عذاب الله} أي الذي له جميع صفات الكمال فلا يعجزه شيء {بغتة} أي بحيث لا يرى إلا ملتبساً بكم من غير أن يشعر به ويظهر شيء من أماراته، {أو جهرة} أي بحيث ترونه مقبلاً إليكم مقدماً عليكم {هل} .

Yakalamayı bazen açıkça ansızın olmakla, bazen de kâf harfini düşürerek bir arada zikredince; belki de zihne açıkça gelme hali hakkında bir soru gelebilirdi. Bundan dolayı, önceki iki ayette özetlenen halleri ayrıntılı olarak zikredip buyurdu ki: {قل أرءيتكم} “De ki: Söyleyin bana!”; anlam 'Bana haber verin' demek olup sanki 'Neyden?' denilmiş gibi olunca şöyle buyuruldu: {إن أتاكم عذاب الله} “Eğer Allah'ın azabı size gelirse” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan ve hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamadığı [Allah'ın azabı], {بغتة} “ansızın” yani hissedilmeden ve belirtilerinden hiçbir şey ortaya çıkmadan doğrudan sizi sarmış olarak görülecek şekilde, {أو جهرة} “yahut açıkça” yani size doğru geldiğini ve üzerinize çöktüğünü göreceğiniz şekilde [gelirse], {هل} “... mi?”.

ولما كان المخوف بالذات هو الهلاك من غير نظر إلى تعيين الفاعل، بني للمفعول قوله: {يهلك} أي في واحدة من الحالتين هلاكاً هو الهلاك، وهو هلاك السخط {إلا القوم} أي الذين لهم قوة المدافعة وشدة المقاتلة في زعمكم والمقاومة {الظالمون *} أي بوضع الأشياء في غير مواضعها من إعطاء الشيء لمن لا يستحقه ومنع المستحق ما له، وأما المصلح فإنه ناج إما في الدارين وإما في الآخرة التي من فاز فيها فلا توى

Asıl korkulan şey, failin tayinine bakılmaksızın helakin bizzat kendisi olunca, şu sözü meçhul sığa ile kuruldu: {يهلك} “helak edilir mi?” yani bu iki halden birinde asıl helak olan, yani gazap helaki ile [helak edilir mi?], {إلا القوم} “başkası o topluluktan” yani sizin zannınıza göre savunma gücüne, şiddetli savaşma ve direnme kabiliyetine sahip olan o topluluktan, {الظالمون *} “zalim olanlardan”; yani eşyayı layık olduğu yerin dışına koyarak, hak etmeyene bir şeyi verip hak sahibini hakkından mahrum bırakan [zalimlerden]. Islah ediciye gelince; o, ya her iki yurtta ya da kazananın hiçbir ziyan görmeyeceği ahirette kurtuluşa erendir.

عليه؛ وذكر أبو حيان أنه لما كان مطلق العذاب صالحاً لكل ما يعلم من تفاصيل أهواله وما لا يعلم، كان التوعد به أهول، فلذلك أكد فيه في الآيتين الخطاب بالضمير بحرف الخطاب، والتوعد بأخذ السمع وما معه من جملة الأنواع التي اشتمل عليها ذلك المطلق فأعري من حرف الخطاب.

Ebû Hayyân zikretmiştir ki: Mutlak azap, dehşetinin bilinen ve bilinmeyen bütün ayrıntılarına uygun düşünce, onunla tehdit etmek daha dehşetli oldu; bu yüzden o iki ayette hitap zamiri hitap harfi ile tekit edildi. İşitmenin ve beraberindekilerin alınmasıyla tehdit edilmek ise o mutlak azabın içerdiği türlerden biri olduğu için hitap harfinden soyutlandı.

ولما كان ذلك كله في مناضلة من كذب الرسل، وأعرض عما أرسلهم به ربهم من الآيات التي ما منها إلا ما آمن على مثله البشر، وطلبه منهم ما لا يقدر عليه إلا مرسلهم من الإتيان بغير ما أتوا به من الآيات؛ بين لهم حقيقة الرسالة إشارة إلى ظلمهم في طلبهم من الرسل ما لا يطلب إلا من الإله، فقال عاطفاً على {ولقد أرسلنا إلى أمم من قبلك} [الأنعام: ٤٢] {وما نرسل} أي بما لنا من العظمة {المرسلين} أي نوجد هذا الأمر في هذا الزمان وكل زمان من الماضي وغيره {إلا مبشرين} لمن أطاع {ومنذرين} لمن عصى، عريقين في كل من الوصفين، لا مجيبين إلى ما يقترح الأمم، ولا معذبين لمن يعاندهم؛ ثم سبب عن ذلك غاية الرسالة من النفع والضر فقال: {فمن آمن وأصلح} أي تصديقاً لإيمانه {فلا خوف عليهم} أي في الدنيا ولا في الآخرة، أما في الآخرة فواضح، وأما في الدنيا

Bütün bunlar; peygamberleri yalanlayan, Rablerinin kendileriyle gönderdiği ve benzerine insanların mutlaka iman ettiği ayetlerden yüz çeviren ve peygamberlerden getirdikleri ayetlerin dışında ancak onları gönderenin güç yetirebileceği şeyleri talep eden kimselerle mücadele sadedinde olunca; ancak İlah'tan istenebilecek şeyleri peygamberlerden istemelerindeki zulümlerine işaret etmek üzere onlara peygamberliğin hakikatini açıkladı. {ولقد أرسلنا إلى أمم من قبلك} “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de gönderdik” [el-En'âm: 42] ayetine atıfla buyurdu ki: {وما نرسل} “Biz göndermeyiz” yani azametimizle, {المرسلين} “elçileri” yani bu zamanda ve geçmiş dahil her zamanda bu işi ancak şöyle var ederiz: {إلا مبشرين} “ancak müjdeciler olarak” itaat edenler için, {ومنذرين} “ve uyarıcılar olarak” isyan edenler için; her iki vasıfta da kökleşmiş olarak [göndeririz], ümmetlerin teklif ettiklerine icabet eden veya kendilerine inat edenleri cezalandıran kimseler olarak değil. Sonra bundan, fayda ve zarar bakımından peygamberliğin asıl gayesini ortaya çıkararak şöyle buyurdu: {فمن آمن وأصلح} “Kim iman eder ve ıslah ederse” yani imanını tasdik ederse, {فلا خوف عليهم} “onlara hiçbir korku yoktur” yani dünyada da ahirette de [yoktur]. Ahirette olmadığı açıktır; fani olan dünyada ise,

الفانية فلأن خوفهم فيها يزيد أمنهم في الآخرة الباقية، فهو إلى فناء ثم إلى سرور دائم، فهو عدم {ولا هم يحزنون*} أي حزناً يضر بحياتهم الأبدية.

dünyadaki korkuları baki olan ahiretteki emniyetlerini artıracağı içindir; dolayısıyla o korku yok olmaya ve ardından ebedi bir sevince doğru gider, bu yüzden yok hükmündedir. {ولا هم يحزنون*} “ve onlar mahzun da olmayacaklardır” yani ebedi hayatlarına zarar verecek bir hüzünle [mahzun olmazlar].

ولما بين حال المصلحين، أتبعه حال المفسدين فقال: {والذين كذبوا بآياتنا} أي على ما لها بنسبتها إلينا من العظمة {يمسهم العذاب} أي الدائم المتجدد، وكني عن قربه بأن جعل له قوة المس، كأنه حي مريد فقال: {بما كانوا} أي جبلة وطبعاً {يفسقون *} أي يديمون الخروج مما ينبغي الاستقرار فيه من الإيمان وما يقتضيه، وأما الفسق العارض فإن صاحبه يصدر التوبة منه فيعفى عنه.

Islah edenlerin halini açıklayınca, bunun peşinden bozguncuların halini zikredip buyurdu ki: {والذين كذبوا بآياتنا} “Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince” yani bize nispet edilmesiyle sahip olduğu büyüklüğe rağmen [yalanlayanlara], {يمسهم العذاب} “onlara azap dokunacaktır” yani sürekli ve yenilenen azap. Sanki canlı ve iradeli bir varlıkmış gibi ona dokunma gücü vererek azabın yakınlığını kinaye yoluyla ifade edip şöyle buyurdu: {بما كانوا} “dolayı” yani yaratılış ve fıtratları gereği, {يفسقon *} “yoldan çıkmakta olduklarından” yani iman etmekten ve onun gerektirdiklerinden ibaret olan, içinde sebat edilmesi gereken şeyin dışına sürekli çıkmalarından ötürü. Geçici fıska gelince; onun sahibi tövbe eder ve kendisi bağışlanır.

ولما بين وظيفة الرسل، وقسم المرسل إليهم، أمره بنفي ما يتسبب عنه قولهم من أن البشر لا يكون رسولاً، واقتراحهم عليه الآيات من ظن قدرته على ما يريد، أو أن كل ما يقدر عليه يبديه لهم، أو إلزامه بذلك، منها لهم على وجه ظلمهم بغلظهم أو عنادهم فقال: {قل} أي في جواب قولهم

Peygamberlerin vazifesini açıklayıp kendilerine peygamber gönderilenleri kısımlara ayırınca; 'İnsan peygamber olamaz' şeklindeki sözlerinin, onun dilediği her şeye gücünün yettiğini veya güç yetirdiği her şeyi kendilerine göstereceğini zannederek ondan ayet/mucize teklif etmelerinin ya da kabalık veya inatla zulmederek onu buna mecbur tutmalarının gerektirdiği şeyleri nefyetmesini O'na emretti ve buyurdu ki: {قل} “De ki:” yani onların şu sözlerine cevap olarak:

{لولا أنزل عليه آية} [يونس: ٢٠] ونحوه.

{لولا أنزل عليه آية} “Ona bir ayet/mucize indirilseydi ya!” [Yûnus: 20] ve benzeri sözlerine [cevap olarak].

ولما لم يكن لهم عهد بأن بشراً يكون عنده الخزائن، يتصرف فيها بما يريد، وكان يأتيهم من الآيات من انشقاق القمر

Bir insanın hazinelere sahip olup onlarda dilediği gibi tasarruf ettiğine dair bir tecrübeleri bulunmadığı halde; ayın yarılması gibi ayetler/mucizeler kendilerine geliyordu,

ومشي الشجر وكلام الضب والحجر ونبع الماء والحراسة بشواظ النار وفحل الجمال ونحو ذلك مما هو معلوم في دلائل النبوة بما ربما أوقع في ظنهم أن لازمه دعواه لأنه يملك الخزائن، فكانوا يقترحون عليه الآيات الدالة إلزاماً له بذلك لقصد التكذيب. نفى ما ظنوا أنه يلزمه دعواه فقال: {لا أقول لكم} أي الآن ولا فيما يستقبل من الزمان، ولما كان تعالى قد أعطاه مفاتيح خزائن الأرض، فأباها تواضعاً لله سبحانه، قيد بقوله «لكم» إفهاماً لما يخبر به المؤمنين من ذلك ليزدادوا إيماناً مع إيمانهم، وأما الكفرة فإن إخبارهم بذلك مما يغريهم على الاقتراحات استهزاء فلا فائدة له {عندي خزائن الله} أي الملك الأعظم الذي له الغنى المطلق والعزة البالغة، فلا كفوء له أي فآتيكم ما تقترحون من الآيات وما تشتهونه من الكنوز وما تستهزئون به من العذاب، وإنما الخزائن بيده، يفعل فيها ما يشاء.

ağacın yürümesi, kertenkelenin ve taşın konuşması, suyun kaynaması, ateş aleviyle ve erkek develerle korunması gibi peygamberlik delillerinde bilinen ve belki de onların zihninde onun hazinelere sahip olduğu iddiasının zorunlu bir sonucu olduğu zannını uyandıran şeyler gelince; yalanlamak amacıyla onu buna mecbur bırakmak için delil teşkil edecek ayetler/mucizeler teklif ediyorlardı. Davasının gerektirdiğini sandıkları bu zannı nefyederek buyurdu ki: {لا أقول لكم} “Size söylemiyorum” yani ne şimdi ne de gelecekte [söylemiyorum]. Yüce Allah ona yeryüzü hazinelerinin anahtarlarını vermiş olup da o Sübhânehu'ya tevazu göstererek bunu reddettiği için, «لكم» (size) sözüyle kayıtladı; ta ki imanlarına iman katsınlar diye müminlere bundan haber verdiği anlaşılsın. Kâfirlere gelince; onlara bundan haber vermek alay yollu tekliflere onları kışkırtacağı için bunda bir fayda yoktur. {عندي خزائن الله} “Allah'ın hazineleri yanımdadır [diye]” yani mutlak zenginlik ve nihai izzet sahibi olan, dengi bulunmayan o en yüce Hükümranın [hazineleri yanımdadır diye]; yani teklif ettiğiniz ayetleri, arzuladığınız defineleri ve alaya aldığınız azabı size getireyim. Hazineler ancak O'nun elindedir, onlarda dilediğini yapar.

ولما كانوا يعهدون أن بعض البشر من الكهان يخبرون بشيء من المغيبات، وكان الكهان يخلطون الصدق بالكذب، وكان النبي ﷺ يخبرهم بمغيبات كثيرة فيكون كما قال دائماً لا خلف في شيء منها ولا زيادة ولا نقص، فصاروا يظنون أنه يعلم الغيب، ولكنهم

İnsanlardan kâhinlerin gayba dair bazı şeyleri haber verdiklerini biliyorlardı; kâhinler doğruyu yalana karıştırırlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise onlara pek çok gaybi hususu haber verir ve hiçbirinde hilaf, fazlalık veya eksiklik olmaksızın daima dediği gibi çıkardı. Bu yüzden onun gaybı bildiğini sanmaya başladılar; fakat

يظنونه من آيات الكهان حتى أطلقوا عليه أنه كاهن، فكانوا يسألونه عن وقت العذاب الذي يتوعدهم به وعن غيره، لعلهم يظفرون عليه بشيء مما يقوله الكهان ولا يكون، فيعدونه عليه؛ نفى ما ظنوه غيره على هذا المقام أن ينسب إلى غير مالكه الذي لا يجوز أن يكون لغيره، فقال نافياً له من أصله، لا للقول فقط كما في سابقه ولاحقه، عاطفاً على {لا أقول} لا على {عندي} {ولا أعلم الغيب} أي فأخبركم بوقت الفصل بيني وبينكم من مطلق العذاب أو قيام الساعة، فإن هاتين الحالتين - ملك الخزائن وعلم الغيب - ليستا إلا لمرتبة الألوهية، وإنما لم أدّع الأول كما ألزمتموني به، ولا اتصفت بالثاني بما ظننتم.

bunu kâhinlerin marifetlerinden sanıp hatta ona 'kâhin' dediler. Bu yüzden kâhinlerin söylediği ve gerçekleşmeyen şeylerden birini onda yakalama ve aleyhine delil sayma umuduyla, kendilerini tehdit ettiği azabın vaktini ve diğer şeyleri ona sorarlardı. Bu makamda başkasına nispet edilmesi caiz olmayan gerçek sahibinden başkasına nispet edilmesinden kıskanarak sandıkları şeyi kökünden nefyetti; öncesinde ve sonrasında olduğu gibi sadece 'söylemeyi' değil, bizzat kendisini nefyederek, {عندي} lafzına değil {لا أقول} fiiline atıfla şöyle buyurdu: {ولا أعلم الغيب} “Gaybı da bilmem” yani mutlak azaptan veya Kıyamet'in kopmasından ibaret olan benimle sizin aranızdaki hüküm vaktini size haber vereyim; çünkü bu iki hal -hazinelere malik olmak ve gaybı bilmek- ancak uluhiyet mertebesine mahsustur. Ben ne beni mecbur bıraktığınız gibi birinciyi iddia ettim, ne de zannettiğiniz gibi ikinci ile nitelendim.

ولما كانوا يظنون أن الرسول لا يكون إلا ملكاً، فكانوا يلزمونه بدعواه الرسالة دعوى الملائكة ليلزموه بذلك ادعاء ما هو ظاهر البطلان، قال: {ولا أقول} أي بدعوى الرسالة؛ ولما كان ﷺ أعلى الأنبياء صفاء وأنورهم قلباً وأشدهم في كل هدى إضاءة وأنقاهم من نقائص البشر، وكان هذا أمراً من الله له. قيد بقوله: {لكم} إفهاماً لأنه لا يمتنع عليه أن يقول ذلك، بل لو قاله كان صادقاً،

Peygamberin ancak bir melek olacağını sandıkları için, onu batıllığı apaçık olan bir şeyi iddia etmeye mecbur bırakmak amacıyla peygamberlik davasıyla birlikte melek olduğunu da iddia etmeye zorluyorlardı; bu yüzden şöyle buyurdu: {ولا أقول} “Ve söylemiyorum” yani peygamberlik davasıyla birlikte; o sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin en safı, kalbi en nurlusu, her türlü hidayette en çok ışık saçanı ve beşeri noksanlıklardan en arınmışı olduğu ve bu da Allah'ın ona bir emri olduğu için «لكم» (size) sözüyle kayıtladı; ta ki bunu söylemesinin kendisi için imkansız olmadığı, bilakis söyleseydi doğru söylemiş olacağı anlaşılsın.

ومثله كثير في مجازاتهم ومجاري عاداتهم في محاوراتهم، وأما إسقاط «لكم» في قصة نوح من سورة هود ﵉ فتواضعاً منه لكونه من قوله، من غير تصريح بإسناد الأمر فيه إلى الله تعالى {إني ملك} فأقوى على الأفعال التي تقوى عليها الملائكة من التحرز عن المأكل والمشرب وغيرهما من أفعال الملائكة.

Bunun benzeri, onların mecazlarında ve karşılıklı konuşmalarındaki adetlerinde çokça geçer. Hûd Suresi'ndeki Nûh aleyhisselâm kıssasında «لكم» (size) ifadesinin düşürülmesi ise, işin Allah Teâlâ'ya isnad edildiği açıkça belirtilmeksizin kendi sözü olması hasebiyle bir tevazudan ötürüdür: {إني ملك} “[Ben] bir meleğim [de demiyorum]” ki yeme ve içmeden uzak durmak ve meleklerin diğer fiilleri gibi meleklerin güç yetirdiği fiillere güç yetireyim.

فلما انتفى عنه ما ألزموه به وما ظنوه فيه من كونه إلهاً أو ملكاً، انحصر الأمر في أنه رسول واقف عندما حده له مرسله، فقال على وجه النتيجة: {إن} أي ما {أتبع} أي بغاية جهدي {إلا ما يوحى إلي} أي ما رتبتي إلا امتثال ما يأمرني به ربي في هذا القرآن الذي هو - بعجزكم عن معارضته - أعظم شاهد لي، ولم يوح إلي فيه أن أقول شيئاً مما تقدم نفيه، وأوحى إلي لأنذركم به خصوصاً، وأنذر به كل من بلغه عموماً، وذلك غير منكر في العقل ولا مستبعد بل قد وقع الإرسال لكثير من البشر، وقد قام على ثبوته لي واضح الدلائل وثابت الحجج وقاطع البراهين، فإن كان فيه الإذن لي بإبراز خارق أبرزته، وإن كان فيه الإعلام بمغيب أبديته، وإلا اقتصرت على الإبلاغ

Onu mecbur bıraktıkları ve onda vehmettikleri ilah veya melek olma durumu kendisinden nefyedilince, mesele kendisini gönderenin onun için çizdiği sınırda duran bir elçi olmasında düğümlendi. Bunun üzerine bir netice sadedinde şöyle buyurdu: {إن} yani ben uymam {أتبع} yani bütün gayretimle ancak {إلا ما يوحى إلي} “bana vahyolunana uyarım” yani benim mertebem, ona karşı koymaktan aciz kalışınız sebebiyle benim için en büyük şahit olan bu Kur'an'da Rabbimin bana emrettiği şeye boyun eğmekten ibarettir. Onda bana daha önce nefyedilen şeylerden hiçbirini söylemem vahyolunmadı; aksine onunla özel olarak sizi, genel olarak da kendilerine ulaştığı herkesi uyarmam vahyolundu. Bu ise aklen ne imkânsızdır ne de uzak bir ihtimaldir; bilakis pek çok insana peygamberlik verilmiştir ve bunun benim için sabit olduğuna dair apaçık deliller, sarsılmaz hüccetler ve kesin burhanlar ikame edilmiştir. Eğer vahiyde bana harikulade bir mucize gösterme izni varsa onu gösteririm; gayba dair bir bildirim varsa onu açığa vururum; aksi takdirde tebliğle yetinirim,

مع التحدي، وهو مخبر بأن الله - الذي ثبت بعجزكم عن معارضته أنه قوله - شاهد لي بصحة الرسالة وصدق المقالة.

bununla birlikte meydan okurum. O [Kur'an], dengini getirmekten aciz kalışınızla O'nun sözü olduğu sabit olan Allah'ın, peygamberliğimin doğruluğuna ve sözümün sıdkına şahidim olduğunu haber vermektedir.

ولما ثبت بهذا أنهم عمي الأبصار والبصائر، لا يهتدون إلى ما ينفعهم، ولا يقدرون على إفحام خصم ولا التفصي عن وهم ولا وصم، بل هم كالسالك بين المهالك، يتبين بادئ بدئه في دعواه الحكمة زوره وكذبه وفجوره لأتباع الهوى الذي هو أدوأ أدواء، وأنه ﷺ أبصر البصراء وأحكم الحكماء لأتباعه علام الغيوب، وكان موضع أن يقال: ما يوحى إليك في هذا المقام؟ قال على وجه التبكيت لهم: {قل} أي لكل من يسمع قولك بعد هذا البيان الفائت لقوى الإنسان {هل يستوي} أي يكون سواء من غير مرية {الأعمى والبصير} فإن قالوا: نعم، كابروا الحس، وإن قالوا: لا، قيل: فمن تبع هذه الآيات الجليات فهو البصير، ومن أعرض عنها فهو العمى، ومن سوى بين الخالق وبين شيء من خلقه فهو أعمى العمى؛ ثم أمره بعد الإنكار للتسوية بينهما بأن ينكر عليهم فساد نظرهم وعمى فكرهم بقوله: {أفلا تتفكرون *} أي فيردكم فكركم عن هذه الضلالات.

Böylece onların gözleri ve basiretleri kör, kendilerine fayda verecek şeylere hidayet bulamayan, ne hasmı ilzam edebilen ne de bir vehim ve kusurdan kurtulabilen kimseler oldukları, bilakis helak yolları arasında yürüyen kişi gibi oldukları, dertlerin en ağırı olan hevalarına uymaları yüzünden hikmet iddialarındaki sahtelik, yalan ve sapkınlığın daha baştan açığa çıktığı; onun sallallâhu aleyhi ve sellem ise gaybları hakkıyla bilene tabi olması sebebiyle basiret sahiplerinin en basiretli ve hikmet sahiplerinin en hâkimi olduğu sabit olunca, «Bu makamda sana ne vahyolunuyor?» denilecek bir durum hâsıl oldu. Onları susturup azarlamak üzere şöyle buyurdu: {قل} İnsanın güçlerini aşan bu beyandan sonra sözünü işiten herkese de ki: {هل يستوي} Hiç şüphesiz bir ve eşit olur mu {الأعمى والبصير} “Kör ile gören bir olur mu?” Eğer «Evet» derlerse hissi olanı inkar etmiş olurlar; eğer «Hayır» derlerse onlara şöyle denir: İşte bu apaçık ayetlere tabi olan basiret sahibidir (görendir), onlardan yüz çeviren ise kördür; Yaratan ile O'nun yarattığı bir şeyi eşit tutan kimse ise körlerin en körüdür. Ardından ikisini eşit saymayı inkar ettikten sonra, şu sözüyle onların bozuk bakışlarını ve kör fikirlerini ayıplamasını emretti: {أفلا تتفكرون *} “Hâlâ düşünmüyor musunuz?” yani ta ki fikriniz sizi bu sapıklıklardan döndürsün.

ولما أمره بتوبيخهم، أمره - عاطفاً على قوله «قل» - بالإنذار على وجه مخز لهم أيضاً فقال: {وأنذر به} أي بما يوحى إليك، وليس المراد تخصيص الإنذار بالخائف، بل الإشارة إلى جلافتهم وعظيم بلادتهم

Onları azarlamasını emredince, «De ki» sözüne atıfla, yine onları rezil edici bir tarzda uyarmasını emrederek şöyle buyurdu: {وأنذر به} “Onunla uyar” yani sana vahyolunan şeyle. Buradaki maksat uyarıyı sadece korkanlara tahsis etmek değil, aksine onların kabalıklarına, büyük ahmaklıklarına

وكثافتهم في عدم تجويز الجائز الذي هو أهل لأن يخافه كل واحد بقوله: {الذين يخافون} أي تجويزاً للجائز عقلاً وعادة.

ve herkesin korkmasına layık olan caiz bir şeyi caiz görmeme hususundaki anlayışsızlıklarına şu sözüyle işaret etmektir: {الذين يخافون} “Korkanları” yani aklen ve âdeten mümkün olanı caiz görenleri.

ولما كان المرهوب الحشر نفسه، لا بقيد كونه من معين؛ بني للمفعول قوله {أن يحشروا} أي يجمعوا وهم كارهون {إلى ربهم} أي المحسن إليهم بالإيجاد والتربية مع التقصير في الشكر، حال كونهم {ليس لهم} وأشار إلى تحقير ما سواه وسفوله بالجار فقال: {من دونه} أي من المنزلة التي هي تحت منزلته، ومن المعلوم أن كل شيء تحت قهر عظمته ومتضائل عن رتبته، ليس لهم ذلك، أي على وجه الانفراد أو التوسل {ولي} يتولى أمورهم فينقذهم قهراً مما يخافون {ولا شفيع} ينقذهم بحسن سفارته وعظيم رتبته وترتيبه {لعلهم يتقون *} أي ليكون حالهم حال من يرجى أن يجعل بينه وبين عذاب الله وقاية.

Korkulan şey belirli bir kimseden olma kaydıyla değil, bizzat toplanıp sevk edilmenin (haşrın) kendisi olduğu için meçhul sîgasıyla şöyle buyuruldu: {أن يحشروا} İstemeye istemeye toplanıp sevk edileceklerini [uyar], {إلى ربهم} Şükürde kusur etmelerine rağmen var etme ve terbiye etme lütfunda bulunan Rablerine; şu halde bulunarak ki: {ليس لهم} Cer harfiyle O'ndan başkasının hakirliğine ve aşağılığına işaret ederek şöyle buyurdu: {من دونه} Yani O'nun mertebesinin altındaki bir mertebeden; malumdur ki her şey O'nun azametinin kahrı altındadır ve O'nun mertebesinin yanında küçüktür; ne müstakil olarak ne de tevessül yoluyla onlar için yoktur: {ولي} İşlerini üstlenip onları korktukları şeyden zorla kurtaracak bir dost, {ولا شفيع} Ne de güzel aracılığı ve yüce makam ve intizamıyla onları kurtaracak bir şefaatçi; {لعلهم يتقون *} “Umulur ki sakınırlar” yani halleri, kendileri ile Allah'ın azabı arasına bir kalkan koyması umulan kimsenin hali gibi olsun.

ولما أمره بدعاء من أعرض عنه ومجاهرته، أمره بحفظ من تبعه وملاطفته، فقال: {ولا تطرد الذين يدعون} وهم الفقراء من المسلمين {ربهم} أي المحسن إليه عكس ما عليه الكفار في دعاء من لا يملك لهم ضراً ولا نفعاً؛ ثم بين من حالهم من الملازمة ما يقتضي الإخلاص فقال: {بالغداة والعشي} أي في طرفي النهار مطلقاً

Ona kendisinden yüz çevirenleri davet etmesini ve onlara karşı açıkça durmasını emredince, kendisine tabi olanları korumasını ve onlara lütufla davranmasını emrederek şöyle buyurdu: {ولا تطرد الذين يدعون} “Dua edenleri kovma” ki onlar Müslümanların fakirleridir; {ربهم} “Rablerine” yani kâfirlerin kendilerine ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere dua etmelerinin aksine, kendilerine ihsanda bulunan Rablerine; ardından onların ihlası gerektiren devamlılık hallerini açıklayarak şöyle buyurdu: {بالغداة والعشي} “Sabah akşam” yani günün iki ucunda mutlak olarak

أو بصلاتيهما أو يكون كناية عن الدوام؛ ثم أتبع ذلك نتيجته فقال معبراً عن الذات بالوجه، لأنه أشرف - على ما نتعارفه - وتذكّره يوجب التعظيم ويورث الخجل من التقصير: {يريدون وجهه} أي لأنه لو كان رياء لاضمحل على طول الزمان وتناوب الحدثان باختلاف الشأن.

yahut sabah ve akşam namazlarıyla, ya da bu ifade devamlılıktan kinayedir. Ardından bunun neticesini getirerek, zatı -örfümüzde en şerefli uzuv olduğu için- vech (yüz) lafzıyla ifade edip -çünkü O'nu hatırlamak tazimi gerektirir ve kusurdan ötürü utanç verir- şöyle buyurdu: {يريدون وجهه} “O'nun rızasını dileyerek” çünkü eğer bu gösteriş (riya) olsaydı, zamanın uzaması ve hallerin değişmesiyle hadiselerin peş peşe gelmesi neticesinde yok olup giderdi.

ولما كان أكابر المشركين وأغنياؤهم قد وعدوه ﷺ الاتباع إن طرد من تبعه ممن يأنفون من مجالستهم، وزهدوه فيهم بفقرهم وبأنهم غير مخلصين في اتباعه، إنما دعاهم إلى ذلك الحاجة؛ بين له تعالى أنه لا حظ له في طردهم ولا في اتباع أولئك بهذا الطريق إلا من جهة الدنيا التي هو مبعوث للتنفير عنها، فقال معللاً لما مضى أو مستأنفاً: {ما عليك} قدم الأهم عنده وهو تحمله {من حسابهم} وأغرق في النفي فقال: {من شيء} أي ليس لك إلا ظاهرهم، وليس عليك شيء من حسابهم، حتى تعاملهم بما يستحقون في الباطن من الطرد إن كانوا غير مخلصين {وما من حسابك} قدم أهم ما إليه أيضاً {عليهم من شيء} أي وليس عليهم شيء من حسابك فتخشى أن يحيفوا عليك فيه على تقدير غشهم، أو ليس عليك من رزقهم

Müşriklerin ileri gelenleri ve zenginleri, kendileriyle oturmaktan imtina ettikleri kimseleri kovduğu takdirde ona sallallâhu aleyhi ve sellem tabi olacaklarını vaat ettiklerinde ve onların fakirlikleri sebebiyle ona tabi olmada samimi olmadıklarını, onları buna sadece ihtiyacın sevk ettiğini ileri sürerek onu onlardan soğutmaya çalıştıklarında; Allah Teâlâ, onları kovmasında ve o zenginlerin bu yolla tabi olmasında, kendisinin sakındırmak için gönderildiği dünyalık cihetinden başka hiçbir payının olmadığını beyan ederek, geçmişin gerekçesi yahut yeni bir başlangıç olarak şöyle buyurdu: {ما عليك} Onun nezdinde en mühim olanı, yani onların sorumluluğunu taşımayı öne alarak; {من حسابهم} “onların hesabından sana bir şey yoktur” nefyı pekiştirerek şöyle buyurdu: {من شيء} “hiçbir şey” yani sana düşen ancak onların zahiridir; eğer samimi değillerse batınen hak ettikleri kovma muamelesiyle onlara davranasın diye onların hesabından sana hiçbir sorumluluk yoktur. {وما من حسابك} Kendisi için en mühim olanı da öne alarak: {عليهم من شيء} “senin hesabından da onlara bir şey yoktur” yani senin hesabından da onlara bir şey yoktur ki, hile yapmaları takdirinde sana haksızlık etmelerinden korkasın; yahut onların rızkından sana ait bir şey yoktur

شيء فيثقلوا به عليك، وما من رزقك عليهم من شيء فيضعفوا عنه لفقرهم، بل الرازق لك ولهم الله؛ ثم أجاب النفي مسبباً عنه فقال: {فتطردهم} أي فتسبب عن أحد الشيئين طردك لهم ليقبل عليك الأغنياء فلا يكلفوك ما كان أولئك يكلفونك، وإن كلفتهم ما كان أولئك عاجزين عنه أطاقوه؛ والحاصل أنه يجوز أن يكون معنى جملتي {ما عليك من حسابهم} - إلى آخرهما راجعاً إلى آية الكهف

ki senin sırtına yük olsunlar; senin rızkından da onlara bir şey yoktur ki fakirlikleri sebebiyle bundan aciz kalsınlar. Bilakis senin de onların da rızık vereni Allah'tır. Ardından nefyin cevabını ona sebep kılarak şöyle buyurdu: {فتطردهم} “onları kovarsın da” yani bu iki şeyden biri sebebiyle onları kovarsın, böylece zenginler sana yönelir ve onların sana yüklediği külfeti yüklemezler; şayet onlara ötekilerin aciz kaldığı şeyleri yüklersen güç yetirirler. Özetle, {ما عليك من حسابهم} cümlesinin ve devamının manasının Kehf Suresi'ndeki şu ayete raci olması caizdir:

{ولا تعد عيناك عنهم تريد زينة الحياة الدنيا} [الكهف: ٢٨] فيكون المعنى ناظراً إلى الرزق، يعني أن دعاءك إلى الله إنما مداره الأمر الأخروي، فليس شيء من رزق هؤلاء عليك حتى تستنفر بهم وترغب في الآغنياء، ولا شيء من رزقك عليهم فيعجزوا عنه، وفي اللفظ من كلام أهل اللغة ما يقبل هذا المعنى؛ قال صاحب القاموس وغيره: الحساب: الكافي ومنه {عطاء حساباً} [النبأ: ٣٦] وحسّب فلان فلاناً: أطعمه وسقاه حتى شبع وروي. وقال أبو عبيد الهروي: يقال: أعطيته فأحسبته، أي أعطيته الكفاية حتى قال: حسبي، وقوله {يرزق من يشاء بغير حساب} [البقرة: ٢١٢] أي بغير تقتير وتضييق، وفي حديث سماك: ما حسبوا ضيفهم،

{ولا تعد عيناك عنهم تريد زينة الحياة الدنيا} [el-Kehf: 28] “Dünya hayatının süsünü arzulayarak gözlerini onlardan ayırma”. Bu durumda mana rızka bakar; yani senin Allah'a davetinin mihveri ancak ahiret işidir; dolayısıyla ne onlardan sana bir rızık yükü vardır ki onlardan kaçıp zenginlere rağbet edesin, ne de senin rızkından onlara bir pay vardır ki bundan aciz kalsınlar. Lügat ehlinin kelamında bu manayı kabul eden lafızlar vardır: el-Kâmûs sahibi ve diğerleri der ki: el-Hesâb: kâfi gelen demektir; {عطاء حساباً} [en-Nebe': 36] “hesapsız bir bağış olarak” ifadesi bundandır. «فلان حسّب فلاناً» denir ki doyup suya kanıncaya kadar ona yedirdi ve içirdi demektir. Ebû Ubeyd el-Herevî şöyle demiştir: «أعطيته فأحسبته» denir, yani «bana yeter» deyinceye kadar ona kâfi olanı verdim demektir. {يرزق من يشاء بغير حساب} [el-Bakara: 212] “Dilediğine hesapsız rızık verir” ayeti de kısmadan ve daraltmadan demektir. Simâk'ın hadisinde «ما حسبوا ضيفهم» geçer,

أي ما أكرموه، وقال ابن فارس في المجمل: وأحسبته: أعطيته ما يرضيه، وحسّبته أيضاً، وأحسبني الشيء: كفاني.

yani misafirlerine ikram etmediler demektir. İbn Fâris el-Mücmel'de der ki: «Ve ahsebtühû: onu razı edecek şeyi verdim; ve hassabtühû da [bu anlamdadır]; ahsebeniy'ş-şey'ü ise o şey bana kâfi geldi demektir.»

ولما نهاه عن طردهم مبيناً أنه ضرر لغير فائدة، سبب عن هذا النهي قوله {فتكون من الظالمين *} أي بوضعك الشيء في غير محله، فإن طردك هؤلاء ليس سبباً لإيمان أولئك، وليس هدايتهم إلا إلينا، وقد طلبوا منا فيك لما فتناهم بتخصيصك بالرسالة ما لم يخف عليك من قولهم {لولا أنزل عليه ملك} [الأنعام: ٨] ونحوه مما أرادوا به الصرف عنك، فكما لم تقبلهم فيك فلا تقبلهم أنت في أوليائنا، فإنا فتناهم بك حتى سألوا فيك ما سألوا وتمنوا ما تمنوا {وكذلك} أي ومثل ما فتناهم بإرسالك {فتنا} أي فعلنا فعل المختبر قسراً بما لنا من العظمة {بعضهم ببعض} بالتخصيص بالإيمان والغنى والفقر ونحو ذلك {ليقولوا} أي إنكاراً لأن تفضل غيرهم عليهم احتقاراً لهم واستصغاراً {أهؤلاء} أي الذين لا يساووننا بل لا يقاربوننا في خصلة من خصال الدنيا {منَّ الله} أي على جلاله وعظمه {عليهم} أي وفقهم لإصابة الحق وما يسعدهم عنده وهم فيما نرى من الحقارة {من بيننا} فالآية ناظرة إلى ما يأتي في هذه السورة من قوله تعالى {حتى نؤتى مثل ما أوتي رسل الله} [الأنعام: ١٢٤] .

Bunun hiçbir faydası olmayan bir zarar olduğunu beyan ederek onları kovmaktan nehyedince, bu nehyin peşinden şöyle buyurdu: {فتكون من الظالمين *} “zalimlerden olursun” yani bir şeyi yerli yerine koymamak suretiyle; zira senin bunları kovman berikilerin iman etmesine sebep değildir ve onların hidayeti ancak bize aittir. Seni risaletle özel kılmak suretiyle onları imtihan ettiğimizde, senden yüz çevirtmek gayesiyle söyledikleri {لولا أنزل عليه ملك} [el-En‘âm: 8] “Ona bir melek indirilseydi ya!” sözü ve benzerleri sana gizli kalmadığı gibi, onlar senin hakkındaki bu isteklerinde kabul görmedikleri gibi sen de bizim dostlarımız hakkında onları kabul etme! Zira biz onları seninle imtihan ettik, öyle ki senin hakkında istediklerini istediler, temenni ettiklerini temenni ettiler. {وكذلك} Yani onları senin gönderilmenle imtihan ettiğimiz gibi, {فتنا} “imtihan ettik” yani azametimize yaraşır şekilde cebren imtihan eden kimsenin fiilini yaptık; {بعضهم ببعض} “onların bir kısmını diğer bir kısmıyla” imana, zenginliğe, fakirliğe ve benzeri şeylere mahsus kılmak suretiyle; {ليقولوا} “desinler diye” yani kendilerini hor ve küçük görerek başkalarının kendilerine üstün kılınmasını inkar sadedinde: {أهؤلاء} “Şunlar mı?” yani dünya hasletlerinden hiçbirinde bize denk olmak şöyle dursun yanımıza bile yaklaşamayan kimseler mi? {منَّ الله} “Allah lütufta bulundu” yani celali ve azametiyle, {عليهم} “onlara” yani gördüğümüz bu hakirliklerine rağmen hakka isabet etmeye ve nezdinde kendilerini mutlu kılacak şeylere muvaffak kıldı, {من بيننا} “aramızdan?” Bu ayet, bu surede ileride gelecek olan Allah Teâlâ'nın şu kavline bakmaktadır: {حتى نؤتى مثل ما أوتي رسل الله} [el-En‘âm: 124] “Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe [asla iman etmeyeceğiz]”.

ولما كان الإنكار لا يسوغ إلاّ مع نهاية العلم بمراتب المفضلين، وأن المفضل لا يستحق التفضيل من الوجه المفضل به، أنكر إنكارهم بقوله: {أليس الله} أي الذي له جميع الأمر، فلا اعتراض عليه {بأعلم بالشاكرين *} أي الذين يستحقون أن يفضلوا لشكرهم على غيرهم لكفرهم.

İnkar ve itiraz ancak üstün kılınanların mertebelerinin nihai derecede bilinmesi ve üstün kılınan kimsenin üstün kılındığı yönden bu üstünlüğü hak etmediğinin bilinmesi durumunda caiz olabileceğinden, onların bu inkarını şu sözüyle reddetti: {أليس الله} “Allah değil midir?” yani bütün emir kendisine ait olan ve itiraz kabul etmeyen Allah; {بأعلم بالشاكرين *} “şükredenleri en iyi bilen” yani inkârları sebebiyle başkalarına karşı şükürlerinden ötürü üstün kılınmayı hak edenleri en iyi bilen.

ولما نهاه ﷺ عن طردهم، علمه كيف يلاطفهم فقال عاطفاً على ما تقديره: وإذا جاءك الذين يحتقرون الضعفاء من عبادي فلا تحفل بهم: {وإذا جاءك} وأظهر موضع الإضمار دلالة على الوصف الموجب لإكرامهم وتعميماً لغيرهم فقال: {الذين يؤمنون} أي هم أو غيرهم أغنياء كانوا أو فقراء، وأشار بمظهر العظمة إلى أنهم آمنوا بما هو جدير بالإيمان به فقال: {بآياتنا} على ما لها من العظمة بالنسبة إلينا {فقل} أي لهم بادئاً بالسلام إكراماً لهم وتطييباً لخواطرهم {سلام عليكم} أي سلامة مني ومن الله، ونكره لما يلحقهم في الدنيا من المصائب؛ ثم علل ذلك بقوله: {كتب ربكم} أي المحسن إليكم {على نفسه الرحمة} ثم علل ذلك بقوله واستأنف بما حاصله أنه علم من الإنسان النقصان، لأنه طبعه على طبائع الخسران إلا من جعله موضع الامتنان فقال: {أنه من عمل منكم سوءاً} أي أيّ سوء كان

Onu sallallâhu aleyhi ve sellem onları kovmaktan nehyedince, onlara nasıl lütufla davranacağını öğretti ve takdiri: «Kullarımdan zayıf olanları hor görenler sana geldiğinde onlara iltifat etme» şeklinde olan söze atıfla şöyle buyurdu: {وإذا جاءك} “Sana geldikleri zaman” zamir makamında açık isim zikrederek onların taltif edilmesini gerektiren vasfı gösterdi ve başkalarını da kapsayacak şekilde şöyle buyurdu: {الذين يؤمنون} “iman edenler” yani onlar yahut başkaları, ister zengin ister fakir olsunlar; azamet zamiriyle inanılmaya layık olan şeye inandıklarına işaret ederek şöyle buyurdu: {بآياتنا} “ayetlerimize” bize nispetle taşıdığı azamete rağmen; {فقل} “de ki” yani onlara ikram etmek ve gönüllerini hoş etmek için selama önce başlayarak: {سلام عليكم} “Size selam olsun” yani benden ve Allah'tan bir esenlik olsun; dünyada kendilerine isabet eden musibetlerden ötürü nekre (belirsiz) olarak getirdi; sonra bunun gerekçesini şu sözüyle açıkladı: {كتب ربكم} “Rabbiniz yazdı” yani size ihsanda bulunan [Rabbiniz], {على نفسه الرحمة} “kendi üzerine merhameti”; sonra bunun gerekçesini zikredip insanın fıtratından noksanlığın bilindiğini, zira lütuf makamı kıldıkları müstesna insanı hüsran tabiatları üzere yarattığını belirterek yeni bir cümleyle şöyle buyurdu: {أنه من عمل منكم سوءاً} “İçinizden her kim bir kötülük işlerse” yani her ne kötülük olursa olsun,

ملتبساً {بجهالة} أي بسفه أو بخفة وحركة أخرجته عن الحق والعلم حتى كان كأنه لا يعلم شيئاً {ثم تاب} أي رجع بالندم والإقلاع وإن طال الزمان، ولذا أدخل الجار فقال: {من بعده} أي بعد ذلك العمل {وأصلح} بالاستمرار على الخير {فإنه} أي ربكم بسبب هذه التوبة يغفر له لأنه دائماً {غفور} أي بالغ الستر والمحو لما كان من ذلك {رحيم *} يكرم من تاب هذه التوبة بأن يجعله كمن أحسن بعد أن جعله بالغفر كمن لم يذنب، ومن أصر وأفسد فإنه يعاقبه، لأنه عزيز حكيم، وربما كانت الآية ناظرة إلى ما قذفهم به المشركون من عدم الإخلاص، ويكون حينئذ مرشحاً لأن المراد بالحساب المحاسبة على الذنوب.

{بجهالة} “bilmeyerek” yani sefihlikle yahut kendisini haktan ve ilimden çıkarıp sanki hiçbir şey bilmiyormuş gibi kılan bir hafiflik ve taşkınlıkla işler de; {ثم تاب} “sonra tevbe ederse” yani zaman uzasa bile pişmanlıkla dönüp o günahtan vazgeçerse -bundan ötürü cer harfini dahil edip şöyle buyurdu:- {من بعده} “ondan sonra” yani o amelin ardından; {وأصلح} “ve ıslah olursa” hayır üzere devam ederek; {فإنه} şüphesiz Rabbiniz bu tevbe sebebiyle onu bağışlar, çünkü O daima {غفور} “Gafûrdur” yani bu kabil şeyleri ziyadesiyle örten ve silendir; {رحيم *} “Rahîmdir” bu tevbประ tevbe eden kimseye, affetmek suretiyle sanki hiç günah işlememiş gibi kıldıktan sonra ihsanda bulunup onu iyilik yapmış kimse gibi kılmakla ikram eder. Kim de günahta ısrar eder ve ifsatta bulunursa, Aziz ve Hakîm olduğu için onu cezalandırır. Bu ayet, müşriklerin onları ihlassızlıkla itham etmelerine bakıyor olabilir; bu takdirde hesaptan maksadın günahlardan ötürü hesaba çekilmek olduğu görüşünü kuvvetlendirir.

ولما أتى في هذه السورة وما قبلها بما أتى من عجائب التفاصيل لجميع الأحوال متضمنة واضح الدلالات وباهر الآيات البينات، قال عاطفاً على {وكذلك فتنا} عطفاً للضد على ضده، فإن في الاختبار نوع خفاء: {وكذلك} أي ومثل الفتن بإيراد بعض ما فيه دقة وخفاء من بعض الوجوه لنضل من نشاء، فيتميز الضال من المهتدي {نفصل الآيات} التي نريد بيانها ليتضح سبيل المصلحين فيتبع {ولتستبين} أي تظهر ظهوراً بيناً {سبيل المجرمين *} فتجتنب، وخص هذا بالذكر وإن كان يلزم منه بيان الأول، لأن دفع المفاسد أهم.

Bu surede ve bundan öncekinde, apaçık delilleri ve göz kamaştırıcı parlak ayetleri ihtiva eden bütün hallere dair ayrıntıların eşsiz örneklerini getirince, zıddı zıddına atfetmek suretiyle -çünkü imtihanda bir nevi kapalılık vardır- {وكذلك فتنا} ifadesine atıfla şöyle buyurdu: {وكذلك} “İşte böylece” yani dilediğimizi saptırmak, böylece sapan ile hidayete ereni birbirinden ayırt etmek için bazı yönlerden incelik ve kapalılık barındıran şeyleri sevk ederek imtihan ettiğimiz gibi, {نفصل الآيات} “ayetleri açıklıyoruz” beyan etmek istediğimiz ayetleri [açıklıyoruz] ki ıslah edenlerin yolu açıklığa kavuşsun ve ona tabi olunsun; {ولتستبين} “ve apaçık ortaya çıksın diye” yani tam bir açıklıkla görünsün diye, {سبيل المجرمين *} “günahkârların yolu” ki ondan sakınılsın. Birincinin beyanı bundan lazım gelse de mefsedetleri defetmek daha mühim olduğu için bilhassa bu zikredilmiştir.

ولما كان محط حالهم في السؤال طرد الضعفاء قصد اتباع أهوائهم، أمره تعالى بأن يخبرهم أنه مباين لهم - لما بين له بالبيان الواضح من سوء عاقبة سبيلهم - مباينة لا يمكن معها اتباع أهوائهم، وهي المباينة في الدين فقال: {قل إني نهيت} أي ممن له الأمر كله {أن أعبد الذين تدعون} أي تعبدون بناء منكم على محض الهوى والتقليد في أعظم أصول الدين، وحقر أمرهم وبين سفول رتبتهم بقوله: {من دون الله} أي الذي لا أعظم منه، فقد وقعتم في ترك الأعظم ولزوم الدون الذي هو دونكم في أعظم الجهل المؤذن بعمى القلب مع الكفر بالمحسن، فمباينتي مبناها على المقاطعة، فكيف تطمع في متابعة! ثم أكد ذلك بأمر آخر دال على أنه لا شبهة لهم في عبادتهم فقال: {قل لا أتبع أهواءكم} أي عوضاً عما أنا عليه من الحكمة البالغة المؤيدة بالبراهين الساطعة والأدلة القاطعة.

Onların taleplerindeki asıl niyet hevalarına tabi olunması maksadıyla zayıfların kovulması olunca, Allah Teâlâ, yollarının kötü akıbetini kendisine apaçık beyanla açıkladığı için onlara asla hevalarına uymayı mümkün kılmayacak bir ayrılıkla, yani din hususundaki bir ayrılıkla muhalif olduğunu bildirmesini emrederek şöyle buyurdu: {قل إني نهيت} “De ki: Şüphesiz ben men edildim” yani bütün emir kendisine ait olan Zât tarafından, {أن أعبد الذين تدعون} “kulluk etmekten, yalvardıklarınıza” yani dinin en büyük esaslarında sırf heva ve taklide dayanarak taptıklarınıza; şu sözüyle onların konumunu küçülttü ve mertebelerinin düşüklüğünü beyan etti: {من دون الله} “Allah'tan başka” yani kendisinden daha yücesi bulunmayan Allah'tan başka; böylece siz en Yüce olanı terk edip, ihsan sahibine nankörlükle birlikte kalp körlüğünü gösteren en büyük cehalet içinde sizin de aşağınızda bulunan bayağı şeylere bağlanma durumuna düştünüz. Dolayısıyla benim size muhalefetim tamamen irtibatı koparmak üzerine kuruludur; hal böyleyken tabi olmaya nasıl tamah edersiniz! Ardından onların ibadetlerinde hiçbir şüpheye yer olmadığını gösteren başka bir emirle bunu teyit ederek şöyle buyurdu: {قل لا أتبع أهواءكم} “De ki: Sizin hevalarınıza uymam” yani parlak burhanlar ve kesin delillerle desteklenen nihai hikmet üzere bulunduğum durumun yerine sizin hevalarınıza uymam.

ولما كان من المعلوم أن الهوى لا يدعو إلى هدى، بل إلى غاية الردى، حقق ما أفهمته هذه الجملة بقوله: {قد ضللت إذاً} أي إذا اتبعت أهواءكم؛ ولما كان الضال قد يرجع، بين أن هذا ليس كذلك، لعراقتهم في الضلال، فقال معبراً بالجملة الاسمية الدالة على الثبات:

Hevanın hidayete değil, helakin en son noktasına çağıracağı malum olduğu için, bu cümlenin ifade ettiği manayı şu sözüyle teyit etti: {قد ضللت إذاً} “O takdirde sapmış olurum” yani sizin hevalarınıza uyduğum takdirde; sapan kişinin bazen dönebileceği bilindiği için, onların sapıklıkta kökleşmiş olmalarından ötürü bunun böyle olmadığını beyan etmek üzere sebat bildiren isim cümlesiyle şöyle buyurdu:

{وما أنا} أي إذ ذاك على شيء من الهداية لأعد {من المهتدين *} .

{وما أنا} “ve ben olmam” yani o zaman sayılacak bir hidayet üzere olmam, {من المهتدين *} “hidayete erenlerden”.

ولما كان طلبهم للآيات - أي العلامات الدالة على الصدق تارة بالرحمة في إنزال الأنهار والكنوز وإراحة الحياة، وتارة بالعذاب من إيقاع السماء عليهم كسفاً ونحو ذلك - ليس في يده ولا عنده تعين وقت نزوله، وأمره هنا أن يصرح لهم بالمباينة ويؤيسهم من الملاينة ما داموا على المداهنة، أمره بأن يخبرهم بما هو متمكن فيه من النور وما هم فيه من العمى بقوله: {قل إني} وأشار إلى تمكنه في الأدلة الظاهرة والحجج القاهرة بحرف الاستعلاء فقال: {على بينة} أي إن العدو إنما يصانع عدوه إما لعدم الثقة بالنصرة عليه وتعذيبه بعداوته، وإما العدم وثوقه بأنه على الحق، وأما أنا فواثق بكلا الأمرين {من ربي} أي المحسن إليّ بإرسالي بعد الكشف التام لي عن سر الملك والملكوت {و} الحال أنكم {كذبتم به} أي ربي حيث رددتم رسالته فهو منتقم منكم لا محالة.

Onların doğruluğa delalet eden ayetleri (alametleri) -kimi zaman nehirlerin ve hazinelerin indirilmesi ve hayatın rahatlatılması gibi rahmet şeklinde, kimi zaman da göğün parçalar halinde üzerlerine düşürülmesi ve benzeri azap şeklinde- istemeleri kendi elinde olmadığı ve iniş vaktini tayin etmek onun nezdinde bulunmadığı için; ve burada onlara açıkça muhalefet etmesini, onlar dalkavukluk üzere kaldıkları müddetçe onlara yumuşak davranmaktan ümitlerini kesmelerini emrettiğinde, şu sözüyle kendisinin içinde bulunduğu sarsılmaz nuru ve onların içinde bulunduğu körlüğü onlara haber vermesini emretti: {قل إني} İstila (üzerinde olma) bildiren harf ile açık delillere ve kahredici hüccetlere tam hâkimiyetine işaret ederek şöyle buyurdu: {على بينة} “apaçık bir delil üzerindeyim” yani düşman düşmanına ancak ya ona karşı yardıma ve düşmanlığı sebebiyle onu cezalandırmaya güvenemediğinden ya da kendisinin hak üzere olduğuna itimadı bulunmadığından dalkavukluk eder. Bana gelince, ben her iki husustan da eminim; {من ربي} “Rabbimden [gelen]” yani mülk ve melekutun sırrını bana tam olarak açtıktan sonra beni elçi göndermekle bana ihsanda bulunan [Rabbimden]; {و} oysa siz {كذبتم به} “O'nu yalanladınız” yani O'nun elçiliğini reddetmekle Rabbimi yalanladınız, dolayısıyla O muhakkak sizden intikam alacaktır.

ولما قيل ذلك، فرض أن لسان حالهم قال: فائتنا بهذه البينة! فقال: إن ربي تام القدرة، فلا يخاف الفوت فلا يعجل، وأما أنا فعبد {ما عندي} أي في قدرتي وإمكاني {ما تستعجلون به} أي في قولكم «امطر علنيا حجارة من السماء» ونحوه حتى أحكم فيكم بما يقتضيه

Bu söylenince, hal dillerinin: «O halde bize bu apaçık delili getir!» dediği farz edildi. Bunun üzerine buyurdu ki: Rabbim tam kudret sahibidir, elden kaçırmaktan korkmaz, dolayısıyla acele etmez; bana gelince ben bir kulum; {ما عندي} “benim yanımda yoktur” yani gücüm ve imkânım dahilinde değildir, {ما تستعجلون به} “acele istediğiniz şey” yani «Gökten üzerimize taş yağdır» ve benzeri sözlerinizde [acele istediğiniz şey] ki aranızda beşer tabiatının gerektirdiği

طبع البشر من العجلة {إن} أي ما {الحكم} في شيء من الأشياء هذا وغيره {إلا الله} أي الذي له الأمر كله فلا كفوء له، ثم استأنف قوله مبيناً أنه سبحانه يأتي بالأمر في الوقت الذي حده له على ما هو الأليق به من غير قدرة لأحد غيره على تقديم ولا تأخير فقال: {يقضُّ} أي يفصل وينفذ بالتقديم والتأخير، وهو معنى قراءة الحرميين وعاصم «يقص» أي يقطع القضاء أو القصص {لحق} ويظهره فيفصله من الباطل ويوضحه، ليتبعه من قضى بسعادته، ويتنكب عنه من حكم بشقاوته {وهو خير الفاصلين *} لأنه إذا أراد ذلك لم يدع لبساً لمن يريد هدايته، وجعل في ذلك الظاهر سبباً لمن يريد ضلالته؛ ثم أكد ذلك لمن زاد قلبه في الجلافة مبيناً ما في غيره من وخيم العاقبة فقال: {قل لو أن عندي} أي على سبيل الفرض {ما تستعجلون به} أي من العذاب {لقضي} وبناه للمفعول لأن المخوف إنما هو الإهلاك، لا كونه من معين {الأمر بيني وبينكم} أي فكنت أهلك من خالفني غضباً لربي بما ظهر لي منه من التكبر عليه، وقد يكون فيهم مَنْ كُتِبَ في ديوان السعداء، لكنه لم يكن الأمر

acelecilikle hüküm vereyim. {إن} Yoktur {الحكم} “hüküm” bu ve başka hiçbir şeyde {إلا الله} “ancak Allah'ındır” yani bütün emir kendisine ait olan ve dengi bulunmayan Allah'ındır. Sonra Sübhânehu ve Teâlâ'nın, hiç kimsenin öne almaya ve ertelemeye gücü yetmeksizin, işi kendi belirlediği vakitte ve O'na en yaraşır şekilde getireceğini beyan eden yeni bir söze başlayarak şöyle buyurdu: {يقضُّ} Hükmü ayırır ve öne alma ve erteleme ile infaz eder; bu da Haremeyn kıraati ile Âsım'ın «يقص» kıraatinin manasıdır; yani kazayı veya kıssaları kesip bitirir, {لحق} “hakkı [anlatır/hükmeder]” ve onu açığa çıkarıp batıldan ayırır ve açıklar ki mutluluğuna hükmettiği kimse ona tabi olsun, bedbahtlığına hükmettiği kimse de ondan yüz çevirsin. {وهو خير الفاصلين *} “O, ayırt edenlerin en hayırlısıdır” çünkü O bunu murat ettiğinde, hidayetini dilediği kimse için hiçbir şüphe bırakmaz ve o zahir sebebi sapıklığını dilediği kimse için bir vasıta kılar. Ardından kalbi daha da katılaşmış olan kimseye bunu teyit edip, başkasının elinde olmasındaki kötü akıbeti beyan ederek şöyle buyurdu: {قل لو أن عندي} “De ki: Şayet yanımda olsaydı” yani farzımuhal olarak, {ما تستعجلون به} “acele istediğiniz şey” yani azap, {لقضي} Meçhul sîgada getirdi çünkü korkulan şey belirli bir kimseden olması değil, bizzat helak edilmektir; {الأمر بيني وبينكم} “benimle sizin aranızdaki iş bitirilmiş olurdu” yani Rabbime karşı sergiledikleri kibir sebebiyle O'nun adına öfkelenerek bana muhalefet edeni helak ederdim; oysa içlerinde saadet divanına yazılmış olanlar bulunabilirdi. Fakat iş

إليّ لأني لا أعلم الظالم عند الله من غيره، فليس الأمر إلا إلى الله، لأنه أعلم بالمنصفين فينجيهم {والله} أي الذي له الكمال كله {أعلم بالظالمين *} أي المكتوبين في ديوان الظلمة فيهلكهم.

bana bırakılmadı; çünkü ben Allah katında zalim olanı olmayandan ayırt edip bilemem. Dolayısıyla emir ancak Allah'a aittir; çünkü O hakkaniyet sahiplerini en iyi bilendir ve onları kurtarır. {والله} Bütün kemalatın sahibi olan Allah, {أعلم بالظالمين *} “zalimleri en iyi bilendir” yani zalimler divanına yazılmış olanları bilir ve onları helak eder.

ولما كانت هذه الآيات مثبتة لجزئيات من علمه تعالى وقدرته، وكان ختامها العلم بالظالم وغيره، أتبعها الاختصاص بما هو أعم من ذلك، وهو علم مفاتح الغيب الذي لا يصل إليه إلا من حازها، إذ لا يطلع على الخزائن إلا من فتحها، ولا يفتحها إلا من حاز مفاتيحها وعلم كيف يفتح بها، فإثبات ذلك في هذا الأسلوب من باب الترقية في مراقي الاعتقاد من درجة كاملة إلى أكمل منها، فقال عاطفاً على معنى ما سبق، وهو: فعنده خاصة جميع ذلك: {وعنده} أي وحده {مفاتح الغيب} أي التي لا يدرك الغيب إلا من علمها.

Bu ayetler Allah Teâlâ'nın ilim ve kudretinin cüzlerini ispat edip sonu da zalim olanı ve olmayanı bilmekle bitince; bunun ardından bundan daha genel olan bir şeyin, yani ancak onları elinde tutanın ulaşabileceği gayb anahtarlarının ilminin O'na mahsus kılınması getirildi. Zira hazinelere ancak onları açan kimse vakıf olabilir; onları da ancak anahtarlarına sahip olan ve onlarla nasıl açılacağını bilen kimse açabilir. Dolayısıyla bunun bu üslupla ispat edilmesi, inanç basamaklarında kâmil bir dereceden daha kâmil bir dereceye yükselme kabilindendir. Böylece daha önce geçen «bütün bunlar yalnızca O'nun katındadır» manasına atıfla şöyle buyurdu: {وعنده} “O'nun katındadır” yani sadece O'nun nezdindedir, {مفاتح الغيب} “gaybın anahtarları” yani ancak onları bilenin gayba muttali olabileceği anahtarlar.

ولما كان معنى ذلك الاختصاص، صرح به في قوله: {لا يعلمها إلا هو} وتخصيصها بالنفي دون الخزائن دال على ما فهمته من أن التقييد فيها ب «لكم» يفهم أنه يجوز أن نقول ذلك للمؤمنين.

Bu tahsis manasını ifade ettiği için, şu sözünde bunu açıkça belirtti: {لا يعلمها إلا هو} “Onları O'ndan başkası bilmez”. Hazinelerin değil de bunların nefy ile tahsis edilmesi, oradaki «لكم» (size) kaydından anladığın üzere, bunu müminlere söylememizin caiz olduğunun anlaşılmasına delalet eder.

ولما ذكر علم الغيب، أتبعه علم الشهادة، لأن القضايا العقلية المحضة يصعب تحصيل العلم بها على سبيل التمام إلا للكُمَّل من الأنام

Gayb ilmini zikredince, peşinden şehadet (görünen âlem) ilmini getirdi; zira sırf akli meselelerin tam bir şekilde ilmini elde etmek, ancak insanların en kâmil olanları için mümkündür;

الذين تجردوا فتعودوا استحضار المعقولات المجردة، والقرآن إنما أنزل لنفع جميع الخلق: الذكي منهم والغبي، فكان ذكر المحسوسات الداخلة تحت القضية العقلية الكلية معيناً على تصور ذلك المعقول ورسوخه في القلب، فقال مؤكداً لهذا المعقول الكلي المجرد بمثال داخل تحته يجري مجرى المحسوس، وعطفُه بالواو عطفَ الخاص على العام إشارة إلى تعظيمه فقال: {ويعلم ما في البر} وقدمه لأن الإنسان أكثر ملابسة له بما فيه من القرى والمدن والمفاوز والجبال والتلال وكثرة ما بها من الحيوان والنبات النجم وذي الساق والمعادن {والبحر} وأخره لأن إحاطة العقل بأحواله أقل وإن كان الحس يدل على أن عجائبها أكثر، وطولها وعرضها أعظم، وما فيها من الحيوانات وأجناس المخلوقات أعجب، فكان هذا الأمر المحسوس مقوياً لعظمة ذلك الأمر المعقول.

onlar ki soyutlanmış ve soyut akli kavramları zihinde hazır bulundurmaya alışmışlardır. Kur'an ise bütün yaratılmışların -akıllısının da kıt anlayışlısının da- faydalanması için indirilmiştir. Dolayısıyla külli akli meselenin altına giren hissedilir şeylerin zikredilmesi, o akli mananın tasavvur edilmesine ve kalpte kökleşmesine yardımcı olmaktadır. Bu sebeple bu külli ve mücerret akli manayı, onun altına giren ve hissedilir mesabesinde olan bir misalle pekiştirerek buyurdu; vâv ile atfetmesi, azametine işaret etmek üzere hususinin umumiye atfı kabilindendir: {ويعلم ما في البر} “Karada olanı bilir” bunu öne aldı çünkü insan köyleri, şehirleri, çölleri, dağları, tepeleri ve buralardaki pek çok hayvanı, gövdeli ve gövdesiz bitkileri ve madenleriyle karayla daha çok iç içedir; {والبحر} “ve denizde [olanı da bilir]” bunu sona bıraktı çünkü hisler denizdeki acayipliklerin daha çok, uzunluğunun ve genişliğinin daha büyük, içindeki hayvanların ve mahlukat türlerinin daha şaşırtıcı olduğunu gösterse de aklın onun hallerini kuşatması daha azdır. Dolayısıyla bu hissedilir husus, o akledilir meselenin azametini kuvvetlendirici olmuştur.

ولما ذكر ما يعم الثابت والمنتقل: خص المنتقل تنصيصاً على الجزئيات وتعظيماً للعلم بتعظيم المعلومات فقال: {وما تسقط} وأغرق في النفي بقوله: {من ورقة} ونكرها إتماماً للتعميم {إلا يعلمها} ولما كان هذا مع عظمه ظاهراً، ذكر ما هو أدق منه فقال: {ولا} أي

Sabit ve değişken olanı kapsayan şeyi zikredince; cüzleri açıkça belirtmek ve bilinenlerin azametiyle ilmin azametini göstermek için değişken olanı tahsis ederek şöyle buyurdu: {وما تسقط} “Bir yaprak düşmez ki” nefyı pekiştirmek için şöyle dedi: {من ورقة} genellemeyi tamamlamak için onu nekre getirdi; {إلا يعلمها} “mutlaka onu bilmesin”. Bu durum azametiyle birlikte açık bir husus olunca, bundan daha dakik olanını zikrederek şöyle buyurdu: {ولا} yani

وما من {حبة} ودل على أن الأرض ليس لها من نفسها نور تنبيهاً على ما أودع هذا الآدمي المكوّن منها من الغرائب بقوله: {في ظلمات الأرض} أي ولو كان في أقصى بطنها، فكيف بماهو في النور وهو أكبر من الحبة.

hiçbir {حبة} “tane [yoktur ki]”; topraktan yaratılan bu âdemoğluna yerleştirilen harikalara dikkat çekmek üzere toprağın kendiliğinden bir nuru olmadığına işaretle şöyle buyurdu: {في ظلمات الأرض} “yerin karanlıkları içinde” yani yerin en ücra bağrında olsa bile; hal böyleyken nur içinde olan ve taneden daha büyük olan şey nasıl [bilinmez]!

ولما خص، رجع إلى التعميم رداً للآخر على الأول فقال: {ولا رطب ولا يابس} أي وجد أو لم يوجد أو سيوجد {إلا في كتاب مبين *} أي موضح لأحواله وأعيانه وكل أموره وأحيانه، فثبت أنه فاعل لجميع العالم بجواهره وأعراضه على سبيل الإحكام والإتقان، لأنه وحده عالم بجميع المعلومات، ومن اختص بعلم جميع المعلومات كان مختصاً بصنع جميع المصنوعات قادراً على جميع المقدورات.

Özelleştirme yapınca, sonuncuyu ilkine bağlamak üzere tekrar genellemeye dönerek şöyle buyurdu: {ولا رطب ولا يابس} “Ne yaş ne de kuru hiçbir şey yoktur ki” yani var olsun, var olmasın veya gelecekte var olacak olsun; {إلا في كتاب مبين *} “apaçık bir kitapta bulunmasın” yani onun hallerini, zatlarını, bütün işlerini ve vakitlerini açıklayan [bir kitapta]. Böylece O'nun, bütün âlemi cevherleri ve arazlarıyla sağlam ve muhkem bir şekilde var edicisi olduğu sabit oldu; zira bütün bilinenleri yalnızca O bilir. Bütün bilinenlerin ilmine sahip olan Zât ise bütün yaratılanları yapmaya ve bütün takdir edilenlere güç yetirmeye de tek başına kadirdir.

ولما كان من مفاتح الغيب الموت والبعث الذي ينكرونه، وكان من أدلته العظمة النوم والإيقاظ منه مع ما فيه من الإحسان المتكرر، وكان فيه مع ذلك تقرير لكمال القدرة بعد تقريره لكمال العلم، أتبع ذلك قوله: {وهو} أي وحده {الذي يتوفاكم} أي يقبض أرواحكم كاملة بحيث لا يبقى عندكم شعور أصلاً، فيمنعكم التصرف بالنوم كما يمنعكم بالموت، وذكر الأصل في ذلك فقال: {بالّيل ويعلم} أي والحال أنه يعلم {ما جرحتم} أي كسبتم {بالنهار} أي الذي

Onların inkar ettiği ölüm ve yeniden dirilme gaybın anahtarlarından olduğu ve bunun en büyük delillerinden biri de tekrarlanan bir lütuf olmakla birlikte uyku ve uykudan uyandırma olduğu; ayrıca bunda ilmin kemalinin takririnden sonra kudretin kemalinin de takriri bulunduğu için, bunun peşinden şöyle buyurdu: {وهو} Yani yalnızca O'dur {الذي يتوفاكم} “sizi vefat ettiren” yani ruhlarınızı tam olarak kabzeden, öyle ki sizde hiçbir şuur kalmaz; böylece ölümle menettiği gibi uykuyla da sizi tasarrufta bulunmaktan meneder; bundaki asıl hali zikrederek şöyle buyurdu: {بالّيل ويعلم} “geceleyin; ve bilendir” yani şu halde ki O bilir {ما جرحتم} “ne kazandığınızı” {بالنهار} “gündüzün” yani peşinden

تعقبه النوم، من الذنوب الموجبة للإهلاك، ويعاملكم فيها بالحلم بعد العلم ولا يعجل عليكم، وهو معنى {ثم يبعثكم} أي يوقظكم بعد ذلك النوم المستغرق، فيصرفكم فيما يشاء {فيه} أي في النهار الذي تعقب ذلك النوم بعد استحقاقكم للانتقام {ليقضى} أي يتم {أجل مسمى} كتبه للموتة الكبرى.

uykunun geldiği [gündüzün], helaki gerektiren günahlardan ne kazandıysanız [bilir]; bildikten sonra da size hilm ile muamele eder ve hakkınızda acele etmez. Şu ayetin manası da budur: {ثم يبعثكم} “Sonra sizi diriltir” yani o derin uykudan sonra sizi uyandırır ve dilediği şeyde sizi tasarruf ettirir; {فيه} “onda” yani cezalandırılmayı hak etmenizden sonra o uykunun peşinden gelen gündüzde; {ليقضى} “tamamlansın diye” {أجل مسمى} “belirlenmiş bir ecel” büyük ölüm için takdir ettiği [ecel].

ولما تمهد بهذا النشر بعد ذاك الطي في الموتة الصغرى القدرة على مثل ذلك في الموتة الكبرى، وكان فيه تقريب عظيم له قال: {ثم} يبعثكم من تلك الموتة كما بعثكم من هذه، ويكون {إليه} أي وحده {مرجعكم} أي حساً بالحشر إلى دار الجزاء، ومعنى بانقطاع الأسباب على ما عهد في الدنيا {ثم} بعد تلك المواقف الطوال والزلازل والأهوال، ويمكن أن تشير أداة التراخي إلى عظمة العلم بذلك، وإليه يرشد أكثر ما قبله من السياق {ينبئكم} أي يخبركم إخباراً عظيماً جليلاً مستقصى {بما كنتم تعملون *} أي فيجازيكم عليه، ولعلمه عبر بالعمل لأن الحساب يكون على المكلفين الذين لهم أهلية العلم، فتقرر - مع كمال قدرته سبحانه على اختراع هذه الأشياء والعلم بها - استقلالُه بحفظها في كل حال وتدبيرها على

Küçük ölümdeki bu dürüp açmadan sonra büyük ölümde de benzerine kadir olunduğu açıklığa kavuşunca ve bunda büyük ölüm için muazzam bir yakınlaştırma bulununca şöyle buyurdu: {ثم} “Sonra” sizi bu ölümden dirilttiği gibi o ölümden de diriltecektir; ve {إليه} “ancak O'nadır” {مرجعكم} “dönüşünüz” yani ceza yurduna toplanmakla hissi olarak, dünyada alışılagelen sebeplerin kesilmesiyle de manevi olarak; {ثم} “sonra” o uzun duruşlar, sarsıntılar ve dehşetlerden sonra -terahi (sonralık) bildiren edat bunun bilinmesinin azametine işaret edebilir ki önceki bağlamın çoğu da buna işaret etmektedir- {ينبئكم} “size haber verecektir” yani muazzam, büyük ve eksiksiz bir haber verişle haber verecektir, {بما كنتم تعملون *} “yapmış olduklarınızı” yani bunun karşılığını size vermek üzere; ilmine binaen amelle ifade etti çünkü hesap ilim ehliyeti olan mükelleflere olacaktır. Böylece Sübhânehu ve Teâlâ'nın bu şeyleri icat etme ve onları bilme konusundaki kemal derecesindeki kudretiyle birlikte, her halde onları koruma ve onları

أحسن وجه.

en güzel şekilde çekip çevirme hususundaki eşsizliği de sabit oldu.

ولما أخبر بتمام العلم والقدرة، أخبر بغالب سلطنته وعظيم جبروته وأن أفعاله هذه على سبيل القهر لا يستطاع مخالفتها، فلو بالغ أحد في الاجتهاد في أن ينام في غير وقته ما قدر، أو أن يقوم وقت النوم لعجز، أو أن يحيي وقت الموت لم يستطع إلى غير ذلك فقال: {وهو} أي يفعل ذلك والحال أنه وحده بما له من غيب الغيب وحجب الكبرياء {القاهر} وصور ذلك بقوله: {فوق عباده} أي في الإحاطة بالعلم والفعل، أما قهره للعدم فبالتكوين والإيجاد، وأما قهره للوجود فبالإفناء والإفساد بنقل الممكن من العدم إلى الوجود تارة ومن الوجود إلى العدم أخرى، فيقهر النور بالظلمة والظلمة بالنور، والنهار بالليل والليل بالنهار - إلى غير ذلك من ضروب الكائنات وصروف الممكنات {ويرسل} ورجع إلى الخطاب لأنه أصرح فقال: {عليكم} من ملائكته {حفظة} أي يحفظون عليكم كل حركة وسكون لتستحيوا منهم وتخافوا عاقبة كتابتهم. ويقوم عليكم بشهادتهم الحجة على مجاري عاداتكم، وإلا فهو سبحانه غني عنهم، لأنه العالم القادر فيحفظونكم على حسب مراده فيكم {حتى إذا جاء} .

İlim ve kudretinin tamlığını haber verince, saltanatının üstünlüğünü ve ceberutunun azametini, bu fiillerinin karşı konulamaz bir kahırla gerçekleştiğini haber verdi; öyle ki bir kimse vaktinin dışında uyumak için ne kadar gayret gösterse güç yetiremez, uyku vaktinde uyanık kalmaya çalışsa aciz kalır, ölüm vaktinde yaşamaya kalksa güç yetiremez ve benzeri durumlar böyledir. Şöyle buyurdu: {وهو} Yani O bunu yapar; şu halde ki gaybların gaybı ve kibriya perdeleriyle yalnızca O'dur {القاهر} “Kahredicidir” bunu şu sözüyle tasvir etti: {فوق عباده} “kullarının üstünde” yani ilim ve fiille kuşatma bakımından. Yokluğa olan kahrı var etme ve yaratma ile; varlığa olan kahrı ise mümkünü bir defasında yokluktan varlığa, diğer defasında varlıktan yokluğa aktarmak suretiyle yok etme ve bozma iledir; böylece nuru zulmetle, zulmeti nurla, gündüzü geceyle, geceyi gündüzle kahreder -varlıkların diğer türleri ve mümkünlerin diğer halleri de böyledir-. {ويرسل} Daha açık olduğu için hitaba dönerek şöyle buyurdu: {عليكم} “üzerinize gönderir” meleklerinden {حفظة} “koruyucular” yani her hareketinizi ve sükûnetinizi kaydedip korurlar ki onlardan haya edesiniz ve yazmalarının akıbetinden korkasınız; ayrıca adetleriniz gereğince onların şahitliğiyle aleyhinize delil ikame edilsin; yoksa O Sübhânehu onlardan müstağnidir, çünkü Alîm ve Kadîr olan O'dur; böylece hakkınızdaki muradına göre sizi korurlar; {حتى إذا جاء} “Nihayet geldiği zaman”.

ولما كان تقديم المفعول أخوف قال: {أحدكم الموت} أي الذي لا محيد له عنه ولا محيص {توفته} أي أخذت روحه كاملة {رسلنا} من ملك الموت وأعوانه على ما لهم من العظمة بالإضافة إلينا {وهم لا يفرطون *} في نفس واحد ولا ما دونه ولا ما فوقه بالتواني عنه ليتقدم ذلك عن وقته أو يتأخر؛ ولما أشار سبحانه إلى قوته بالجنود التي تفوت الحصر - وإن كان عنهم غنياً بصفة القهر - نبه بصيغة المجهول إلى استحضار عظمته وشامل جبروته وقدرته فقال: {ثم} أي بعد حبسهم في قيد البرزخ {ردوا} أي ردهم راد منه لا يستطيعون دفاعه أصلاً {إلى الله} أي الذي لا تحد عظمته ولا تعد جنوده وخدمته {مولاهم} أي مبدعهم ومدبر أمورهم كلها {الحق} أي الثابت الولاية، وكل ولاية غير ولايته من الحفظة وغيرهم عدم، لأن الحفظة لا يعلمون إلا ما ظهر لهم، وهو سبحانه يعلم السر وأخفى.

Mef'ûlün öne alınması daha çok korkutucu olduğu için şöyle buyurdu: {أحدكم الموت} “birinize ölüm” yani kendisinden kaçış ve kurtuluş olmayan ölüm; {توفته} “onu vefat ettirir” yani ruhunu eksiksiz kabzeder, {رسلنا} “elçilerimiz” bize izafetle taşıdıkları azametle birlikte ölüm meleği ve yardımcıları; {وهم لا يفرطون *} “onlar hiçbir kusur etmezler” tek bir nefeste dahi, ne ondan eksiğinde ne de fazlasında, vaktinden önceye veya sonraya kalsın diye gevşeklik göstermezler. Sübhânehu ve Teâlâ -kahır sıfatıyla onlardan müstağni olsa da- sayıya gelmez ordularıyla kuvvetine işaret edince, meçhul sîgasıyla azametinin, kuşatıcı ceberutunun ve kudretinin hatırlanmasına dikkat çekerek şöyle buyurdu: {ثم} “Sonra” yani berzah bağında hapsedildikten sonra, {ردوا} “döndürülürler” yani O'ndan gelen ve asla geri çeviremeyecekleri bir döndürücü onları döndürür, {إلى الله} “Allah'a” azameti sınırlandırılamayan, orduları ve hizmetçileri sayılamayan Allah'a; {مولاهم} “onların Mevlâsına” yani onları yoktan var eden ve bütün işlerini çekip çevirene, {الحق} “gerçek [Mevlâlarına]” velayeti sabit olan; O'nun velayetinin dışındaki koruyucular ve diğerlerinin velayeti ise bir hiçtir, zira koruyucular kendilerine zahir olandan başkasını bilmezler, O Sübhânehu ise sırrı da ondan daha gizli olanı da bilir.

ولما استحضر المخاطب عزته وقهره، وتصور جبروته وكبره، فتأهل قلبه وسمعه لما يلقى إليه ويتلى عليه، قال: {ألا له} أي وحده حقاً {الحكم} ولما كان الانفراد بالحكم بين جميع الخلق أمراً يحير الفكر، ولا يكاد يدخل تحت الوهم، قال محقراً في جنب قدرته:

Muhatap O'nun izzet ve kahrını hatırlayıp ceberutunu ve büyüklüğünü tasavvur edince, kalbi ve kulağı kendisine vahyedilen ve okunan şeyi almaya hazır hale geldi. Şöyle buyurdu: {ألا له} “Bilin ki O'nundur” yani hakikaten yalnızca O'na aittir {الحكم} “hüküm”. Bütün yaratılmışlar arasında hüküm vermede tek olmak zihinleri hayrete düşüren ve vehmin altına kolay kolay girmeyen bir husus olduğu için, kudretinin yanında bunu küçülterek şöyle buyurdu:

{وهو} أيوحده {أسرع الحاسبين *} يفصل بين الخلائق كلهم في أسرع من اللمح كما أنه يقسم أرزاقهم في الدنيا في مثل ذلك، لا يقدر أحد أن ينفك عن عقابه بمطاولة في الحساب ولا مغالطة في ثواب ولا عقاب، لأنه سبحانه لا يحتاج إلى فكر وروية ولا عقد ولا كتابة، فلا يشغله حساب عن حساب ولا شيء عن شيء.

{وهو} “ve O” yani yalnızca O, {أسرع الحاسبين *} “hesap görenlerin en hızlısıdır”. Dünyada onların rızıklarını göz açıp kapayıncaya kadar taksim ettiği gibi, bütün mahlukatın arasını da göz açıp kapamaktan daha hızlı bir sürede ayırır. Hiç kimse hesapta oyalanmakla yahut sevap ve cezada yanıltmaca yapmakla O'nun cezasından kurtulamaz; çünkü O Sübhânehu tefekküre, düşünmeye, saymaya ve yazmaya muhtaç değildir; dolayısıyla hiçbir hesap O'nu diğer bir hesaptan, hiçbir şey de başka bir şeyden alıkoymaz.

ولما تعرف بأفعاله وشؤونه حتى اتضحت وحدانيته وثبتت فردانيته، ذكرهم أحوالهم في إقرار توحيده وقت الشدائد والرجوع عن ذلك عند الإنجاء منها، فكانوا كمن طلب من شخص شيئاً وأكد له الميثاق على الشكر، فلما أحسن إليه بإعطائه سؤله نقض عهده وبالغ في الكفر، وذلك عندهم في غاية من القبائح لا توصف فقال: {قل} أي لهؤلاء الذين يدعون محاسن الأعمال {من ينجيكم} أي كثيراً وعظيماً {من ظلمات البر والبحر} أي حيث لا هداية لكم بنجم ولا جبل ولا غيرهما، أإو عبر بالظلمات عن الكروب التي بلغت شدتها إلى أن صاحبها يكون كأنه في أشد ظلام، فهو بحيث إنه لا يهتدي فيها إلى وجه حيلة بنوع وسيلة {تدعونه} أي على وجه الإخلاص له والتوحيد والإعراض عن كل شرك وشريك لزوال الحظوظ عند إحاطة الرعب

Vahdaniyeti açıklığa kavuşup ferdaniyeti sabit oluncaya kadar fiilleri ve şanlarıyla Kendisini tanıtınca, onlara şiddet anlarında tevhidi ikrar edip bundan kurtulduklarında ise bundan döndükleri hallerini hatırlattı. Bu halleriyle onlar, bir kimseden bir şey isteyip şükredeceğine dair söz veren, o kimse isteğini vererek kendisine ihsanda bulununca da ahdini bozup nankörlükte aşırı giden kimse gibi oldular; bu ise onların nezdinde tarif edilemez derecede çirkin bir durumdur. Şöyle buyurdu: {قل} Güzel ameller iddia eden bu kimselere de ki: {من ينجيكم} “Sizi kim kurtarır?” yani çokça ve büyük bir şekilde kurtarır, {من ظلمات البر والبحر} “karanın ve denizin karanlıklarından” yani ne yıldızla ne dağla ne de başka bir şeyle hidayet bulamadığınız yerlerde; yahut şiddeti sebebiyle sahibinin sanki en zifiri karanlık içindeymiş gibi olduğu, öyle ki hiçbir vasıtayla bir çare yolu bulamadığı sıkıntılardan kinaye olarak «karanlıklar» şeklinde ifade etti; {تدعونه} “O'na yalvarırsınız” korkunun kalbin bütün merkezlerini kuşatıp

واستيلائه على مجامع القلب، فلا يبقى إلا الفطرة السليمة؛ قال الإمام عبد الحق الإشبيلي في كتابه الواعي: {تضرعاً} أي مظهرين الضراعة، وهي شدة الفقر، وحقيقته الخشوع {و} قوله: {خفية} أي تخفون في أنفسكم مثل ما تظهرون؛ قال شمر: يقال: ضرع له وهو ضارع بيّن الضراعة، وهؤلاء قوم ضرع، أي أذلاء، وهم ضرعة أي متضرعون، والتضرع إلى الله: التخشع إليه والتذلل، وإذا كان الرجل مختل الجسم قلت: إنه لضارع الجسم بيّن الضروع، وفي الذل بين الضراعة - انتهى.

istila etmesi sebebiyle dünyalık paylar yok olduğunda ve geriye sadece selim fıtrat kaldığında O'na ihlasla, tevhitle ve her türlü şirk ve ortaktan yüz çevirerek [yalvarırsınız]. İmam Abdülhak el-İşbîlî el-Vâ‘î adlı kitabında der ki: {تضرعاً} “yalvararak” yani şiddetli ihtiyaç hali olan tezellülü izhar ederek ki hakikati huşudur; {و} {خفية} “ve gizlice” yani açığa vurduğunuzun mislini içinizde gizleyerek. Şemir der ki: «ضرع له وهو ضارع بيّن الضراعة» (ona boyun eğdi, o boyun eğendir, tezellülü açıktır) denir. «وهؤلاء قوم ضرع» yani hor ve hakir bir topluluktur, «وهم ضرعة» yani yalvarıp yakaranlardır. Allah'a tazarru: O'na huşu duymak ve boyun eğmektir. Bir adamın bünyesi zayıf düştüğünde «إنه لضارع الجسم بيّن الضروع» (vücudu zayıftır, bitkinliği açıktır) dersin; zillet hususunda ise «بيّن الضراعة» (zilleti açıktır) denir -ikbâs bitti-.

ولما بين وصفهم وقت الدعاء، بين قولهم إذ ذاك فقال: {لئن أنجانا من هذه} فأكدوا وخصوا وبينوا غاية البيان {لنكونن من الشاكرين *} أي العريقين في الشكر؛ ولما كانوا مقرين بأن فاعل ذلك هو الله، ولكنهم يكفرون نعمته، عدوا منكرين فأمره بالجواب غير منتظر لجوابهم بقوله: {قل الله} أي الذي له جميع العظمة {ينجيكم منها} أي من تلك الشدة {ومن كل كرب}

Dua anındaki vasıflarını açıklayınca, o sıradaki sözlerini beyan ederek şöyle buyurdu: {لئن أنجانا من هذه} “Bizi bundan kurtarırsa” tekit ettiler, tahsis ettiler ve son derece açık bir şekilde belirttiler: {لنكونن من الشاكرين *} “muhakkak şükredenlerden olacağız” yani şükürde kökleşmiş kimselerden [olacağız]. Bunu yapanın Allah olduğunu ikrar etmelerine rağmen O'nun nimetine nankörlük ettikleri için inkar edenlerden sayıldılar. Bu sebeple onların cevabını beklemeden cevap vermesini emrederek şöyle buyurdu: {قل الله} “De ki: Allah” bütün azametin sahibi olan Allah, {ينجيكم منها} “sizi ondan kurtarır” yani o şiddetten, {ومن كل كرب} “ve her türlü sıkıntıdan”

أي وقعتم فيه، وما أعظم موقع قولُه: {ثم أنتم} مع التزام الإخلاص في وقت الكرب ومع التزام الشكر {تشركون *} مشيراً إلى استبعاد نقضهم بأداة التراخي مع ما فيه من الجِناس لما كان ينبغي لهم من أنهم يشكرون.

içine düştüğünüz [her sıkıntıdan]. Sıkıntı anında ihlasa sarılmalarına ve şükrü taahhüt etmelerine rağmen şu sözünün yeri ne kadar büyüktür: {ثم أنتم} “sonra siz” {تشركون *} “ortak koşuyorsunuz” terahi edatıyla ahitlerini bozmalarını akıldan uzak görmeye işaret etmekle birlikte, şükretmeleri gerekirken sergiledikleri bu tutumda bir cinas bulunmaktadır.

ولما كانوا بإشراكهم كأنهم يظنون أن الشدة زالت عنهم زوالاً لا يعود، وكان اللائق بهم دوام التذلل إما وفاء وإما خوفاً، أخبرهم ترهيباً لهم من سطوته وتحذيراً من بالغ قدرته أن شدتهم تلك التي أذلتهم لم تزل في الحقيقة، فإن قدرة الملك عليها حالة الرخاء كقدرته عليها في وقتها سواء، فإنه خالق الحالتين وأسبابهما وما فيهما، ولكنهم عمي الأبصار أجلاف الطبائع فقال: {قل هو} أي وحده {القادر} ولم يصغه صيغة مبالغة لأنهم لم يكونوا ينكرون قدرته إنما كانوا يدعون المشاركة التي نفاها بالتخصيص، على أن التعريف يفيد به المبالغة {على أن يبعث} أي في أيّ وقت يريده {عليكم} أي في كل حالة {عذاباً من فوقكم} بإسقاط السماء قطعاً أو شيء منها كالحجارة التي حصب بها قوم لوط وأصحاب الفيل أو بتسليط أكابركم

Şirk koşmalarıyla sanki o şiddetin üzerlerinden bir daha dönmeyecek şekilde kalktığını sandıkları ve onlar için yakışanın gerek vefa gerekse korku sebebiyle boyun bükmeye devam etmek olduğu için, O'nun şiddetli azabından korkutmak ve nihai kudretinden sakındırmak üzere; kendilerini zelil kılan o şiddetin hakikatte zail olmadığını, zira Hükümranın genişlik anındaki kudretinin şiddet vaktindeki kudretiyle tamamen aynı olduğunu -çünkü her iki halin, sebeplerinin ve içindekilerin yaratıcısı O'dur- fakat onların basiretsiz ve kaba tabiatlı kimseler olduğunu bildirerek şöyle buyurdu: {قل هو} “De ki: O” yani yalnızca O, {القادر} “kâdirdir” mübalağa sîgasıyla getirmedi çünkü onlar O'nun kudretini inkar etmiyorlardı, sadece tahsisle nefyettiği ortaklığı iddia ediyorlardı; bununla birlikte elif-lâm takısı mübalağa ifade eder; {على أن يبعث} “göndermeye” yani dilediği herhangi bir vakitte, {عليكم} “üzerinize” yani her halükarda, {عذاباً من فوقكم} “üstünüzden bir azap” göğü parça parça veya Lût kavmine ve Fil ashabına atılan taşlar gibi ondan bir şeyi düşürerek yahut büyüklerinizi size musallat ederek,

{أو من تحت أرجلكم} أي بالخسف أو إثارة الحيات أو غيرها من الأرض كما وقع لبعض من سلف، أو بتسليط سفلتكم وعبيدكم عليكم {أو يلبسكم} أي يخلط بينكم حال كونكم {شيعاً} أي متفرقين، كل شيعة على هوى، فيكون ذلك سبباً للسيف {ويذيق بعضكم} أي بعض تلك الشيع {بأس بعض} فيساوي في ذلك بين الحرم وغيره، ويصير التخطف بالنهب والغارات عاماً، وسوق هذا الكلام هكذا يفهم إيقاعه في وقت ما لناس ما، لأن كلام الملوك يصان عن أن لا يكون له صورة توجد وإن كان على سبيل الشرط ونحوه، فكيف بملك الملوك علام الغيوب! وللتدريب على مثل هذا الفهم في كلام الله تعالى قال النبي ﷺ فيما رواه الترمذي في التفسير عن سعد بن أبي وقاص ﵁: أما إنها كائنة ولم يأت تأويلها بعد.

{أو من تحت أرجلكم} “yahut ayaklarınızın altından” yere batırmakla veya geçmiştekilerden bazısına olduğu gibi yerden yılanlar ve benzerlerini musallat etmekle yahut ayak takımınızı ve kölelerinizi size musallat etmekle, {أو يلبسكم} “yahut sizi birbirinize katıp” şu halde ki {شيعاً} “fırka fırka” yani her fırka bir heva peşinde olmak üzere darmadağınık kılar da bu durum kılıca sebep olur, {ويذيق بعضكم} “ve bir kısmınıza tattırır” yani o fırkalardan bir kısmına, {بأس بعض} “diğerinin şiddetini” böylece Harem ile diğer yerleri eşit kılar ve yağma ve baskınlarla kapıp kaçırma umumi hale gelir. Bu sözün bu şekilde sevk edilmesi, bunun bir vakitte bazı insanlara vaki olacağını hissettirir; zira hükümdarların sözü, şart ve benzeri tarzda olsa bile gerçekleşecek bir karşılığı bulunmaktan tenzih edilir; hal böyleyken gaybları hakkıyla bilen Hükümdarların Hükümdarı için bu nasıl düşünülebilir! Allah Teâlâ'nın kelamındaki bu kabil anlayışa alıştırmak üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Tirmizî'nin Tefsir bölümünde Sa‘d b. Ebî Vakkâs'tan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: «Bilin ki o gerçekleşecektir, ancak tevili henüz gelmemiştir.»

وقال: حسن غريب، وسيأتي لهذا مزيد بسط وتحقيق في قوله تعالى في الفرقان {تبارك الذي إن شاء جعل لك خيراً من ذلك} [الفرقان: ١٠] .

[Tirmizî] «Hasen garip» demiştir. Bunun daha geniş açıklaması ve tahkiki Furkân Suresi'nde Allah Teâlâ'nın {تبارك الذي إن شاء جعل لك خيراً من ذلك} [el-Furkân: 10] “Dilerse sana bundan daha hayırlısını verecek olan [Allah] ne yücedir!” kavlinde gelecektir.

ولما كان هذا بياناً عظيماً، أشار إلى عظمه بقوله: {انظر} وعظمه تعظيماً آخر بالاستفهام فقال {كيف نصرف الآيات} أي أي نكررها موجهة في جميع الوجوه البديعة النافعة البليغة {لعلهم يفقهون *} أي ليكون حالهم حال من يرجى فهمه وانتفاعه به، كان هذا {و} الحال أنه {كذب به} أي هذا العذاب

Bu muazzam bir beyan olduğu için, onun azametine şu sözüyle işaret etti: {انظر} “Bak” ve istifhamla onu bir kat daha büyüterek şöyle buyurdu: {كيف نصرف الآيات} “Ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz” yani faydalı, beliğ ve eşsiz bütün yönlere yönelterek nasıl tekrar tekrar açıklıyoruz, {لعلهم يفقهون *} “umulur ki anlarlar” yani halleri anlaması ve ondan faydalanması umulan kimsenin hali gibi olsun. Bu böyle iken, {و} şu halde ki {كذب به} “onu yalanladı” yani bu azabı

أو القرآن المشتمل على الوعد والوعيد والأسباب المبينة للخلق جميع ما ينفعهم ليلزموه وما يضرهم ليحذروه {قومك} أي الذين من حقهم أن يقوموا بجميع أمرك ويسروا بسيادتك، فإن القبيلة إذا ساد أحدها عزت به، فإن عزه عزها وشرفه شرفها، ولا سيما إذا كان من بيت الشرف ومعدن السيادة، وإذا سفل أحدها اهتمت به غاية الاهتمام وسترت عيوبه مهما أمكنها فإن عاره لاحق بها، فهو من عظيم التوبيخ لهم ودقيق التقريع، وزاد ذلك بقوله: {وهو} أي والحال أنه {الحق} أي الثابت الذي لا يضره التكذيب به ولا يمكن زواله.

yahut vaat ve tehdidi, yaratılanlara kendilerine fayda veren şeylere sarılmaları ve zarar veren şeylerden sakınmaları için bunları açıklayan sebepleri ihtiva eden Kur'an'ı [yalanladı]; {قومك} “kavmin” yani senin bütün işlerine sahip çıkması ve senin efendiliğinle sevinmesi gereken kimseler; zira bir kabileden biri efendi olduğunda kabile onunla aziz olur, çünkü onun izzeti kabilenin izzeti, şerefi de kabilenin şerefidir; bilhassa o kişi şeref evinden ve efendilik kaynağından ise böyledir. İçlerinden biri aşağılaştığında ise onunla son derece ilgilenirler ve ellerinden geldiğince ayıplarını örterler, zira onun utancı onlara da dokunur. Dolayısıyla bu, onlar için büyük bir azarlama ve ince bir kınamadır. Şu sözüyle bunu daha da artırdı: {وهو} “oysa o” yani şu halde ki o, {الحق} “haktır” yani sabit olan, yalanlanması kendisine zarar vermeyen ve yok olması mümkün olmayan bir gerçektir.

ولما كان الإنسان ربما حصل له اللوم بسبب قومه كان ﷺ في هذا المقام بمعرض أن يخاف عاقبة ذلك ويقول: فماذا أصنع بهم؟ فقال تعالى معلماً أنه ليس عليه بأس من تكذيبهم: {قل لست} وقدم الجار والمجرور للاهتمام به معبراً بالأداة الدالة على القهر والغلبة فقال: {عليكم بوكيل *} أي حفيظ ورقيب لأقهركم على الرد عما أنتم فيه.

İnsana bazen kavmi sebebiyle kınama gelebileceği için, o sallallâhu aleyhi ve sellem bu makamda bunun akıbetinden korkup «Onlara ne yapayım?» diyecek bir konumda idi. Allah Teâlâ onların yalanlamasından ötürü kendisine hiçbir sorumluluk olmadığını bildirerek şöyle buyurdu: {قل لست} “De ki: Ben değilim” ehemmiyetine binaen cer ve mecrûru öne alarak, kahır ve galebe bildiren edatla şöyle buyurdu: {عليكم بوكيل *} “üzerinize bir vekil” yani içinde bulunduğunuz durumdan sizi zorla döndürmek üzere başınızda bir koruyucu ve gözetici [değilim].

ولما كانوا بصدد أن يقولوا تهكماً: كن كذلك، فلا علينا منك! قال مهدداً: {لكل} وأشار إلى جلالة خبره بقوله: {نبإٍ} أي خبر أخبرتكم به من هذه الأخبار العظيمة، ومعنى {مستقر}

Onlar alay ederek: «Öyle ol, senin bize bir zararın dokunmaz!» diyecek bir durumda oldukları için, tehdit ederek şöyle buyurdu: {لكل} “Her” ve haberinin yüceliğine şu sözüyle işaret etti: {نبإٍ} “haber için” yani bu büyük haberlerden size bildirdiğim her bir haber için; {مستقر} kelimesinin anlamı ise:

موضع ووقت قرار من صدق أو كذب، أي لا بد أن يحط الخبر على واحد منهما، لا ينفك خبر من الأخبار عن ذلك {وسوف تعلمون*} أي محط خبره العظيم بوعد صادق لا خلف فيه وإن تأخر وقوعه.

doğru veya yalan olarak kararlaştırılacağı bir yer ve vakittir; yani haber mutlaka bu ikisinden birine varacaktır, hiçbir haber bundan ayrı kalamaz; {وسوف تعلمون*} “yakında bileceksiniz.” yani gerçekleşmesi gecikse bile asla dönülmesi mümkün olmayan doğru bir vaatle O'nun muazzam haberinin nereye varacağını [bileceksiniz].

ولما أمره بما يقول جواباً لتكذيبهم، تقدم إليه فيما يفعل وقت خوضهم في التكذيب فقال: {وإذا رأيت} خاطب النبي ﷺ والمراد غيره ليكون أردع {الذين يخوضون} أي يتكلمون {في آياتنا} أي بغير تأمل ولا بصيرة بل طوع الهوى، كما يفعل خائض الماء في وضعه لرجله على غير بصيرة لستر مواضع الخُطا وبغير تمام الاختيار لغلبة الماء {فأعرض عنهم} بترك المجالسة أو ما يقوم مقامها؛ ولما كان الخوض في الآيات دالاً على قلة العقل قال: {حتى يخوضوا في حديث غيره} فحكم على حديثهم فيما سوى ذلك أيضاً بالخوض، لأن فيه الغث والسمين، لأنه غير مقيد بنظام الشرع.

Onların yalanlamalarına cevap olarak ne söyleyeceğini emredince, yalanlamaya daldıkları vakitte ne yapacağını da önceden bildirerek şöyle buyurdu: {وإذا رأيت} “Gördüğün zaman” daha caydırıcı olsun diye Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap etti, ancak kastedilen başkasıdır; {الذين يخوضون} “dalanları” yani konuşanları, {في آياتنا} “ayetlerimiz hakkında” yani düşünmeksizin ve basiretsizce, aksine hevalarına uyarak [konuşanları]; tıpkı suya dalan kimsenin, adım atacağı yerlerin gizlenmesi sebebiyle basiretsizce ve suyun baskısı yüzünden tam bir irade olmaksızın ayağını basması gibi. {فأعرض عنهم} “onlardan yüz çevir” onlarla oturmayı veya bunun yerine geçecek şeyi terk ederek [yüz çevir]. Ayetler hakkında dalıp gitmek akıl kıtlığına delalet ettiği için şöyle buyurdu: {حتى يخوضوا في حديث غيره} “başka bir söze dalıncaya kadar” böylece onların bunun dışındaki konuşmalarına da "dalma" hükmü verdi; zira onda faydasız ve faydalı şeyler [bir aradadır] çünkü şeriat nizamıyla kayıtlı değildir.