ولما كان الله تعالى - وله الحمد - قد رفع حكم النسيان عن هذه الأمة، قال مؤكداً: {وإما ينسينك الشيطان} أي إنساء عظيماً إشارة إلى أن مثل هذا الأمر جدير بأن لا ينسى {فلا تقعد بعد الذكرى} أي
Allah Teâlâ -hamd O'na mahsustur- bu ümmetten unutmanın hükmünü kaldırmış olduğu için tekit ederek şöyle buyurdu: {وإما ينسينك الشيطان} “Eğer şeytan sana unutturursa” yani böyle bir meselenin unutulmamaya layık olduğuna işaret etmek üzere büyük bir unutturma ile [unutturursa], {فلا تقعد بعد الذكرى} “hatırladıktan sonra artık oturma” yani
التذكر لهذا النهي {مع القوم الظالمين *} أظهر موضع الإضمار تعميماً ودلالة على الوصف الذي هو سبب الخوض، وهو الكون في الظلام.
bu yasağı hatırladıktan sonra {مع القوم الظالمين *} “o zalimler topluluğu ile beraber.” Genelleme yapmak ve dalmaya sebep olan vasfa, yani karanlıkta olma durumuna delalet etmek için zamir makamında açık isim getirdi.
ولما كانت هذه الآية مكية، وكانوا إذ ذاك عاجزين عن الإنكار بغير القلب، قال: {وما على الذين يتقون} أي يخافون الله فلا يكذبون بآياته في مجالسة الكفرة {من حسابهم} أي الخائضين إذا كانوا أقوى منهم {من شيء} وما نهينا عن المجالسة لأن عليهم فيها - والحالة هذه - إثماً {ولكن} نهينا لتكون المفارقة إظهاراً للكراهة {ذكرى} للخائضين لاستحيائهم من أذى الجليس {لعلهم يتقون *} أي ليكون حالهم بذلك حال من يرجى منه التقوى، فيجتنب الخوض في الآيات إكراماً للجليس.
Bu ayet Mekkî olduğu ve o zamanlar kalpten başkasıyla inkâr etmekten/karşı koymaktan aciz oldukları için şöyle buyurdu: {وما على الذين يتقون} “Korkanlar üzerine yoktur” yani kâfirlerle bir arada oturduklarında Allah'tan korkup O'nun ayetlerini yalanlamayanların üzerine [yoktur], {من حسابهم} “onların hesabından” yani kendilerinden daha güçlü olduklarında o dalanların [hesabından], {من شيء} “hiçbir şey” ve biz onlarla oturmayı, bu durumda üzerlerine bir günah olduğu için yasaklamadık; {ولكن} “fakat” ayrılmak hoşnutsuzluğu göstermek ve meclisteki arkadaşını incitmekten utanmaları sebebiyle o dalanlara bir {ذكرى} “hatırlatma olsun diye” [yasakladık], {لعلهم يتقون *} “umulur ki sakınırlar” yani bununla halleri, kendisinden sakınması umulan ve meclisteki arkadaşına ikram olsun diye ayetlere dalmaktan kaçınan kimsenin hali gibi olsun.
ولما أبرز هذا الأمر في صيغة النهي، أعاده بصيغة الأمر اهتماماً به وتأكيداً له، وأظهر لهم وصفاً آخر هو غاية الوصف الأول مع ما ضم إليه من الإرشاد إلى الإنقاذ من المعاطب فقال: {وذر} أي اترك أي ترك كان ولو كان على أدنى الوجوه {الذين اتخذوا} أي كلفوا أنفسهم في اتباع الهوى بمخالفة العقل المستقيم والطبع الفطري السليم بأن أخذوا {دينهم} على نمط الأسخف من دنياهم؛ ولما كان
Bu emri nehiy (yasaklama) kalıbında ortaya koyunca, ona ehemmiyet vermek ve pekiştirmek amacıyla emir kalıbında tekrarladı ve helak edici şeylerden kurtarmaya yönelik irşat ile birlikte, onlara ilk vasfın zirvesi olan başka bir vasıf göstererek şöyle buyurdu: {وذر} “Bırak” yani en asgari düzeyde de olsa her ne şekilde olursa olsun terk et, {الذين اتخذوا} “edinenleri” yani dosdoğru akla ve selim fıtrî tabiata muhalefet edip hevalarına uymakta kendilerini zorlayarak edinenleri; {دينهم} “dinlerini” dünyalarının en saçma tarzı üzere [edinenleri]. Şöyle ki:
الدين ملكة راسخة في النفس، ولا شيء من كيفيات النفس أرسخ منها ولا أثبت، وهو أشرف ما عند الإنسان، وكان اللعب ضده لا شيء أسرع من انقضائه ولا أوهى من بنائه، قال ذامّاً لهم بأنهم بدلوا مقصود هذه السورة - الذي هو من الاستدلال على التوحيد الذي لا أشرف منه مطلقاً ولا أعلى ولا أنفس بوجه ولا أحلى - بما لا أدنى منه ولا أوهى ولا أمحق للمروءة ولا أدهى: {لعباً} ولما كان ربما قيل: إنهم إذا انقضى اللعب عادوا إلى الاشتغال بالدين، أتبعه الباعث عليه إشارة إلى أنه كلما ملوا اللعب بعثوا النفوس إليه باللهو كما ترى الراقص كلما فتر في رقصة بعثوه عليه بتقوية اللهو أو الانتقال من فن إلى آخر من فنونه وشأن بديع من شؤونه فقال: {ولهواً} أي في الاستهزاء بالدين الحق بالمكاء والتصدية وبالبحائر والسوائب وغير ذلك، فلا تبال بهم ولا يشغل قلبك بهم {وغرتهم} أي خدعتهم {الحياة الدنيا} التي هم من أعرف الناس بزوالها، وأن كل من بها هالك، فمنَتْهم النعم التي منَّ عليهم سبحانه بها فيما لا ينالونه من السعادة إلا باتباع أوامره واجتناب نواهيه.
Din, nefiste kökleşmiş bir melekedir ve nefsin niteliklerinden hiçbir şey ondan daha köklü ve daha sabit değildir; o, insanın sahip olduğu en şerefli şeydir. Oyun ise onun zıddıdır; sona ermesi en hızlı ve yapısı en çürük şeydir. Bu surenin maksadını -ki o, kendisinden daha şerefli, daha yüce, hiçbir veçhile daha değerli ve daha tatlı bir şey olmayan tevhidi delillendirmektir- ondan daha aşağı, daha çürük, mürüvveti daha çok yok edici ve daha dehşetli bir şeyle değiştirdikleri için onları yererek şöyle buyurdu: {لعباً} “oyun”. «Oyun bittiğinde dine sarılmaya dönerler» denebileceği için, oyundan her usandıklarında nefislerini eğlenceyle ona sevk ettiklerine işaret etmek üzere, onu tetikleyen şeyi ardından getirdi; tıpkı dansta her gevşediğinde dansçıyı eğlenceyi artırarak veya onun bir sanatından diğerine ve durumlarından ilginç bir duruma geçirerek şevke getirmeleri gibi. Şöyle buyurdu: {ولهواً} “ve eğlence” yani el çırparak, ıslık çalarak, bahîreler ve sâibeler edinerek ve benzeri şeylerle hak din ile alay etmek suretiyle [oyun ve eğlence edindiler]. Dolayısıyla onlara aldırış etme ve kalbini onlarla meşgul etme. {وغرتهم} “ve onları aldattı” yani onları aldattı, {الحياة الدنيا} “dünya hayatı” ki onlar dünyanın yok olacağını ve üzerindeki herkesin helak olacağını en iyi bilen insanlardandır; Sübhânehu'nun kendilerine bahşettiği nimetler, ancak O'nun emirlerine uyup yasaklarından kaçınmakla elde edebilecekleri saadette onları aldattı.
ولما كان ربما أفهم ذلك تركهم في كل حالة، نفاه بقوله: {وذكر به} أي تحديث الآيات، وهي القرآن المتجدد إنزاله،
Bu durum onların her halükârda terk edilmesini akla getirebileceği için, şu sözüyle bunu nefyetti: {وذكر به} “Ve onunla hatırlat/öğüt ver” yani ayetleri anlatarak [öğüt ver] ki o, indirilmesi yenilenen Kur'an'dır;
والضمير في الحقيقة للآيات، أي دعهم يفعلوا ما أرادوا، لا تبال بشيء من ذلك، ولا تترك وعظّهم بهذا القرآن، أي ما عليك إلا البلاغ، لم نكلفك في هذه الحالة أكثر منه {أن تبسل} قال في المجمل: البسل: النخل، وأبسلته: أسلمته للهلكة، فالمعنى: كراهة أن تخلي وتسلم {نفس بما} أي بسبب ما {كسبت} في دنياها كائنة {ليس لها من دون الله} أي المنفرد بالعظمة {ولي} أي يتولى نصرها {ولا شفيع} ينقذها بشفاعته.
Zamir hakikatte ayetlere aittir; yani bırak ne isterlerse yapsınlar, bunlardan hiçbirine aldırma ve bu Kur'an ile onlara vaaz etmeyi terk etme; yani sana düşen ancak tebliğdir, bu durumda sana bundan fazlasını yüklemedik. {أن تبسل} [İbn Fâris] el-Mücmel'de şöyle demiştir: Besl (البسل), hurma ağacını ayıklamaktır; «onu ibsal ettim (أبسلته)» ise onu helake teslim ettim demektir. Mana şudur: Terk edilip teslim edilmesinden sakınarak, {نفس بما} “bir nefsin, kazandığı şeyler sebebiyle” yani dünyasında kazandığı şeyler yüzünden [helake teslim edilmesinden sakınarak]; öyle bir nefis ki: {ليس لها من دون الله} “onun için Allah'tan başka yoktur” yani azamette tek olan [Allah'tan başka yoktur], {ولي} “ne bir dost” yani yardımını üstlenecek [bir dost], {ولا شفيع} “ne de bir şefaatçi” şefaatiyle onu kurtaracak [bir şefaatçi].
ولما كان الفداء من اسباب الخلاص قال: {وإن تعدل} أي تلك النفس لأجل التوصل إلى الفكاك {كل عدل} أي كل شيء يظن أنه يعدلها ولو كان أنفس شيء؛ «ولما» كان الضار عدم الأخذ، لا كونه من معين، بني للمفعول قوله: {لا يؤخذ منها} ولما أنتج ذلك قطعاً أن من هذا حاله هالك، قال: {أولئك} أي الذين عملوا هذه الأعمال البعيدة عن الخير {الذين أبسلوا} أي أسلموا {بما كسبوا} ثم استأنف قوله: {لهم شراب من حميم} أي هو غاية الحر يصهر به
Fidye kurtuluş sebeplerinden olduğu için şöyle buyurdu: {وإن تعدل} “Ve eğer denk tutsa” yani o nefis kurtuluşa ermek için [feda etse], {كل عدل} “bütün fidyeleri” yani en değerli şey bile olsa kendisini dengeleyeceği sanılan her şeyi [verse], zararlı olan şey belirli bir kimseden olması değil alınmaması olduğu için meçhul olarak şöyle buyurdu: {لا يؤخذ منها} “ondan alınmaz.” Bu durum, hali böyle olan kimsenin kesinlikle helak olduğu sonucunu doğurunca şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar” yani hayırdan uzak bu amelleri işleyenler, {الذين أبسلوا} “helake teslim edilmişlerdir” yani teslim edilmişlerdir, {بما كسبوا} “kazandıkları sebebiyle.” Sonra sözü müstakil olarak devam ettirdi: {لهم شراب من حميم} “Onlar için kaynar sudan bir içecek vardır” yani ısının zirvesinde olan ve onunla eritilecek bir içecek
ما في بطونهم بما اعتقدوا في الآيات ما ظهر على ألسنتهم {وعذاب أليم} أي يعم دائماً ظواهرهم وبواطنهم بما ظهر عليهم من ذلك بعد ما بطن {بما} أي بسبب ما {كانوا يكفرون *} أي يجددون من تغطية الآيات.
dillerinde açıkça söyledikleri ayetler hakkındaki inançları sebebiyle karınlarındakilerin [eritileceği bir içecek], {وعذاب أليم} “ve can yakıcı bir azap vardır” yani gizlendikten sonra kendilerinden açığa çıkan bu durum sebebiyle zahirlerini ve batınlarını daima kuşatacak [bir azap vardır], {بما} “sebebiyle” yani {كانوا يكفرون *} “inkâr etmekte oldukları” yani ayetlerin üzerini örtmeyi yenileyip durdukları [sebebiyle].
ولما تقرر أن غير الله لا يمنع من الله بنوع، لا آلهتهم التي زعموا أنها شفعاؤهم ولا غيرها، ثبت أنهم على غاية البينة من أن كل ما سواء لا ينفع شيئاً ولا يضر، فكان في غاية التبكيت لهم قوله: {قل} أي بعد ما أقمت من الأدلة على أنه ليس لأحد مع الله أمر، منكراً عليهم موبخاً لهم {أندعوا} أي دعاء عبادة، وبين حقارة معبوداتهم فقال: {من دون الله} أي المنفرد بجميع الأمر.
Allah'tan başkasının -ne şefaatçileri olduğunu iddia ettikleri ilahlarının ne de başkalarının- Allah'a karşı hiçbir şekilde engel olamayacağı sabit olunca, O'nun dışındaki her şeyin hiçbir fayda ve zarar veremeyeceği hususunda apaçık bir delil üzerinde oldukları kesinleşti. Dolayısıyla onları son derece susturucu bir şekilde şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” yani Allah ile birlikte hiç kimsenin bir yetkisi olmadığına dair getirdiğin delillerden sonra, onları inkâr ve tevbih (azarlama) ederek [de ki]: {أندعوا} “Dua mı edelim?” yani ibadet duası mı edelim? ve ibadet ettikleri şeylerin hakirliğini beyan ederek şöyle buyurdu: {من دون الله} “Allah'tan başka” yani bütün emir ve yetkide tek olan [Allah'tan başka].
ولما كان السياق لتعداد النعم {الذي خلق السماوات والأرض} [الأنعام: ٧٣] {خلقكم من طين} [الأنعام: ٢] {يطعم ولا يطعم} [الأنعام: ١٤] {ويرسل عليكم حفظة} [الأنعام: ٦١] {من ينجيكم من ظلمات البر والبحر} [الأنعام: ٦٣] {الله ينجيكم منها ومن كل كرب} [الأنعام: ٦٤] قدم النفع في قوله: {ما لا ينفعنا ولا يضرنا} أي لا يقدر على شيء من ذلك، ليكونوا على غاية اليأس من اتباع حزب الله لهم، وهذا كالتعليل لقوله {إني نهيت أن أعبد الذين تدعون من دون الله} [الأنعام: ٥٦] .
Bağlam, nimetlerin sayılması bağlamı olduğu için: {الذي خلق السماوات والأرض} [el-En‘âm: 73] “Gökleri ve yeri yaratan O'dur”, {خلقكم من طين} [el-En‘âm: 2] “Sizi bir çamurdan yarattı”, {يطعم ولا يطعم} [el-En‘âm: 14] “O doyurur fakat doyurulmaz”, {ويرسل عليكم حفظة} [el-En‘âm: 61] “Üzerinize koruyucular gönderir”, {من ينجيكم من ظلمات البر والبحر} [el-En‘âm: 63] “Sizi karanın ve denizin karanlıklarından kim kurtarır?”, {الله ينجيكم منها ومن كل كرب} [el-En‘âm: 64] “Allah sizi ondan ve her türlü sıkıntıdan kurtarır”; şu sözünde menfaati öne aldı: {ما لا ينفعنا ولا يضرنا} “bize ne fayda ne de zarar vermeyen şeylere” yani bunlardan hiçbirine güç yetiremeyen şeylere; ta ki Allah'ın fırkasının kendilerine tabi olmasından tamamen ümitlerini kessinler. Bu da {إني نهيت أن أعبد الذين تدعون من دون الله} [el-En‘âm: 56] “Şüphesiz ben, Allah'tan başka yalvardıklarınıza kulluk etmekten menedildim” kavlinin gerekçesi gibidir.
ولما ذكر عدم المنفعة في دعائهم، أشار إلى وجود الخسارة في
Onlara dua ve ibadet etmede faydanın bulunmadığını zikredince,
رجائهم فقال: {ونرد} أي برجوعنا إلى الشرك، وبناه للمفعول لأن المنكر الرد نفسه من أيّ راد كان {على أعقابنا} أي فنأخذ في الوجه المخالف لقصدنا فنصير كل وقت في خسارة بالبعد عن المقصود {بعد إذ هدانا الله} أي الذي لا خير إلا وهو عنده ولا ضر إلا وهو قادر عليه، إلى التوجه نحو المقصد، ووفقنا له وأنقذنا من الشرك.
onlardan umut beslemede hüsranın varlığına işaret ederek şöyle buyurdu: {ونرد} “ve geri mi döndürülelim?” yani şirke dönmemizle; bunu meçhul olarak getirdi, çünkü çirkin görülen şey, döndüren her kim olursa olsun bizzat döndürülmenin kendisidir; {على أعقابنا} “ökçelerimiz üzerine” yani gayemize muhalif olan yöne yönelip maksattan uzaklaşmak suretiyle her an hüsran içinde kalalım [öyle mi?], {بعد إذ هدانا الله} “Allah bizi hidayete erdirdikten sonra” yani katında bulunmayan hiçbir hayır olmayan ve güç yetiremeyeceği hiçbir zarar bulunmayan [Allah bizi] hedefe doğru yönelmeye ilettikten, bizi buna muvaffak kılıp şirkten kurtardıktan sonra.
ولما صور حالهم، مثَّلَه فقال: {كالذي} أي نرد من علو القرب إلى المقصود إلى سفول البعد عنه رداً كرد الذي {استهوته} أي طلبت مزوله عن درجته {الشياطين} فأنزلته عن أفق مقصده إلى حضيض معطبه، شبه حاله بحال من سقط من عال في مهواة مظلمة فهو في حال هويه في غاية الاضطراب وتحقق التلف والعمى عن الخلاص {في الأرض} حال كونه {حيران} تائهاً ضالاً لا يهتدي لوجهه ولا يدري كيف يسلك ثم استأنف قوله: {له} أي هذا الذي هوى {أصحاب} أي عدة، ولكنه لتمكن الحيرة منه لا يقبل {يدعونه إلى الهدى} وبين دعاءهم بقوله: {ائتنا} وهو قد اعتسف المهمة تابعاً للشياطين، لا يجيبهم ولا يأتيهم لأنه قد غلب على نفسه، وحيل بينه وبين العبر والنزوان.
Onların halini tasvir edince, bunu bir temsille anlatarak şöyle buyurdu: {كالذي} “o kimse gibi” yani maksada yakınlığın yüceliğinden ondan uzaklığın alçaklığına öyle bir döndürülüşle döndürülürüz ki, tıpkı {استهوته} “kendisini uçuruma sürüklediği kimse gibi” yani derecesinden kaymasını isteyen {الشياطين} “şeytanların” onu maksadının ufkundan helakinin çukuruna indirdiği [kimse gibi]. Onun halini, yüksekten karanlık bir uçuruma düşen kimsenin haline benzetti; o, düşüş anında son derece ıstırap içindedir, helak olacağı kesindir ve kurtuluşa karşı körleşmiştir; {في الأرض} “yeryüzünde”, şu halde iken: {حيران} “şaşkın” şaşırmış, sapmış, gideceği yönü bulamayan ve nasıl yürüyeceğini bilemeyen [bir halde iken]. Sonra sözü müstakil olarak devam ettirdi: {له} “onun vardır” yani bu düşen kimsenin [vardır], {أصحاب} “arkadaşları” yani bir grup arkadaşı, fakat şaşkınlık içine iyice yerleştiği için kabul etmez, {يدعونه إلى الهدى} “onu doğru yola çağırırlar” ve onların çağrısını şu sözüyle beyan etti: {ائتنا} “Bize gel!” O ise şeytanlara uyarak ıssız çöllere dalmış gitmiştir; onlara icabet etmez ve yanlarına varmaz, çünkü nefsine mağlup olmuş ve ibret alıp sıçrayarak kurtulması arasına engel konulmuştur.
ولما كان هذا مما يعرفونه وشاهدوه مراراً، وكانوا عالمين بأن دعاء أصحابه له في غاية النصيحة والخير، وأنه إن تبعهم نجا، وإلا هلك هلاكاً لا تدارك له، فكان جوابهم: إن دعاء أصحابه به لهدى، بين أنه مضمحل تافه جداً بحيث إنه يجوز أن يقال: ليس هدى بالنسبة إلى هذا الذي يدعوهم إليه، بقوله: {قل إن هدى الله} أي المستجمع لصفات الكمال {هو} أي خاصة {الهدى} أي لا غيره كدعاء أصحاب المستهوي، بل ذاك الهدى مع إنقاذه من الهلاك إلى جنب هذا الهدى كلا شيء، لأن الشيء هو الموصل إلى سعادة الأبد.
Bu durum onların bildiği ve defalarca şahit olduğu bir şey olduğu ve arkadaşlarının onu çağırmasının son derece samimi bir nasihat ve hayır olduğunu, onlara uyarsa kurtulacağını, uymazsa telafisi mümkün olmayan bir helak ile yok olacağını bildikleri için; onların «Arkadaşlarının onu çağırması elbette bir hidayettir/doğru yoldur» şeklindeki cevaplarına karşılık, bunun onları çağırdığı bu şeye kıyasla «bir hidayet değildir» denebilecek ölçüde yok hükmünde ve pek önemsiz olduğunu şu sözüyle beyan etti: {قل إن هدى الله} “De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti” yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah'ın hidayeti], {هو} “işte asıl o” yani yalnızca o, {الهدى} “hidayetin ta kendisidir” yani uçuruma sürüklenenin arkadaşlarının çağrısı gibi olan başkası değil; bilakis o hidayet helaktan kurtarsa bile bu hidayetin yanında bir hiç gibidir, çünkü asıl [kıymetli] şey ebedî saadete ulaştırandır.
ولما كان التقدير: فقد أمرنا أن نلزمه ونترك كل ما عداه، عطف عليه أمراً عاماً فقال: {وأمرنا لنسلم} أي ورد علينا الأمر ممن لا أمر لغيره بكل ما يرضيه لأن نسلم بأن نوقع الإسلام وهو الانقياد التام فنتخلى عن كل هوى، وأن نقيم الصلاة بأن نوقعها بجميع حدودها الظاهرة والباطنة فنتحلى بفعلها أشرف حلى {لرب العالمين *} أي لإحسانه إلى كل أحد بكل شيء خلقه؛ ثم فسر المأمور به، فكأنه قال: أن أسلموا {وأن أقيموا الصلاة} لوجهه {واتقوه} مع ذلك، أي افعلوها لا على وجه الهزء واللعب، بل على وجه التقوى والمراقبة ليدل ما ظهر منها على ما بطن من الإسلام للمحسن.
Takdiri mana «Ona sımsıkı sarılmak ve onun dışındaki her şeyi terk etmekle emrolunduk» şeklinde olunca, buna umumi bir emri atfederek şöyle buyurdu: {وأمرنا لنسلم} “Ve teslim olmakla emrolunduk” yani kendisinden başkasının emri olmayan zattan, O'nu razı edecek her şeyle bize emir geldi; teslim olmamız, yani tam bir boyun eğiş olan İslam'ı gerçekleştirip her türlü heva ve hevesten arınmamız ve namazı zahirî ve batınî bütün hudutlarıyla ikame edip onu kılmakla en şerefli süsle süslenmemiz için [emrolunduk], {لرب العالمين *} “âlemlerin Rabbine” yani yarattığı her şeyle herkese ihsanda bulunması sebebiyle [âlemlerin Rabbine]. Sonra emredilen şeyi tefsir etti; sanki şöyle demiştir: «Müslüman olun {وأن أقيموا الصلاة} “ve namazı dosdoğru kılın” O'nun rızası için, {واتقوه} “ve O'ndan korkun” bununla beraber; yani bunu alay ve oyun tarzında değil, takva ve murakabe üzere yapın ki ondan zahir olan şeyler, ihsanda bulunana karşı içteki İslam'a/teslimiyete delalet etsin.»
ولما كان التقدير: فهو الذي ابتدأ خلقكم من طين فإذا أنتم بشر مصورون، وجعلكم أحياء فبقدرته على مدى الأيام تنتشرون، عطف
Takdiri mana: «Sizi çamurdan yaratmaya başlayan O'dur; bir de bakarsınız ki siz şekillendirilmiş birer beşersiniz ve sizi diri kılmıştır da O'nun kudretiyle günler boyunca yayılıp durursunuz» şeklinde olunca, şunu atfetti:
عليه قوله: {وهو الذي إليه} أي لا إلى غيره بعد بعثكم من الموت {تحشرون *} فأتى بالبعث الذي هم له منكرون لكثرة ما أقام من الأدلة على تمام القدرة في سياق دال على أنه مما لا مجال للخلاف فيه، وأن النظر إنما هو فيما وراء ذلك، وهو أن عملهم للباطل سوَّغ تنزيلهم منزلة من يعتقد أنه يحشر إلى غيره سبحانه ممن لا قدرة له على جزائهم، فأخبرهم أن الحشر إليه لا إلى غيره، لأنه لا كلام هناك لسواه، فلا علق بين المحشورين ولا تناصر كما في الدنيا، والجملة مع ذلك كالتعليل للأمر بالتقوى، وقد بان أن الآية من الاحتباك، فإنه حذف الصلاة أولاً لدلالة ذكرها ثانياً، والإسلام ثانياً لدلالة ذكره أولاً.
{وهو الذي إليه} “Huzuruna... olan O'dur” yani ölümden sonra diriltilmenizden sonra başkasına değil yalnız O'na, {تحشرون *} “toplanacağınız.” Tam kudrete dair getirdiği delillerin çokluğu sebebiyle, inkâr etmekte oldukları dirilişi, hakkında ihtilafa yer olmayan bir mesele olduğuna ve asıl bakılması gerekenin bunun ötesindeki husus olduğuna delalet eden bir bağlamda zikretti. O da şudur: Onların batıl işler yapması, kendilerine ceza veya mükafat vermeye gücü yetmeyen, Sübhânehu'dan başkasına haşredileceklerine inanan kimselerin konumuna indirilmelerini caiz kıldı. Bu sebeple haşrın başkasına değil ancak O'na olacağını onlara bildirdi; zira orada O'ndan başkasının sözü geçmez, dünyadaki gibi toplananlar arasında hiçbir bağ ve yardımlaşma olmaz. Cümle bununla beraber takva emrinin gerekçesi gibidir. Ayetin ihtibâk (karşılıklı hazif) sanatından olduğu da açığa çıkmıştır; zira ikinci yerde zikredilmesine binaen birinci yerde namazı, birinci yerde zikredilmesine binaen de ikinci yerde İslam'ı hazfetmiştir.
ولما كانوا بعبادة غيره تعالى - مع إقرارهم بأنه هو خالق السماوات والأرض - في حال من يعتقد أن ذلك الذي يعبدونه من دونه هو الذي خلقهما، أو شاركاً فيهما. فلا قدرة لغيره على حشر من في مملكته، قال تعالى منبهاً لهم من غفلتهم وموقظاً من رقدتهم معيداً الدليل الذي ذكره أول السورة على وجه آخر: {وهو} أي وحده {الذي خلق} أي أوجد واخترع وقدر {السماوات والأرض} أي على عظمهما وفوت ما فيهما من الحكم والمنافع الحصر {بالحق} أي بسبب إقامة الحق، وأنتم ترون أنه غير قائم في هذه الدار ولا هو قريب من القيام، فوجب على كل من يعلم أن الله حكيم
Göklerin ve yerin yaratıcısının O olduğunu ikrar etmelerine rağmen Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet etmekle, O'ndan başka taptıkları o şeyin bu ikisini yarattığına veya bu ikisinde O'na ortak olduğuna inanan kimsenin durumunda oldukları -ve O'ndan başkasının, O'nun mülkünde olanları haşretmeye gücü yetmeyeceği- için, Allah Teâlâ onları gafletlerinden uyarmak ve uykularından uyandırmak üzere surenin başında zikrettiği delili başka bir veçhile tekrarlayarak şöyle buyurdu: {وهو} “Ve O” yani yalnız O, {الذي خلق} “yaratandır” yani var eden, icat eden ve takdir edendir, {السماوات والأرض} “gökleri ve yeri” yani bu ikisinin azametine ve içlerindeki hikmetlerin ve menfaatlerin sayılamayacak kadar çok olmasına rağmen [yaratandır], {بالحق} “hak ile” yani hakkın ikame edilmesi gayesiyle [yaratandır]; siz ise hakkın bu dünyada ayakta olmadığını ve ayakta durmaya yakın da olmadığını görüyorsunuz. Bu durumda Allah'ın Hakîm olduğunu bilen herkese vacip oldu ki:
خبير أن يعتقد أنه لا بد من بعثة العباد بعد موتهم - كما وعد بذلك - ليظهر العدل بينهم، فيبطل كل باطل ويحق كل حق، ويظهر الحكم لجميع الخلق.
[ve] Habîr [olduğunu bilen herkese], -bunu vaat ettiği gibi- aralarında adaletin ortaya çıkması, bütün batılların yok olup bütün hakların gerçekleşmesi ve bütün yaratılmışlara hükmün aşikâr olması için kulların ölümlerinden sonra mutlaka diriltileceklerine inanması [vacip oldu].
ولما قرر أن إقامة الحق هي المراد، قرر قدرته عليها بقوله: {ويوم يقول} أي للخلق ولكل شيء يريده في هذه الدار وتلك الدار {كن فيكون *} أي فهو يكون لا يتخلف أصلاً.
Hakkın ikame edilmesinin murat olduğunu kesin olarak ortaya koyunca, şu sözüyle buna olan kudretini perçinledi: {ويوم يقول} “Ve O'nun ... dediği gün” yani mahlukata ve bu dünyada ve o dünyada dilediği her şeye [dediği gün], {كن فيكون *} “'Ol' der, o da hemen oluverir.” Yani o derhal var olur, asla geri kalmaz.
ولما قرر أنه لا يتخلف شيء عن أمره، علله فقال: {قوله الحق} أي لا قول غيره، لأن أكثر قول غيره باطل، لأنه يقول شيئاً فلا يكون ما أراد؛ ولما كان في مقام الترهيب من سطوته، قال مكرراً لقوله «وهو الذي إليه تحشرون» : {وله} أي وحده بحسب الظاهر والباطن {الملك يوم} ولما كان المقصود تعظيم النفخة، بني للمفعول قوله: {ينفخ في الصور} لانقطاع العلائق بين الخلائق، لا كما ترون في هذه الدار من تواصل الأسباب، وقولُه-: {عالم الغيب} وهو ما غاب عن كل ما سواه سبحانه {والشهادة} وهو ما صار بحيث يطلع عليه الخلق - مع كونه علة لما قبله من تمام القدرة كما سيأتي إن شاء الله تعالى في طه من تمام الترهيب، أي أنه لا يخفى عليه شيء
O'nun emrinden hiçbir şeyin geri kalmayacağını kesinleştirince, bunu gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {قوله الحق} “O'nun sözü haktır” yani başkasının sözü değil; zira başkasının sözünün çoğu batıldır, çünkü bir şey söyler ama dilediği gerçekleşmez. O'nun satvetinden korkutma makamında olduğu için, «Huzuruna toplanacağınız O'dur» sözünü tekrarlayarak şöyle buyurdu: {وله} “Ve yalnız O'nundur” yani zahirde ve batında yalnız O'nundur, {الملك يوم} “o gün mülk”. Sûra üflenmeyi tazim etmek maksadıyla şu sözü meçhul fiille getirdi: {ينفخ في الصور} “Sûra üflendiği [gün]” mahlukat arasındaki bağların kopması sebebiyle [böyle buyurmuştur], bu dünyada gördüğünüz sebeplerin birbirine bağlılığı gibi değildir. {عالم الغيب} “Gaybı bilendir” -ki o, Sübhânehu'dan başka her şeyden gizli kalandır- {والشهادة} “ve görüneni de” -ki o da yaratılmışların muttali olabileceği hale gelendir- sözü, Tâhâ Suresi'nde inşâallahu teâlâ geleceği üzere tam kudretin önceki kısmının gerekçesi olmakla birlikte, tam bir korkutmadır; yani O'na hiçbir şey gizli kalmaz
من أحوالكم، فاحذروا جزاءه يوم تنقطع الأسباب، ويذهب التعاضد والتعاون، وهو على عادته سبحانه في أنه ما ذكر أحوال البعث إلاّ قرر فيه أصلين: القدرة على جميع الممكنات، والعلم بجميع المعلومات الكليات والجزئيات، لأنه لا يقدر على البعث إلا من جمع الوصفين {وهو} أي وحده {الحكيم} أي التام الحكمة، فلا يضع شيئاً في غير محله ولا على غير أحكام، فلا معقب لأمره، فلا بد من البعث {الخبير *} بجميع الموارد والمصادر، فلا خفاء لشيء من أفعال أحد من الخلق عليه في ظاهر ولا باطن ليهملهم عن الحساب.
hallerinizden hiçbir şey [gizli kalmaz]; o halde sebeplerin kesileceği, yardımlaşma ve dayanışmanın yok olacağı günde O'nun cezasından sakının. Sübhânehu âdeti üzere, diriliş hallerini ne zaman zikretse onda şu iki aslı perçinler: Bütün mümkinâta güç yetirme kudreti ve küllî-cüz'î bütün malûmâtı bilme ilmi. Çünkü diriltmeye ancak bu iki vasfı kendisinde toplayan güç yetirebilir: {وهو} “Ve O” yani yalnız O, {الحكيم} “Hakîm'dir” yani hikmeti tam olandır, dolayısıyla hiçbir şeyi yersiz ve sağlamlıktan uzak kılmaz; O'nun hükmünü geri çevirecek kimse yoktur, bu yüzden diriliş kaçınılmazdır; {الخبير *} “Habîr'dir.” Bütün başlangıç ve sonuçları bilendir; yaratılmışlardan hiçbirinin hiçbir fiili zahirde ve batında O'na gizli kalmaz ki onları hesaba çekmekten ihmal etsin.
ولما كان مضمون هذه الآيات مضمون الآيات الثلاث المفتتح بها السورة الهادمة لمذهب الثنوية، وهم أهل فارس قوم إبراهيم ﵇، وكان إبراهيم ﵇ يعرف بفضله جميع الطوائف، لأن أكثرهم من نسله كاليهود والنصارى والمشركين من العرب، والمسلمون لما يعلمون من إخلاصه لله تعالى وانتصابه لمحاجة من أشرك به واحتمال الأذى فيه سبحانه، تلاها بمحاجته لهم بما أبطل مذهبهم وأدحض حججهم فقال: {وإذ} أي اذكر ذلك المتقدم كله لهم في الدلائل على اختصاصنا بالخلق وتمام القدرة، ما أعظمه وما أجله وأضخمه! وتفكر في عجائبه وتدبر في دقائقه وغرائبه تجد ما لا يقدر على مثله إلا الله، واذكر إذ {قال إبراهيم} أي اذكر قوله، وحكمة
Bu ayetlerin muhtevası, surenin başında yer alan ve Seneviyye'nin (düalistlerin/iki ilah inancındakilerin) -ki onlar İbrahim'in aleyhisselâm kavmi olan Fars ehlidir- mezhebini yıkan ilk üç ayetin muhtevası gibi olduğu; İbrahim'in aleyhisselâm fazileti bütün fırkalar tarafından bilindiği -çünkü Yahudiler, Hristiyanlar ve müşrik Araplar gibi çoğunluğu onun soyundandır; Müslümanlar ise onun Allah Teâlâ'ya olan ihlasını, O'na ortak koşanlarla mücadele etmek için öne atılmasını ve Sübhânehu uğrunda eziyetlere katlanmasını bildikleri- için, onların mezhebini iptal eden ve hüccetlerini çürüten onun [müşriklerle] tartışmasını bunun peşinden getirerek şöyle buyurdu: {وإذ} “Hani” yani yaratmanın Bize mahsus olduğuna ve tam kudretimize dair yukarıda geçen bütün o delilleri onlara hatırlat; o ne büyüktür, ne yücedir, ne muazzamdır! Onun harikalarını düşün, inceliklerini ve hayranlık uyandıran yönlerini tefekkür et; benzerine ancak Allah'ın güç yetirebileceği şeyleri bulursun; ve hatırla hani {قال إبراهيم} “İbrahim demişti” yani onun sözünü hatırla. Vaktinin
التذكير بوقته التنبيهُ على أن هذا لم يزل ثابتاً مقرراً على ألسنة جميع الأنبياء في جميع الدهور، وكان في هذه المحاجة التصريح بما لوح إليه أول هذه السورة من إبطال هذا المذهب، وانعطف هذا على ذاك أيّ انعطاف! وصار كأنه قيل: ثم الذين كفروا بربهم يعدلون الأصنام والنجوم والنور والظلمة، فنبههم يا رسول الله على ذلك بأنه لا متصرف غيرنا، اذكر لهم أني أنا الذي خلقتهم وخلقت جميع ما يشاهدون من الجواهر والأعراض، فإن تنبهوا فهو حظهم، وإلا فاذكر لهم محاجة خليلنا إبراهيم ﵇ إذ قال {لأبيه} ثم بينه في قراءة الجر بقوله: {آزر} وناداه في قراءة يعقوب بالضم؛ قال البخاري في تاريخه الكبير: إبراهيم بن آزر وهو في التوراة: تارح - انتهى.
hatırlatılmasındaki hikmet, bunun bütün çağlarda bütün peygamberlerin dillerinde sabit ve yerleşik olarak devam ettiğine dikkat çekmektir. Bu tartışmada, bu surenin başında bu mezhebin iptaline dair işaret edilen şeyin açıkça ifadesi vardı; bu buna ne güzel bağlandı! Sanki şöyle denilmiş gibi oldu: «Sonra o inkâr edenler Rablerine putları, yıldızları, nuru ve karanlığı denk tutuyorlar. Ey Allah'ın Resulü, Bizden başka hiçbir tasarruf sahibinin olmadığını onlara bildirerek uyar; onlara kendilerini ve gördükleri bütün cevherleri ve arazları yaratanın Ben olduğumu hatırlat. Eğer uyanırlarsa bu onların kazancıdır; yoksa dostumuz İbrahim'in aleyhisselâm şu sözü söylediğinde [kavmiyle] tartışmasını onlara hatırlat:» {لأبيه} “babasına” sonra cer kıraatinde şu sözüyle onu açıkladı: {آزر} “Âzer'e” Ya'kūb kıraatinde ise ona damme ile nida etmiştir. Buhârî, et-Târîhu'l-Kebîr'inde şöyle demiştir: «İbrahim b. Âzer; Tevrat'ta ise Târah'tır.» -Bitti-.
وقد مضى ذلك عن التوراة في البقرة، فلعل أحدها لقب، وكان أهل تلك البلاد وهم الكلدانيون، ويقال لهم أيضاً الكسدانيون - بالمهملة موضع اللام - يعتقدون إلهية النجوم في السماء والأصنام في الأرض ويجعلون لكل نجم صنماً، إذا أرادوا التقرب إلى ذلك النجم عبدوا ذلك الصنم ليشفع لهم - كما زعموا - إلى النجم، فقال ﵇ لأبيه منكراً عليه منبهاً له على ظهور فساد ما هو مرتكبه: {أتتخذ} أي أتكلف نفسك
Tevrat'tan bu nakil Bakara Suresi'nde geçmişti; belki de bunlardan biri lakaptır. O memleketin ahalisi -ki onlar Keldânîlerdir, «lâm» harfi yerine noktasız «sîn» ile Kesdânîler de denir- gökteki yıldızların ve yerdeki putların ilahlığına inanıyor ve her yıldız için bir put ediniyorlardı. O yıldıza yakınlaşmak istediklerinde, iddia ettikleri üzere yıldıza kendileri için şefaat etsin diye o puta taparlardı. İbrahim aleyhisselâm babasını inkâr edip kınayarak ve işlediği şeyin bozukluğunun apaçıklığına dikkatini çekerek şöyle dedi: {أتتخذ} “Sen ediniyor musun?” yani kendini zorlayarak
إلى خلاف ما تدعو إليه الفطرة الأولى بأن تجعل {أصناماً آلهة} أي تعبدها وتخضع لها ولا نفع فيها ولا ضر، فنبهه بهذا الإنكار على أن معرفة بطلان ما هو متدين به لا يحتاج إلى كثير تأمل، بل هو أمر بديهي أو قريب منه، فإنهم يباشرون أمرها بجميع جوانبهم ويعلمون أنها مصنوعة وليست بصانعة، وكثرتها تدل على بطلان إلهيتها بما أشار إليه قوله تعالى {لو كان فيهما آلهة إلا الله لفسدتا} [الأنبياء: ٢٢] .
ilk fıtratın davet ettiğinin hilafına yönelip {أصناماً آلهة} “putları ilahlar [ediniyor musun?]” yani kendilerinde ne bir fayda ne de bir zarar bulunduğu halde onlara tapıp önlerinde boyun eğerek [ilahlar ediniyor musun?]. Bu inkârla onu uyardı ki, benimsediği dinin batıl olduğunu bilmek çokça düşünmeyi gerektirmez; bilakis bu apaçık (bedihî) veya ona yakın bir meseledir. Zira onlar putların durumuna her yönüyle bizzat şahit olmakta, onların yaratıcı değil yapılmış şeyler olduğunu bilmektedirler; ayrıca çoklukları da Allah Teâlâ'nın {لو كان فيهما آلهة إلا الله لفسدتا} [el-Enbiyâ: 22] “Eğer her ikisinde de Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de harap olup giderdi” kavlinin işaret ettiği üzere ilahlıklarının batıl olduğuna delalet eder.
ولما خص بالنصيحة أقرب الخلق إليه، عم بقية أقاربه فقال: {إني أراك وقومك} أي في اتفاقكم على هذا {في ضلال} أي بُعد عن الطريق المستقيم {مبين *} أي ظاهر جداً ببديهة العقل مع مخالفته لكل نبي نبأه الله تعالى من آدم ﵇ فمن بعده، فهو مع ظهوره في نفسه مظهر للحق من أن الإله لا يكون إلا كافياً لمن يعبده، وإلا كان فقيراً إلى تأله من يكفيه.
Nasihati kendisine en yakın olan kimseye tahsis edince, geri kalan akrabalarını da katarak şöyle dedi: {إني أراك وقومك} “Gerçekten ben seni ve kavmini görüyorum” yani bu husustaki ittifakınızda, {في ضلال} “bir sapıklık içinde” yani dosdoğru yoldan bir uzaklık içinde, {مبين *} “apaçık.” Yani Âdem'den aleyhisselâm sonrakilere kadar Allah Teâlâ'nın peygamber kıldığı her peygambere muhalif olmakla birlikte aklın bedahetiyle son derece aşikâr [bir sapıklık içinde]. O, kendi zatında açık olmakla beraber, ilahın ancak kendisine ibadet edene yeten bir varlık olabileceği, aksi takdirde kendisine yetecek birine kulluk etmeye muhtaç olacağı hakikatini de ortaya koymaktadır.
ولما كان كأنه قيل: بصرنا إبراهيم ﵇ هذا التبصير في هذا الأمر الجريء من بطلان الأصنام، قال عاطفاً عليه: {وكذلك} أي ومثل هذا التبصير العظيم الشأن، وحكى الحال الماضية بقوله: {نري} أي بالبصر والبصيرة على مر الزمان وكر الشهور والأعوام إلى ما لا
Sanki «İbrahim'e aleyhisselâm putların batıllığına dair bu cüretkâr meselede bu basireti kazandırdık» denilmiş gibi olunca, buna atfederek şöyle buyurdu: {وكذلك} “İşte böylece” yani böylesine şanı yüce bir basiretle, ve geçmiş hali hikaye ederek şöyle buyurdu: {نري} “gösteriyorduk” yani gözle ve basiretle, zamanın akışı, ayların ve yılların devranı boyunca sonu gelmeyecek şekilde
آخر له بنفسه والصلحاء من أولاده {إبراهيم ملكوت} أي باكن ملك التوحيد فيعلم أن كل من عبد غير الله صنم وغيره من قومه وغيرهم في ضلال، كما علم ذلك في قومه في الأصنام {وليكون من الموقنين *} أي الراسخين في وصف الإيقان في أمر التوحيد كله بالنسبة إلى جميع الجزئيات لما أريناه ببصره وبصيرته، فتأمل فيه حتى وقع فيه بعد علم اليقين على عين اليقين بل حق اليقين.
bizzat kendisine ve evlatlarının salihlerine [gösteriyorduk]; {إبراهيم ملكوت} “İbrahim'e melekûtunu” yani tevhid mülkünün derinliklerini [gösteriyorduk] ki kavminden ve başkalarından put veya başka bir şey olsun Allah'tan gayrısına tapan herkesin sapıklık içinde olduğunu bilsin; nitekim bunu kavmi hakkında putlar hususunda bilmişti; {وليكون من الموقنين *} “kesin inananlardan olsun diye.” Yani gözüyle ve basiretiyle kendisine gösterdiğimiz şeyler sebebiyle bütün cüz'iyyata nispetle tevhid meselesinin tamamında yakîn vasfında kökleşmiş olanlardan olsun diye; o da bunu tefekkür etti, nihayet ilmelyakînden sonra aynelyakîne, hatta hakkalyakîne ulaştı.
ولما كانت الأمور السماوية مشاهدة لجميع الخلق: دانيهم وقاصيهم، وهي أشرف من الأرضية، فإذا بطلت صلاحيتها للإلهية بطلت الأرضية من باب الأولى؛ نصب لهم الحجاج في أمرها، فقال مسبباً عن الإراءة المذكورة: {فلما جن} أي ستر وأظلم، وقصره - وإن كان متعدياً - دلالة على شدة ظلام تلك الليلة، ولذلك عداه بأداة الاستعلاء فقال: {عليه الّيل} أي وقع الستر عليه، فحجب ملكوت الأرض فشرع ينظر في ملكوت السماء {رأى كوكباً} أي قد بزغ، فكأنه قيل: فماذا
Semavî varlıklar bütün mahlukat tarafından -yakın olsun uzak olsun- müşahede edildiği ve yeryüzündekilerden daha şerefli olduğu için, bunların ilahlığa elverişliliği batıl olunca yeryüzündekiler evleviyetle batıl olur; bu yüzden onlar hakkında deliller serdetti ve mezkûr göstermeye dayandırarak şöyle buyurdu: {فلما جن} “Karanlığı basınca” yani örterek kararınca; -müteaddî olmasına rağmen- o gecenin karanlığının şiddetine delalet etmesi için geçişsiz kıldı ve bu sebeple istilâ edatı ile geçişli yaparak şöyle buyurdu: {عليه الّيل} “üzerine gece [çökünce]” yani örtü üzerine indi, böylece yeryüzünün melekûtu perdelendi ve o göklerin melekûtuna bakmaya başladı; {رأى كوكباً} “bir yıldız gördü” yani doğmuş olan bir yıldız. Sanki «Peki ne
فعل؟ فقيل: {قال هذا ربي} فكأنه مِنْ بَصْرِه أن أتى بهذا الكلام الصالح لأن يكون خبراً واستفهاماً، ليوهمهم أنه مخبر، فيكون ذلك انفى للغرض وأنجى من الشعب، فيكون أشد استجلاباً لهم إلى إنعام النظر وتنبيهاً على موضع الغلط وقبول الحجة، ولمثل ذلك ختم الآية بقوله: {فلما أفل} أي غاب بعد ذلك الظهور الذي كان آية سلطان {قال لا أحب الآفلين *} لأن الأفول حركة، والحركة تدل على حدوث المتحرك وإمكانه، ولا نظن أن يظن به أنه قال ما قاله أولاً عن اعتقاد ربوبية الكواكب، لأن الله تعالى قد دل على بطلان هذا التوهم بالإخبار بأنه أراه ملكوت الخافقين وجعله موقناً، فاسند الأمر إلى نفسه تنبيهاً لهم، واستدل بالأفول لأن دلالته لزوال سلطانه وحقارة شأنه اتم، ولم يستدل بالطلوع لأنه - وإن كان حركة دالة على الحدوث والنقصان - شرف في الجملة وسلطان، فالخواص يفهمون من الأفول الإمكان، والممكن لا بد له من موجد واجب الوجود، يكون منتهى الآمال ومحط الرحال {وأن إلى ربك المنتهى} [النجم: ٤٢] والأوساط يفهمون منه الحدوث للحركة، فلا بد من الأستناد إلى قديم،
yaptı?» denildi de şöyle buyuruldu: {قال هذا ربي} “'Bu benim Rabbimdir' dedi.” Sanki onun basiretindendir ki hem haber hem istifham olmaya elverişli olan bu sözü getirdi; ta ki onlara haber veriyormuş vehmini versin de bu, garazı daha iyi savuştursun, şüphelerden daha çok kurtarsın, onları derinlemesine düşünmeye, hatanın yerini fark etmeye ve hücceti kabule daha çok çeksin. İşte bunun benzeri bir sebeple ayeti şu sözüyle noktaladı: {فلما أفل} “Batınca” yani bir hükümranlık alameti olan o zuhurdan sonra kaybolunca, {قال لا أحب الآفلين *} “'Batanları sevmem' dedi.” Çünkü batmak (uful) bir harekettir; hareket ise hareket edenin sonradan yaratılmışlığına (hudûsuna) ve imkânına delalet eder. İlk başta söylediği sözü yıldızların rabliğine inanarak söylediği zannına kapılınacağını düşünmeyiz; zira Allah Teâlâ, ona yer ve göklerin melekûtunu gösterdiğini ve onu yakîn sahiplerinden kıldığını haber vererek bu vehmin batıllığına delalet etmiştir. Dolayısıyla onları uyarmak için sözü nefsine isnat etti ve batışı delil getirdi; çünkü batışın, onun hâkimiyetinin zevaline ve şanının hakirliğine delaleti daha tamdır. Doğuşu delil getirmedi; çünkü doğuş -hudûsa ve noksanlığa delalet eden bir hareket olsa da- genel anlamda bir şeref ve hâkimiyettir. Havas (seçkinler) batıştan imkânı anlarlar; mümkünün ise mutlaka varlığı zorunlu (vâcibü'l-vücûd), emellerin nihayeti ve konaklama yeri olan bir var edicisi olmalıdır: {وأن إلى ربك المنتهى} [en-Necm: 42] “Ve şüphesiz en son varış Rabbinedir”. Avam ile havas arası orta tabaka (evsat) ise hareketten ötürü ondan hudûsu anlarlar, dolayısıyla kadîm bir varlığa dayanmak zorunludur;
والعوام يفهمون أن الغارب كالمعزول لزوال نوره وسلطانه، وأن ما كان كذلك لا يصلح للإلهية، وخص الأفول أيضاً لأن قومه الفرس كانوا منجمين، ومذهبهم أن الكوكب إذا كان صاعداً من المشرق إلى وسط السماء كان قوياً عظيم التأثير، فإذا كان نازلاً إلى المغرب كان ضعيف الأثر، والإله هو من لا يتغير، وهذا الاستدلال برهان في أن أصل الدين مبني على الحجة دون التقليد.
avam ise batanın nurunun ve hâkimiyetinin yok olması sebebiyle azledilmiş gibi olduğunu ve böyle olan bir şeyin ilahlığa elverişli olmadığını anlar. Batmayı özellikle seçti; çünkü kavmi olan Farslar müneccim idiler ve onların inancına göre yıldız doğudan göğün ortasına doğru yükselirken güçlü ve tesiri büyük olur; batıya doğru inerken ise tesiri zayıflar. İlah ise asla değişmeyendir. Bu delillendirme, dinin aslının taklide değil hüccete dayandığının apaçık bir bürhanıdır.
ولما بصرهم قصور صغير الكواكب، رقي النظر إلى أكبر منه، فسبب عن الإعراض عن الكواكب لقصوره قولَه: {فلما رأى القمر بازغاً} أي طالعاً أول طلوعه؛ قال الأزهري: كأنه مأخوذ من البزغ الذي هو الشق، كأنه بنوره يشق الظلمة شقاً {قال هذا ربي} دأبَه في الأولى.
Onlara küçük yıldızların yetersizliğini gösterince, bakışı ondan daha büyüğüne yükseltti ve yıldızdan yetersizliği sebebiyle yüz çevirmeye bağlayarak şöyle buyurdu: {فلما رأى القمر بازغاً} “Ay'ı doğarken gördüğünde” yani ilk doğuş anında doğarken; Ezherî şöyle demiştir: Sanki yarmak anlamına gelen bezğ (البزغ) kökünden alınmıştır; sanki nuruyla karanlığı yara yara doğmaktadır; {قال هذا ربي} “'Bu benim Rabbimdir' dedi” ilkindeki âdeti üzere.
ولما كان تأمل أن الكوكب محل الحوادث بالأفول قد طرق أسماعهم فخالج صدورهم، قال: {فلما أفل قال} مؤكداً غاية التأكيد {لئن لم يهدني ربي} أي الذي قدر على الإحسان إليّ بالإيجاد والتربية لكونه لا يتغير ولا شريك له بخلق الهداية في قلبي، فدل ذلك على أن الهداية ليست إلى غيره، ولا تحمل على نصب الأدلة، لأنها منصوبة قبل ذلك، ولا على معرفة الاستدلال فإنه عارف به
Yıldızın batmakla sonradan olan şeylerin (havâdisin) mahalli olduğu düşüncesi kulaklarına ulaşıp kalplerine yerleşince şöyle buyurdu: {فلما أفل قال} “Batınca dedi ki:” son derece tekit ederek: {لئن لم يهدني ربي} “Andolsun, eğer Rabbim beni hidayete erdirmezse” yani değişmezliği ve ortağı bulunmaması sebebiyle kalbimde hidayeti yaratarak var etme ve terbiye etme suretiyle bana ihsanda bulunmaya kadir olan Rabbim [beni hidayete erdirmezse]. Bu da hidayetin O'ndan başkasına ait olmadığına, delillerin dikilmesine hamletmenin mümkün olmadığına -çünkü onlar bundan önce de dikilmişti- ve delil getirmeyi bilmeye de hamletmenin mümkün olmadığına delalet etti, zira o bunu bilmektedir;
{لأكونن} أي بعبادة غيره {من القوم الضالين *} فكانت هذه أشد من الأولى وأقرب إلى التصريح بنفي الربوبية عن الكواكب وإثبات أن الرب غيرها، مع الملاطفة وإبعاد الخصم عما يوجب عناده.
{لأكونن} “mutlaka olurum” yani O'ndan başkasına ibadet etmekle [olurum], {من القوم الضالين *} “sapanlar topluluğundan.” Dolayısıyla bu, ilkinden daha şiddetli ve nezaketle muamele edip hasmı inadını gerektirecek şeyden uzaklaştırmakla birlikte yıldızlardan rabliği nefyetmeye ve Rabbin onlardan başkası olduğunu açıkça belirtmeye daha yakındı.
ولما كان قد نفي عن الأجرام السماوية ما ربما يضل به الخصم قال: {فلما رأى} أي بعينه {الشمس بازغة} أي عند طلوع النهار وإشراق النور الذي ادعوا فيه ما ادعوا {قال} مبيناً لقصور ما هو أكبر من النور وهو ما عنه النور {هذا} مذكراً إشارتَه لوجود المسوغ، وهو تذكير الخبر إظهاراً لتعظيمها إبعاداً عن التهمة، وتنبيهاً من أول الأمر على أن المؤنث لا يصلح للربوبية {ربي} كما قال فيما مضى؛ ثم علل ذلك بياناً للوجه الذي فارق فيه ما مضى فأورث شبهة، فقال: {هذا أكبر} أي مما تقدم {فلما أفلت} أي غربت فخفي ظهورها وغلب نورها وهزمه جيش الظلام بقدرة الملك العلام {قال يا قوم} فصرح بأن الكلام لهم أجمعين، ونادى على رؤوس الأشهاد.
Hasmın sapabileceği şeyleri semavî cisimlerden nefyedince şöyle buyurdu: {فلما رأى} “Görünce” yani bizzat gözüyle [görünce], {الشمس بازغة} “Güneş'i doğarken” yani gündüzün doğuşu ve hakkında iddia ettikleri şeyleri iddia ettikleri o nurun parlaması vaktinde [görünce], nurdan daha büyük olan ve nurun kendisinden kaynaklandığı şeyin de yetersizliğini beyan ederek {قال} “dedi:” {هذا} “Bu” meşru kılan sebebin -ki töhmetten uzaklaşmak için onu tazim ettiğini göstermek ve en baştan müennesin rabliğe elverişli olmadığına dikkat çekmek üzere haberin müzekker kılınmasıdır- bulunması sebebiyle işaretini müzekker getirerek; {ربي} “benim Rabbimdir” daha önce söylediği gibi; sonra geçmişten ayrıldığı ve bir şüphe doğurduğu yönü beyan ederek bunu gerekçelendirdi ve şöyle dedi: {هذا أكبر} “Bu daha büyüktür” yani öncekilerden [daha büyüktür]. {فلما أفلت} “Batınca” yani batıp görünürlüğü gizlenince, nuru mağlup olup Allâm olan Melik'in kudretiyle karanlık ordusu onu hezimete uğratınca, {قال يا قوم} “'Ey kavmim!' dedi.” Sözün hepsine hitap ettiğini açıkça belirtti ve herkesin huzurunda haykırdı.
ولما كانت القلوب قد فرغت بما ألقي من هذا الكلام المعجب للحجة، وتهيأت لقبول الحق، ختم الآية بقوله: {إني بريء مما تشركون *} أي من هذا وغيره من باب الأولى، فصرح بالمقصود لأنه لم يبق في المحسوس من العالم العلوي كوكب أكبر من الشمس ولا أنور، فلما أبطل
Hüccet bakımından hayranlık uyandıran bu sözün ortaya konmasıyla kalpler [şüphelerden] arınıp hakkı kabule hazır hale gelince, ayeti şu sözüyle noktaladı: {إني بريء مما تشركون *} “Şüphesiz ben, sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım.” Yani bundan ve evleviyetle diğerlerinden [uzağım]. Asıl maksadı açıkça ifade etti; çünkü ulvî âlemde duyularla algılananlar arasında Güneş'ten daha büyük ve daha nurlu hiçbir yıldız kalmamıştı.
بذلك جميع مذهبهم أظهر التوجه إلى الإله الحق، وأنه قد انكشف له الصواب بهذا النظر، والمراد هم، ولكن سوقه على هذا الوجه أدعى لقبولهم إياه، فقال مستنتجاً عما دل عليه الدليل العقلي في الملكوت: {إني وجهت وجهي} أي أخلصت قصدي غير معرج على شيء أصلاً، فعبر بذلك عن الانقياد التام، لأن من انقاد لشيء أقبل عليه بوجهه، ودل على كماله وتفرده بالكمال مبدعاتُه، وعبر باللام دون إلى لئلا يوهم الحيز، فقال: {للذي فطر} أي لأجل عبودية من شق وأخرج {السماوات والأرض} فختم الدليل بما افتتحت به السورة من قوله «الذي خلق السماوات والأرض» وأدل دليل على ما تقدم - أني فسرت الحنف به من أنه الميل مع الدليل سهولة ولطافة على ما هو دأب الفطرة الأولى التي فطر الله الناس عليها - قولُه بعد نصب هذا الدليل: {حنيفاً} أي سهلاً هيناً ليناً لطيفاً ميالاً مع الدليل غير كزّ جاف جامد على التقليد دأب الغليظ البليد، وأكد البراءة منهم بقوله: {وما أنا من المشركين} أي منكم، ولكنه أظهر الوصف المقتضي للبراءة والتعميم، أي لا أعد في عدادكم بشيء أقاربكم به.
Bununla onların bütün mezheplerini çürütünce, hak İlah'a yönelişini ve bu tefekkürle kendisine doğrunun açığa çıktığını ilan etti; kastedilen onlardır, fakat sözü bu şekilde sevk etmek onların bunu kabul etmesini daha çok sağlayıcıdır. Melekûttaki aklî delilin gösterdiği neticeyi çıkararak şöyle dedi: {إني وجهت وجهي} “Ben yüzümü çevirdim” yani hiçbir şeye asla iltifat etmeksizin yönelişimi halis kıldım; bununla tam teslimiyeti ifade etti, çünkü bir şeye boyun eğen kimse yüzüyle ona yönelir; yarattığı harikalar da O'nun kemaline ve kemalde tekliğine delalet etti. Mekân vehmi vermesin diye «ilâ (إلى)» yerine «lâm (لِ)» edatıyla ifade ederek şöyle dedi: {للذي فطر} “yoktan var edene” yani yarıp meydana çıkaranın kulluğu uğruna, {السماوات والأرض} “gökleri ve yeri”. Böylece delili, surenin başında yer alan «Gökleri ve yeri yaratan» sözüyle hitama erdirdi. Hanifliği (الْحَنَف), Allah'ın insanları üzerinde yarattığı ilk fıtratın âdeti üzere kolaylık ve letafetle delille beraber meyletmek olarak tefsir ettiğime dair yukarıda geçen hususun en açık delili, bu delili ortaya koyduktan sonra gelen şu sözüdür: {حنيفاً} “hanîf olarak” yani kaba ve ahmak kimselerin âdeti olan taklit üzerinde donup kalan, sert ve katı olmaksızın; kolay, yumuşak, latif ve delil ile birlikte yönelen biri olarak. Onlardan uzak olduğunu şu sözüyle tekit etti: {وما أنا من المشركين} “ve ben müşriklerden değilim.” Yani sizden değilim; fakat uzaklaşmayı ve genellemeyi gerektiren vasfı açıkça getirdi; yani size yaklaşacağım hiçbir şeyle sizin aranızda sayılmam.
ولما أبدى هذه الأدلة في إبطال الضلال بالكواكب والشمس التي هي أوضح من الشمس، عطف عليها الإخبار بأنهم لم يرجعوا إليه بل حاجوه، فقال: {وحاجه قومه} بأنهم لا ينفكون عن عبادتها لأنهم وجدوا آباءهم كذلك، وأنه إن لم يرجع عن الكلام فيها أصابته ببعض النوازل، وذلك من أعظم التسلية لهذا النبي العربي الكريم عليه أفضل الصلاة والتسليم.
Yıldızlar ve Güneş ile sapıklığı iptal etme hususunda Güneş'ten daha açık olan bu delilleri ortaya koyunca, onların hakka dönmeyip bilakis onunla tartıştıklarını haber vermeyi buna atfederek şöyle buyurdu: {وحاجه قومه} “Kavmi onunla tartışmaya girişti” babalarını öyle buldukları için bunlara ibadetten vazgeçmeyeceklerini ve şayet onlar hakkında konuşmaktan vazgeçmezse başına bazı musibetlerin geleceğini [öne sürerek tartıştılar]. Bu ise, o şerefli Arap Peygamberi -aleyhi efdalü's-salâti ve't-teslîm- için en büyük tesellilerden biridir.
ولما كان من المعلوم أن محاجتهم - بعد هذه الأدلة الواضحة في غاية من السقوط - سفلت عن الحضيض، نزه المقام عن ذكرها، إشارة إلى أنها بحيث لا يستحق الذكر، وبين جوابه لما فيه من الفوائد الجمة بقوله: {قال} أي بقول منكراً عليهم موبخاً لهم: {أتحاجوني} وصرح باسم الرب العلم الأعظم في قوله: {في الله} أي شيء مما يختص به المستجمع لصفات الكمال لا سيما التوحيد {وقد} أي والحال أنه قد {هدان} أي أرشدني بالدليل القطعي إلى معرفة كل ما يثبت له وينفى عنه، أي لأنه قادر، فبين أنه تعالى قد أحسن إليه، فهو يرجوه لمثل ذلك الإحسان، ويخافه من عواقب العصيان، لأن من رُجي خيره خيف ضيره، ومن كان بيده النفع والضر والهداية والإضلال فهو من وضوح الأمر وظهور الشأن بحيث لا توجه نحوه
Bu apaçık delillerden sonra onların tartışmasının son derece çürük olduğu ve en dip seviyeden bile aşağı düştüğü bilindiğinden, anılmaya layık olmadığına işaret etmek üzere makamı onların sözlerini zikretmekten tenzih etti; pek çok faydayı ihtiva etmesi sebebiyle İbrahim'in cevabını şu sözüyle beyan etti: {قال} “Dedi ki:” yani onları inkâr ve tevbih ederek şöyle dedi: {أتحاجوني} “Benimle tartışıyor musunuz?” ve şu sözünde en büyük özel isim olan Rab ismini açıkça zikretti: {في الله} “Allah hakkında” yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayan zata mahsus olan herhangi bir şey, bilhassa tevhid hakkında [benimle tartışıyor musunuz?], {وقد} “oysa” yani şu halde ki, {هدان} “O beni doğru yola iletti” yani O'nun hakkında sabit olan ve nefyedilen her şeyi bilmeye kesin delille beni ulaştırdı; yani O kadir olduğu için. Böylece Allah Teâlâ'nın kendisine ihsanda bulunduğunu, dolayısıyla böylesi bir ihsan için O'nu umduğunu ve isyanın akıbetinden ötürü O'ndan korktuğunu beyan etti; zira hayrı umulanın zararından da korkulur. Fayda, zarar, hidayet ve dalalet elinde olan zât ise, durumunun apaçıklığı ve şanının yüceliği sebebiyle hakkında asla
المحاجة، وأتبعه بيان أن معبوداتهم مسلوب عنها ما يوجه إليه الهمم، فقال عاطفاً على ما تقديره: فأنا أرجوه وأخافه لأنه قادر: {ولا أخاف ما تشركون به} ولا أرجوه لهداية ولا إضلال ولا غيرهما لأنه عاجز، فأثبت لله القدرة بالهداية لأنها أشرف، وطوى الإضلال لدلالتها ودلالة ما نفي في جانب الشركاء عليه، وأثبت لآلهتهم العجز بنفي الخوف المستلزم لنفي القدرة على الضر. وذلك دال على أن الله تعالى أهل لأن يخاف منه. كل ذلك تلويحاً لهم بأن العاقل لا ينبغي له أن يخالف إلاّ من يأمن ضره، فهم في مخالفتهم لله في غاية من الخطر، لا يرتكبها عاقل، والآية من الاحتباك.
bir tartışmaya girilemeyecek olandır. Ardından, tapındıkları şeylerin himmetlerin yöneleceği niteliklerden yoksun olduğunu beyan ederek takdiri «O kadir olduğu için O'nu umar ve O'ndan korkarım» şeklinde olan söze atıfla şöyle dedi: {ولا أخاف ما تشركون به} “Ve O'na ortak koştuklarınızdan korkmam” aciz olduğu için ne hidayet ne dalalet ne de başka bir şey hususunda ondan bir ümidim de yoktur. Böylece daha şerefli olduğu için hidayet vasıtasıyla Allah'a kudreti ispat etti; hidayetin ve ortaklar hakkında nefyedilen şeylerin delaletinden ötürü saptırmayı [açıkça anmayıp] dürdü/saklı tuttu. Zarar verme kudretinin nefyini gerektiren korkunun nefyi ile de onların ilahlarının acziyetini ispat etti. Bu da Allah Teâlâ'nın, kendisinden korkulmaya layık olduğuna delalet eder. Bütün bunlar, akıllı bir kimsenin ancak zararından emin olduğu kimseye muhalefet etmesi gerektiğine dair onlara bir işarettir; onlar ise Allah'a muhalefet etmekle hiçbir akıllının kalkışmayacağı son derece büyük bir tehlike içindedirler. Bu ayet de ihtibâk sanatındandır.
ولما نفى عن نفسه خوف آلهتهم أبداً في الحال والاستقبال، وكان من الأمر البين في الدين الحق أنه لا يصبح الإيمان إلاّ مع الإقرار بخفاء العواقب على العباد وإثبات العلم بها لله تسليماً لمفاتيح الغيب إليه، وقصرها عليه؛ قال مستثنياً من سبب النفي، وهو أنها لا تقدر على شيء: {إلا أن يشاء ربي} المحسن إليّ في حال الضر كما هو محسن في حال النفع {شيئاً} أي من تسليطها بأنفسها أو باتباعها، لأنه قادر على ما يريد، فإن أراد أنطق الجماد وأقدره، وأخرس الناطق الفصيح وأعجزه، فأنا لا أخاف في الحقيقة غيره.
Şimdiki zamanda ve gelecekte onların ilahlarından korkmayı kendisinden kesinlikle nefyedince; hak dinde gaybın anahtarlarını O'na teslim edip O'na has kılarak akıbetlerin kullara gizli kaldığını ikrar ve onlara dair ilmi Allah'a isnat etmedikçe imanın sahih olmayacağı apaçık bir hakikat olduğu için, nefiy sebebinden -ki o, onların hiçbir şeye güç yetirememesidir- istisna yaparak şöyle dedi: {إلا أن يشاء ربي} “Rabbimin dilemesi müstesna” fayda anında ihsanda bulunduğu gibi zarar anında da bana ihsanda bulunan [Rabbimin dilemesi müstesna], {شيئاً} “bir şeyi” yani bizzat kendilerini veya taraftarlarını musallat etmesi gibi bir şeyi; çünkü O dilediğine kadirdir, dilerse cansız varlığı konuşturur ve ona güç verir, fasih konuşanı da dilsiz ve aciz bırakır; binaenaleyh ben hakikatte O'ndan başkasından korkmam.
ولما كان هذا في صورة التعليق، وكان التعليق وما شابهه من شأنه أن لا يصدر إلاّ من متردد، فيكون موضع إطماع للخصم فيه، علله بما أزال هذا الخيال فقال: {وسع ربي كل شيء علماً} أي فأحاط بكل شيء قدرة، فهو إذا أراد إقدار العاجز أزال عنه كل مانع من القدرة، وأثبت له كل مقتض لها، وذلك ثمرة شمول العلم - كما سيأتي برهانه إن شاء الله تعالى في سورة طه، فالمراد أني ما تركت الجزم لشك عندي، وإنما تركته لعدم علمي بالعواقب إعلاماً بأن تلك رتبة لا تصلح إلاّ لله الذي وسع علمه كل شيء، وأدل دليل على هذا اتباعه له بإنكاره عليهم عدمَ الإبلاغ في التذكر بقوله مظهراً تاء التفعل إشارة إلى أن في جبلاتهم أصل التذكر الصاد عن الشرك: {أفلا تتذكرون} أي يقع منكم تذكر، فتميزوا بين الحق والباطل بأن تذكروا مآلكم من أنفسكم بأن من غاب عن مربوبه فسد أو كاد، وأن هذه الجمادات لا تنفع ولا تضر، وأنها مصنوعكم، وتعجب منهم في ظنهم خوفه من معبوداتهم بقوله منكراً: {وكيف أخاف ما أشركتم} أي من دون الله من الأصنام وغيرها مع أنها لا تقدر على شيء
Bu durum şart/talik suretinde olduğu ve talik ve benzeri şeyler ancak tereddüt eden kimseden sadır olabileceği için hasmı ümitlendirecek bir konum oluşturabileceğinden, bu vehmi ortadan kaldıran şeyle bunu gerekçelendirip şöyle dedi: {وسع ربي كل شيء علماً} “Rabbim ilmiyle her şeyi kuşatmıştır” yani kudretiyle de her şeyi kuşatmıştır; dolayısıyla aciz olanı kadir kılmak dilerse kudretin önündeki her engeli kaldırır ve ona kudreti gerektiren her şeyi verir; bu da ilmin kuşatıcılığının semeresidir -nitekim Tâhâ Suresi'nde inşâallahu teâlâ delili gelecektir-. Buradaki maksat şudur: Ben kesin hükmü yanımdaki bir şüpheden ötürü terk etmedim; aksine akıbetleri bilmediğim için, bu mertebenin ancak ilmi her şeyi kuşatan Allah'a mahsus olduğunu bildirmek üzere terk ettim. Buna en açık delil, şirkten alıkoyan tezekkürün aslının onların fıtratlarında bulunduğuna işaret etmek üzere tefe''ul babının «tâ» harfini aşikâr kılarak, tezekkürü gereğince yapmamalarını onlara inkâr edip ardından şöyle demesidir: {أفلا تتذكرون} “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” Yani sizden bir düşünme sadır olsun da terbiye ettiğinden gafil olanın helak olacağını veya helake yaklaşacağını, bu cansız nesnelerin fayda veya zarar veremeyeceğini ve bunların sizin kendi imalatınız olduğunu bizzat kendinizden hatırlayarak hak ile batılı ayırt edin. İnkâr ederek şu sözüyle, onların, kendisinin putlardan korktuğunu sanmalarına hayret etti: {وكيف أخاف ما أشركتم} “Nasıl korkarım sizin ortak koştuklarınızdan?” Yani hiçbir şeye güç yetiremedikleri halde Allah'tan başka [ortak koştuğunuz] putlardan ve diğer şeylerden [nasıl korkarım?]
{ولا} أي والحال أنكم أنتم لا {تخافون أنكم أشركتم بالله} أي المستجمع لصفات العظمة والقدرة على العذاب والنقمة.
{ولا} “oysa siz” yani şu halde ki siz {تخافون أنكم أشركتم بالله} “Allah'a ortak koşmaktan korkmuyorsunuz” yani azamet ve azap etmeye, intikam almaya kadir olma sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah'a ortak koşmaktan korkmuyorsunuz].
ولما كان له سبحانه أن يفعل ما يشاء قال: {ما لم ينزل به} أي بإشراكه؛ ولما كان المقام صعباً لأنه أصل الدين، أثبت الجار والمجرور وقدمه فقال: {عليكم سلطاناً} أي حجة تكون مانعة من إنزاله الغضبَ بكم، والحاصل أنه ﵇ أوقع الأمن في موضعه وهم أوقعوه في موضع الخوف، فعجب منهم لذلك فبان أن هذا وقول شعيب ﵇ في الأعراف {وما يكون لنا أن نعود فيها إلاّ أن يشاء الله ربنا} [الأعراف: ٨٩]- الآية، وقوله تعالى في الكهف {ولا تقولن لشيء إني فاعل ذلك غداً إلاّ أن يشاء الله} [الكهف: ٢٤] من مشكاة واحدة؛ ولما كان المحذور المنفي هنا إنما هو خوف الضرر من آلهتهم، وكان حصول الضرر لمخالفها بواسطة أتباعها أو غيرهم من سنن الله الجارية في عباده، اقتصر الخليل ﵇ على صفة الربوبية المقتضية للرأفة والرحمة والكفاية والحماية، وقد وقع في قصته الأمران: إمكانهم من أسباب ضرره بإيقاد النار وإلقائهم له فيها، ورحمته بجعلها عليه برداً وسلاماً؛ ولما كان المحذور في قصة شعيب ﵇ العود في ملتهم، زاد الإتيان بالاسم الأعظم الجامع لجميع الكمالات المنزه عن جميع النقائص المقتضي لاستحضار الجلال والعظمة والتفرد والكبر المانع من دنو ساحات الكفر -
Sübhânehu dilediğini yapma hakkına sahip olduğu için şöyle buyurdu: {ما لم ينزل به} “hakkında hiçbir şey indirmediği şeyi” yani ortak koşulmasına dair [hiçbir şey indirmediği şeyi]; makam dinin aslı olduğu için çetin olduğundan cer ve mecrûru sabit kılıp öne alarak şöyle buyurdu: {عليكم سلطاناً} “size bir delil” yani gazabını üzerinize indirmesine mani olacak bir hüccet [indirmediği şeyi]. Netice itibarıyla İbrahim aleyhisselâm güveni yerine koymuş, onlar ise onu korku yerine koymuşlardır; bu yüzden onlara hayret etmiştir. Böylece bunun, Şuayb'ın aleyhisselâm A'râf Suresi'ndeki {وما يكون لنا أن نعود فيها إلاّ أن يشاء الله ربنا} [el-A‘râf: 89] “Rabbimiz olan Allah dilemedikçe ona dönmemiz bizim için olacak şey değildir” ayetindeki sözünün ve Kehf Suresi'nde Allah Teâlâ'nın {ولا تقولن لشيء إني فاعل ذلك غداً إلاّ أن يشاء الله} [el-Kehf: 23-24] “Hiçbir şey hakkında da 'Ben bunu yarın kesinlikle yapacağım' deme; ancak Allah dilerse [yapacağım de]” kavlinin aynı kaynaktan çıktığı aşikâr oldu. Burada nefyedilen çekince yalnızca onların ilahlarının zararından korkmak olduğu ve ilahlara muhalefet edene onların taraftarları veya başkaları vasıtasıyla bir zararın dokunması Allah'ın kulları arasındaki cari sünnetlerinden bulunduğu için Halîl aleyhisselâm, şefkat, merhamet, kifayet ve himayeyi gerektiren Rablik sıfatıyla yetindi. Nitekim onun kıssasında iki durum da gerçekleşmiştir: Ateşi yakıp onu içine atmalarıyla ona zarar verme sebeplerine imkân tanınması ve ateşin ona serin ve esenlik kılınmasıyla O'nun merhameti. Şuayb'ın aleyhisselâm kıssasında çekinilen şey onların dinine dönmek olduğu için, bütün kemalleri toplayan, bütün noksanlıklardan münezzeh olan, küfür sahalarına yaklaşmayı engelleyen celal, azamet, teklik ve büyüklüğü hatırlamayı gerektiren İsm-i A'zam'ı getirmeyi ziyade kılmıştır.
والله الموفق.
Muvaffakiyet Allah'tandır.
ولما بان كالشمس بما أقام من الدليل أنه أحق بالأمن منهم، قال مسبباً عما مضى تقريراً لهم: {فأيّ الفريقين} أي حزب الله وحزب ما أشركتم به، ولم يقل: فأيّنا، تعميماً للمعنى {أحق بالأمن} وألزمهم بالجواب حتماً بقوله: {إن كنتم تعلمون} أي إن كان لكم علم فأخبروني عما سألتكم عنه؛ ثم وصل بذلك دلالة على أنه لا علم لهم أصلاً ليخبروا عما سئلوا عنه قولَه مستأنفاً: {الذين آمنوا} أي أوجدوا هذا الفعل {ولم} أي وصدقوا دعواهم بأنهم لم {يلبسوا إيمانهم} أي يخالطوه ويشوبوه {بظلم} .
Ortaya koyduğu delille güvende olmaya onlardan daha layık olduğu güneş gibi açığa çıkınca, geçmiş olanlara bağlayıp onları ikrar ettirmek üzere şöyle dedi: {فأيّ الفريقين} “O halde iki gruptan hangisi” yani Allah'ın fırkası ile O'na ortak koştuklarınızın fırkasından hangisi; anlamı genelleştirmek için “hangimiz” demedi; {أحق بالأمن} “güvende olmaya daha layıktır?” Ve: {إن كنتم تعلمون} “eğer biliyorsanız” yani eğer bir ilminiz varsa size sorduğum şey hakkında bana haber verin, diyerek onları kesin bir cevap vermeye mecbur kıldı. Sonra kendilerine sorulan şey hakkında haber verecek hiçbir ilimleri olmadığına delalet etmek üzere buna yeni bir başlangıç yaparak şu sözünü ekledi: {الذين آمنوا} “İman edenler” yani bu fiili ortaya koyanlar {ولم} “ve ... etmeyenler” yani [şu] iddialarını doğrulayanlar: {يلبسوا إيمانهم} “imanlarına bulaştırmayanlar” yani [imanlarına] karıştırmayan ve katıştırmayanlar {بظلم} “bir zulüm”.
ولما كان المعنى: أحق بالأمن، عدل عنه إلى قوله مشيراً إليهم بأداة البعد تنبيهاً على علو رتبتهم: {أولئك لهم} أي خاصة {الأمن} أي لما تقدم من وصفهم {وهم مهتدون} أي وأنتم ضالون، فأنتم هالكون لإشرافكم على المهالك «وتفسيرُ النبي ﷺ فيما أخرج الشيخان والترمذي والنسائي عن عبد الله بن مسعود ﵁ لهذا الظلم المطلق في قوله تعالى {بظلم} بالشرك» الذي هو ظلم موصوف بالعظم في قوله تعالى {إن الشرك لظلم عظيم} [لقمان: ١٣] تنبيه للصحابة رضوان الله عليهم على أن هذا التنوين للتعظيم، ولأنهم أهل اللسان المطبوعون فيه صفوا بذلك واطمأنوا إليه، ولا شك أن السياق كله في التنفير عن الشرك، وأنه دال على الحث على التبريء
Mana "güvende olmaya daha layıktır" şeklinde olunca, derecelerinin yüceliğine dikkat çekmek üzere uzaklık işaret zamiriyle onlara işaret ederek şöyle buyurdu: {أولئك لهم} “işte onlaradır” yani yalnızca onlaradır {الأمن} “güven” yani daha önce geçen vasıflarından ötürü; {وهم مهتدون} “ve onlar doğru yoldadırlar” yani siz ise sapıtmışsınız; helak edici şeylerle karşı karşıya olduğunuz için helak olucularsınız. İki Şeyh [Buhârî ve Müslim], Tirmizî ve Nesâî'nin Abdullah b. Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet ettiklerine göre Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah Teâlâ'nın {بظلم} kavlindeki bu mutlak zulmü; Allah Teâlâ'nın {إن الشرك لظلم عظيم} [Lokmân: 13] “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” kavlinde büyüklükle nitelenen şirk ile tefsir etmesi, sahabeye -Allah onlardan razı olsun- bu tenvinin ta'zim (büyütme) için olduğuna dikkat çekmektir. Onlar dilde fıtraten yetkin dil ehli oldukları için bununla rahatlamış ve buna mutmain olmuşlardır. Şüphe yok ki bütün siyak şirkten nefret ettirme sadedindedir ve o, şirkten uzaklaşmaya teşvik ettiğine delalet etmektedir;
عن قليل الشرك وكثيره، فآل الأمر إلى أن المراد: ولم يلبسوا إيمانهم بشيء من الشرك، فالتنوين حينئذٍ للتحقير كما هو للتعظيم، فهو من استعمال الشيء في حقيقته ومجازه أو في معنيه المشترك فيهما لفظه معاً - والله أعلم.
şirkin azından ve çoğundan [uzaklaşmaya teşvik etmektedir]. Böylece iş şu anlama varmış olur: "İmanlarına şirkten hiçbir şey bulaştırmayanlar." O halde tenvin, ta'zim için olduğu gibi tahkîr (küçültme/azlık) için de olur; dolayısıyla bu, bir şeyin hakikatinde ve mecazında veya lafzının müşterek olduğu iki anlamında birden kullanılması kabilindendir - en doğrusunu Allah bilir.
ولما كان إبراهيم ﵇ قد انتصب لإظهار حجة الله في التوحيد والذب عنها، وكان التقدير تنبيهاً للسامع على حسن ما مضى ندباً لتدبره: هذه مقاولة إبراهيم ﵇ لأبيه وقومه، عطف عليه قوله معدداً وجوه نعمه عليه وإحسانه إليه، دالاً على إثبات النبوة بعد إثبات الوحدانية: {وتلك} أي وهذه الحجة العظيمة الشأن التي تلوناها عليكم، وهي ما حاج إبراهيم ﵇ به قومه، وعظمه بتعظيمها فقال: {حجتنا} أي التي يحق لها بما فيها من الدلالة أن تضاف إلينا، لأنها من أشرف النعم وأجل العطايا {آتيناها} أي بما لنا من العظمة {إبراهيم} وأوقفناه على حقيقتها وبصرناه بها، ونبه على ارتفاع شأنها بأداة الاستعلاء مضمناً لآتينا وأقمنا، فقال: {على قومه} أي مستعلياً عليهم غالباً لهم قائمة عليهم الحجة التي نصبها، ثم زاد في الإعلام بفضله بقوله مستأنفاً: {نرفع} أي بعظمتنا {درجات من نشاء} بما لنا من القدرة على ذلك كما رفعنا
İbrahim aleyhisselâm tevhid hususunda Allah'ın hüccetini ortaya koymaya ve onu savunmaya koyulunca; geçmiş olanın güzelliğine dikkat çekerek dinleyeni bunu tefekküre teşvik etmek üzere takdir: "İşte bu, İbrahim'in aleyhisselâm babasına ve kavmine karşı söz düellosudur" şeklinde olunca, vahdaniyetin ispatından sonra nübüvvetin ispatına delalet ederek, ona olan nimetlerinin ve ihsanının çeşitlerini sayan şu kavlini buna atfetti: {وتلك} “İşte bu” yani size okuduğumuz bu şanı yüce hüccet ki o, İbrahim'in aleyhisselâm kavmiyle tartıştığı şeydir. Onu, [hücceti] yücelterek yüceltti ve şöyle buyurdu: {حجتنا} “bizim hüccetimizdir” yani taşıdığı delil sebebiyle bize nispet edilmeye layık olan [hüccettir]; zira o en şerefli nimetlerden ve en yüce ihsanlardandır; {آتيناها} “onu verdiğimiz” yani azametimizle verdiğimiz [hüccettir] {إبراهيم} “İbrahim'e”. Onu onun hakikatine vakıf kıldık ve onu kendisine basiret kıldık. "Verdik" ve "ikame ettik" manasını tazammun eden üstünlük edatıyla onun şanının yüksekliğine dikkat çekerek şöyle buyurdu: {على قومه} “kavmine karşı” yani onlara üstün gelip onları mağlup ederek, ortaya koyduğu hüccet onların aleyhine kaim oldu. Sonra yeni bir başlangıçla şöyle diyerek onun faziletini bildirmeyi artırdı: {نرفع} “yükseltiriz” yani azametimizle {درجات من نشاء} “dilediğimiz kimselerin derecelerini” buna olan kudretimizle; nitekim yükselttiğimiz gibi,
درجة إبراهيم ﵇ على جميع أهل ذلك العصر.
İbrahim'in aleyhisselâm derecesini o asrın bütün ehline [üstün kılıp yükselttiğimiz gibi].
ولما كانت محاجته لهم على قانون الحكمة بالعالم العلوي الذي نسبوا الخلق والتدبير بالنور والظلمة إليه، وكان في ختام محاجته لهم أن الجاري على قانون الحكمة أن الملك الحق لا يهين جنده فلا خوف عليهم، وكان قبل ذلك في الاستدلال على البعث الذي هو محط الحكمة؛ كان الأنسب أن يقدم في ختم الآية وصف الحكمة فقال: {إن ربك} أي خاصاً لنبيه ﷺ بالمخاطبة باسم الإحسان تنبيهاً على أن حَجبَه الدليل عمن يشاء لِحِكَم أرادها سبحانه، ففيه تسلية له ﷺ {حكيم} أي فلا يفعل بحزبه إلاّ ما ظنه به خليله ﷺ مما يقر أعينهم، إما في الدنيا وإما في الآخرة وإما فيهما {عليم} فلا يلتبس عليه أحد من غيرهم، فيفعل به ما يحل بالحكمة.
Onun kavmiyle mücadelesi, yaratmayı ve tedbiri nur ve zulmetle kendisine nispet ettikleri ulvî alem üzerinden hikmet kanununa göre olunca; kavmiyle mücadelesinin hitamında hikmet kanunu gereğince hakiki Hükümdarın kendi ordusunu hor kılmayacağı, dolayısıyla onlara hiçbir korku olmayacağı yer alınca ve bundan önce de hikmetin odak noktası olan dirilişe (ba's) istidlalde bulunulmuş olunca; ayetin hitamında hikmet vasfını öne almak en uygunu oldu ve şöyle buyurdu: {إن ربك} “Şüphesiz senin Rabbin” yani dilediği kimseden hücceti gizlemesinin Sübhânehu'nun murad ettiği hikmetlerden ötürü olduğuna dikkat çekmek üzere Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem ihsan ismiyle hitabı tahsis ederek [şöyle buyurdu]; bunda kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli vardır: {حكيم} “hikmet sahibidir” yani kendi fırkasına, Halîl'inin aleyhisselâm O'nun hakkında zannettiği ve gözlerini aydınlatacak şeyden başkasını yapmaz; ya dünyada ya ahirette ya da her ikisinde; {عليم} “hakkıyla bilendir” başkalarından hiçbiri O'na gizli ve müphem kalmaz, binaenaleyh ona hikmete uygun olanı yapar.
ولما أشار إلى رفعته بأنه بصّره بالحجة حتى كان على بصيرة من أمره، وأنه علا على المخالفين برفع الدرجات، أتبع ذلك ما دل عليها وعلى حكمته بعلمه بالعواقب، فقال معلماً بأنه جعله عزيزاً في الدنيا لأن
Hücceti kendisine basiret kılıp işinde tam bir basiret üzere olmasıyla ve dereceleri yükseltmek suretiyle muhaliflerine üstün gelmesiyle onun yüceliğine işaret edince, akıbetleri bilmesiyle O'nun hikmetine ve buna delalet eden şeyi peşine ekledi ve onu dünyada aziz kıldığını bildirerek şöyle buyurdu; zira
أشرف الناس الأنبياء والرسل، وهم من نسله وذريته، ورفع ذكره أبداً لأجل قيامه بالذب عن توحيده: {ووهبنا له} أي لخليلنا ﵇ بما لنا من العظمة {إسحاق} ولداً له على الكبر حيث لا يولد لمثله ولا لمثل زوجته {ويعقوب} أي ولد ولد، وابتدأ سبحانه بهما لأن السياق للامتنان على الخليل ﵇، وهو أشد سروراً بابنه الذي متع به ولم يؤمر بفراقه وابن ابنه الذي أكثر الأنبياء الداعين إلى الله من نسله ومن خواصه، وهو الموجب الأعظم للبداءة أن أبناءه طهروا الأرض المقدسة التي هي مهاجر إبراهيم ﵇ ومختاره للسكنى بنفسه ونسله، بل مختار الله له ولهم بعده بمدد طهورها من الشرك وعبادة الأوثان، ودعوا إلى الله ونوروا الأرض بعبادته.
insanların en şereflisi peygamberler ve resullerdir; onlar da onun neslinden ve zürriyetindendir. O'nun tevhidini savunmaya kalkışması sebebiyle onun adını ebediyen yüceltti: {ووهبنا له} “Ve ona bağışladık” yani azametimizle Halîl'imize aleyhisselâm [bağışladık] {إسحاق} “İshak'ı” yaşlılık çağında, kendisi gibi birine de hanımı gibi birine de çocuk doğmayacak bir haldeyken bir evlat olarak [bağışladık]; {ويعقوب} “ve Yakub'u” yani evladının evladını. Sübhânehu bu ikisiyle başladı; çünkü siyak, Halîl'e aleyhisselâm minnette bulunma sadedindedir; o ise kendisiyle faydalandırıldığı ve ayrılması emredilmediği oğluna ve Allah'a davet eden peygamberlerin çoğunun kendi neslinden ve seçkinlerinden olduğu torununa daha çok sevinmiştir. Başlamayı gerektiren en büyük sebep şudur ki; onun oğulları, İbrahim'in aleyhisselâm hicret yurdu ve bizzat kendisi ve nesli için ikamet etmek üzere seçtiği, bilakis Allah'ın kendisi ve ondan sonrakiler için uzun süreler boyunca şirkten ve putlara tapmaktan temiz kalmasını seçtiği Mukaddes Belde'yi temizlemişler, Allah'a davet etmişler ve yeryüzünü O'na ibadetle aydınlatmışlardır.
ولما كانت النعمة لا تتم إلاّ بالهداية، قال مستأنفاً مقدماً للمفعول ليشمل الكلام إياهما: {كلاًّ} أي منهما ومن أبيهما {هدينا} ثم أتبع ذلك المهتدين قديماً وحديثاً تأكيداً لأن هذا المذهب لم يزل خلص العباد دعاة إليه في قديم الزمان وجديده، فكأنه يقول: إن كنتم تلزمون دينكم لأنه
Nimet ancak hidayetle tamamlanacağı için, sözün her ikisini de kapsaması maksadıyla mef'ûlü öne alıp yeni bir başlangıç yaparak şöyle buyurdu: {كلاًّ} “Her birini” yani hem bu ikisini hem de babalarını {هدينا} “doğru yola ilettik”. Sonra, eski ve yeni zamanlarda ihlaslı kulların daima bu yola davetçi olduklarını teyit etmek üzere, eskiden ve yakın zamanda hidayete erenleri buna tabi kıldı. Sanki şöyle demektedir: Eğer siz dininize,
عندكم حق، فقد تبين لكم بطلانه، وأن الحق إنما هو التوحيد، وإن كنتم تلزمونه لِقِدَمِه فهذا الدين - الذي - دعاكم إليه رسولي مع وضوح الدلالة على حقيته - هو القديم الذي دعاكم إليه نوح ومن تلاه من خلص ذريته إلى إبراهيم أبيكم الأعظم ومن بعده من خلص ذريته إلى عيسى، ثم إلى هذا الرسول الذي هو دعوة إبراهيم وبشارة عيسى - على الكل أبلغ الصلاة وأتم التسليم، فهو أحق بالاتباع من جهة الحقية والأقدمية، وإن كنتم تلزمونه لمجرد اتباع الآباء فليس في أبائكم مثل إبراهيم ﵇، وقد تلوت عليكم في كلامي الذي أقمت الدليل القطعي بعجزكم عنه على صحة نسبته إلى ما حاج به أباه وقومه في إبطال الأوثان التي أضلتكم، فهو أولى آبائكم أن تعتدوا به - والله الموفق.
katınızda hak olduğu için sarılıyorsanız, onun batıl olduğu, hakkın ise ancak tevhid olduğu size açıklanmıştır. Şayet ona kadim oluşundan ötürü sarılıyorsanız, hak olduğuna dair açık delille birlikte Resulümün sizi davet ettiği bu din; Nuh'un ve onun ardından gelen tertemiz zürriyetinin ta en büyük babanız İbrahim'e, ondan sonra gelen tertemiz zürriyetinin ta İsa'ya ve sonra İbrahim'in duası ve İsa'nın müjdesi olan bu Resule -hepsine salâtın en üstünü ve selamın en tamı olsun- kadar sizi davet ettiği kadim dindir. Dolayısıyla o, hak oluş ve kadim oluş cihetinden uyulmaya daha layıktır. Eğer ona sırf atalara uymak için sarılıyorsanız, atalarınız arasında İbrahim aleyhisselâm gibisi yoktur. Sizi saptıran putları iptal etme hususunda babasıyla ve kavmiyle tartıştığı şeyleri, aciz kalışınızla bana nispetinin doğruluğuna kesin delil getirdiğim kelamımda size okumuş bulunuyorum. Dolayısıyla o, kendisini örnek alacağınız atalarınızın en önceliklisidir - Muvaffakiyet Allah'tandır.
ولما كان ربما وقع في وهم أن هداية كل من إسحاق وابنه بتربية أبيه، ذكر العاشر من آباء الخليل وهو نوح ﵉ لدفع ذلك، ولأن السياق لإنكار الأوثان، وهو أول من نهى عن عبادتها، وهو أجلّ آباء الخليل ﵇ فقال: {ونوحاً هدينا} أي بما لنا من العظمة من بين ذلك الجيل الأعوج.
İshak'ın ve oğlunun hidayetinin babalarının terbiyesiyle olduğu zannı akla gelebileceği için, bunu defetmek üzere ve siyak putları inkâr sadedinde olup putlara tapmayı ilk yasaklayan kişi ve Halîl'in aleyhisselâm atalarının en yücesi olduğu için Halîl'in atalarından onuncusu olan Nuh'u aleyhisselâm zikretti ve şöyle buyurdu: {ونوحاً هدينا} “Ve Nuh'u doğru yola iletmiştik” yani o eğri büğrü neslin arasından azametimizle [doğru yola ilettik].
ولما كانت لم تتجاوز منه، وكان زمنه بعض الزمن المتقدم، أثبت الجار وقطعه عن الإضافة لتراخي زمانهم كثيراً عن زمانه فقال:
Onun zamanı kendisinden öteye geçmediği ve zamanı önceki zamanın bir parçası olduğu için, onların zamanının onun zamanından oldukça sonra olduğunu belirtmek üzere cerri sabit kıldı ve onu izafetten kesti de şöyle buyurdu:
{من قبل} أي ولم تكن هدايته إلاّ بنا في زمان كان أهله من شدة الضلال ولزوم الظلم في مثل استقبال الليل، كلما امتد احلولك ظلامه واشتد، وطالما دعاهم إلى الله وربّاهم فلم يرجع منهم كثيراً أحد حتى لقد خالفه زوجه وبعض ولده، ولمثل ذلك فصل بين إسماعيل وأبيه ويوسف وأبيه ﵈ إشارة إلى فراق كل منهما لأبيه في الحياة، وأنه ما حفظ كلاًّ منهما على سنن الهدى طول المدى إلاّ الله؛ ثم ابتدأ المذكورين بعدُ بمن بنى على يده ويد ابنه مسجداً هو بعد المسجد الذي بناه إبراهيم وولده إسماعيل ﵉ فقال: {ومن ذريته} .
{من قبل} “Daha önce” yani ahalisi sapıklığın şiddetinden ve zulme sarılmaktan ötürü geceyi karşılar gibi olduğu bir zamanda -ki gece uzadıkça karanlığı koyulaşır ve şiddetlenir- onun hidayeti ancak bizim sayemizde olmuştu. Onları uzun zaman Allah'a davet edip terbiye etti de içlerinden çok kimse geri dönmedi; hatta hanımı ve bazı çocukları dahi ona muhalefet etti. Bunun benzeri bir sebeple, her birinin hayattayken babasından ayrıldığına ve uzun süre boyunca her birini hidayet yolu üzere koruyanın sadece Allah olduğuna işaret etmek üzere İsmail ile babasının, Yusuf ile babasının aleyhimesselâm arasını ayırdı. Sonra daha sonra zikredilenlere, İbrahim ve oğlu İsmail'in aleyhimesselâm inşa ettiği mescitten sonra gelen mescidi kendi eli ve oğlunun eliyle inşa eden kişi ile başladı ve şöyle buyurdu: {ومن ذريته} “Onun soyundan da”.
ولما كان السياق كله لمدح الخليل، وكان المذكورون - إلا لوطاً - من نسله، وكان التغليب مستعملاً شائعاً في لسان العرب، لا سيما ولوط ابن أخيه ومثل ولده؛ حكم بأن الضمير لإبراهيم ﵇، وقولُ من قال: إن يونس ﵇ ليس من نسله، غير صحيح، بل هو من بني إسرائيل، وهو أحد من ذكر في سفر الأنبياء، وسيأتي خبره من السفر المذكور في سورة {والصافات} إن شاء الله تعالى، وقد صرح أبو الحسن محمد بن عبد الله الكسائي في قصص الأنبياء أنه من ذرية إبراهيم، واقتضى كلامه أنه من بني إسرائيل، كما اقتضى ذلك
Siyak tamamen Halîl'i övme sadedinde olduğu, zikredilenler de -Lût hariç- onun neslinden olduğu ve Arap dilinde tağlîb (çoğunluğu esas alma) yaygın olarak kullanıldığı için -özellikle Lût onun erkek kardeşinin oğlu ve evladı mesabesinde olduğu için- zamirin İbrahim'e aleyhisselâm ait olduğuna hükmedildi. Yunus'un aleyhisselâm onun neslinden olmadığını söyleyenin sözü sahih değildir; bilakis o İsrailoğullarındandır ve Peygamberler Kitabı'nda zikredilenlerden biridir; inşâallâhu teâlâ Sâffât Suresi'nde adı geçen kitaptan onun haberi gelecektir. Ebu'l-Hasan Muhammed b. Abdullah el-Kisâî, Kısasü'l-Enbiyâ'da onun İbrahim'in zürriyetinden olduğunu açıkça belirtmiştir; onun kelamı, tıpkı Begavî'nin
كلام البغوي في سورة الأنبياء ﵈، وأما أيوب فروى؛ من نسل عيص بن إسحاق ﵈ {داود} أي هديناه {وسليمان} أي اللذين بنيا بيت المقدس بأمر الله: داود بخطه وتأسيسه، وسليمان بإكماله وتشييده.
Enbiyâ Suresi'ndeki aleyhimesselâm kelamının gerektirdiği gibi, onun İsrailoğullarından olduğunu iktiza etmiştir. Eyyûb'a gelince; onun İshak'ın oğlu Iys'ın aleyhimesselâm neslinden olduğu rivayet edilmiştir. {داود} “Davud'u” yani onu da doğru yola ilettik {وسليمان} “ve Süleyman'ı” yani Allah'ın emriyle Beytü'l-Makdis'i inşa eden iki peygamberi: Davud planını çizip temelini atarak, Süleyman ise onu tamamlayıp yükselterek [inşa etmiştir].
وما كان مع ذلك ملكين، تلاهما بمن شابههما في الملك أو الحكم على الملوك فقال: {وأيوب} وقدمه لمناسبة ما بينه وبين سليمان في أن كلاًّ منهما ابتلى بأخذ كل ما في يده ثم ردّ الله إليه {ويوسف} وكل من هؤلاء الأربعة ابتلى فصبر، واغتنى فشكر، وأيوب إن لم يكن ملكاً فقد كانت ثروته غير مقصرة عن ثروة الملوك، على أن بعض الطلبة أخبرني عن تفسير الهكاري - فيما أظن - أنه صرح بأنه ملك، وأيضاً فالاثنان الأولان كانا سبب إصلاح بني إسرائيل بعد الفساد واستنقاذهم من ذل الفلسطين، والاثنان الباقيان كل منهما ابتلى بفراق أهله ثم ردوا عليه: أيوب بعد أن ماتوا، ويوسف قبل الموت،
Bununla beraber iki hükümdar oldukları için, hükümdarlıkta veya hükümdarlara hükmetmekte onlara benzeyenleri onların peşine ekledi ve şöyle buyurdu: {وأيوب} “ve Eyyub'u”; her ikisinin de elindeki her şeyin alınması ve sonra Allah'ın bunu kendisine geri vermesiyle imtihan olunmaları bakımından onunla Süleyman arasındaki münasebetten ötürü onu öne aldı; {ويوسف} “ve Yusuf'u”. Bu dört zatın her biri imtihan edildiğinde sabretti, zenginleştiğinde şükretti. Eyyûb hükümdar olmasa bile, serveti hükümdarların servetinden geri kalmıyordu; nitekim bazı talebeler el-Hekkârî tefsirinden -sanırım- bana onun hükümdar olduğunu açıkça yazdığını nakletmişti. Ayrıca ilk iki peygamber, fesattan sonra İsrailoğullarının ıslahının ve Filistinlilerin zilletinden kurtarılmalarının sebebi olmuştu; diğer iki peygambere gelince, her ikisi de ailesinden ayrılmakla imtihan edildi, sonra kendilerine geri verildiler: Eyyûb'a öldükten sonra, Yusuf'a ise ölümden önce;
وأيضاً فداود ﵇ شارك إبراهيم ﵇ في أنه كان سبب سلامته من ملك زمانه الاختفاءُ في غار، وذلك أن نمرود بن الكنعان كان ادعى الإلهية وأطمع فيها، وقال له منجموه: يولد في بلدك هذا العام غلام يغير دين أهل الأرض، ويكون هلاكك على يده، فأمر بذبح كل غلام في ناحيته في تلك السنة، وأمر بعزل الرجال عن النساء، وحملت أم إبراهيم ﵇ به في تلك السنة، فلما وجدت الطلق خرجت ليلاً إلى غار قريب منها فولدت فيه إبراهيم وأصلحت من شأنه، ثم سدت فم الغار ورجعت، ثم كانت تطالعه فتجده يمتص إبهامه، وكان يشب في اليوم كالشهر وفي الشهر كالسنة؛ وأما داود ﵇ فإنه لما قتل جالوت وزوَّجَه طالوتُ ابنته، وناصفه ملكه - على ما كان شرط لمن قتل جالوت - مال إليه الناس وأحبوه، فحسده فأراد قتله، فطلبه فهرب منه، فدخل غاراً فنسجت عليه العنكبوت، فقال طالوت: لو دخل هنا لخرق بناء العنكبوت، فأنجاه الله منه؛ وتلاه بسليمان لأنه مع كونه من أهل الملك والبلاء شارك إبراهيم ﵉ في إبطال عبادة الشمس في قصة بلقيس ﵂؛ وقصة يوسف ﵇ في إبطال عبادة الأوثان شهيرة في قوله تعالى
Ayrıca Davud aleyhisselâm, zamanının hükümdarından kurtuluş sebebinin bir mağarada gizlenmek olması hususunda İbrahim'e aleyhisselâm ortak olmuştur. Şöyle ki; Ken'an oğlu Nemrud ilahlık iddia etmiş ve buna tamah etmişti. Müneccimleri ona: "Bu yıl senin memleketinde yeryüzü halkının dinini değiştirecek ve senin helakin kendi elinde olacak bir erkek çocuk doğacak" dediler. O da o yıl kendi bölgesindeki bütün erkek çocukların boğazlanmasını emretti ve erkeklerin kadınlardan ayrılmasını emretti. İbrahim'in aleyhisselâm annesi o yıl ona hamile kaldı. Doğum sancısı gelince geceleyin kendisine yakın bir mağaraya çıktı, orada İbrahim'i doğurdu ve onun bakımını yaptı; sonra mağaranın ağzını kapatıp döndü. Sonra onu görmeye gidiyordu ve başparmağını emerken buluyordu; o, günde bir ay gibi, ayda bir yıl gibi büyüyordu. Davud'a aleyhisselâm gelince; o Câlût'u öldürünce Tâlût kızını onunla evlendirdi ve Câlût'u öldüren kimse için şart koştuğu üzere mülkünü onunla yarı yarıya paylaştı. İnsanlar ona meyletti ve onu sevdiler; bunun üzerine [Tâlût] onu kıskandı ve onu öldürmek istedi. Onu aradı, o da ondan kaçtı ve bir mağaraya girdi, örümcek üzerine ağ ördü. Tâlût: "Eğer buraya girseydi örümceğin yuvasını bozardı" dedi ve Allah onu ondan kurtardı. Hükümdarlık ve bela ehlinden olmakla beraber Belkıs radıyallâhu anhâ kıssasında güneşe tapmayı iptal etme hususunda İbrahim'e aleyhimesselâm ortak olduğu için onun peşine Süleyman'ı ekledi. Yusuf'un aleyhisselâm putlara tapmayı iptal etme kıssası ise Allah Teâlâ'nın şu kavlinde meşhurdur:
{يا صاحبي السجن ءأرباب متفرقون خير أم الله الواحد القهار} [يوسف: ٣٩] .
{يا صاحبي السجن ءأرباب متفرقون خير أم الله الواحد القهار} [Yûsuf: 39] “Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip gelen bir tek Allah mı?”
ولما كان يوسف ﵇ ممن أعلى الله كلمته على كلمة ملك مصر وأعز ملكها وأهلها وأحياهم به، أتبعه من أعلى الله كلمتهما على كلمة ملك مصر وأهلها وأهلكهم بهما، فكأن بعض قصصهم وفاق، وبعضها تقابل وطباق، فقال: {وموسى وهارون} ولما كان التقدير: هديناهم جزاء لإحسانهم باهتدائهم في أنفسهم ودعائهم لغيرهم إلى الهدى، لم يشغل أحداً منهم منحةُ السراء ولا محنة الضراء، عطف عليه قوله: {وكذلك} أي ومثل ما جزيناهم {نجزي المحسنين *} أي كلهم، ففي ذلك إشارة إلى علو مقامهم من هذه الجهة، وهي أنهم من أهل السراء المطفئة والضراء المسنية، ومع ذلك فقد أحسنوا ولم يفتروا ولم ينوا.
Yusuf aleyhisselâm, Allah'ın kelimesini Mısır kralının kelimesine üstün kıldığı, onun mülkünü ve halkını aziz kıldığı ve onunla onları ihya ettiği kimselerden olunca, Allah'ın kelimelerini Mısır kralının ve halkının kelimesine üstün kıldığı ve bu ikisi sebebiyle onları helak ettiği kimseleri onun peşine ekledi; sanki onların kıssalarının bir kısmı uyum (vefak), bir kısmı ise karşıtlık ve tezat (tıbak) arz etmektedir. Şöyle buyurdu: {وموسى وهارون} “Musa'yı ve Harun'u da”. Takdir: "Kendi nefislerinde hidayete ermeleri ve başkalarını hidayete davet etmeleri suretiyle yaptıkları ihsanın karşılığı olarak onları doğru yola ilettik; ne bolluk nimeti ne de darlık mihneti onlardan hiçbirini meşgul etmedi" şeklinde olunca, şu kavlini buna atfetti: {وكذلك} “Ve işte böylece” yani onları mükâfatlandırdığımız gibi {نجزي المحسنين *} “ihsan sahiplerini mükâfatlandırırız” yani onların hepsini. Bunda onların bu cihetten makamlarının yüceliğine bir işaret vardır ki o da şudur: Onlar [gururu] söndüren bolluk ve [takatı] zorlayan darlık ehlindendiler; buna rağmen ihsanda bulundular, gevşemediler ve zaaf göstermediler.
ولما كان المذكوران قبله ممن سلطهما على الملوك، أتبعهما من سلط الملوك عليهما بالقتل فقال: {وزكريا ويحيى} ثم أتبعهما من عاندهما الملوك ولم يسلطوا عليهما وأدام الله سبحانه حياتهما إلى أن يريد سبحانه فقال: {وعيسى وإلياس} ولما كان هؤلاء الأربعة من الصابرين، قال مادحاً لهم على وجه يعم من قبلهم: {كل} أي من المذكورين {من الصالحين *} ثم أتبعهم من لم يكن بينهما وبين الملوك
Ondan önce zikredilen iki zat, O'nun krallara musallat kıldığı kimselerden olunca; kralların öldürmekle kendilerine musallat kılındığı iki zatı onların peşine ekledi ve şöyle buyurdu: {وزكريا ويحيى} “Zekeriyya'yı ve Yahya'yı da”. Sonra kralların kendilerine inatla karşı çıktığı fakat üzerlerine musallat kılınmadığı ve Sübhânehu'nun dilediği zamana kadar hayatlarını devam ettirdiği kimseleri onların peşine ekleyerek şöyle buyurdu: {وعيسى وإلياس} “İsa'yı ve İlyas'ı da”. Bu dördü sabredenlerden olunca, kendilerinden öncekileri de kapsayacak bir şekilde onları överek şöyle buyurdu: {كل} “Hepsi de” yani zikredilenlerin hepsi {من الصالحين *} “salihlerdendir”. Sonra onların peşine, krallarla aralarında hiçbir mesele
أمر، وهدى بهما من كان بين ظهرانيه فقال: {وإسماعيل واليسع} هذا إن كان اليسع هو ابن أخطوب ابن العجوز خليفة إلياس، كما ذكر البغوي في سورة الصافات أن الله تعالى أرسل إلى إلياس - وهو من سبط لاوي من نسل هارون ﵇ فرساً من نار فركبه فرفعه الله وقطع عنه لذة المطعم والمشرب، وكساه الريش، فكان إنسياً ملكياً أرضياً سماوياً، وسلط الله على آجب - يعني الملك الذي سلط على إلياس - عدواً فقتله ونَبأ الله اليسع وبعثه رسولاً إلى بني إسرائيل، وأيده فآمنت به بنو إسرائيل وكانوا يعظمونه وإن كان اليسع هو يوشع بن نون - كما قال زيد بن أسلم - فالمناسبة بينه وبين إسماعيل ﵉ أن كلاًّ منهما كان صادق الوعد، لأن يوشع أحد النقيبين اللذين وفيا لموسى ﵇ حين بعثهم يجسون بلاد بيت المقدس كما أشير إليه في قوله تعالى {ولقد أخذ الله ميثاق بني إسراءيل وبعثنا منهم اثني عشر نقيباً} [المائدة: ١٢] وقوله {وقال رجلان من الذين يخافون أنعم الله عليهما} [المائدة: ٢٣] وأيضاً فكل منهما كان سبب عمارة بلد الله الأعظم بالتوحيد، فإسماعيل سبب عمارة مكة المشرفة، ويوشع سبب عمارة البلدة المقدسة - كما سيأتي
olmayan ve aralarında bulundukları kimseleri kendileriyle hidayete erdirdiği zatları ekledi de şöyle buyurdu: {وإسماعيل واليسع} “İsmail'i ve Elyesa'ı da”. Bu, şayet Elyesa', Begavî'nin Sâffât Suresi'nde zikrettiği gibi, İlyas'ın halifesi olan el-Acûz oğlu Ahtûb oğlu Elyesa' ise böyledir. Begavî orada Allah Teâlâ'nın İlyas'a -ki o Harun'un aleyhisselâm neslinden Lâvî boyundandır- ateşten bir at gönderdiğini, ona bindiğini, Allah'ın onu yükselttiğini, yeme ve içme lezzetini ondan kestiğini ve ona tüyler giydirdiğini; böylece hem insanî hem melekî, hem arzî hem semavî olduğunu; Allah'ın Âceb'e -yani İlyas'a musallat kılınan krala- bir düşman musallat edip onu öldürttüğünü ve Allah'ın Elyesa'ı peygamber yapıp İsrailoğullarına resul olarak gönderdiğini, onu teyit ettiğini, İsrailoğullarının ona iman edip onu tazim ettiklerini zikretmiştir. Şayet Elyesa' -Zeyd b. Eslem'in dediği gibi- Yûşa' b. Nûn ise, onunla İsmail aleyhimesselâm arasındaki münasebet şudur: Her ikisi de sözünde sadıktı; zira Yûşa', Allah Teâlâ'nın {ولقد أخذ الله ميثاق بني إسراءيل وبعثنا منهم اثني عشر نقيباً} [el-Mâide: 12] “Andolsun ki Allah İsrailoğullarından teminat almıştı ve içlerinden on iki temsilci göndermiştik” ve {وقال رجلان من الذين يخافون أنعم الله عليهما} [el-Mâide: 23] “Korkanlardan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam dedi ki...” kavillerinde işaret edildiği gibi, Musa aleyhisselâm onları Beytü'l-Makdis beldelerini keşfetmek üzere gönderdiğinde ona sadık kalan iki temsilciden biridir. Ayrıca her biri, tevhid ile Allah'ın en büyük beldesinin imarına sebep olmuştur: İsmail Mekke-i Mükerreme'nin imarına, Yûşa' ise Mukaddes Belde'nin imarına sebep olmuştur - inşâallâhu teâlâ Yûnus Suresi'nde geleceği
في سورة يونس إن شاء الله تعالى.
üzere.
ولما كان إسماعيل واليسع ممن هدى الله بهما قومهما من غير عذاب، أتبعهما مَن هدى الله قومه بالعذاب وأنجاهم بعد إتيان مخايله فقال: {ويونس} أي هديناه؛ ولما انقضت ذرية إبراهيم ﵇، ختم بابن أخيه الذي ضل قومه فهلكوا بغتة، فبين قصتي هذين الآخرين طباق من جهة الهلاك والنجاة، ووفاق من حيث إن كلاًّ منهما أرسل إلى غير قومه فقال: {ولوطاً} ثم وصفهم بما يعم من قبلهم فقال: {وكلاًّ} أي ممن ذكرنا {فضلنا} أي بما لنا من العظمة بتمام العلم وشمول القدرة {على العالمين *} فكل هؤلاء الأنبياء ممن هداه الله بهداه وجاهد في الله حق جهاده، وبدأهم تعالى بإبراهيم ﵇ وختمهم بابن أخيه لوط ﵇ على هذه المناسبة الحسنة؛ وقيل: إن الله تعالى أهلك قوم إبراهيم - نمرود وجنوده - بعد هجرته، فإن صح ذلك تمت المناسبة في هلاك كل من قومه وقوم ابن أخيه لوط بعد خروج نبيهم عنهم، فيكون بينهما وفاق كما كان بين قصته وقصة يونس ﵇ طباق.
İsmail ve Elyesa', Allah'ın kavimlerini azap olmaksızın kendileriyle hidayete erdirdiği kimselerden olunca; kavmini azapla hidayete erdirdiği ve azap belirtileri geldikten sonra onları kurtardığı zatı onların peşine ekledi ve şöyle buyurdu: {ويونس} “ve Yunus'u” yani onu da doğru yola ilettik. İbrahim'in aleyhisselâm zürriyeti bitince, kavmi sapıtıp ansızın helak olan kardeşinin oğlu ile hitama erdirdi. Böylece bu son iki zatın kıssaları arasında helak ve kurtuluş cihetinden tezat (tıbak), her birinin kendi kavminden başkasına gönderilmiş olması bakımından ise uyum (vefak) vardır; şöyle buyurdu: {ولوطاً} “ve Lût'u da”. Sonra kendilerinden öncekileri de kapsayacak bir şekilde onları niteleyerek şöyle buyurdu: {وكلاًّ} “Ve her birini” yani zikrettiklerimizin her birini {فضلنا} “üstün kıldık” yani ilmin tamlığı ve kudretin kuşatıcılığıyla azametimiz sayesinde {على العالمين *} “alemlere”. Bütün bu peygamberler Allah'ın kendi hidayetiyle doğru yola ilettiği ve Allah yolunda hakkıyla cihat eden kimselerdir. Teâlâ onlara İbrahim aleyhisselâm ile başlamış ve bu güzel münasebet üzere kardeşinin oğlu Lût aleyhisselâm ile bitirmiştir. Denildi ki: Allah Teâlâ, İbrahim'in kavmini -Nemrud'u ve ordularını- onun hicretinden sonra helak etmiştir; eğer bu sahih ise peygamberleri aralarından çıktıktan sonra gerek onun kavminin gerekse kardeşinin oğlu Lût'un kavminin helak oluşundaki münasebet tam olur; böylece onun kıssası ile Yunus'un aleyhisselâm kıssası arasında tezat (tıbak) olduğu gibi aralarında uyum (vefak) bulunmuş olur.
ومن لطائف ترتيبهم هكذا أيضاً أن إسماعيل ﵇ يوازي نوحاً ﵇، فإنه رابع في العدّ لهذا العقد إذا عددته من آخره، كما أن نوحاً ﵇ رابعه إذا عددته من أوله، والمناسبة بينهما أن
Onların bu şekilde sıralanmasının latif nüktelerinden biri de şudur: İsmail aleyhisselâm Nuh'a aleyhisselâm denk düşmektedir; zira bu dizilimi sondan saydığında o dördüncüdür; tıpkı baştan saydığında Nuh'un aleyhisselâm dördüncü olduğu gibi. İkisi arasındaki münasebet şudur:
نوحاً ﵇ نشر الله منه الآدميين حتى كان منهم إبراهيم ﵇ الذي جعله الله أباً للأنبياء والمرسلين، وإسماعيل ﵇ نشر الله منه العرب الذين هم خلاصة الخلق حتى كان منهم محمد ﷺ الذي جعله الله خاتم الأنبياء والمرسلين، فهذا كان بداية وهذا كان نهاية، وأن المذكورين قبل ذرية إبراهيم ﵇ وبعدها - وهما نوح ولوط ﵉ أهلك الله قوم كل منهما عامة، وغيب هؤلاء في جامد الأرض كما أغرق أولئك في مانع الماء، وأشقى بكل منهما زوجته، بياناً لأن الرسل كما يكونون لناس رحمة يكونون على قوم نقمة، وأنه لا نجاة بهم ولا انتفاع إلا بحسن الاتباع، وأن ابن عمران اشترك مع إبراهيم ﵈ في أن كلاًّ من ملكي زمانهم أمر بقتل الغلمان خوفاً ممن يغير دينه ويسلبه ملكه، وكما أن الله تعالى أنجى إبراهيم ﵇ وابن أخيه لوطاً ﵇ من ملك زمانهما المدعي للإلهية فكذلك أنجى موسى وأخاه هارون ﵉ من ملك زمانهما المدعي للآلهة، وأنجى ذرية إبراهيم بهما، فإذا جعلت إبراهيم وابن أخيه لوطاً - لكونه تابعاً له - واحداً، وموسى وأخاه هارون واحداً لمثل ذلك، ونظمت أسماء جميع هذه
Nuh'tan aleyhisselâm Allah insanları türetip yaymıştır; ta ki içlerinden Allah'ın peygamberlerin ve resullerin babası kıldığı İbrahim aleyhisselâm gelmiştir. İsmail'den aleyhisselâm ise Allah mahlukatın özü olan Arapları türetip yaymıştır; ta ki içlerinden Allah'ın peygamberlerin ve resullerin sonuncusu kıldığı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gelmiştir. Dolayısıyla bu bir başlangıç, diğeri ise bir nihayet olmuştur. İbrahim'in aleyhisselâm zürriyetinden önce ve sonra zikredilenler -ki onlar Nuh ve Lût'tur aleyhimesselâm- Allah her ikisinin de kavmini toptan helak etmiştir. Bunları sert yerin içine batırdığı gibi, onları da engelleyici suyun içinde boğmuştur; resullerin insanlara bir rahmet olduğu gibi bir kavme de azap olabileceğini, onlarla kurtuluşun ve onlardan istifadenin ancak güzelce tabi olmakla mümkün olduğunu beyan etmek üzere her ikisinin hanımını da şaki kılmıştır. İmran oğlu [Musa], kendi zamanlarının krallarının dinini değiştirecek ve mülkünü elinden alacak kimseden korkarak erkek çocukları öldürmeyi emretmesi hususunda İbrahim ile aleyhimesselâm müşterek olmuştur. Allah Teâlâ, İbrahim'i aleyhisselâm ve kardeşinin oğlu Lût'u aleyhisselâm zamanlarının ilahlık iddia eden kralından kurtardığı gibi, Musa'yı ve kardeşi Harun'u da aleyhimesselâm zamanlarının ilahlık iddia eden kralından kurtarmış ve İbrahim'in zürriyetini bu ikisi vasıtasıyla necat buldurmuştur. İbrahim ile -ona tabi olduğu için- kardeşinin oğlu Lût'u bir, aynı sebeple Musa ile kardeşi Harun'u da bir saydığında ve bütün bu
الأنبياء في سلك النقي: لوط مع إبراهيم كموسى مع هارون، وكان الأربعة واسطة عقدة، فبين إبراهيم وموسى حينئذ سبعة كما أن بين هارون ولوط سبعة، وإذا ضممت إليهم المقصود بالذات المخاطب بهذه الآيات المأمور بقوله {فبهداهم اقتده} [الأنعام: ٩٠] كان منزله في السلك بين ابن عمه لوط وأبيه إبراهيم، ويكون من بين يديه تسعة، ومن خلفه تسعة، فمن إبراهيم إلى موسى تسعة، ومن لوط إلى هارون كذلك، فكان رسول الله ﷺ واسط العقد ومكمل العقد، فإنه العاشر من كل جانب، فبه تكمل الهدى وإيجاب الردى، وذلك طبق قوله ﷺ فيما رواه الشيخان وغيرهما عن أبي هريرة ﵁:
peygamberlerin isimlerini kusursuz bir kolyenin ipliğine dizdiğinde: Musa ile Harun gibi Lût ile İbrahim yan yana gelir ve bu dörtlü kolyenin ortası olur; o vakit İbrahim ile Musa arasında yedi [peygamber] bulunduğu gibi, Harun ile Lût arasında da yedi [peygamber] bulunur. Kendisine {فبهداهم اقتده} [el-En‘âm: 90] “Onların hidayetine uy” kavliyle emredilen, bizzat maksut olan ve bu ayetlerin muhatabı bulunan zatı da onlara kattığında; onun kolyedeki yeri amcasının oğlu Lût ile babası İbrahim'in arası olur ve onun önünde dokuz, arkasında da dokuz [peygamber] bulunur; nitekim İbrahim'den Musa'ya dokuz, Lût'tan Harun'a da aynı şekilde [dokuz peygamber vardır]. Böylece Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem kolyenin tam ortası ve kolyeyi tamamlayan merci olmuştur; zira o her iki taraftan da onuncudur. Hidayetin kemale ermesi ve helakin gerekmesi onunladır. Bu durum, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, İki Şeyh [Buhârî ve Müslim] ve diğerlerinin Ebu Hureyre'den radıyallâhu anh rivayet ettikleri şu hadis-i şerifine tamamen mutabıktır:
«مثلي ومثل الأنبياء من قبلي كمثل رجل بنى بيتاً فأحسنه وأجمله إلا موضع لبنة من زاوية من زواياه، فجعل الناس يطوفون به ويعجبون له ويقولون: هلا وضعت هذه اللبنة، فأنا اللبنة وأنا خاتم النبيين» وللبخاري نحوه عن جابر، هذا مع اقترانه بأقرب أولي العزم رتبة ونسباً صاحب القصة إبراهيم ﵇، وإن جعلت موسى وهارون ﵉ كشيء واحد كانا واسطة من الجانب الآخر، فإن عددت من جهة إبراهيم ﵇ كان بينه وبينهما ثمانية، وإن عددت
«Benimle benden önceki peygamberlerin misali, bir ev yapıp onu güzelce süsleyen ve donatan, ancak köşelerinden birinde bir kerpiçlik yer bırakan bir adamın misali gibidir. İnsanlar onu dolaşmaya başlarlar, ona hayran kalırlar ve: 'Şu kerpiç de konsaydı ya!' derler. İşte o kerpiç benim ve ben peygamberlerin sonuncusuyum.» Buhârî'de Câbir'den de bunun benzeri bir rivayet vardır. Bu durum, rütbe ve nesepçe kendisine en yakın olan azim sahibi (ülü'l-azm) peygamber ve kıssanın sahibi İbrahim aleyhisselâm ile birlikte zikredilmesiyle beraberdir. Şayet Musa ile Harun'u aleyhimesselâm tek bir şey gibi sayarsan diğer taraftan bir vasıta olurlar; İbrahim aleyhisselâm tarafından sayarsan onunla bu ikisi arasında sekiz [peygamber] olur, şayet
من جهة لوط ﵇ كان كذلك.
Lût aleyhisselâm cihetinden sayarsan yine öyle olur.
ولما نص سبحانه على هؤلاء، وختم بتفضيل كل على العالمين، أتبعه على سبيل الإجمال أن غيرهم كان مهدياً، وأن فضل هؤلاء علة النص لهم على أسمائهم، فقال ترغيباً في سلوك هذا السبيل بكثرة سالكيه وحثاً على منافستهم في حسن الاستقامة عليه والسلوك فيه: {ومن} أي وهدينا أو وفضلنا من {آبائهم} أي أصولهم {وذرياتهم} أي من فروعهم من الرجال والنساء {وإخوانهم} أي فروع أصولهم، وعطف على العامل المقدر قوله: {واجتبيناهم} أي واخترناهم، ثم عطف عليه بيان ما هدوا إليه حثاً لنا على شكره على ما زادنا من فضله فقال: {وهديناهم} أي بما تقدم من الهداية {إلى صراط مستقيم *} وأما الصراط المستقيم فخصصناكم به وأقمناكم عليه، فاعرفوا نعمتنا عليكم واذكروا تفضيلنا لكم.
Sübhânehu bunları açıkça belirtip her birinin alemlere üstün kılındığını zikrederek hitam verince; bu yola girenlerin çokluğu sebebiyle bu yola girmeye rağbet ettirmek ve bu yol üzere dosdoğru durup onda yürümekte onlarla yarışmaya teşvik etmek üzere, başkalarının da hidayete erdirilmiş olduğunu ve bu zatların faziletinin isimlerinin açıkça zikredilmesinin gerekçesi olduğunu icmal yoluyla peşine ekleyerek şöyle buyurdu: {ومن} “Ve ... kimselerden de” yani [hidayete erdirdik ve üstün kıldık] {آبائهم} “onların atalarından” yani köklerinden {وذرياتهم} “ve nesillerinden” yani erkek ve kadın kollarından {وإخوانهم} “ve kardeşlerinden” yani köklerinin kollarından [bir kısmını da]. Takdir edilen amile: {واجتبيناهم} “ve onları seçtik” kavlini atfetti; sonra bize olan fazlını artırması sebebiyle O'na şükretmeye bizi teşvik etmek üzere neye hidayet edildiklerinin beyanını buna atfederek şöyle buyurdu: {وهديناهم} “Ve onları ilettik” yani daha önce geçen hidayetle [ilettik] {إلى صراط مستقيم *} “dosdoğru bir yola”. Dosdoğru yola gelince; biz sizi ona tahsis ettik ve sizi onun üzerinde ikame ettik; öyleyse üzerinizdeki nimetimizi bilin ve sizi üstün kılışımızı hatırlayın.
ولما كان ربما أوهم تنكيرُه نقصاً فيه، قال مستأنفاً بياناً لكماله وتعظيماً لفضله وإفضاله: {ذلك} أي الهدى العظيم الرتبة {هدى الله} أي المستجمع لصفات الكمال {يهدي} أي يخلق الهداية {به} أي بواسطة الإقامة عليه {من يشاء من عباده} أي سواء كان له أب
Nekre gelişinin onda bir noksanlık olduğu vehmini verebileceği ihtimaline binaen, onun kemalini beyan etmek ve fazlını ve ihsanını yüceltmek üzere yeni bir başlangıçla şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu” yani mertebesi yüce olan bu hidayet {هدى الله} “Allah'ın hidayetidir” yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah'ın hidayetidir]; {يهدي} “ilettiği” yani hidayeti yarattığı [yoldur] {به} “onunla” yani onun üzerinde sabit kılmak vasıtasıyla {من يشاء من عباده} “kullarından dilediğini”; ister onu amel eden bir babası
يعمله أو كان له من يحمله على الضلال أولا؛ ولما بين فضل الهدى ونص على رؤوس أهله، تهدد من تركه كائناً من كان، فقال مظهراً لعز الإلهية بالغنى المطلق منزهاً نفسه عما لوحظ فيه غيره ولو بأدنى لحظ: {ولو أشركوا} أي هؤلاء الذين ذكرنا من مدحهم ما سمعتَ وبينّا من اختصاصنا لهم ما علمت - شيئاً من شرك وقد أعاذهم الله من ذلك، وأقام بهم معوج المسالك، وأنار بهم ظلام الأرض بطولها والعرض {لحبط عنهم} أي فسد وسقط {ما كانوا يعملون *} أي وإن كان في غاية الإتقان بقوانين العلم، وزاد في الترهيب من التواني في السير والزيغ عن سوء القصد بقوله: {أولئك} أي العالو الرتبة الذين قدمنا ذكرهم وأخبرنا أنهم لو أشركوا سقطت أعمالهم {الذين آتيناهم} أي بعظمتنا {الكتاب} أي الجامع لكل خير، فمن ملك ما فيه من العلوم والمعارف حكم على البواطن، وذلك لأن الناس يحبونه فينقادون له ببواطنهم {والحكم} أي العمل المتقن بالعلم، ومنه نفوذ الكلمة على الظواهر بالسلطنة وإن كرهت البواطن {والنبوة} أي العلم المزين بالحكم وهي وضع كل شيء في أحق مواضعه، فهي جامعة للمرتبتين الماضيتين، فلذلك كان الأنبياء يحكمون على البواطن بما عندهم
bulunsun, isterse onu sapıklığa sevk edecek bir kimsesi olsun veya olmasın. Hidayetin faziletini beyan edip onun ehlinin önderlerini açıkça belirtince, kim olursa olsun onu terk edeni tehdit etti ve mutlak zenginliğiyle ilahlığın izzetini ortaya koyarak, en küçük bir mülahazayla bile olsa başkasına itibar edilen şeylerden zatını tenzih edip şöyle buyurdu: {ولو أشركوا} “Eğer ortak koşsalardı” yani övgülerinden işittiğin şeyleri zikrettiğimiz ve kendilerine olan tahsisimizi bildiğin bu zatlar şirkten bir şey koşsalardı -ki Allah onları bundan korumuş, eğri yolları onlar vasıtasıyla doğrultmuş, yeryüzünün karanlığını enine boyuna onlar vasıtasıyla aydınlatmıştır- {لحبط عنهم} “onlardan boşa çıkardı” yani bozulur ve düşerdi {ما كانوا يعملون *} “yapmakta oldukları ameller” ilim kanunlarına göre son derece muhkem olsa bile. Şöyle buyurarak yolda gevşeklik göstermekten ve kötü niyetten dolayı sapmaktan sakındırmayı artırdı: {أولئك} “İşte onlar” yani daha önce zikrettiğimiz ve şayet şirk koşsalardı amellerinin boşa gideceğini haber verdiğimiz yüksek mertebe sahibi kimseler; {الذين آتيناهم} “kendilerine verdiğimiz kimselerdir” yani azametimizle [verdiğimiz kimselerdir] {الكتاب} “Kitab'ı” yani her hayrı toplayan [Kitab'ı]; zira onda bulunan ilim ve marifetlere malik olan kimse bâtınlara hükmeder; çünkü insanlar onu sever ve bâtınlarıyla ona boyun eğerler; {والحكم} “ve hikmeti/hükmü” yani ilimle muhkem ameli; bâtınlar hoşlanmasa bile saltanatla zâhirler üzerinde sözün geçmesi de bundandır; {والنبوة} “ve nübüvveti” yani hikmetle bezenmiş ilmi ki hikmet her şeyi en layık olduğu yere koymaktır; binaenaleyh o, geçen iki mertebeyi de kendisinde toplar; bu sebeple peygamberler yanlarındaki ilimle
من العلم، وعلى الظواهر بما يظهر من المعجزات؛ ثم سبب عن تعظيمها بذلك تعظيمَها بأنها لا تبور، فقال تسلية عن المصيبة بطعن الطاعنين فيها وإعراض الجاهلين عنها وترجية عندما يوجب اليأس من نفرة اكثر المدعوين: {فإن يكفر بها} أي هذه الأشياء العظيمة {هؤلاء} أي أهل مكة الذين أنت بين أظهرهم، وقد حبوناهم بها على أتم وجه وأكمله وأعلاه وأجمله، وأنت تدعوهم إلى أن يكونوا سعداء بما اشتملت عليه من الهدى وهم عنه معرضون، ولعل الإشارة على هذا الوجه لتحقيرهم {فقد وكلنا} أي لما لنا من العظمة في الماضي والحال والاستقبال {بها قوماً} أي ذوي قوة على القيام بالأمور بالإيمان بها والحفظ لحقوقها {ليسوا} وقدم الجار اهتماماً فقال: {بها بكافرين *} أي بساترين الشيء مما ظهر من شموس أدلتها، وهم الأنبياء ومن تبعهم، وقد صدق الله - ومن أصدق من الله حديثاً! فقد جاء في هذه الأمة من العلماء الأخيار والراسخين الأحبار من لا يحصيهم إلا الله.
bâtınlara, zâhir olan mucizelerle de zâhirlere hükmederlerdi. Sonra bununla onu yüceltmeye bağlı olarak onun asla zayi olmayacağı ile yüceltilmesini getirdi; ayıplayanların onu ayıplamasından ve cahillerin ondan yüz çevirmesinden kaynaklanan musibete karşı teselli vermek ve davet edilenlerin çoğunun nefretinden dolayı ümitsizliğe düşmeyi gerektiren durumda ümit aşılamak üzere şöyle buyurdu: {فإن يكفر بها} “Şimdi eğer bunları inkâr ederse” yani bu yüce şeyleri [inkâr ederse] {هؤلاء} “şunlar” yani aralarında bulunduğun Mekke halkı -ki biz bunları onlara en tam, en kâmil, en yüce ve en güzel şekilde bahşetmiştik ve sen onları ihtiva ettiği hidayet sebebiyle mutlu olmaya çağırıyorsun da onlar bundan yüz çeviriyorlar; belki de bu vecih üzere işaret onları tahkir içindir- {فقد وكلنا} “kesinlikle vekil kılmışızdır” yani geçmişte, şimdiki zamanda ve gelecekte azametimiz gereğince [vekil kılmışızdır] {بها قوماً} “onlara bir topluluğu” yani onlara iman ederek ve haklarını koruyarak bu işleri ayakta tutmaya güç yetiren bir topluluğu; ehemmiyetine binaen cerri öne alarak şöyle buyurdu: {ليسوا بها بكافرين *} “onları asla inkâr etmeyecek olan [bir topluluğu]” yani onların güneş gibi aşikâr delillerinden zuhur eden hiçbir şeyi örtbas etmeyecek olan [bir topluluğu]; onlar peygamberler ve onlara tabi olanlardır. Allah doğru söylemiştir -Allah'tan daha doğru sözlü kim olabilir ki! Nitekim bu ümmetten, sayısını ancak Allah'ın bilebileceği hayırlı alimler ve ilimde rüsuh sahibi imamlar gelmiştir.
ولما كان المراد بسوقهم هكذا - والله أعلم - أن كلاًّ منهم بادر بعد الهداية إلى الدعاء إلى الله والغيرة على جلاله من الإشراك، لم يُشْغِل
Onların bu şekilde sevk edilmesindeki maksat -en doğrusunu Allah bilir- her birinin hidayete erdikten sonra Allah'a davet etmeye ve şirk koşulmasına karşı O'nun celalini kıskanıp savunmaya koşması olduğu için;
أحداً منهم عن ذلك سراء ولا ضراء بملك ولا غيره من ملك أو غيره بل لازموا الهدى الدعاء إليه على كل حال؛ قال مستأنفاً لتكرار أمداحهم بما يحمل على التحلي بأوصافهم، مؤكداً لإثبات الرسالة: {أولئك} أي العالو المراتب {الذين هدى الله} أي الملك الحائز لرتب الكمال، الهدى الكامل، ولذلك سبب عن مدحهم قوله: {فبهداهم} أي خاصة في واجبات الإرسال وغيرها {اقتده} وأشار بهاء السكت التي هي أمارة الوقوف - وهي ثابتة في جميع المصاحف - إلى أن الاقتداء بهم كان غير محتاج إلى شيء؛ ثم فسر الهدى بمعظم أسبابه فقال: {قل} أي لمن تدعوهم كما كانوا يقولون مما ينفي التهمة ويمحص النصيحة فيوجب الاتباع إلا من شقى {لا أسئلكم} أي أيها المدعوون {عليه} أي على الدعاء {أجراً} فإن الدواعي تتوفر بسبب ذلك على الإقبال إلى الداعي والاستجابة للمرشد؛ ثم استأنف قوله: {إن} أي ما {هو} أي هذا الدعاء الذي أدعوكم به {إلا ذكرى} أي تذكير بليغ من كل ما يحتاج إليه في المعاش والمعاد {للعالمين *} أي الجن والإنس والملائكة دائماً، لا ينقضي دعاؤه ولا ينقطع نداؤه، وفي التعبير بالاقتداء إيماء إلى تبكيت كفار العرب حيث اقتدوا بمن لا يصلح للقدوة من آبائهم، وتركوا من يجب الاقتداء به. ولما حصر الدعاء في الذكرى، وكان ذلك نفعاً لهم ورفقاً بهم، لا تزيد طاعتهم في ملك الله شيئاً ولا ينقص
onlardan hiçbirini ne bir hükümdarlıkla ne de başka bir şeyle bolluk yahut darlık bundan alıkoymamış, bilakis her halükarda hidayete ve ona davet etmeye sımsıkı sarılmışlardır. Onların vasıflarıyla bezenmeye sevk edecek şeylerle övgülerini tekrarlamak ve risaletin ispatını teyit etmek üzere yeni bir başlangıçla şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar” yani yüksek mertebe sahipleri {الذين هدى الله} “Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir” yani kemal mertebelerine sahip olan Hükümdarın kâmil bir hidayetle [hidayet ettiği kimselerdir]. Bu sebeple onların övgüsüne bağlayarak şöyle buyurdu: {فبهداهم} “O halde onların hidayetine” yani özellikle elçilik vazifelerinde ve diğer hususlarda [onların hidayetine] {اقتده} “uy”. Vakıf alameti olan ve bütün mushaflarda sabit bulunan sekte hesiyle (ه), onlara uymanın hiçbir şeye muhtaç olmadığına işaret etti. Sonra hidayeti en büyük sebepleriyle tefsir ederek şöyle buyurdu: {قل} “De ki” yani töhmeti defeden, nasihati halis kılan ve bedbaht olanlar müstesna tabi olmayı zorunlu kılan bir tarzda, onların söyleyegeldikleri gibi davet ettiğin kimselere [şöyle de]: {لا أسئلكم} “Sizden istemiyorum” yani ey davet edilenler! {عليه} “buna karşılık” yani davete karşılık {أجراً} “bir ücret”. Zira bu sayede davetçiye yönelmeye ve rehbere icabet etmeye olan arzular çoğalır. Sonra yeni bir başlangıçla şöyle buyurdu: {إن} “değildir” yani [başka bir şey değildir] {هو} “o” yani sizi kendisine davet ettiğim bu davet {إلا ذكرى} “ancak bir öğüttür” yani dünya ve ahirette ihtiyaç duyulan her şeyden beliğ bir hatırlatmadır {للعالمين *} “alemler için” yani cinler, insanlar ve melekler için daimidir; onun daveti bitmez ve çağrısı kesilmez. İktidâ (uymak) kelimesiyle ifade edilmesinde, atalarından uymaya layık olmayan kimselere uyup uyulması gereken kimseyi terk eden Arap kâfirlerini susturup azarlamaya bir ima vardır. Daveti öğüt olmaya hasredince ve bu da onlar için bir fayda ve bir lütuf olup onların itaatleri Allah'ın mülküne bir şey katmayacağı ve yüz çevirmeleri
إعراضُهم من عظمته شيئاً، لأن كل ذلك بإرادته؛ بني حالاً منهم، فقال تأكيداً لأمر الرسالة بالإنكار على من جحدها وإلزاماً لهم بما هم معترفون به، أما أهل الكتاب فعلماً قطعياً، وأما العرب فتقليداً لهم ولأنهم سلموا لهم العلمَ وجعلوهم محط سؤالهم عن محمد ﷺ: {وما} أي فقلنا ذلك لهم خاصة والحال أنهم ما {قدروا} أي عظموا {الله} أي المستجمع لصفات الكمال {حق قدره} أي تعظيمه في جحدهم لذكراهم وصدهم عن بشراهم ومقابلتهم للشكر عليه بالكفر له؛ قال الواحدي: يقال قدر الشيء - إذا سبره وحزره وأراد أن يعلم مقداره - يقدره - بالضم - قدراً، ومنه قوله ﷺ:
O'nun azametinden hiçbir şey eksiltmeyeceği için -çünkü bütün bunlar O'nun iradesiyledir-; onların bir halini inşa etti ve risalet meselesini onu inkâr edenleri reddederek teyit etmek ve onları ikrar ettikleri şeylerle ilzam etmek üzere -Ehl-i Kitap kesin bir ilimle, Araplar ise onlara taklit yoluyla ve ilmi onlara teslim edip onları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında soru sorma merci kıldıkları için- şöyle buyurdu: {وما} “Ve ... etmediler” yani biz bunu onlara özel olarak söyledik, şu halde ki onlar: {قدروا} “takdir etmediler / layıkıyla tanıyıp saymadılar” yani tazim etmediler {الله} “Allah'ı” yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah'ı] {حق قدره} “kadrine yaraşır biçimde” yani kendilerine yapılan hatırlatmayı inkâr etmelerinde, müjdelerinden yüz çevirmelerinde ve buna karşı şükrü nankörlükle karşılamalarında O'na layık olan tazimi [göstermediler]. Vâhidî şöyle der: Bir şeyi araştırıp tahmin ettiğinde ve miktarını bilmek istediğinde "قَدَرَ الشَّيْءَ يَقْدُرُهُ -zamme ile- قَدْرًا" denir. Nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu kavli de bundandır:
«فإن غم عليكم فاقدروا له» ، أي فاطلبوا أن تعرفوه - هذا أصله في اللغة، ثم قيل لمن عرف شيئاً: هو يقدر قدره، وإذا لم يعرفه بصفاته: إنه لا يقدر قدره {إذ} أي حين {قالوا} أي اليهود، والآية مدنية وقريش في قبولهم لقولهم، ويمكن أن تكون مكية، ويكون قولهم هذا حين أرسلت إليهم قريش تسألهم عنه ﷺ في أمر رسالته واحتجاجه عليهم بإرسال موسى ﵇ وإنزال التوراة عليه {ما أنزل الله} أي ناسين ما له من صفات الكمال {على بشر من شيء} لأن
«Eğer [hilal] size kapalı kalırsa onu takdir edin (hesaplayın)», yani onu bilmeyi talep edin. Bu, kelimenin lügatteki aslıdır; sonra bir şeyi tanıyan kimse hakkında "o onun kadrini bilir" denildi; şayet onu sıfatlarıyla tanımazsa: "o onun kadrini hakkıyla takdir edemez" denir. {إذ} “zaman” yani şu vakit ki {قالوا} “dediler” yani Yahudiler; ayet Medenîdir ve Kureyş de onların sözünü kabul etme noktasındadır; Mekkî olması da mümkündür; bu sözleri, Kureyş'in risaleti meselesinde kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem ve Musa'nın aleyhisselâm gönderilmesi ve Tevrat'ın ona indirilmesi hususunda kendilerine getirdiği hüccet hakkında onlara [Yahudilere] haber gönderip sorduğu sırada söylenmiş olabilir: {ما أنزل الله} “Allah indirmedi” yani O'nun kemal sıfatlarını unutarak [şöyle dediler]: {على بشر من شيء} “hiçbir beşere hiçbir şey”; zira
من نسب مَلِكاً تام الملك إلى أنه لم يُثبِت أوامره في رعيته بما يرضيه ليفعلوه وما يسخطه ليجتنبوه، فقد نسبه إلى نقص عظيم، فكيف إذا كانت تلك النسبة كذباً! وهذا وإن كان ما قاله إلا بعض العالمين بل بعض أهل الكتاب الذين هم بعض العالمين، أسند إلى الكل، لأنهم لم يردوا على قائله ولم يعاجلوه بالأخذ تفظيعاً للشأن وتهويلاً للأمر، وبياناً لأنه يجب على كل من سمع بآية من آيات الله أن يسعى إليها ويتعرف أمرها، فإذا تحققه فمن طعن فيها أخذ على يده بما يصل إليه قدرته، كما أنه كذلك كان يفعل لو كان ذلك ناشئاً عن أبيه أو أحد ممن يكون فخره به من أبناء الدنيا، وفي ذلك أتم إشارة إلى أن الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر عماد الأمور كلها، من فرّط فيه هلك وأهلك؛ روى الواحدي في أسباب النزول بغير سند عن ابن عباس ﵄ ومحمد بن كعب القرظي أن اليهود قالوا: ما أنزل الله على بشر من شيء، فأنزل الله تعالى - يعني هذه الآية، فقال مشيراً إلى أن اليهود قائلو ذلك، وملزماً بالاعتراف بالكذب أو المساواة للأميين في التمسك بالهوى دون كتاب، موبخاً لهم ناعياً عليهم سوء جهلهم وعظيم بهتهم وشدة وقاحتهم وعدم حيائهم: {قل} أي لهؤلاء السفهاء الذين تجرؤوا على هذه المقالة غير ناظرين في عاقبتها وما يلزم منها توبيخاً لهم وتوقيفاً على
mülkü tastamam olan bir Hükümdarı, tebaası arasında razı olacağı şeyleri yapmaları ve gazap edeceği şeylerden sakınmaları için emirlerini tesis etmediği şeklinde niteleyen kimse, O'nu büyük bir noksanlıkla nitelemiş olur; hele bu niteleme bir de yalan olursa nasıl olur! Bu sözü insanların yalnızca bir kısmı, bilakis insanların bir kısmı olan Ehl-i Kitab'ın bir kısmı söylemiş olsa bile, sözü söyleyene itiraz etmedikleri ve işin vahametini ve meselenin büyüklüğünü belirtmek üzere onu hemen cezalandırmaya kalkışmadıkları için; ayrıca Allah'ın ayetlerinden bir ayeti işiten herkesin ona koşması, onun mahiyetini öğrenmesi, onu tahkik ettiğinde ise ona dil uzatanın elini gücünün yettiği nispetle tutması gerektiğinin -tıpkı bu durum babasından veya dünya ehlinden kendisiyle övündüğü birinden kaynaklansaydı yapacağı gibi- beyanı sadedinde hepsine isnat edilmiştir. Bunda emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkerin bütün işlerin direği olduğuna, onu ihmal edenin hem helak olacağına hem de helak edeceğine dair tam bir işaret vardır. Vâhidî, Esbâb-ı Nüzûl'de İbn Abbas radıyallâhu anhümâ ve Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den senetsiz olarak şöyle rivayet etmiştir: Yahudiler: "Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmedi" dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ -yani bu ayeti- indirdi. Yahudilerin bunu söyleyenler olduğuna işaret ederek ve onları ya yalanı itiraf etmeye ya da bir kitap olmaksızın hevalarına uymakta ümmîlerle eşit olmaya mecbur bırakarak, onları azarlayıp kötü cehaletlerini, büyük iftiralarını, şiddetli yüzsüzlüklerini ve hayasızlıklarını kınayarak şöyle buyurdu: {قل} “De ki” yani akıbetini ve bundan neyin lazım geleceğini düşünmeksizin bu söze cüret eden o sefihlere onları azarlamak ve
موضع جهلهم {من أنزل الكتاب} أي الجامع للأحكام والمواعظ وخيري الدنيا والآخرة {الذي جاء به موسى} أي الذي أنتم تزعمون التمسك بشرعه، حال كون ذلك الكتاب {نوراً} أي ذا نور يمكن الأخذ به من وضع الشيء في حاقّ موضعه {وهدى للناس} أي ذا هدى لهم كلهم، أما في ذلك الزمان فبالتقيد به، وأما عند إنزال الإنجيل فبالأخذ بما أرشد إليه من اتباعه، وكذا عند إنزال القرآن، فقد بان أنه هدى في كل زمان تارة بالدعاء إلى ما فيه وتارة بالدعاء إلى غيره؛ ثم بين أنهم اخفوا منه ما هو نص وصريح في الدعاء إلى غيره اتباعاً منهم للهوى ولزوماً للعمى فقال: {تجعلونه} أي أيها اليهود {قراطيس} اي أوراقاً مفرقة لتتمكنوا بها من إخفاء ما أردتم {تبدونها} أي تظهرونها للناس {وتخفون كثيراً} أي منها ما تريدون به تبديل الدين - هذا على قراءة الجماعة بالفوقانية، وعلى قراءة ابن كثير وأبي عمرو بالغيبة هو التفات مؤذن بشدة الغضب مشير إلى أن ما قالوه حقيق بأن يستحيى من ذكره فكيف بفعله! ثم التفت إليهم للزيادة في تبكيتهم إعلاماً بأنهم متساوون لبقية الإنسان في أصل الفطرة، بل العرب أزكى منهم وأصح أفهاماً، فلولا ما أتاهم به موسى ﵇ ما فاقوهم بفهم، ولا زادوا عليهم في علم، فقال: {وعلمتم} أي أيها اليهود بالكتاب الذي أنزل على موسى {ما لم تعلموا أنتم} أي
cehaletlerinin yerini bildirmek üzere [şöyle de]: {من أنزل الكتاب} “O Kitab'ı kim indirdi?” yani hükümleri, vaazları, dünya ve ahiret hayrını toplayan [Kitab'ı]; {الذي جاء به موسى} “Musa'nın getirdiği” yani sizin şeriatına sarıldığınızı iddia ettiğiniz [Musa'nın getirdiği]; şu halde ki o Kitap: {نوراً} “bir nurdur” yani kendisine sarılmakla bir şeyin tam layık olduğu yere konulmasını mümkün kılan bir nur sahibidir; {وهدى للناس} “ve insanlar için bir hidayettir” yani onların hepsi için bir hidayet sahibidir; o zamanda ona bağlanmakla, İncil indirildiğinde ona uymaya dair irşat ettiği şeyi almakla ve Kur'an indirildiğinde de aynı şekilde; böylece onun her zamanda bazen içinde olana davetle, bazen de başkasına davetle bir hidayet olduğu açığa çıkmıştır. Sonra hevalarına uymaları ve körlükte ısrar etmeleri sebebiyle, başkasına davet hususunda açık ve sarih bir nass olan kısımları ondan gizlediklerini beyan ederek şöyle buyurdu: {تجعلونه} “Onu kılıyorsunuz” yani ey Yahudiler! {قراطيس} “parça parça kâğıtlar” yani dilediğinizi gizlemeye imkân bulasınız diye dağınık sayfalar [kılıyorsunuz]; {تبدونها} “onları açıklıyorsunuz” yani insanlara gösteriyorsunuz {وتخفون كثيراً} “ve birçoğunu da gizliyorsunuz” yani dini değiştirmeyi murad ettiğiniz kısımları [gizliyorsunuz] -bu, cemaatin üstteki 'tâ' ile (muhatap olarak) kıraatine göredir; İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın gaybet kıraatine ('yâ' ile) göre ise bu, şiddetli gazabı bildiren bir iltifattır; onların söylediği şeyin anılmasından bile utanılması gerektiğine, nerede kaldı ki yapılacağına işaret etmektedir. Sonra fıtratın aslında diğer insanlarla eşit olduklarını, bilakis Arapların onlardan daha temiz ve daha sahih anlayışlı olduklarını bildirmek suretiyle onları daha çok susturmak için onlara iltifat ederek -zira Musa'nın aleyhisselâm kendilerine getirdiği şey olmasaydı anlayışta onları geçemez ve ilimde onlara üstün gelemezlerdi- şöyle buyurdu: {وعلمتم} “Ve size öğretildi” yani ey Yahudiler, Musa'ya indirilen Kitap ile [öğretildi] {ما لم تعلموا أنتم} “sizin bilmediğiniz şeyler” yani
أيها اليهود من أهل هذا الزمان {ولا آباؤكم} أي الأقدمون الذين كانوا أعلم منكم.
ey bu zamanın ehlinden olan Yahudiler! {ولا آباؤكم} “ne de atalarınızın [bildiği şeyler]” yani sizden daha bilgili olan eski atalarınızın.
ولما كانوا قد وصلوا في هذه المقالة إلى حد من الجهل عظيم، قال مشيراً إلى عنادهم: {قل} أي أنت في الجواب عن هذا السؤال غير منتظر لجوابهم فإنهم أجلف الناس وأعتاهم {الله} أي الذي أنزل ذلك الكتاب {ثم} بعد أن تقول ذلك لا تسمع لهم شيئاً بل {ذرهم في خوضهم} أي قولهم وفعلهم المثبتين على الجهل المبنيين على أنهم في ظلام الضلال كالخائض في الماء يعملون ما لا يعلمون {يلعبون *} أي يفعلون فعل اللاعب، وهو ما لا يجر لهم نفعاً ولا يدفع عنهم ضراً مع تضييع الزمان.
Onlar bu sözlerinde büyük bir cehalet haddine ulaştıkları için, inatlarına işaret ederek şöyle buyurdu: {قل} “De ki” yani sen bu sorunun cevabında onların cevabını bekleme; zira onlar insanların en kabası ve en azgınıdır; {الله} “'Allah' [indirdi]” yani o Kitab'ı indiren [Allah'tır]. {ثم} “Sonra” bunu söyledikten sonra onların hiçbir sözünü dinleme, bilakis: {ذرهم في خوضهم} “bırak onları daldıkları batakta” yani cehalet üzerine kurulu, sapıklık karanlığında suya dalan kimse gibi bilmedikleri şeyleri yaptıkları söz ve fiillerinde [bırak]; {يلعبون *} “oynayıp dursunlar” yani zamanı ziyan etmekle birlikte kendilerine hiçbir fayda sağlamayan ve kendilerinden hiçbir zararı defetmeyen oyun oynayan kimsenin fiilini işlesinler.
ولما أثبت سبحانه أنه الذي أنزل التوراة والإنجيل تكميلاً لإثبات الرسالة بدليل علم اليهود دون من لا كتاب لهم، عطف على ذلك قوله تأكيداً لإثباتها وتقريراً: {وهذا} أي القرآن الذي هو حاضر الآن في جميع الأذهان {كتاب} أي جامع لخيري الدارين، وكان السياق لأن يقال: أنزل الله، ولكنه أتى بنون العظمة، لأنها أدل على تعظيمه فقال: {أنزلناه} أي وليس من عند محمد صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Sübhânehu, kitapsız olanlar hariç Yahudilerin ilminin deliliyle risaletin ispatını tamamlamak üzere Tevrat ve İncil'i indiren zatın kendisi olduğunu ispat edince, onun ispatını teyit ve takrir etmek üzere şu kavlini buna atfetti: {وهذا} “İşte bu da” yani şu anda bütün zihinlerde hazır olan bu Kur'an da {كتاب} “bir kitaptır” yani iki cihanın hayrını toplayan [bir kitaptır]. Siyak "Allah indirdi" denilmesini gerektiriyordu; fakat onu yüceltmeye daha çok delalet ettiği için azamet nûnu ile getirerek şöyle buyurdu: {أنزلناه} “indirdiğimiz [bir kitaptır]” yani Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem
من نفسه، وإنما هو بإنزالنا إياه إليه وإرسالنا له به {مبارك} أي كثير الخير ثابت الأمر، لا يقدر أحد من الخلق على إنكاره لإعجازه، لتعلم أهل الكتاب خصوصاً حقيقته بتصديقه لكتابهم لأنه {مصدق الذي بين يديه} أي كله من كتبهم وغيرها، فيكون أجدر لإيمانهم به، وتعلم جميع أهل الأرض عموماً ذلك بذلك وبإعجازه {ولتنذر} أي به {أم القرى} أي مكة لأنها أعظم المدن بما لها من الفضائل {ومن حولها} ممن لا يؤمن بالآخرة فهو لا يؤمن به من أهل الأرض كلها من جميع البلدان والقرى، لأنها أم الكل، وهم في ضلالتهم مفرطون {والذين يؤمنون بالآخرة} أي فيهم قابلية الإيمان بها على ما هي عليه، من أهل أم القرى ومن حولها بكل خير ينشرون {يؤمنون به} أي بالكتاب بالفعل لأن الإيمان بها داع إلى كل خير بالخوف والرجاء، والكفر بها حامل على كل بشر.
kendi nefsinden değildir; o ancak bizim onu kendisine indirmemiz ve onu bununla göndermemiz iledir; {مبارك} “mübarek” yani hayrı bol, emri sabit [bir kitaptır]; mucize oluşundan ötürü mahlukattan hiç kimse onu inkâr etmeye güç yetiremez; ta ki özellikle Ehl-i Kitap kendi kitaplarını tasdik etmesi sebebiyle onun hakikatini bilsin; zira o: {مصدق الذي بين يديه} “kendisinden öncekileri doğrulayıcıdır” yani onların kitaplarından ve diğerlerinden olanların tamamını [doğrulayıcıdır]; böylece ona iman etmeleri daha layık olur; ve bütün yeryüzü halkı da hem bununla hem de mucize oluşuyla bunu bilsin; {ولتنذر} “ve uyarman için” yani onunla [uyarman için] {أم القرى} “Şehirlerin Anası'nı” yani faziletleriyle şehirlerin en büyüğü olduğu için Mekke'yi {ومن حولها} “ve onun çevresindekileri” ahirete iman etmeyen, dolayısıyla ona da iman etmeyen bütün yeryüzü ahalisinden bütün belde ve köylerdekileri; zira o hepsinin anasıdır ve onlar sapıklıklarında haddi aşmışlardır; {والذين يؤمنون بالآخرة} “Ahirete inananlar ise” yani Şehirlerin Anası ehlinden ve çevresindekilerden yayılan her hayır ile ahirete olduğu gibi iman etme kabiliyeti kendilerinde bulunanlar {يؤمنون به} “ona inanırlar” yani fiilen o Kitab'a inanırlar; zira ahirete iman, korku ve ümit sebebiyle her hayra davet eder; onu inkâr ise her şerre sürükler.
ولما تكرر وصف المنافقين بالتكاسل عن الصلاة جعل المحافظة عليها علماً على الإيمان فقال: {وهم على صلاتهم يحافظون *} أي يحفظونها غاية الحفظ، فالآية من عجيب فن الاحتباك: ذكر الإندار والأم أولاً دالاً على حذفهما ثانياً، وإثبات الإيمان والصلاة ثانياً دليل على نفيهما أولاً.
Münafıkların namaza karşı tembellikle nitelenmesi tekrar edince, namazı muhafaza etmeyi imanın bir alameti kıldı ve şöyle buyurdu: {وهم على صلاتهم يحافظون *} “Ve onlar namazlarını hakkıyla korurlar” yani onu son derece muhafaza ederler. Bu ayet ihtibâk sanatının harikalarındandır: Birincide uyarma ve 'ana şehir'in zikredilmesi, ikincide bunların hazfedildiğine delalet etmektedir; ikincide imanın ve namazın sübutu ise birincide bunların nefyedildiğine delildir.
ولما كان في قولهم «ما أنزل الله على بشر من شيء» صريح الكذب وتضمن تكذيبه - وحاشاه ﷺ! أما من اليهود فبالفعل، وأما من قريش فبالرضى، وكان بعض الكفرة قد ادعى الإيحاء إلى نفسه إرادة للطعن في القرآن؛ قال تعالى مهولاً لأمر الكذب لا سيما عليه لا سيما في أمر الوحي، عاطفاً على مقول «قل من أنزل» مبطلاً للتنبؤ بعد تصحيح أمر الرسالة وإثباتها إثباتاً لا مرية فيه، فكانت براهين إثباتها أدلة على إبطال التنبؤ وكذب مدعيه: {ومن أظلم ممن افترى} أي بالفعل كاليهود والرضى كقريش {على الله كذباً} أي أيّ كذب كان، فضلاً عن إنكار الإنزال على البشر {أو قال أوحي إليّ ولم} أي والحال أنه لم {يوح إليه شيء} فهذا تهديد على سبيل الإجمال كعادة القرآن المجيد، يدخل فيه كل من اتصف بشيء من ذلك كمسيلمة والأسود العنسي وغيرهما، ثم رأيت في كتاب غاية المقصود في الرد على النصارى واليهود للسموأل بن يحيى المغربي الذي كان من أجل علمائهم في حدود سنة ستين وخمسمائة، ثم هداه الله للإسلام، وكانت له يد طولى في الحساب والهندسة والطب وغير ذلك من العلوم، فأظهر
Onların «Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmedi» sözünde açık bir yalan ve onu yalanlama -hâşâ kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem!- zımnen yer aldığı için -Yahudilerden fiilen, Kureyş'ten ise rıza göstermek suretiyle- ve bazı kâfirler Kur'an'a dil uzatmak maksadıyla kendilerine vahiy geldiğini iddia ettikleri için; Allah Teâlâ, yalanın -özellikle O'na karşı, özellikle de vahiy konusunda- vahametini büyüterek, «De ki: Kim indirdi?» kavlinin makûlüne atfederek, risalet meselesini şüphe götürmez bir kesinlikle tashih edip ispat ettikten sonra sahte peygamberliği iptal etmek üzere şöyle buyurdu; zira onun sübutuna dair deliller, sahte peygamberliğin iptaline ve onu iddia edenin yalancılığına delildir: {ومن أظلم ممن افترى} “İftira edenden daha zalim kim olabilir?” yani Yahudiler gibi fiilen ve Kureyş gibi rıza göstererek [iftira edenden] {على الله كذباً} “Allah'a karşı yalan” yani insanlara indirilmeyi inkâr etmek şöyle dursun, hangi yalan olursa olsun [yalan iftira edenden]; {أو قال أوحي إليّ ولم} “yahut: 'Bana vahyolundu' deyip de ... kimseden” yani şu halde ki {يوح إليه شيء} “kendisine hiçbir şey vahyolunmamış [kimseden]”. Bu, Kur'ân-ı Mecîd'in âdeti üzere icmal yoluyla bir tehdittir; Müseylime, Esved el-Ansî ve diğerleri gibi bu sıfatla vasıflanan herkes buna dahildir. Sonra, hicri beş yüz altmış senesi civarında onların en büyük alimlerinden iken Allah'ın kendisine İslam'ı nasip ettiği; hesap, hendese, tıp ve diğer ilimlerde engin bilgisi bulunan Semev'el b. Yahyâ el-Mağribî'nin Gâyetü'l-Maksûd fi'r-Reddi ale'n-Nasârâ ve'l-Yehûd adlı kitabında gördüm ki, o,
بعد إسلامه فضائحَهم أن الربانيين منهم زعموا أن الله كان يوحي إلى جميعهم في كل يوم مرات، ثم قال بعد أن قسمهم إلى قرّائين وربانيين: إن الربانيين أكثرهم عدداً، وقال: وهم الذين يزعمون أن الله كان يخاطبهم في كل مسالة بالصواب، قال: وهذه الطائفة أشد اليهود عداوة لغيرهم من الأمم {ومن قال سأنزل} أي بوعد لا خلف فيه {مثل ما أنزل الله} كالنضر بن الحارث ونحوه.
Müslüman olduktan sonra onların rezilliklerini ortaya koymuş ve onlardan Rabbanîlerin, Allah'ın her gün kendilerinin hepsine defalarca vahyettiğini iddia ettiklerini nakletmiştir. Sonra onları Karâîler ve Rabbanîler diye ikiye ayırdıktan sonra şöyle demiştir: "Rabbanîler sayıca onların en çoğudur." Ve dedi ki: "Onlar, Allah'ın her meselede kendilerine doğru olanı hitap ettiğini iddia edenlerdir." Şöyle dedi: "Bu taife, diğer milletlere karşı düşmanlıkta Yahudilerin en şiddetlisidir." {ومن قال سأنزل} “ve: 'İndireceğim' diyen kimseden [daha zalim kim olabilir?]” yani asla hilafı olmayan bir vaat ile [şöyle diyen]: {مثل ما أنزل الله} “Allah'ın indirdiğinin benzerini” Nadr b. el-Hâris ve benzerleri gibi.
ولما كان الجواب قطعاُ في كل منصف: لا أحد أظلم منه، بل هم أظلم الظالمين، كان كأنه قيل: فلو رأيتهم وقد حاق بهم جزاء هذا الظلم كرد وجوههم مسودة وهم يسحبون في السلاسل على وجوههم، وجهنم تكاد تتميز عليهم غيظاً، وهم قد هدّهم الندم والحسرة، وقطع بهم الأسف والحيرة لرأيت أمراً يهول منظره، فكيف يكون مذاقه ومخبره! فعطف عليه ما هو أقرب منه، فقال كالمفصل لإجمال ذلك التهديد مبرزاً بدل ضميرهم الوصف الذي أداهم إلى ذلك: {ولو ترى} أي يكون منك رؤية فيما هو دون ذلك {إذ الظالمون} أي لأجل مطلق الظلم فكيف بما ذكر منه! واللام للجنس الداخل فيه هؤلاء دخولاً أولياً {في غمرات الموت} أي شدائده التي قد غمرتهم كما يغمر البحر الخضم من يغرق فيه، فهو يرفعه ويخفضه ويبتلعه ويلفظه، لا بد له
Her insaflı kimseye göre cevap kesinlikle: "Ondan daha zalim hiç kimse yoktur, bilakis onlar zalimlerin en zalimidir" şeklinde olunca, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: Eğer sen onları, yüzleri kapkara çevrilmiş bir halde zincirler içinde yüzüstü sürüklenirlerken, cehennem neredeyse öfkeden çatlayacak bir haldeyken, pişmanlık ve hasret onları yıkmış, keder ve şaşkınlık onları çaresiz bırakmışken bu zulmün cezası onları kuşatmış olarak görseydin, manzarası dehşet verici bir şey görürdün; artık onun tadı ve hakikati nasıl olurdu! Bunun üzerine bundan daha yakın olanını buna atfetti ve bu tehdidin icmalini tafsil edercesine, onların zamiri yerine kendilerini buna sürükleyen vasfı ortaya koyarak şöyle buyurdu: {ولو ترى} “Bir görseydin” yani bundan daha aşağısında sende bir görme durumu olsaydı {إذ الظالمون} “o zalimler ... iken” yani mutlak zulüm sebebiyle; nerede kaldı ki zikredilen zulüm sebebiyle olsun! Başındaki 'lâm' cins içindir ve bunlar ona öncelikle dahildir; {في غمرات الموت} “ölümün girdapları içinde” yani engin denizin içinde boğulanı kapladığı gibi kendilerini kaplayan şiddetleri içinde [iken] -ki deniz onu bir yükseltir, bir alçaltır, bir yutar, bir dışarı atar; bundan kurtuluşu
منه {والملائكة} أي الذين طلبوا جهلاً منهم إنزال بعضهم على وجه الظهور لهم، وأخبرناهم أنهم لا ينزلون إلا لفصل الأمور وإنجاز المقدور {باسطوا أيديهم} أي إليهم بالمكروه لنزع أرواحهم وسلّها وافية من أشباحهم كما يسل السفود المشعب من الحديد من الصوف المشتبك المبلول، لا يعسر عليهم تمييزها من الجسد، ولا يخفى عليهم شيء منها في شيء منه، قائلين ترويعاً لهم وتصويراً للعنف والشدة في السياق والإلحاح والتشديد في الإزهاق من غير تنفيس وإمهال، وأنهم يفعلون بهم فعل الغريم المسلط الملازم {أخرجوا أنفسكم} فكأنهم قالوا: لماذا يا رسل ربنا؟ فقالوا: {اليوم} أي هذه الساعة، وكأنهم عبروا به لتصوير طول العذاب {تجزون عذاب الهون} أي العذاب الجامع بين الإيلام العظيم والهوان الشديد والخزي المديد بالنزع وسكرات الموت وما بعده في البرزخ - إلى ما لا نهاية له {بما كنتم تقولون} أي تجددون القول دائماً {على الله} أي الذي له جميع العظمة {غير الحق} أي غير القول المتمكن غاية التمكن في درجات الثبات، ولو قال بدله: باطلاً، لم يؤد هذا المعنى، ولو قال: الباطل، لقصر عن المعنى أكثر، وقد مضى في المائدة ما ينفع هنا، وإذا نظرت إلى أن السياق لأصول الدين ازداد المراد وضوحاً {وكنتم} أي وبما كنتم {عن آياته تستكبرون *}
yoktur; {والملائكة} “ve melekler de” yani cehaletlerinden ötürü kendilerine görünür bir şekilde bir kısmının indirilmesini talep ettikleri ve bizim de kendilerine meleklerin ancak işleri bitirmek ve takdir olunanı gerçekleştirmek için indiklerini haber verdiğimiz [melekler]; {باسطوا أيديهم} “ellerini uzatmışlarken” yani ruhlarını çekip almak ve çok çatallı demir şişin ıslak ve birbirine dolaşmış yünden çekilip çıkarıldığı gibi bedenlerinden eksiksizce söküp çıkarmak üzere kendilerine fenalıkla [ellerini uzatmışlarken]; onların ruhlarını cesetten ayırt etmeleri kendilerine güç gelmez ve onun hiçbir şeyindeki hiçbir parça onlara gizli kalmaz; onları dehşete düşürmek, can çekişmedeki şiddet ve sertliği, nefes aldırmaksızın ve mühlet tanımaksızın canı çıkarmadaki ısrar ve sıkıştırmayı tasvir etmek ve başlarına musallat olmuş yakayı bırakmayan bir alacaklının fiilini onlara yaptıklarını göstermek üzere şöyle diyerek: {أخرجوا أنفسكم} “Çıkarın canlarınızı!” Sanki onlar: "Niçin ey Rabbimizin elçileri?" dediler. Onlar da şöyle dediler: {اليوم} “Bugün” yani şu saatte; azabın uzunluğunu tasvir etmek için böyle ifade etmiş gibidirler; {تجزون عذاب الهون} “aşağılayıcı azapla cezalandırılacaksınız” yani can çekişme, ölüm sekeratı ve ondan sonra berzahtaki -sonsuza kadar- büyük acıyı, şiddetli alçalmayı ve uzun rezilliği kendisinde toplayan azapla [cezalandırılacaksınız]; {بما كنتم تقولون} “söylemiş olduğunuz şeyler sebebiyle” yani daima söyleyip durduğunuz sözler sebebiyle {على الله} “Allah'a karşı” yani bütün azamete sahip olan [Allah'a karşı] {غير الحق} “gerçek olmayanı” yani sebat derecelerinde son derece muhkem olan sözün gayrısını; şayet bunun yerine "bâtıl" deseydi bu manayı vermezdi; "el-bâtıl" deseydi manadan daha çok geri kalırdı; Mâide Suresi'nde burada fayda sağlayacak açıklamalar geçmiştir; siyakın dinin asıllarına dair olduğuna dikkat edersen murat edilen daha da açıklık kazanır; {وكنتم} “ve ... olduğunuz için” yani şunun sebebiyle de: {عن آياته تستكبرون *} “O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslıyor”.
أي تطلبون الكبر للمجاوزة عنها، ومن استكبر عن آية واحدة كان مستكبراً عن الكل، أي لو رأيت ذلك لرأيت أمراً فظيعاً وحالاً هائلاً شنيعاً، وعبر بالمضارع تصويراً لحالهم.
Yani onlardan öteye geçmek için büyüklük talep ediyordunuz. Tek bir ayete karşı büyüklük taslayan kimse hepsine karşı büyüklük taslamış olur. Yani bunu görseydin pek korkunç bir iş ve pek dehşetli, çirkin bir hal görürdün. Durumlarını tasvir etmek için muzari fiil ile ifade etmiştir.
ولما كانوا ينكرون أن يحس الميت شيئاً بعد الموت أو يفهم كلاماً، وكان التقدير كما دل عليه السياق: فتتوفاهم الملائكة، لا يقدر أحد على منعهم، فيقول لهم: قد رأيتم ملائكتنا الذين أخبرناكم أول السورة أنهم إذا أبصروا كان القضاء الفصل والأمر البت الحتم الذي ليس فيه مهل، عطف عليه قوله مشيراً إلى ما كان سبب استكبارهم من الاجتماع على الضلال والتقوى بالأموال: {ولقد جئتمونا} أي لما لنا من العظمة بالموت الذي هو دال على شمول علمنا وتمام قدرتنا قطعاً، ودل على تمام العظمة وأن المراد مجيئهم بالموت قوله: {فرادى} أي متفرقين، ليس أحد منكم مع أحد، ومنفردين على كل شيء صدكم عن اتباع رسلنا {كما خلقناكم} أي بتلك العَظمة التي أمتناكم بها بعينها {أول مرة} في الانفراد والضعف والفقر، فأين جمعكم الذي كنتم به تستكبرون! {وتركتم ما خولناكم} أي ملكناكم من المال ومكناكم من إصلاحه نعمة عليكم لتتوصلوا به إلى رضانا، فظننتم أنه لكم بالأصالة، وأعرضتم عنا وبدلتم ما دل
Onlar ölünün ölümden sonra bir şey hissetmesini yahut bir sözü anlamasını inkâr ettikleri için ve siyakın delalet ettiği üzere takdir: "Melekler onların canını alır, hiç kimse onlara engel olmaya güç yetiremez; onlara denilir ki: Surenin başında görüldükleri zaman kesin hükmün ve içinde mühlet bulunmayan kesin, bağlayıcı emrin gerçekleşeceğini size haber verdiğimiz meleklerimizi işte gördünüz" şeklinde olunca; sapıklık üzere toplanmaktan ve mallarla güçlenmekten kaynaklanan kibirlenmelerinin sebebine işaret ederek şu kavlini buna atfetti: {ولقد جئتمونا} “Andolsun ki bize geldiniz” yani ilmimizin kuşatıcılığına ve kudretimizin tamlığına kesinlikle delalet eden ölüm ile azametimizin huzuruna [geldiniz]. Azametin tamlığına ve muradın onların ölümle gelmeleri olduğuna şu kavli delalet etmiştir: {فرادى} “tek başınıza” yani dağınık bir halde, hiçbiriniz bir başkasıyla beraber olmaksızın ve elçilerimize tabi olmaktan sizi alıkoyan her şeyden soyutlanmış olarak; {كما خلقناكم} “sizi yarattığımız gibi” yani sizi kendisiyle öldürdüğümüz o azametin ta kendisiyle {أول مرة} “ilk defa” teklik, zayıflık ve fakirlik içinde [yarattığımız gibi]; nitekim kendisiyle büyüklük tasladığınız topluluğunuz nerede! {وتركتم ما خولناكم} “Ve size verdiklerimizi bıraktınız” yani rızamıza ulaşasınız diye üzerinize bir nimet olarak mülkiyetinize verdiğimiz ve tasarrufunuza imkân tanıdığımız malları [bıraktınız]; siz ise onun aslen size ait olduğunu zannettiniz, bizden yüz çevirdiniz ve azametimize delalet eden
عليه من عظمتنا بضد ذلك من الاستهانة بأوامرنا {وراء ظهوركم} فما أغنى عنكم ما كنتم منه تستكبرون.
şeyi bunun zıddı olan emirlerimizi hafife almakla değiştirdiniz; {وراء ظهوركم} “arkalarınızda”. Kendisi sebebiyle büyüklük tasladığınız şeyler sizden hiçbir şeyi savamadı.
ولما كانوا يعدون الأصنام آلهة، ويرجون شفاعتها، إما استهزاء، وإما في الدنيا، وإما في الآخرة - على تقدير التسليم لصحة البعث، قال تهكماً بهم واستهزاء بشأنهم: {وما نرى معكم شفعاءكم} أي التي كنتم تقولون فيها ما تقولون {الذين زعمتم} أي كذباً وجراءة وفجوراً {أنهم فيكم شركاء} أي أن لهم فيكم نصيباً مع الله حتى كنتم تعبدونهم في وقت الرخاء وتدعونه في وقت الشدة، أروناهم لعلهم سترهم عنا ساتر أو حجبنا عنهم حاجب؛ ثم دل على بهتهم في جواب هذا الكلام الهائل المرعب حيرة وعجزاً ودهشاً وذلاً بقوله: {لقد تقطع} أي تقطعاً كثيراً.
Onlar putları ilah saydıkları ve –ister alay yollu, ister dünyada, isterse yeniden dirilişin sıhhati kabul edildiği takdirde ahirette olsun– onların şefaatini umdukları için, onlarla alay ederek ve durumlarını küçümseyerek şöyle buyurdu: {وما نرى معكم شفعاءكم} “Ve yanınızda şefaatçilerinizi görmüyoruz” yani haklarında söyleyip durduğunuz o şeyleri; {الذين زعمتم} “iddia ettiğiniz” yani yalan, cüret ve haddi aşarak [iddia ettiğiniz]; {أنهم فيكم شركاء} “onların sizin içinizde ortaklar olduğunu” yani Allah ile beraber sizin üzerinizde bir payları bulunduğunu; öyle ki bolluk zamanında onlara tapıyor, darlık anında ise O'na dua ediyordunuz. Haydi gösterin onları bize; belki bir perde onları bizden gizlemiş veya bir engel bizi onlardan alıkoymuştur! Sonra bu dehşetli ve korkunç söze karşılık hayret, acziyet, şaşkınlık ve zillet içinde kalakaldıklarını şu buyruğuyla gösterdi: {لقد تقطع} “Andolsun kopmuştur” yani büyük ölçüde kopmuştur.
ولما كان ذكر البين في شيء يدل على قربه في الجملة وحضوره ولو في الذهن، لأنه يقال: بيني وبين كذا كذا، وكان فلان بيننا، ونحو ذلك مما يدل على الحضور؛ قال منبهاً على زوال ذلك حتى بالمرور بالبال والخطور في الذهن لشدة الاشتغال {بينكم} فأسند القطع المبالغ فيه إلى البين، وإذا انقطع البين تقطّع ما كان فيه من الأسباب التي كانت تسبب الاتصال، فلم يبق لأحد منهم اتصال
Bir şeyde "beyn" (aradaki bağ/aralık) kelimesinin zikredilmesi, genel olarak onun yakınlığına ve zihinde dahi olsa mevcudiyetine delalet ettiğinden –çünkü "benimle falan şey arasında şu vardır", "falan aramızdaydı" denilir ve benzeri ifadeler hazır bulunmaya delalet eder–, o günün dehşetli meşguliyeti sebebiyle bunun hatıra gelmekten ve zihne uğramaktan bile tamamen silindiğine dikkat çekerek {بينكم} “aranızdaki [bağlar]” buyurdu. Böylece son derece mübalağalı olan kopma fiilini "beyn"e (aradaki bağa) isnat etti. Aradaki bağ kopunca, o bağın içinde bulunan ve kavuşmayı sağlayan sebepler de büsbütün kesildi; böylece onlardan hiç kimse için bir diğeriyle
بالآخر، لأن ما بينهما صار كالخندق بانقطاع نفس البين، فلا يتأتى معه الوصول، هذا على قراءة الجماعة بالرفع، وهذا المثال معنى قراءة نافع والكسائي وحفص عن عاصم بالنصب على الظرفية؛ ولما رجع المعنى إلى تقطع الوصل، بين سبب ذلك، وهو زوال المستند الذي كانوا يستندون إليه فقال: {وضل عنكم} أي ذهب وبطل {ما كنتم تزعمون *} أي من تلك الأباطيل كلها.
hiçbir bağ kalmadı. Çünkü aralarındaki durum, bizatihi o bağın kesilmesiyle sanki bir hendek gibi oldu ve artık onunla kavuşmak imkânsız hale geldi. Bu mana, çoğunluğun [beynüküm kelimesini fail olarak] merfu okuyuşuna göredir. Bu misal, Nâfi', Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs'ın zarfiyyet üzere mensub okuyuşunun da manasıdır. Mana kavuşmanın kopmasına dönünce, bunun sebebini, yani dayandıkları dayanağın yok olup gitmesini açıklayarak şöyle buyurdu: {وضل عنكم} “ve sizden kaybolup gitti” yani yok oldu ve boşa çıktı; {ما كنتم تزعمون *} “iddia edip durduğunuz şeyler” yani o bâtıl iddiaların tamamı.