Binûn

En'âm — 5. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما ثبتت الوحدانية والنبوة والرسالة وتقاريع من تقاريعها، وانتهى الكلام هنا إلى ما تجلى به مقام العظمة، وانكشف له قناع الحكمة وتمثل نفوذ الكلمة، فتهيأ السامع لتأمله، وتفرع فهمه لتدبره؛ قال دالاً عليه مشيراً إليه، معلماً أن ما مضى أنتجه وأظهره لا بد وأبرزه، مذكراً بآياته {والذين يؤمنون بالآخرة} وبمحاجة إبراهيم ﵇، مصرفاً ما مضى أول السورة من دلائل الوحدانية على أوجه أخرى، إعلاماً بأن دلائل الجلال تفوق عدد الرمال، وتنبيهاً على أن القصد بالذات معرفة الله تعالى بذاته وصفاته: {إن الله} أي الذي له جميع صفات الكمال، فهو قادر على كل ما يريد {فالق الحب} أي فاطره وشاقه عن الزروع والنبات، وعبر بذلك لأن الشيء قبل وجوده كان معدوماً، والعقل يتوهم ويتخيل من العدم ظلمة متصلة،

Vahdaniyet (Allah'ın birliği), nübüvvet ve risalet ile bunların çeşitli azarlamaları sabit olup söz burada azamet makamının tecelli ettiği, hikmet perdesinin aralandığı ve ilahi kelamın nüfuzunun somutlaştığı bir noktaya ulaşınca; dinleyici onu tefekküre hazır hale gelip anlayışı onu tedebbür etmeye yönelince; geçmiş olan delillerin bunu zorunlu olarak netice verip açığa çıkardığını bildirerek, O'nun ayetlerini ve {والذين يؤمنون بالآخرة} “Ahirete inananlar” ifadesini ve İbrahim aleyhisselâm'ın hüccet getirmesini hatırlatarak, celal delillerinin kum tanelerinden bile çok olduğunu bildirmek ve asıl kastın Allah Teâlâ'yı zatı ve sıfatlarıyla tanımak olduğuna dikkat çekmek üzere, surenin başında geçen vahdaniyet delillerini başka vecihlerle evirip çevirerek ona delalet eden ve işaret buyuran bir üslupla şöyle dedi: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan ve dilediği her şeye kadir olan; {فالق الحب} “tohumu yarandır” yani onu icat edip ekinler ve bitkiler çıkarmak üzere yarandır. Bu ifadeyle anlatılmıştır çünkü bir şey var olmadan önce yokluktaydı; akıl ise yokluğu bitişik bir karanlık olarak tasavvur ve hayal eder.

فإذا خرج من العدم المحض والفناء الصرف فكأنه بحسب التخيل والتوهم شق ذلك العدم {والنوى} أي وهو ما يكون داخل الثمار المأكولة كالتمر، ولا يكون مقصوداً لذاته بفلقها عن الأشجار، وفي ذلك حكم وأسرار تدق عن الأفكار، وتدل على كمال الواحد المختار؛ قال الإمام الرازي ما حاصله: إن النواة والحبة تكون في الأرض الرطبة مدة، فيظهر الله فيها شقاً في أعلاها وآخر في أسفلها، وتخرج الشجرة من الأعلى فتعلو وتهبط من الأسفل شجرة أخرى في أعماق الأرض، هي العروق، وتلك الحبة أو النواة سبب واصل بين الشجرتين: الصاعدة والهابطة، فيشهد الحس والعقل بأن طبع الصاعدة والهابطة متعاكس، وليس ذلك قطعاً بمقتضى الطبع والخاصية، بل بالإيجاد والاختراع والتكوين والإبداع، ولا شك أن العروق الهابطة في غاية اللطافة والرقة بحيث لو دلكت باليد بأدنى قوة صارت كالماء، وهي مع ذلك تقوى على النفوذ في الأرض الصلبة التي لا ينفذ فيها المسلّة والسكين الحادة إلا بإكراه عظيم، فحصول هذا النفوذ لهذه الأجرام اللطيفة لا يكون قطعاً إلا لقوة الفاعل المختار، لا سيما إذا تأملت ظهور شجرة من نواة صغيرة، ثم تجمع الشجرة طبائع مختلفة في قشرها ثم فيما تحته من جرم الخشبة، وفي وسط تدوير الخشبة جرم ضعيف كالعهن المنفوش، ثم يتولد من ساقها أغصانها، ومن الأغصان أوراقها

O şey katıksız yokluktan ve sırf fenâdan çıktığında, sanki hayal ve vehme göre o yokluğu yarmış gibi olur. {والنوى} “Ve çekirdeği [yarandır]” yani hurma gibi yenilen meyvelerin içinde bulunan ve ağaçları ondan yarmak suretiyle bizzat kendisi hedeflenmeyen şeyi [yarandır]. Bunda fikirlerin kavramakta güçlük çekeceği ve Tek ve Muhtar olan Allah'ın kemaline delalet eden hikmetler ve sırlar vardır. İmam Râzî özetle şöyle demiştir: Çekirdek ve tohum bir müddet nemli toprakta kalır; Allah onda biri üst tarafında, diğeri alt tarafında iki yarık var eder. Üst taraftan ağaç çıkar ve yukarı doğru yükselir; alt taraftan ise yerin derinliklerine doğru kökler olan başka bir ağaç iner. İşte o tohum veya çekirdek, yukarı yükselen ile aşağı inen iki ağaç arasında bağlayıcı bir sebeptir. Duyu ve akıl, yukarı yükselen ile aşağı inenin tabiatının birbirine zıt olduğuna şahitlik eder. Bu durum kesinlikle tabiat ve özellik gereği değil; bilakis icat, ibda, var etme ve yaratma iledir. Şüphe yok ki aşağı inen kökler son derece latif ve incedir; öyle ki elle en küçük bir güçle ovulsa su gibi olur. Bununla birlikte, büyük bir zorlama olmaksızın çuvaldızın ve keskin bıçağın bile işlemediği sert toprağı delip geçmeye güç yetirir. Bu latif cisimlerin böyle bir delip geçme gücüne sahip olması kesinlikle ancak Fâil-i Muhtar'ın kuvvetiyledir. Bilhassa küçük bir çekirdekten koca bir ağacın çıkışını, ardından o ağacın kabuğunda, sonra onun altındaki odun dokusunda farklı tabiatları topladığını ve odunun yuvarlak gövdesinin ortasında atılmış yün gibi zayıf bir doku bulundurduğunu, sonra gövdesinden dalların, dallarından

أولاً ثم أنوارها وأزهارها ثانياً، ثم الفاكهة ثالثاً، ثم قد يحصل للفاكهة أربعة أنواع من القشور، مثل الجوز واللوز قشره الأعلى ذلك الجرم الأخضر، وتحته القشر الذي كالخشب، وتحته القشر الذي كالغطاء الرقيق المحيط باللبة، وتحته اللب المشتمل على جرم كثيف هو أيضاً كالقشرة، وعلى جرم لطيف هو الزهر، وهو المقصود بالذات، فتولدُ هذه الأجسام المختلفة طبعاً وصفة ولوناً وشكلاً وطعماً مع تساوي تأثيرات الطبائع والنجوم والعناصر والفصول الأربعة دال على القادر المختار بتلوه في الفرحة، وقد تجتمع الطبائع الأربعة في الفاكهة الواحدة كالأترج قشره حار يابس ونوره حار يابس، وكذلك العنب قشره وعجمه يابس حار رطب مع أنك تجد أحوالها مختلفة، بعضها لبه في داخله وقشره في خارجه كالجوز واللوز، وبعضها يكون المطلوب منه في الخارج وخشبه في الداخل كالخوخ والمشمش، وبعضه لا لب لنواه كالتمر، وبعضه يكون كله مطلوباً كالتين، واختلاف هذه الطبائع والأحوال المتضادة والخواص المتنافرة حتى في الحبة الواحدة لا يكون عن طبيعة، بل عن الواحد المختار، والحبوب مختلفة الألوان والأشكال والصور، فشكل الحنطة كأنه نصف مخروط، وشكل الشعير كأنه مخروطان اتصلا بقاعدتيهما وشكل الحمص على وجه آخر، وأودع سبحانه في كل نوع منها خاصية ومنفعة غير ما في الآخر، وقد تكون الثمرة غذاء لحيوان

önce yaprakların, sonra çiçeklerin ve tomurcukların, üçüncü olarak da meyvenin meydana geldiğini düşündüğünde [bu daha iyi anlaşılır]. Sonra meyvede dört çeşit kabuk oluşabilir; örneğin ceviz ve bademde en üst kabuk o yeşil cisimdir; onun altında odunsu kabuk vardır; onun altında özü çevreleyen ince bir örtü gibi kabuk bulunur; onun altında ise yine kabuk gibi olan yoğun bir cismi ve asıl hedeflenen çiçek gibi latif bir cismi içeren öz vardır. Tabiatların, yıldızların, unsurların ve dört mevsimin tesirleri eşit olduğu halde tabiat, nitelik, renk, şekil ve tat bakımından bu derece farklı cisimlerin meydana gelmesi, Kâdir ve Muhtar olan Yaratıcı'ya apaçık delalet eder. Bazen tek bir meyvede dört tabiat birden toplanabilir; ağaçkavununda olduğu gibi: Kabuğu sıcak ve kuru, çiçeği sıcak ve kurudur; keza üzümde de kabuğu ve çekirdeği kuru, içi sıcak ve yaştır. Bununla birlikte durumlarının farklı olduğunu görürsün; kimisinin özü içinde, kabuğu dışındadır (ceviz ve badem gibi); kimisinin arzu edilen kısmı dışta, odunsu çekirdeği içtedir (şeftali ve kayısı gibi); kimisinin çekirdeğinde öz yoktur (hurma gibi); kimisinin ise tamamı makbuldür (incir gibi). Tek bir tanede bile olsa bu zıt tabiatların, durumların ve birbiriyle uyuşmayan özelliklerin farklılığı tabiattan değil, ancak Tek ve Muhtar olan Allah'tandır. Tohumlar da renkleri, şekilleri ve suretleri bakımından farklıdır; buğdayın şekli sanki yarım bir koni gibidir, arpanın şekli tabanlarından birleşmiş iki koni gibidir, nohut ise bambaşka bir şekildedir. Allah Teâlâ her bir çeşide diğerinde bulunmayan bir özellik ve menfaat yerleştirmiştir. Bazen bir meyve bir hayvan için gıda iken,

وسمّاً لحيوان آخر، فهذا الاختلاف مع اتحاد الطبائع وتأثيرات الكواكب دالّ على أنها إنما حصلت بالفاعل المختار، ثم إنك تجد في ورقة الشجرة خطاً في وسطها مستقيماً نسبته لتلك الورقة نسبة النخاع إلى بدن الإنسان، ينفصل عنه خيوط مختلفة، وعن كل واحد منها خيوط أخرى أدق من الأولى، ولا يزال على هذا النهج حتى تخرج الخيوط عن الحس والبصر، كما أن النخاع يتفصل منه أعصاب كثيرة يمنة ويسرة في البدن، ثم لا يزال يتفصل عن كل شعبة أخرى، ولا يزال يستدق حتى تلطف عن الحس، فعل سبحانه ذلك في الورقة لتقوى القوى المذكورة في جرم تلك الورقة على جذب الأجزاء اللطيفة الأرضية في تلك المجاري الضيقة، فهذا يعلمك أن عنايته سبحانه في اتخاذ جملة تلك الشجرة أكمل، فعنايته في تكوين جملة النبات أكمل، وهو إنما خلق جملة النبات لمصلحة الحيوان فعنايته في تخليق الحيوان أكمل، والمقصود من تخليق جملة الحيوان هو الإنسان فعنايته في تخليقه أكمل، وهو سبحانه إنما خلق الحيوان والنبات في هذا العالم ليكون غذاء ودواء للإنسان بحسب جسده، والمقصود من جسده حفظ تركيبه لأجل المعرفة والمحبة والعبودية، فسبيلك أن تنظر في ورقة الشجرة وتتأمل في تلك الأوتار ثم تترقى منها إلى أوج تخليق الشجرة ثم إلى ما فوقها رتبة رتبة لتعلم أن المقصود الأخير منها حصول المعرفة والمحبة في الأرواح البشرية، وحينئذ ينفتح لك باب من المكاشفات لا آخر له، ويظهر لك أن نعم الله في خلقك غير متناهية

başka bir hayvan için zehir olabilir. İşte tabiatların ve yıldızların tesirleri bir olduğu halde bu derece farklılığın bulunması, bunların ancak Fâil-i Muhtar tarafından meydana getirildiğine delalet eder. Yine bir ağaç yaprağının tam ortasında, o yaprağa nispeti omuriliğin insan bedenine nispeti gibi olan düz bir çizgi görürsün; ondan çeşitli damarlar ayrılır, her bir damardan da ilkine göre daha ince damarlar çıkar. Bu durum, damarlar duyu ve görme alanından çıkıncaya kadar böylece devam eder; tıpkı omurilikten bedenin sağına ve soluna birçok sinirin ayrılması, sonra her bir koldan başka bir kolun ayrılması ve duyunun algılayamayacağı kadar incelmesi gibi. O yaprağın cismindeki mezkûr güçler, o daracık kanallarda topraktaki latif cüzleri çekebilsin diye Allah Teâlâ bunu yaprakta böyle yapmıştır. Bu durum sana öğretir ki, Allah Teâlâ'nın o ağacın tamamını var etmedeki inayeti pek mükemmeldir; bitkilerin tamamını var etmedeki inayeti ise daha da mükemmeldir. O, bitkilerin tamamını hayvanın menfaati için yaratmıştır, dolayısıyla hayvanı yaratmasındaki inayeti daha mükemmeldir. Bütün hayvanların yaratılışından asıl gaye ise insandır; binaenaleyh insanı yaratmasındaki inayeti en mükemmel olandır. Allah Teâlâ bu âlemde hayvanı ve bitkiyi, bedeni yönüyle insana gıda ve deva olsun diye yaratmıştır; bedeninden gaye ise marifet, muhabbet ve kulluk uğruna onun yapısını korumaktır. Sana düşen, ağacın yaprağına bakıp o damarları tefekkür etmek, sonra oradan ağacın yaratılışının zirvesine, sonra da derece derece onun üzerindekilere yükselmektir; ta ki bunlardan nihai gayenin insan ruhlarında marifet ve muhabbetin hasıl olması olduğunu bilesin. İşte o zaman sana sonu gelmez keşif kapıları açılır ve Allah'ın seni yaratmasındaki nimetlerinin sonsuz olduğu senin için açığa çıkar.

{وإن تعدوا نعمت الله لا تحصوها} [إبراهيم: ٣٤]- والله الهادي.

{وإن تعدوا نعمت الله لا تحصوها} “Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalksanız onu sayamazsınız” [İbrâhim: 34]. Hidayet eden Allah'tır.

ولما كان فلقهما عن النبات من جنس الإحياء لما فيه من النمو فسر معنى الفلق وبينه إشارة إلى الاعتناء به وقتاً بعد وقت بقوله: {يخرج} أي على سبيل التجدد والاستمرار تثبيتاً لأمر البعث {الحي} أي كالنجم والشجر والطير والدواب {من الميت} من الحب والنوى والبيض والنطف فكيف تنكرون قدرته على البعث؛ ولما انكشف معناه وبان مغزاه بإخراج الأشياء من أضدادها لئلا يتوهم - لو كان لا يخرج عن شيء إلا مثله - أن الفاعل الطبيعة والخاصية، عطف على {فالق} زيادة في البيان قوله معبراً باسم الفاعل الدال على الثبات لأنه لا منازعة لهم فيه، فلم تدع حاجة إلى التعبير بالفعل الدال على التجدد: {ومخرج الميت} أي من الحب وما معه {من الحي} أي من النجم وما معه.

Tohum ve çekirdeği yarıp bitki çıkarmak, içinde barındırdığı büyüme sebebiyle diriltme türünden olduğu için; yarma fiilinin manasını açıklayıp tefsir etti ve vakit be vakit ona gösterilen itinaya işaret ederek şöyle buyurdu: {يخرج} “Çıkarır” yani yeniden dirilme işini pekiştirmek üzere sürekli ve yenilenen bir biçimde [çıkarır]; {الحي} “diriyi” yani ekin, ağaç, kuş ve hayvanlar gibi; {من الميت} “ölüden” yani tohumdan, çekirdekten, yumurtadan ve nutfeden. Hal böyleyken O'nun diriltmeye olan kudretini nasıl inkâr edersiniz! Eşyayı zıtlarından çıkarmak suretiyle bunun manası ve gayesi apaçık ortaya çıkınca –şayet bir şeyden sadece kendi benzeri çıksaydı, fâilin tabiat ve özellik olduğu vehmedilmesin diye–; onların bunda hiçbir münakaşaları bulunmadığından yenilenmeye delalet eden fiil kipiyle ifadeye ihtiyaç kalmayıp sebat ve devamlılığa delalet eden ism-i fâil kipiyle ifade ederek beyanı artırmak üzere {فالق} kelimesine şunu atfetti: {ومخرج الميت} “ve ölüyü çıkarandır” yani tohumu ve benzerlerini; {من الحي} “diriden” yani ekinden ve benzerlerinden.

ولما تقررت له سبحانه هذه الأوصاف التي لا قدرة أصلاً لأحد غيره على شيء منها، قال منبهاً لهم على غلطهم في إشراكهم، إعلاماً بأن كل شريك ينبغي أن يساوي شريكه في شيء ما من الأمر المشرك فيه، ولا مكافئ له ﷾ في شيء من الأشياء فلا شريك له بوجه: {ذلكم} أي العالي المراتب المنيع المراقي هو {الله} أي المستجمع لصفات الكمال وحده فلا يحق الإلهية إلا له؛ ولما كان هذا

O'ndan başka hiç kimsenin asla hiçbirine güç yetiremeyeceği bu sıfatlar Allah Teâlâ için sabit olunca, şirk koştukları konudaki yanılgılarına dikkat çekerek ve her ortağın ortak koşulan hususun bir parçasında mutlaka ortağına denk olması gerektiğini, oysa celle celâluhu için hiçbir şeyde hiçbir denk bulunmadığını, dolayısıyla O'nun hiçbir şekilde ortağı olamayacağını bildirerek şöyle buyurdu: {ذلكم} “İşte bu” yani mertebeleri yüce ve derecelerine erişilmez olan; {الله} “Allah'tır” yani bütün kemal sıfatlarını tek başına zatında toplayandır; binaenaleyh ilahlık ancak O'nun hakkıdır. Bu durum,

معنى الكلام، سبب عنه قوله: {فأنَّى} أي فكيف ومن أيّ وجه {تؤفكون *} أي تصرفون وتقلبون عما ينبغي اعتقاده.

kelamın manası olunca, bundan şu buyruğu sebep kıldı: {فأنَّى} “O halde nasıl” yani nasıl ve hangi yoldan; {تؤفكون *} “çevriliyorsunuz?” yani inanılması gereken şeyden nasıl yüz çevirip döndürülüyorsunuz?

ولما وصف ﷾ نفسه المقدسة من فلق الجواهر بما اقتضى حتماً اتصافه بصفات الكمال، وقدمه لكونه من أظهر أدلة القدرة على البعث الذي هذا أسلوبه، مع الإلف له بقربه ومعالجته، أتبعه ما هو مثله في الدلالة على الإحياء لكنه في المعاني وهو سماوي، شارحاً لما أشار إليه الخليل ﵇ في محاجة قومه من إبطال إلهية كل من النور والظلمة والكواكب التي هي منشأ ذلك، فقال ترقية من العالم السفلي إلى العالم العلوي: {فالق الإصباح} أي موجده، وحقيقته: فالق ظلمة الليل عن الصباح، لكنه لما كثر استعماله وأمن اللبس فيه أسند الفعل إلى الصبح، كما يقال: انفجر الصبح، وانفجر عنه الليل، ويمكن أن يراد بالفلق الكشف، لأنه يكشف من المفلوق ما كان خفياً، فعبر عن المسبب الذي هو الإظهار بالسبب الذي هو الفلق، وعبر عن الصباح بهذه الصيغة التي يقال المدخول في الصبح لتصلح لإرادة فلق السكون بالنور أو غيره عن التصرف بالحركة المرتبة على الدخول في الصبح، فدلنا ذلك على وجاعل الإصباح حركة وسادل الليل {وجاعل الَّيل} بما يكون من إظلامه {سكناً} يسكن الناس فيه وإليه ويستريحون فيه، فالآية من الاحتباك: حذف من الأول الحركة ودل

Allah celle celâluhu mukaddes zatını, cevherleri yarmaktan dolayı kemal sıfatlarıyla vasıflanmasını kesin olarak iktiza eden şeylerle tavsif edip; yakından bilinmesi ve meşgul olunması sebebiyle aşinalık taşımakla birlikte üslubu bu olan diriltme kudretinin en açık delillerinden olduğu için onu öne alınca; arkasından manalar aleminde olup semavi bulunan ve diriltmeye delalet bakımından onun dengi olan delili getirdi. Bu delil, Halil aleyhisselâm'ın kavmiyle tartışırken aydınlığın, karanlığın ve bunların kaynağı olan yıldızların ilahlığını iptal etmesine dair işaret ettiği hususları açıklamaktadır. Böylece süfli (aşağı) alemden ulvi (yukarı) aleme bir yükselişle şöyle buyurdu: {فالق الإصباح} “Sabahı yarıp çıkarandır” yani onu var edendir. Hakikati ise: Gecenin karanlığını sabahın aydınlığından yarandır. Fakat kullanımı çok yaygınlaştığı ve karışıklık ihtimali kalmadığı için fiil sabaha isnat edilmiştir; nitekim "sabah patlak verdi", "gece ondan yarıldı" denir. Yarılmaktan kastın açığa çıkarma olması da mümkündür; çünkü yarılan şeyin gizli kalmış kısmını açığa çıkarır; böylece sebep olan yarma ile müsebbeb olan açığa çıkarma ifade edilmiştir. Sabaha ise, sabaha girilmiş hali anlatan bu kalıpla işaret edilmiştir ki sükûnetin nur veya başka bir şeyle yarılıp sabaha girişle tertiplenen hareket ve tasarrufa dönüştürülmesini kastetmeye elverişli olsun. Bu durum bize şunu gösterdi: Sabahı bir hareket kılan ve geceyi karanlıkla örten O'dur; {وجاعل الَّيل} “geceyi de kılardır” karanlığı sebebiyle oluşan durumla; {سكناً} “bir dinlenme [vakti]” insanların onda ve ona sığınarak sükûnet bulduğu ve dinlendiği. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincisinden hareket hazfedilmiş ve

عليها بالسكن، وحذف من الثاني السدل ودل عليه بالفلق، وهذا الفلق من أعظم الدلائل على قدرته سبحانه، وفيه دلالتان لأن الإصباح يشمل الفجر الكاذب والصادق، والأول أقوى دلالة لأن مركز الشمس إذا وصل إلى دائرة نصف الليل فالموضع - الذي تكون تلك الدائرة أفقاً له - تطلع الشمس من مشرقه، فيضيء في ذلك الموضع نصف كرة الأرض، فيحصل الضوء في الربع الشرقي من بلدتك، ويكون ذلك الضوء منتشراً مستطيراً في جميع الجو، ويجب أن يقوى لحظة فلحظة، فلو كان الأول من قرص الشمس لامتنع أن يكون خطاً مستطيلاً، بل كان يجب أن يكون مستطيراً في الأفق منتشراً متزايداً لحظة فلحظة، لكن ليس هو كذلك، فإنه يبدو كالخيط الأبيض الصاعد حتى شبهته العرب بذنب السِرحان ثم يحصل عقبه ظلمة خالصة، ثم يكون الثاني الصادق المستطير فكان الأول أدل على القدرة، لأنه بتخليق الله ابتداء تنبيهاً على أن الأنوار ليس لها وجود إلا بإبداعه، والظلمات ليس لها ثبات إلا بتقديره.

ona sükûn ile delalet edilmiştir; ikincisinden örtme hazfedilmiş ve ona yarma ile delalet edilmiştir. Bu yarma, Allah Teâlâ'nın kudretinin en büyük delillerindendir. Bunda iki delil vardır; çünkü "ısbâh" (sabah), hem yalancı hem de doğru fecri kapsar. Birincisinin (fecr-i kâzib) delaleti daha güçlüdür; zira güneşin merkezi gece yarısı dairesine ulaştığında, bu dairenin ufuk olduğu yerde güneş doğudan doğar, o yerde yerkürenin yarısı aydınlanır, böylece senin bulunduğun beldenin doğu çeyreğinde aydınlık hasıl olur ve bu aydınlık bütün havaya yayılarak dağılır; her an güçlenmesi gerekir. Şayet o ilk aydınlık güneşin diskinden kaynaklansaydı, uzayan ince bir çizgi halinde olması imkânsız olurdu; bilakis ufukta yayılan ve anbean artarak dağılan bir ışık olması gerekirdi. Fakat durum böyle değildir; o, yükselen beyaz bir iplik gibi görünür, hatta Araplar onu kurdun kuyruğuna benzetmiştir; ardından tam bir karanlık çöker; sonra da ufka yayılan ikinci doğru fecir (fecr-i sâdık) gelir. Dolayısıyla birincisi kudrete daha çok delalet eder; çünkü o, nurların ancak O'nun yaratmasıyla var olduğuna, karanlıkların da ancak O'nun takdiriyle sebat bulduğuna dikkat çekmek üzere Allah'ın doğrudan yaratmasıyladır.

ولما ذكر الضياء والظلمة، ذكر منشأهما وضم إليه قرينه فقال عاطفاً على محل {والليل} لأن جاعلاً ليس بمعنى المضيء فقط لتكون الإضافة حقيقية، بل المراد استمراره في الأزمنة كلها: {والشمس} أي التي ينشأ عنها كل منهما، هذا عن غروبها وهذا عن شروقها

Aydınlığı ve karanlığı zikredince, bunların kaynağını zikretti ve onun yanına eşini kattı; {والليل} kelimesinin mahalline atfederek şöyle buyurdu –çünkü "câil" kelimesi sadece geçmiş zaman manasında aydınlatan demek olmayıp izafet hakiki olsun, bilakis bütün zamanlardaki devamlılığı murattır–: {والشمس} “Ve güneşi de” yani her ikisinin de kendisinden doğduğu [güneşi de]; nitekim bu onun batışından, şu ise doğuşundan kaynaklanır;

{والقمر} أي الذي هو آية الليل {حسباناً} أي ذويّ حسبان وعَلَمَين عليه، لأن الحساب يعلم بدورهما وسيرهما، وبسبب ذلك نظم سبحانه مصالح العالم في الفصول الأربعة، فيكون عن ذلك ما يحتاج إليه من نضج الثمار وحصول الغلات، وعبر عنهما بالمصدر المبني على هذه الصيغة البليغة إشارة إلى أن الحساب بهما أمر عظيم كبير النفع كثير الدخول، مع ما له من الدنيا في أبواب الدين فهو جل نفعهما الذي وقع التكليف به، فكأنه لما كان الأمر كذلك، كان حقيقتهما التي يعبر عنهما بها، وأما غير ذلك من منافعهما فلا مدخل للعباد فيه.

{والقمر} “ve ayı da” yani gecenin ayeti olanı; {حسباناً} “birer hesap ölçüsü [kıldı]” yani birer hesap vasıtası ve hesaba dair iki alamet [kıldı]. Zira hesap onların dönüşü ve seyri ile bilinir. Bu sayede Allah Teâlâ âlemin maslahatlarını dört mevsim halinde düzene koymuştur; böylece meyvelerin olgunlaşması ve mahsullerin elde edilmesi gibi ihtiyaç duyulan şeyler bununla meydana gelir. Bu iki gök cismi hakkında bu beliğ vezindeki mastarla ifade edilmesi, onlarla yapılan hesabın pek muazzam, büyük menfaatli ve pek çok alana giren bir iş olduğuna işaret içindir. Dünyadaki faydalarının yanında dinin kapılarında da yeri vardır; zira mükellefiyetin taalluk ettiği husus bu ikisinin en büyük faydasıdır. Durum böyle olunca, sanki kendileriyle ifade edildikleri hakikatleri bu olmuştur; bunların dışındaki diğer menfaatlerine gelince, kulların onda bir dahli yoktur.

ولما كان هذا أمراً باهراً ووصفاً قاهراً، أشار إليه بأداة البعد فقال: {ذلك} أي التقدير العظيم الذي تقدم من الفلق وما بعده {تقدير العزيز} أي الذي لا يغالب فهو الذي قهرهما على ما سيّرهما فيه، وغلب العباد على ما دبر من أمرهم بهما، فلو أراد أحد أن يجعل ما جعله من النوم يقظة واليقظة نوماً، أو يجعل محل السكن للحركة أو بالعكس أو غير ذلك مما أشارت إليه الآية لأعياه ذلك {العليم *} أي الذي جعل ذلك بعلمه على منهاج لا يتغير وميزان قويم لا يزيغ.

Bu durum son derece göz alıcı bir iş ve karşı konulamaz bir vasıf olunca, uzaklık edatıyla işaret ederek şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu” yani yarma fiilinden ve sonrasından geçen o muazzam takdir; {تقدير العزيز} “Azîz olanın takdiridir” yani asla mağlup edilemeyenin [takdiridir]. Onları yürüttüğü yörüngede boyun eğdiren ve onlar vasıtasıyla kulların işini dilediği gibi sevk ve idare eden O'dur. Şayet bir kimse O'nun uyku kıldığı şeyi uyanıklık, uyanıklık kıldığı şeyi uyku yapmayı yahut dinlenme mahallini hareket yeri veya aksini yapmayı ya da ayetin işaret ettiği diğer şeyleri değiştirmeyi dileseydi, bu onu aciz bırakırdı; {العليم *} “Alîm olanın [takdiridir]” yani bunu ilmiyle değişmez bir nizam ve sapmaz dosdoğru bir mizan üzerine koyanın.

ولما ذكر ذلك، أتبعه منفعة أخرى تعمهما مع غيرهما مبيناً ما أذن

Bunu zikredince, diğerleriyle birlikte her ikisini de kapsayan başka bir menfaati onun peşinden getirdi ve izin verilen

فيه من علم النجوم ومنافعها فقال: {وهو} أي لا غيره {الذي جعل} ولما كانت العناية بنا أعظم، قدم قوله: {لكم النجوم} أي كلها سائرها وثابتها وإن كان علمكم يقصر عنها كلها كما يقصر عن الرسوخ والبلوغ في علم السير للسيارة منه {لتهتدوا} أي لتكلفوا أنفسكم علم الهداية {بها} لتعلموا القبلة وأوقات الصلوات والصيام وغير ذلك من منافعكم دنيا وديناً.

yıldızlar ilmini ve onların menfaatlerini açıklayarak şöyle buyurdu: {وهو} “Ve O” yani başkası değil; {الذي جعل} “kılandır”. Bize olan inayet daha büyük olduğu için şu kavlini öne aldı: {لكم النجوم} “sizin için yıldızları” yani hareket eden ve sabit olan bütün yıldızları; her ne kadar sizin ilminiz, gezegenlerin seyir ilmindeki derinliğe ve kemale ulaşmaktan aciz kaldığı gibi onların tamamını bilmekten de aciz kalsa bile; {لتهتدوا} “yolunuzu bulasınız diye” yani hidayet bilgisini elde etmeye gayret edesiniz diye; {بها} “onlarla” kıbleyi, namaz vakitlerini, orucu ve dünyanız ile dininize ait diğer menfaatlerinizi bilesiniz diye.

ولما كانت الأرض والماء ليس لهما من نفسهما إلا الظلمة، وانضمت إلى ذلك ظلمة الليل، قال: {في ظلمات البر} أي الذي لا عَلَم فيه، وإن كانت له أعلام فإنها قد تخفى {والبحر} فإنه لا عَلَم به، والإضافة إليهما للملابسة أو تشبيه الملبَّس من الطرق وغيرها بالظلمة؛ روى الحافظ أبو بكر الخطيب البغدادي في جزء جمعه في النجوم من طريق أحمد بن سهل الأشناني عن عمر بن الخطاب ﵁ قال: تعلموا من النجوم ما تهتدون في البر والبحر ثم انتهوا، وتعلموا من الأنساب ما تصلون به أرحامكم وتعرفون ما يحل لكم ويحرم عليكم من النساء ثم انتهوا. وفيه من طريق عبد الله ابن الإمام أحمد في زياداته على المسند عن علي ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «يا علي! أسبغ الوضوء وإن شق عليك، ولا تأكل الصدقة ولا تنز الحمير على

Yerin ve suyun kendiliklerinden sadece karanlıkları bulunduğu ve buna bir de gecenin karanlığı eklendiği için şöyle buyurdu: {في ظلمات البر} “Karanın karanlıklarında” yani hiçbir işaret bulunmayan, işaretleri bulunsa bile bazen gizli kalabilen [karada]; {والبحر} “ve denizin [karanlıklarında]” çünkü onda hiçbir işaret yoktur. Bu ikisine izafet yapılması aralarındaki ilgi sebebiyledir yahut yolların ve benzeri şeylerin kapalı kalmasını karanlığa benzetmek içindir. Hâfız Ebû Bekr el-Hatîb el-Bağdâdî, yıldızlar hakkında topladığı cüzde Ahmed b. Sehl el-Üşnânî tarikiyle Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: "Yıldızlardan karada ve denizde yolunuzu bulacak kadarını öğrenin, sonra durun! Neseplerden de sıla-i rahim yapacağınız ve kadınlardan size helal ve haram olanları bileceğiniz kadarını öğrenin, sonra durun!" Orada İmam Ahmed'in oğlu Abdullah'ın Müsned'e yaptığı zevâid tarikiyle Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ey Ali! Zor gelse de abdesti tastamam al, sadaka yeme, eşekleri

الخيل، ولا تجالس أصحاب النجوم» وفيه عن أبي ذر ﵁ عن عمر ﵁ قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «لا تسألوا عن النجوم، ولا تفسروا القرآن برأيكم، ولا تسبوا أصحابي، فإن ذلك الإيمان المحض» وعن أبي هريرة ﵁ أن النبي ﷺ نهى عن النظر في النجوم - رواه من طرق كثيرة؛ وعن عائشة ﵂ مثله سواء، وعن ابن مسعود ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «إذا ذكر أصحابي فأمسكوا، وإذا ذكر القدر فأمسكوا، وإذا ذكرت النجوم فأمسكوا» - رواه من طرق وأسند عن قتادة قوله تعالى {وأنهاراً وسبلاً} [النحل: ١٥] قال: طرقاً {وعلامات} [النحل: ١٦] قال: هي النجوم، قال: إن الله ﷿ إنما خلق هذه النجوم لثلاث خصال: جعلها زينة للسماء، وجعلها يهتدى بها، وجعلها رجوماً للشياطين، فمن تعاطى فيها شيئاً غير ذلك فقد أخطأ حظه وقال رأيه وأضاع نصيبه وتكلف ما لا علم له به - في كلام طويل حسن، وهذا الأثر الذي عن قتادة أخرجه عنه البخاري في صحيحه، وقال صاحب كنز اليواقيت في استيعاب المواقيت في مقدمة الكتاب: واعلم أن العلم منه محمود، ومنه مذموم لا يذم لعينه، إنما يذم في حق العباد لأسباب ثلاثة: أولها أن يكون مؤدياً إلى ضرر كعلم السحر

atlara aştırma ve yıldızlarla uğraşanlarla oturup kalkma.» Orada Ebû Zer radıyallâhu anh tarikiyle Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Yıldızlar hakkında soru sormayın, Kur'an'ı kendi re'yinizle tefsir etmeyin ve ashabıma sövmeyin; zira katıksız iman işte budur.» Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yıldızlara [fal ve astroloji amacıyla] bakmayı yasakladığı pek çok yoldan rivayet edilmiştir. Âişe radıyallâhu anhâ'dan da aynısı rivayet edilmiştir. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ashabım anıldığı zaman dilinizi tutun; kader anıldığı zaman dilinizi tutun; yıldızlar anıldığı zaman dilinizi tutun.» Bunu çeşitli yollardan rivayet etmiş ve Katâde'den naklen Allah Teâlâ'nın {وأنهاراً وسبلاً} [en-Nahl: 15] kavli hakkında: "Yollar" dediğini; {وعلامات} [en-Nahl: 16] hakkında ise: "Onlar yıldızlardır" dediğini senediyle kaydetmiştir. Katâde şöyle demiştir: "Allah azze ve celle bu yıldızları ancak üç haslet için yaratmıştır: Onları sema için bir zinet kılmış, kendileriyle yol bulunan vasıtalar yapmış ve şeytanlara atılan taşlar kılmıştır. Kim bunlar hakkında bundan başka bir şeyle meşgul olursa nasibinde yanılmış, kendi hevasını söylemiş, payını zayi etmiş ve bilgisi olmayan bir şeyi yüklenmiş olur." Bu, uzun ve güzel bir kelamdır. Katâde'den gelen bu eseri Buhârî de Sahîh'inde tahric etmiştir. Kenzü'l-Yevâkît fî İsti'âbi'l-Mevâkît müellifi kitabın mukaddimesinde şöyle demiştir: "Bil ki ilimden övülen de vardır, bizatihi kendisi için yerilmeyip ancak kullar hakkında üç sebepten ötürü yerilen de vardır: Birincisi, sihir ilmi gibi bir zarara yol açmasıdır

والطلسمات وهو حق إذ شهد القرآن به وأنه سبب للتفرقة بين الزوجين، وسحر النبي ﷺ ومرض بسببه، حتى أخبره جبرئيل ﵇ وأخرج السحر من تحت حجر في قعر بئر - كما ورد في الحديث الصحيح؛ ومعرفة ذلك من حيث إنه معرفة ليس مذموماً، أو من حيث إنه لا يصلح إلا لإضرار بالخلق يكون مذموماً.

ve tılsımlar gibi; ki bu gerçektir, nitekim Kur'an buna ve onun karı koca arasını ayırmaya bir sebep olduğuna şahitlik etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e de büyü yapılmış ve bu sebeple hastalanmıştır; nihayet Cebrail aleyhisselâm ona haber vermiş ve büyü bir kuyunun dibindeki taşın altından çıkarılmıştır –sahih hadiste varit olduğu üzere–. Bunu bilmek, bir bilgi olması bakımından yerilmiş değildir; mahlukata zarar vermekten başka bir şeye yaramaması bakımından ise yerilmiştir.

والوسيلة إلى الشر شر؛ الثاني أن يكون مضراً بصاحبه في غالب الأمر كالقسم الثاني من علم النجوم الاحكامي المستدل به على الحوادث بالأسباب كاستدلال الطبيب بالنبض على ما يحدث من المرض، وهو معرفة مجاري سنة الله وعادته في خلقه، ولكنه ذمه الشرع وزجر عنه لثلاثة أوجه: أحدها أنه يضر بأكثر الناس فإنه إذا قيل: هذا الأمر لسبب سير الكواكب، وقر في نفس الضعيف العقل أنه مؤثر، فينمحي ذكر الله عن قلبه، فإن الضعيف يقصر نظره على الوسائط بخلاف العالم الراسخ، فإنه يطلع على الشمس والقمر والنجوم مسخرات، وفرق كبير بين من يقف مع الأسباب وبين من يترقى إلى مسبب الأسباب، ثم ذكر ما حاصله أن السبب الثاني في النهي عنه أنه تخمين لا يصل إلى القطع؛ والثالث أنه لا فائدة فيه، فهو خوض في

Şerre vesile olan şey de şerdir. İkincisi, yıldız ilminin ahkâma dair ikinci kısmı gibi çoğu zaman sahibine zarar vermesidir; sebepler yoluyla hadiselere delil getirilmesi gibi, tıpkı tabibin nabızdan meydana gelecek hastalığa delil getirmesi gibi. Bu, Allah'ın sünnetinin ve yaratmasındaki âdetinin cereyan edişini bilmektir; fakat şeriat bunu üç yönden yermiş ve bundan sakındırmıştır: Birincisi, insanların çoğuna zarar vermesidir; çünkü 'Bu iş yıldızların seyri sebebiyledir' dendiğinde, zayıf akıllının zihninde onun tesir edici olduğu yerleşir ve kalbinden Allah'ın zikri silinir. Zira zayıf kimse bakışını vasıtalarla sınırlar; ilimde rüsuh sahibi olan âlim ise böyle değildir, o güneşe, aya ve yıldızlara boyun eğdirilmiş varlıklar olarak bakar. Sebeplerin yanında durup kalan ile sebeplerin müsebbibine yükselen kimse arasında büyük bir fark vardır. Sonra özetle şunu zikretti: Ondan nehyedilmenin ikinci sebebi, onun kesinliğe ulaşmayan bir tahmin olmasıdır. Üçüncüsü ise onda hiçbir fayda olmamasıdır; binaenaleyh o lüzumsuz şeylere

فضول، وأن السبب الثالث مما يذم به ما يذم من العلوم أنه مما لا تبلغه عقول أكثر الناس ولا يستقل به، ولا ينكر كون العلم ضاراً لبعض الأشخاص كما يضر لحم الطير بالرضيع - انتهى. وروى أبو داود وابن ماجه عن ابن عباس ﵄ أن رسول الله ﷺ قال: «من اقتبس علماً من النجوم اقتبس شعبة من السحر زاد ما زاد» وقال صاحب كتاب الزينة في آخر كتابه بعد أن ذكر العيافة والزجر ونحوهما، ويأتي أكثره عنه في سورة الصافات: وروي عنه ﷺ أنه قال: «إياكم والنجوم! فإنها تدعو إلى الكهانة» ، قال: هذه الأشياء كلها لها أصل صحيح، فمنها ما كانت من علوم الأنبياء مثل النجوم والخط وغير ذلك، ولولا الأنبياء الذين أدركوا علم النجوم وعرفوا مجاري الكواكب في البروج وما لها من السير في استقامتها ورجوعها، وما قد ثبت وصح من الحساب في ذلك بما لا ارتياب فيه، لما قدر الناس على إدراكه، وذلك كله بوحي من الله ﷿ إلى أنبيائهم ﵈، وقد روي أن إدريس ﵇ أول من علم النجوم، وروي في الخط أنه كان علم نبي من الأنبياء، ولولا ذلك لما أدرك الناس هذه اللطائف ولا عرفوها.

dalmaktır. Yerilen ilimlerin yerilme sebeplerinden üçüncüsü de insanların çoğunun akıllarının ona ermemesi ve onu bağımsızca kavrayamamasıdır. Kuş etinin emzirilen bebeğe zarar vermesi gibi, ilmin bazı şahıslara zararlı olması inkâr edilemez" –sözü burada bitti–. Ebû Dâvûd ve İbn Mâce, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim yıldızlardan bir ilim iktibas ederse sihirden bir şube iktibas etmiş olur; [yıldız ilmini] artırdıkça [sihir payını da] artırır.» Kitâbü'z-Zîne müellifi, kitabının sonunda iyâfe (kuşlarla kehanet) ve zecr (uğursuzluk sayma) gibi şeyleri zikrettikten sonra –ki ondan nakledilenlerin çoğu Sâffât Suresi'nde gelecektir– şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Yıldızlardan sakının! Zira onlar kâhinliğe sevk eder.» Müellif dedi ki: Bütün bu şeylerin sahih bir aslı vardır; yıldızlar ve hat (yazı/remil) gibi ilimler peygamberlerin ilimlerindendi. Şayet yıldızlar ilmini kavrayan, burçlardaki yıldızların akışını, düz ve geri hareketlerindeki seyirlerini ve bu hususta şüpheye yer bırakmayacak şekilde sabit ve sahih olan hesapları bilen peygamberler olmasaydı, insanlar bunu idrak etmeye güç yetiremezdi. Bütün bunlar Allah azze ve celle'nin peygamberlerine aleyhimüsselâm vahyiyledir. İdris aleyhisselâm'ın yıldızlar ilmini ilk bilen kişi olduğu rivayet edilmiştir; hat hakkında da onun peygamberlerden bir peygamberin ilmi olduğu rivayet olunmuştur. Şayet bu olmasaydı, insanlar bu incelikleri kavrayamaz ve onları bilemezlerdi."

ولما كانت هذه الآيات قد بلغت في البيان حداً علا عن

Bu ayetler, beyan bakımından

طوق الإنسان والملائكة والجان لكونها صفة الرحمن، فكانت فخراً يتوقع فيه التنبيه عليه فقال: {قد فصلنا} أي بينا بياناً شافياً على ما لنا من العظمة {الآيات} واحدة في إثر واحدة على هذا الأسلوب المنيع والمثال الرفيع؛ ولما كانت من الوضوح في حد لا يحتاج إلى كثير تأمل قال: {لقوم يعلمون *} أي لهم قيام فيما إليهم، ولهم قابلية العلم ليستدلوا بها بالشاهد على الغائب.

insanın, meleklerin ve cinlerin takatinin üstüne çıkan bir dereceye ulaştığı için –çünkü bunlar Rahmân'ın sıfatıdır– dikkat çekilmesi beklenen bir iftihar vesilesi oldu ve şöyle buyurdu: {قد فصلنا} “Andolsun ki biz ayrıntılı olarak açıkladık” yani azametimize yaraşır şekilde şifa verici bir beyanla açıkladık; {الآيات} “ayetleri” bu aşılmaz üslup ve yüce misal üzere birbiri ardınca; çok fazla düşünmeye ihtiyaç bırakmayacak derecede açık olduğu için de şöyle buyurdu: {لقوم يعلمون *} “bilen bir topluluk için” yani önlerindeki vazifeyi bihakkın yerine getiren ve görünenden görünmeyene delil getirebilecek ilim kabiliyetine sahip olan kimseler için.

ولما ذكر سبحانه بعض هذا الملكوت الأرضي والسماوي، أتبعه - كما مضى في أول السورة - الخلق المفرد الجامع لجميع الملكوت، وهو الإنسان، دالاً على كمال القدرة على كل ما يريد، مبطلاً بمفاوتة أول الإبداع وآخر الآجال ما اعتقدوا في النور والظلمة والشمس والقمر وغيرهما، لأن واحداً منها لا اختيار له في شيء يصدر عنه، بل هو مسخر ومقهور كما هو محسوس ومشهور، فقال: {وهو} أي لا غيره {الذي أنشأكم} أي وأنتم في غاية التفاوت في الطول والقد واللون والشكل وغير ذلك من الأعراض التي دبرها سبحانه على ما اقتضته حكمته {من نفس واحدة} ثم اقتطع منها زوجها ثم فرّعكم منهما.

Allah Teâlâ bu arzi ve semavi mülk ve melekûttan bir kısmını zikredince, surenin başında geçtiği üzere, bütün melekûtu kendisinde toplayan tek ferdi, yani insanı onun peşinden getirdi. Bu, dilediği her şeye kamil kudretine delalet etmekte; ilk yaratılış ile ecellerin sonu arasındaki farklılıklarla onların nur, zulmet, güneş, ay ve diğerleri hakkında inandıkları bâtıl şeyleri iptal etmektedir. Zira bunlardan hiçbirinin kendisinden meydana gelen bir şeyde ihtiyar (seçme) hakkı yoktur; bilakis o, apaçık hissedildiği ve bilindiği üzere boyun eğdirilmiş ve kahredilmiştir. Şöyle buyurdu: {وهو} “Ve O” yani başkası değil; {الذي أنشأكم} “sizi yaratıp inşa edendir” yani sizler boy, endam, renk, şekil ve Allah Teâlâ'nın hikmetinin gerektirdiği şekilde tedbir ettiği diğer arazlar bakımından son derece farklı olduğunuz halde [sizi yaratandır]; {من نفس واحدة} “tek bir nefisten”. Sonra ondan eşini ayırmış, sonra da ikisinden sizi türetmiştir.

ولما كان أغلب الناس في الحياة الدنيا يعمل عمل من لا يحول ولا يزول، لا يكون على شرف الزوال ما دامت فيه بقية

Dünya hayatındaki insanların çoğu, kendisinde bir nebze

من حياة، قال: {فمستقر *} أي فسبب عن ذلك أنه منكم مستقر على الأرض - هذا على قراءة ابن كثير وابن عمر وبكسر القاف اسم فاعل، والمعنى في قراءة الباقين بفتحه اسم مكان {ولكم في الأرض مستقر ومتاع إلى حين} [البقرة: ٢٦] .

hayat kaldığı müddetçe hiç değişmeyecek ve yok olmayacakmış, yok oluşun eşiğinde değilmiş gibi amel ettiği için şöyle buyurdu: {فمستقر *} “Artık bir karar yeri [vardır]” yani bundan dolayı sizden yeryüzünde yerleşip kalan vardır –bu, İbn Kesîr ve İbn Ömer'in kāf harfinin kesresiyle ism-i fâil olarak okuyuşuna göredir; diğer kıraat imamlarının fethasıyla okuyuşunda ise mana mekân ismidir: {ولكم في الأرض مستقر ومتاع إلى حين} “Sizin için yeryüzünde bir süreye kadar bir yerleşme yeri ve bir geçimlik vardır” [el-Bakara: 36]–.

ولما كان من في البرزخ قد كشف عنهم الغطاء فهم موقنون بالساعة غير عاملين على ضد ذلك، وكذا من في الصلب والرحم، عبر بما يدل على عدم الاستقرار فقال: {ومستودع} أي في الأصلاب أو الأرحام أو في بطن الأرض، فدلت المفاوتة من كل منهما - مع أن الكل من نفس واحدة - على القادر المختار، لا يقدر غيره أن يعكس شيئاً من ذلك، وكل ذلك مضمون الآيتين في أول السورة، وقدم الإصباح والليل ومتعلقهما لتقدمهما في الخلق، ثم تلاه بخلق الإنسان على حسب ما مرّ أول السورة، وذكر هنا أنه جعل ذلك الطين نفساً واحدة فرّع الإنس كلهم منها مع تفاوتهم فيما هناك وفي غيره.

Berzahta bulunanların üzerindeki perde kalktığı için kıyamete kesin olarak inanmış olup bunun aksine amel etmediklerinden, keza sulplerde ve rahimlerde bulunanlar da böyle olduğundan, yerleşip kalmamaya delalet eden bir lafızla ifade ederek şöyle buyurdu: {ومستودع} “ve bir emanet yeri [vardır]” yani sulplerde, rahimlerde yahut yerin karnında. Hepsinin tek bir nefisten olmasına rağmen her ikisindeki bu farklılık, Kâdir ve Muhtar olan Allah'a delalet etmiştir; O'ndan başkası bunlardan hiçbir şeyi tersine çevirmeye güç yetiremez. Bütün bunlar surenin başındaki iki ayetin muhtevasıdır. Sabahı, geceyi ve bunlara taalluk eden şeyleri yaratılışta daha önce oldukları için öne almış, ardından surenin başında geçtiği üzere insanın yaratılışını getirmiştir. Burada ise o toprağı tek bir nefis kıldığını, aralarındaki bunca ve diğer farklılıklara rağmen bütün insanları ondan türettiğini zikretmiştir.

ولما ذكر هذا المفرد الجامع، وفصّله على هذه الوجوه المعجبة، كان محلاً لتوقع التنبيه عليه فقال: {قد فصلنا} أي بعظمتنا {الآيات} أي أكثرنا بيانها في هذا المفرد الجامع في أطوار الخلقة وأدوار الصنعة، تارة بأن يكون من التراب بشر، وأخرى بأن يخرج الأنثى من الذكر،

Her şeyi kendisinde toplayan bu tek ferdi zikredip onu bu hayranlık verici vecihlerle tafsil edince, bu hususa dikkat çekilmesi beklenir oldu ve şöyle buyurdu: {قد فصلنا} “Andolsun ki biz ayrıntılı olarak açıkladık” yani azametimizle; {الآيات} “ayetleri” yani her şeyi kendisinde toplayan bu fertte, yaratılışın evrelerinde ve sanatın devirlerinde beyanı çoğalttık; kâh topraktan bir insan yaparak, kâh erkekten dişiyi çıkararak,

وتارة بأن يفرّع من الذكر والأنثى ما لا يحيط به العد ولا يجمعه الخبر من النطفة إلى الولادة إلى الكبر.

kâh erkek ve dişiden nutfeden doğuma ve yaşlılığa kadar sayının kuşatamayacağı ve haberlerin toplayamayacağı kadar nesiller türeterek.

ولما كان إنشاء الناس من نفس واحدة وتصريفهم على تلك الوجوه المختلفة جداً ألطف وأدق صنعة، فكان ذلك محتاجاً إلى تدبر واستعمال فطنة وتدقيق نظر، قال: {لقوم يفقهون *} أي لهم أهلية الفقه والفطنة.

İnsanların tek bir nefisten yaratılması ve bu derece birbirinden farklı vecihlerle evrilip çevrilmesi son derece latif ve pek ince bir sanat olduğu için bu durum derinlemesine düşünmeye, anlayışı kullanmaya ve ince bir bakışa muhtaçtı; bu sebeple şöyle buyurdu: {لقوم يفقهون *} “ince anlayış sahibi bir topluluk için” yani anlama ve kavrama ehliyetine sahip olanlar için.

ولما ذكر وجوه الإبداع التفريعي من هذين الكونين وأسباب البقاء له بما ينشأ عنه الفصول وغيرها، أتبعه سببه القريب، وهو الماء الذي جعل منه كل شيء حي، فقال مفصلاً ما أجمله في الحب والنوى، سائقاً له مساق الإحسان لما قبله من الدلائل، فإن الدليل إذا كان على وجه الإحسان ومذكراً بالإنعام كان تأثيره في القلب عظيماً، فينبغي للمشتغل بدعوة الخلق أن يسلك هذا المسلك ليكون للقلوب أملك: {وهو} أي لا غيره {الذي أنزل} أي بقدرته وعلمه وحكمته {من السماء} أي الحقيقية التي تعرفونها كما دل عليه صريح العبارة وما أشبهها من ذكور الحيوان المنبه عليه بطريق الإشارة {ماء} أي منهمراً ودافقاً.

Bu iki alemden türeyen yaratılış vecihlerini ve mevsimlerin oluşması gibi onun bekasına vesile olan sebepleri zikredince, onun yakın sebebini, yani kendisinden her canlı şeyin yaratıldığı suyu arkasından getirdi. Böylece tohum ve çekirdek hakkında icmali olarak belirttiği şeyleri tafsil ederek, önceki delillere ek olarak bunu ihsan üslubuyla sevk etti. Zira delil bir ihsan şeklinde olup nimeti hatırlattığı zaman kalpteki tesiri pek büyük olur; mahlukatı davetle meşgul olan kimsenin kalplere daha çok hâkim olabilmesi için bu yolu tutması gerekir: {وهو} “Ve O” yani başkası değil; {الذي أنزل} “indirendir” yani kudreti, ilmi ve hikmetiyle; {من السماء} “gökten” yani lafzın sarih ifadesinin delalet ettiği üzere bildiğiniz hakiki gökten ve işaret yoluyla dikkat çekilen erkek hayvanların benzeri semadan; {ماء} “bir su” yani bolca dökülen ve fışkıran.

ولما كان تفريع الخلق من الماء بمكان من العظمة لا يوصل إليه، نبه عليه بالانتقال إلى التكلم في مظهر العظمة فقال: {فأخرجنا} أي على

Yaratılanların sudan türetilmesi erişilmez bir azamet mertebesinde olduğu için azamet makamında mütekellim (birinci şahıs) sîgasına geçerek buna dikkat çekti ve şöyle buyurdu: {فأخرجنا} “Böylece çıkardık” yani

ما لنا من العظمة التي لا يدانيها أحد {به} أي الماء {نبات كل شيء} مختلفة طعومه وألوانه وروائحه وطبائعه ومنافعه وهو بماء واحد، فالسبب واحد والمسببات كثيرة منفتة، سواء كان ذلك النبات حقيقياً من النجم والشجر، أو مجازياً من الأنثى والذكر؛ ثم سبب عن الحقيقي لظهوره قوله دالاً على العظمة: {فأخرجنا منه} أي النبات {خضراً} أي شيئاً أخضر غضاً طرياً، وهو ما تشعب من أصل النبات الخارج من الحبة؛ ثم زاد في بيان عظمته بقوله: {نخرج} أي حال كوننا مقدرين أن نخرج {منه} أي من ذلك الخضر {حباً متراكباً} أي في السنبل يركب بعضه بعضاً ويحرسه من أن يلتقطه الطير بعد ستره بالقشر بحسك طويل لطيف جداً كالإبر خشن، بعد أن كان أصله حبة واحدة على صورتها، أو منفتة في التراب بعد أن طوّره سبحانه في عدة أطوار، إن فاعل ذلك لقادر مختار.

kimsenin erişemeyeceği azametimizle; {به} “onunla” yani su ile; {نبات كل شيء} “her şeyin bitkisini” tatları, renkleri, kokuları, tabiatları ve menfaatleri farklı farklı olduğu halde, üstelik hepsi tek bir su ile [çıkardık]. Sebep bir, müsebbebler ise pek çok ve çeşit çeşittir; ister bu bitki ekin ve ağaç gibi hakiki olsun, ister erkek ve dişiden türeyen mecazi olsun. Sonra hakiki olanın apaçık oluşundan dolayı azamete delalet ederek şu buyruğu sebep kıldı: {فأخرجنا منه} “Ondan da çıkardık” yani o bitkiden; {خضراً} “yeşillik” yani taptaze, yemyeşil bir şey ki o da tohumdan çıkan bitkinin kökünden dallanıp budaklanan kısımdır. Sonra azametini beyan etmeyi artırarak şöyle buyurdu: {نخرج} “çıkarıyoruz” yani çıkarmayı takdir ettiğimiz bir halde; {منه} “ondan” yani o yeşillikten; {حباً متراكباً} “birbiri üstüne binmiş taneler” yani başakta üst üste binen ve kabukla örtüldükten sonra kuşların kapmasından iğne gibi son derece ince ve sert uzun kılçıklarla korunan [taneler çıkarıyoruz]. Oysa onun aslı kendi suretinde tek bir tane idi veya Allah Teâlâ onu çeşitli evrelerden geçirdikten sonra toprakta ufalanıp gitmişti. Bunu yapan zat elbette Kâdir ve Muhtar'dır.

ولما كان نسبة الإخراج والإبداع إليه سبحانه وحده في مظهر العظمة خصوصاً وعموماً، فعلم أن الكل منه، وصار الحال في حد من الوضوح جدير بأن يؤمن من نسبة شيء إلى غيره لا سيما الذي هم له معالجون، وبالعجز عن إبداعه عالمون، وبدأ بما بدأ به أولاً في آية الفلق من الحب؛ ثنى بما من النوى، فقال معبراً لذلك الأسلوب: {ومن النخل} وتقديم الحب عليه هنا وفيما قبل يدل على أن الزرع أفضل منه، فإنه قوت في أكثر البلاد ولأغلب الحيوانات والغذاء

Çıkarma ve icat etme fiili azamet makamında gerek hususi gerekse umumi olarak sadece O'na nispet edilince, her şeyin O'ndan olduğu anlaşıldı ve durum herhangi bir şeyin başkasına nispet edilmesinden emin olunacak derecede açıklık kazandı; bilhassa bizzat uğraştıkları ve onu icat etmekten aciz olduklarını bildikleri hususlarda. Yarma ayetinde ilk olarak başladığı tohum ile başlayınca; çekirdekten çıkanla ikinci olarak devam etti ve o üslupla ifade ederek şöyle buyurdu: {ومن النخل} “Hurma ağacından da”. Burada ve daha önce tohumun ona takdim edilmesi, ekinin ondan daha faziletli olduğuna delalet eder; zira ekin çoğu beldede ve hayvanların ekserisinde temel gıdadır; gıda ise

مقدم على الفاكهة؛ فإنها خلقت من طينة آدم؛ ثم أبدل مما أجمل من ذلك قوله مبيناً: {من طلعها} أي النخل، وهو أول ما يخرج منها في أكمامه {قنوان} جمع قنو، وهو العذق بالكسر للشمراخ وهو الكباسة، والعرجون عوده الذي يكون فيه البسر {دانية} أي قريبة التناول وإن طال أصلها بما علمكم وسهل لكم من صنعة الوصول إليها.

meyveden önce gelir; nitekim o da Âdem'in toprağından yaratılmıştır. Sonra bundan icmali olarak zikrettiği şeyi açıklayarak bedel kıldı ve şöyle buyurdu: {من طلعها} “onun tomurcuğundan” yani hurmanın kapçıklarından ilk çıkan kısmından; {قنوان} “salkımlar” 'kınv' kelimesinin çoğuludur; o da hurma salkımı ve sapıdır; 'urcûn' ise üzerinde ham hurmanın bulunduğu daldır; {دانية} “sarkan/yakın” yani boyu ne kadar uzun olursa olsun, size öğrettiği ve ona ulaşma sanatını kolaylaştırdığı şeylerle kolayca toplanabilecek kadar yakın.

ولما لم يكن لهم من معالجة الأعناب وغيرها ما لهم من معالجة النخيل، عطف على «نبات» منبهاً لهم على أنها - كالنخيل - هو سبحانه المتفرد بإبداعها كما تقدم - فقال: {وجنات} أي بساتين {من أعناب} وجمعها لكثرة أنواعها، وبدأ بهاتين الشجرتين لفضلهما كما تقدم على غيرهما، لأن ثمرهما فاكهة وقوت، وقدم الأول لأنهم له أكثر ملابسة، وإن كان العنب أشرف أنواع الفواكه، فإنه ينتفع به من أول ظهوره لأنه أولاً يكون له خيوط خضر دقيقة حامضة لذيذة، ثم تكون الحصرم، وهو طعام شريف للأصحاء والمرضى، وقد يتخذ منه رُبّ الحصرم وأشربة لطيفة المذاق نافعة لأصحاب الصفراء، ويطبخ منه ألذ الأطعمة الحامضة، وهو عنباً ألذ الفواكه وأشهاها، ويدخر عنباً قريباً من سنة، ويكون زبيبه غذاء، ويكون منه الدِبس والخل وغير ذلك، وأحسن ما فيه عجمه، وهو يتخذ منه جوارشات عظيمة النفع للمعدة الضعيفة الرطبة

Hurma ile meşgul oldukları kadar üzüm bağları ve diğerleriyle uğraşmadıkları için, hurma gibi bunları da daha önce geçtiği üzere sadece Allah Teâlâ'nın yoktan var ettiğine dikkat çekmek üzere "nebât" kelimesine atfederek şöyle buyurdu: {وجنات} “Ve bahçeler [çıkardık]” yani bostanlar; {من أعناب} “üzümlerden”. Türlerinin çokluğundan dolayı çoğul getirmiştir. Meyveleri hem bir meyve hem de bir gıda olduğu için daha önce geçtiği üzere diğerlerine olan üstünlüklerinden ötürü bu iki ağaçla başlamıştır. Her ne kadar üzüm meyvelerin en şereflisi olsa da daha çok iç içe oldukları için birinciyi öne almıştır. Zira üzümden ilk ortaya çıktığı andan itibaren faydalanılır; çünkü öncelikle ince, ekşi ve lezzetli yeşil filizleri olur, sonra koruk olur ki bu hem sağlamlar hem de hastalar için kıymetli bir gıdadır; ondan koruk ekşisi ve safra hastalarına faydalı latif içecekler yapılır, en lezzetli ekşi yemekler onunla pişirilir. Yaş üzüm iken meyvelerin en lezzetlisi ve en çok arzulananıdır; yaş haliyle yaklaşık bir yıl saklanabilir, kurusu temel bir gıda olur, ondan pekmez, sirke ve başka şeyler yapılır. Ondaki en güzel şey ise çekirdeğidir; zayıf ve rutubetli mide için pek faydalı macunlar ondan yapılır.

وقدم النخيل لأنها قوت للعرب، وبينها وبين الإنسان مشابهة في خواص كثيرة لا توجد في النبات، ولذا جاء في الحديث «أكرموا عمتكم النخلة، فإنها خلقت من طينة آدم ﵇، وليس من الشجر يلقح غيرها» - رواه أبو يعلى وأبو نعيم في الحلية وأبو الشيخ عن علي ﵁؛ وأتبعهما ما يليهما في الفضيلة فقال: {والزيتون} وقدمه لكثرة نفعه، وينفصل منه دهن عظيم النفع في الأكل والضياء وسائر وجوه الاستعمال {والرمان} ختم به لحسنه وعظيم نفعه، وهو مركب من أربعة أشياء: قشره وشحمه وعجمه ومائه، فالثلاثة الأول باردة يابسة أرضية كثيفة عفصية فائضة جداً، والماء بضدها وهو ألذ الأشربة وألطفها وأقربها إلى الاعتدال وأشدها مناسبة للطبع المعتدل، وفي ذلك تقوية للمزاج الضعيف، وهو غذاء من وجه ودواء من وجه.

Hurmayı öne almıştır çünkü o Arapların temel gıdasıdır ve onunla insan arasında bitkilerde bulunmayan pek çok özellik benzerliği vardır; nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Halanız olan hurmaya ikram ediniz; zira o Âdem aleyhisselâm'ın toprağından yaratılmıştır ve ağaçlar içinde ondan başka aşılanan yoktur.» –Bunu Ebû Ya'lâ, Hilye'de Ebû Nuaym ve Ebü'ş-Şeyh, Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir–. Fazilet bakımından bu ikisini takip edenleri de arkasından getirerek şöyle buyurdu: {والزيتون} “Ve zeytini de”. Faydasının çokluğu sebebiyle onu öne aldı; ondan yeme, aydınlatma ve diğer bütün kullanım alanlarında pek faydalı bir yağ ayrışır; {والرمان} “ve narı da [çıkardık]”. Güzelliği ve büyük menfaati sebebiyle onunla bitirdi. O dört şeyden mürekkeptir: Kabuğu, etli kısmı, çekirdeği ve suyu. İlk üçü soğuk, kuru, topraksı, yoğun, kekremsi ve oldukça baskındır; suyu ise bunların zıddıdır; içeceklerin en lezzetlisi, en latifi, itidale en yakını ve mutedil tabiata en uygun olanıdır. Bunda zayıf mizacı güçlendirme özelliği vardır; o bir yönüyle gıda, bir yönüyle devadır.

ولما ذكر الأقوات من الثمار والحبوب والأدهان وأشرف الفواكه وأعمها، وكانت أشبه شيء بالآدمي في نشئه وبعثه واتفاقه واختلافه، وكان اشتباه بعضها واختلاف بعضها - مع كونها تسقى بماء واحد وفي أرض واحدة - دالاً على القدرة والاختيار، وكان السياق لإثبات الوحدانية ونفي الشريك بإثبات كمال القدرة التي هي منفية عن غيره، فلا يصح أن يكون له شريك، لأنه لا يكون إلا مشابهاً

Meyvelerden, tohumlardan, yağlardan ve en şerefli, en yaygın meyvelerden olan gıdaları zikredip; bunlar meydana gelme, dirilme, birbirine uyma ve farklılaşma hususunda insanoğluna en çok benzeyen şeyler olunca; tek bir su ile sulanıp aynı toprakta yetiştikleri halde bazılarının birbirine benzemesi ve bazılarının farklı olması kudrete ve ihtiyara delalet edince; siyak da başkasından nefyedilen kamil kudreti ispat ederek vahdaniyeti ispat etmek ve ortağı nefyetmek üzere olunca –ki O'nun ortağı olması sahih değildir, çünkü ortak ancak

لشريكه كمال المشابهة فيما وقعت الشركة فيه، وللبعث فكان المراد التفكر في ظواهرها وتقلباتها من العدم إلى الوجود وبعد الوجود، ولمحاجة أهل الكتاب الموسومين بالعلم المنسوبين إلى حدة الأذهان وغيرهم من الفرق، وكان افتعل يأتي للتعريف، وهو المبالغة في إثبات أصل الفعل والاجتهاد في تحصيله والاعتمال، فكان حصوله إذا حصل أكمل، قال بانياً حالاً من كل ما تقدم: {مشتبهاً} أي في غاية الشبه بعضه لبعض حتى لا يكاد يتميز، فلو قطع ثمرتا شجرتين منه لم يتميز ثمرة هذه من ثمرة هذه، فلا يقابله حينئذ نفي التفاعل، فإنه لمجرد مشاركة أمرين أو أكثر في أصل الفعل، فعلم أن التقدير: وغير مشتبه ومتشابهاً، ثم لما كان ربما تمسك القائل بالطبائع بهذه العبارة، نفى ما ربما ظن من أن لهذه الأشياء عملاً في اشتباه بعضها ببعض فقال: {وغير متشابه} أي غير طالب للاشتباه مع أنه لا بد من شبه ما، فالآية من الاحتباك: أثبت الاشتباه دلالة على نفي ضده، وهو عدم التشابه، ولأجل أن الاشتباه أبلغ من التشابه، علق الأمر بالنظر الذي هو أثبت الحواس، ودلالة على أن

şirk koşulan hususta ortağına tam bir benzerlik içinde olandır–; keza diriliş için olup murat edilen şey de bunların zahirlerini ve yokluktan varlığa ve varlıktan sonraki hallerini tefekkür etmek olunca; ilimle vasıflanmış, keskin zekalı sayılan Ehl-i Kitap ve diğer fırkalarla münazara için olunca; 'iftiâl' babı da ta'rif (pekiştirme), yani fiilin aslında mübalağa, onu elde etmede gayret ve işleme manasına gelip hasıl olduğunda en kamil derecede olunca; daha önce geçenlerin hepsinden bir hâl bina ederek şöyle buyurdu: {مشتبهاً} “birbirine benzeyen” yani neredeyse ayırt edilemeyecek derecede son derece benzer [olarak]; öyle ki ondan iki ağacın meyveleri koparılsa birinin meyvesi diğerininkinden ayırt edilemez. Bu durumda tefâul babının nefyi onun karşılığı olmaz; çünkü o sadece iki veya daha fazla şeyin fiilin aslındaki ortaklığı içindir. Böylece takdirin: 'Benzemeyen ve birbirine benzer' şeklinde olduğu anlaşıldı. Sonra tabiatçı kimseler bu ifadeye sarılabilir diye, bu şeylerin birbirine benzemesinde kendilerinin bir dahli olduğu zannını nefyederek şöyle buyurdu: {وغير متشابه} “ve birbirine benzemeyen” yani aralarında mutlaka bir benzerlik bulunmakla birlikte birbirine benzemeyi bizzat talep etmeyen [olarak]. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Zıddı olan benzememeyi nefyetmeye delalet etmek üzere benzerliği ispat etmiştir. İştiyâh (kuvvetli benzerlik), teşâbüh'ten (sıradan benzerlikten) daha beliğ olduğu için, bakma emrini en sağlam duyu olan görmeye bağlamış ve

المراد إنما هو ظاهر ذلك، لأنه كان في الدلالة على البعث والتوحيد الذي هذا سياقه فقال: {انظروا إلى ثمره} وهذا بخلاف الحرف الثاني، فإنه في سياق الرد على العرب فيما يجعلون من خلقه لأصنامهم التي لا قدرة لها على شيء أصلاً، ولذلك ختم الآية بالإذن لهم في الأكل منه للانتهاء عما كانوا يحرمونه منه على أنفسهم، وبالأمر بالتصدق على من أمر بالصدقة عليه، وأما الباطن الذي هو الأكل فسيأتي؛ ثم نبه على تعميم النظر في جميع حالاته بقوله: {إذا أثمر} أي حين يبدو من كمامه ضعيفاً قليل النفع أو عديمه {وينعه} أي وانظروا إلى إدراكه إذ أدرك وحان قطافه، ويعلم من ذلك النظر فيما بين ذلك، لأنه يلزم من مراقبة الأول والآخر، فيعلم استحالة ألوانه ومقاديره وطعومه وأشكاله وغير ذلك من شؤونه وأحواله، ويلزم من ذلك أيضاً النظر إلى أشجاره ليعلم تفاوت بعضها واشتباه البعض الآخر في الطول والقصر والصغر والكبر وغير ذلك من سائر الأحوال، كما أن ذلك موجود في التمر، فاستناد هذه التبدلات والتغيرات ليس إلا إلى الفاعل المختار، لأن نسبته إلى الطبائع والفصول على حد سواء، فلو استندت إليها لم تتغير.

muradın sadece onun zahiri olduğuna delalet etmek üzere –zira siyakı bu olan dirilişe ve tevhide delalet sadedindeydi– şöyle buyurdu: {انظروا إلى ثمره} “Onun meyvesine bakın”. Bu, ikinci harfin (En'âm: 141) aksinedir; çünkü o, Arapların Allah'ın yarattıklarından hiçbir şeye güç yetiremeyen putlarına pay ayırmalarını reddetme bağlamındadır. Bu yüzden o ayeti, kendilerine haram kıldıkları şeylerden vazgeçmeleri için ondan yemelerine izin vererek ve sadaka verilmesi emredilen kimselere tasadduk etmeyi emrederek bitirmiştir. Yeme işi olan bâtına gelince, o ileride gelecektir. Sonra bütün hallerinde bakmayı genellemeye dikkat çekerek şöyle buyurdu: {إذا أثمر} “meyve verdiği zaman” yani tomurcuğundan zayıf, faydası az veya hiç yokken ilk belirdiği anda; {وينعه} “ve onun olgunlaşmasına [bakın]” yani olgunlaşıp toplanma vakti geldiğindeki haline bakın. Bundan, bu ikisi arasındaki hallere bakmak da anlaşılır; zira başını ve sonunu gözetlemek bunu gerektirir; böylece onun renklerinin, miktarlarının, tatlarının, şekillerinin ve diğer durum ve hallerinin nasıl değiştiği bilinir. Keza bundan, ağaçlarına bakarak bazısının diğerinden farklılığını, bazısının da boy, kısalık, küçüklük, büyüklük ve diğer bütün hallerde birbirine benzediğini bilmek de gerekir; tıpkı hurmada olduğu gibi. Bu başkalaşımların ve değişimlerin dayanağı ancak Fâil-i Muhtar'dır; zira tabiatlara ve mevsimlere olan nispeti eşittir; şayet onlara dayansaydı değişmezdi.

ولما كان اتخاذ هذه المذكورات أولاً والمخالفة بين أشكالها ومقاديرها وألوانها ثانياً دالاً على كمال القدرة المستلزم للوحدانية، دل على عظمته بقوله مستأنفاً مشيراً بأداة البعد وميم الجمع: {إن في ذلكم}

Bu zikredilenlerin önce var edilmesi, sonra da şekillerinin, miktarlarının ve renklerinin birbirinden farklı kılınması vahdaniyeti gerektiren kamil kudrete delalet edince; uzaklık edatı ve cemi mîmi ile işaret ederek sözü yeniden başlatıp azametine şu buyruğuyla delalet etti: {إن في ذلكم} “Şüphesiz bütün bunlarda vardır”

أي الأمر العظيم الشأن العالي الرتبة {لآيات} أي علامات على قدرة الصانع واختياره.

yani şanı yüce, mertebesi yüksek olan bu işte; {لآيات} “elbette ayetler [vardır]” yani Sanatkâr'ın kudretine ve ihtiyarına delalet eden alametler.

ولما كانت الآيات لا تغني عمن أريدت شقاوته قال: {لقوم يؤمنون *} أي حكم بأنهم - بحذقهم ونشاطهم وقوتهم على ما يحاولونه - يجددون الإيمان كلما تأملوا في مصنوعات الله ﷾ الدالة عليه المشيرة بكل لسان إليه.

Ayetler kendisi için şekavet (bedbahtlık) dilenmiş kimseye fayda vermeyeceği için şöyle buyurdu: {لقوم يؤمنون *} “iman eden bir topluluk için” yani zekâları, gayretleri ve yöneldikleri şeydeki güçleri sebebiyle, Allah celle celâluhu'nun Kendisine delalet eden ve her lisanla O'na işaret eden sanat eserlerini her tefekkür ettiklerinde imanlarını tazelediklerine hükmedilen kimseler için.

ولما كان المشركون على أصناف: منهم عدة أصنام، شركوا في العبودية لا في الخلق، ومنهم آزر الذي حاجه إبراهيم ﵇ ومنهم عبدة الكواكب وهم فريقان: منهم من قال: هي واجبة الوجود، ومنهم من قال: ممكنة، خلقها الله وفوض إليها تدبير هذا العالم الأسفل، وهم الذين حاجهم الخليل ﵇ بالأفول، ومنهم من قال: لهذا العالم كله إلهان: فاعل خير، وفاعل شر، وقالوا: إن الله وإبليس أخوان، فالله خالق الناس والدواب والأنعام، وإبليس خالق السباع والحيات والعقارب والشرور، ويلقبون الزنادقة وهم المجوس، لأن الكتاب الذي زعم زردشت أنه نزل من عند الله سمي بالزند، فالمنسوب إليه زندي، ثم عرب فقيل: زنديق، وكان هذا كله في قوله

Müşrikler çeşitli sınıflara ayrıldığı için: Kimi birçok puta tapanlardı; yaratmada değil, ibadette şirk koşuyorlardı. Kimi İbrahim aleyhisselâm'ın hüccet getirdiği Âzer idi. Kimi yıldızlara tapanlardı ve bunlar iki gruptu: Bir kısmı onların 'vâcibü'l-vücûd' (varlığı zorunlu) olduğunu söylüyordu; diğer kısmı ise onların mümkün varlıklar olduğunu, Allah'ın onları yaratıp bu aşağı âlemin idaresini onlara havale ettiğini söylüyordu ki bunlar Halil aleyhisselâm'ın batıp gitme (üfûl) deliliyle susturduğu kimselerdi. Kimi de 'Bu bütün âlemin iki ilahı vardır: Biri hayır işleyen, diğeri şer işleyen' diyenlerdi. Onlar: 'Allah ile İblis iki kardeştir; Allah insanları, binekleri ve davarları yaratan, İblis ise yırtıcıları, yılanları, akrepleri ve şerleri yaratandır' diyorlardı. Bunlara Zenâdıka (Zındıklar) lakabı verilir ki onlar Mecûsîlerdir; zira Zerdüşt'ün Allah katından indiğini iddia ettiği kitaba 'Zend' adı verilmişti; ona mensup olana 'Zendî' denmiş, sonra Araplaştırılarak 'Zındîk' denilmiştir. Bütün bunlar ise şu kavilde yer almaktaydı:

{فالق الإصباح} شرحاً لآية {إن الله فالق الحب والنوى} دلالة على تمام القدرة الدالة على الوحدانية للدلالة على البعث؛ حسن كل الحسن العود إلى تقبيح حال المشركين بالتعجيب منهم في جملة حالية من الضمير في {فالق} أو غيره مما تقدم، فقال تعالى شارحاً أمر هذا الصنف، لأن أمر غيرهم تقدم؛ وقال ابن عباس ﵄: إن هذه الآية نزلت في الزنادقة: {وجعلوا} أي هو سبحانه فعل هذا الذي لا يدع لبساً في تمام علمه وقدرته وكمال حكمته ووحدانيته والحال أن الذي فعل ذلك لأجلهم قد جعلوا وعبر بالاسم الأعظم وقدمه استعظاماً لأن يعدل به شيئاً {لله} أي الذي له جميع الأمر.

{فالق الإصباح} “Sabahı yarıp çıkarandır” ifadesinde; dirilişe delalet etmek üzere vahdaniyete delalet eden tam kudretin bir göstergesi olarak {إن الله فالق الحب والنوى} “Şüphesiz Allah tohumu ve çekirdeği yarandır” ayetinin bir açıklaması mahiyetindeydi. {فالق} kelimesindeki veya daha önce geçenlerdeki zamirden bir hâl cümlesi ile onlara hayret ifade ederek müşriklerin durumunu çirkinleştirmeye dönmek son derece güzel oldu. Böylece Allah Teâlâ, diğerlerinin durumu daha önce geçtiği için bu sınıfın durumunu açıklayarak şöyle buyurdu –İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ bu ayetin Zındıklar hakkında indiğini söylemiştir–: {وجعلوا} “Ve kıldılar” yani O Teâlâ tam ilmine, kudretine, kamil hikmetine ve vahdaniyetine dair hiçbir şüphe bırakmayan bu fiilleri yaptığı halde, kendileri için bunu yaptığı kimseler tuttular ve O'na bir şeyi denk tutmayı son derece büyük bir cürüm sayarak lafz-ı celâli getirip öne alarak; {لله} “Allah'a” yani bütün emir ve hükmün sahibi olana;

ولما كان الشرك في غاية الفظاعة والشناعة، قدمه فقال: {شركاء} يعني وما كان ينبغي أن يكون له شريك مطلقاً، لأن الصفة إذا ذكرت مجردة غير مجراة على شيء كان ما يتعلق بها من النفي عاماً في كل ما يجوز أن يكون له الصفة، وحكم الإنكار حكم النفي. ولما اهتز السامع من هذا التقديم لزيادة المعنى من غير زيادة اللفظ، تشوف إلى معرفة النوع الذي كان منه الشركاء فبينهم بقوله: {الجن} أي الذين هم أجرأ

Şirk son derece korkunç ve çirkin bir şey olduğu için onu öne alarak şöyle buyurdu: {شركاء} “ortaklar [kıldılar]” yani O'nun kesinlikle hiçbir ortağının olmaması gerekirdi; çünkü sıfat bir şeye bağlanmaksızın yalın olarak zikredildiğinde, onunla ilgili nefy bu sıfata sahip olması caiz olan her şeyde genel olur; inkârın hükmü ise nefyin hükmüdür. Dinleyici, lafızda fazlalık olmaksızın manadaki bu artıştan ötürü bu takdim ile sarsılınca, ortakların hangi türden olduğunu bilmeye can attı; Allah Teâlâ da onları şu buyruğuyla açıkladı: {الجن} “cinleri” yani varlıklar içinde

الموجودات عليهم وأعداهم لهم، فأطاعوهم كما يطاع الإله فكان عبادة لهم وتشريكاً، وقد رأيت ما للبيان بعد الانتهاء مما يحسن للناظرين {وخلقهم} أي والحال أنهم قد علموا أن الله خلقهم أي قدرهم بعلم وتدبير، فلذلك كان خلقه لهم محكماً {وخرقوا} أي العابدون {له بنين} أي كعزير والمسيح {وبنات} أي من الملائكة، فجمعوا لذلك جهالات هي غاية في الضلالات: وصف الملائكة بالأنوثة والاجتراء على مقام الربوبية بالحاجة، تخصيصه بعد ذلك بما لا يرضونه لأنفسهم بوجه؛ ومادة خرق تدور على النفوذ والاتساع والإطلاق والتقدير بغير علم ولا معرفة ليحدث عنه الفساد، ولذلك قيل لمن لا يحسن العمل: خرق؛ وللمرأة: خرقاء، يعني أنهم كذبوا واختلفوا واتسعوا في هذا القول الكذب، وأبعدوا به في هذه المجاوزة عن حقيقته، اتساع من سار في خرق أي برية واسعة بهماء وسوفة جوفاء متباعدة الأرجاء إلى حيث لم يسبقه إليه بشر، فضل عن الجادة ضلالاً لا ترجى معه هدايته إلا على بعد شديد، فصار جديراً بالهلاك، وإلى ذلك يرجع معنى ما قرئ في الشاذ: وحرفوا - بالمهملة والفاء.

onlara karşı en cüretkâr ve en düşman olanları [ortak kıldılar]; böylece ilaha itaat edilir gibi onlara itaat ettiler ve bu onlar için bir ibadet ve şirk oldu. İfadenin sonundan sonraki bu açıklamanın bakanlar için ne kadar güzel olduğunu gördün; {وخلقهم} “oysa onları O yaratmıştır” yani onlar Allah'ın kendilerini bir ilim ve tedbir ile takdir edip yarattığını bildikleri halde; bu sebeple O'nun onları yaratışı muhkem idi; {وخرقوا} “ve uydurdular” yani o tapanlar; {له بنين} “O'na oğullar” Üzeyir ve Mesih gibi; {وبنات} “ve kızlar” meleklerden [uydurdular]. Böylece sapıklıkların zirvesi olan cehaletleri bir araya topladılar: Melekleri dişilikle vasıflamak, ihtiyaç isnadıyla rububiyyet makamına cüret etmek, sonra da bunu kendileri için hiçbir şekilde razı olmadıkları bir şeyle tahsis etmek. 'Hark' kökü delip geçmek, genişlemek, serbest bırakmak ve fesat meydana getirecek şekilde bilgisizce ve marifetsizce takdir etmek etrafında döner; bu yüzden işi beceremeyen erkeğe 'harık', kadına da 'harkā' denilmiştir. Yani onlar bu yalan sözde iftira ettiler, yalan söylediler ve alabildiğine ileri gittiler; hiçbir insanın daha önce gitmediği engin, uçsuz bucaksız, ıssız ve çorak bir çölde yol alan kimsenin açılması gibi bu sözü hakikatinden pek uzaklaştırdılar; böylece doğru yoldan öyle bir saptılar ki artık hidayet bulmaları pek uzak bir ihtimal haline geldi ve helake müstahak oldular. Şaz kıraatte noktasız hâ ve fâ ile 've harrafû' (tahrif ettiler) şeklinde okunan kıraatin manası da buna racidir.

ولما لم يكن لقولهم أصلاً حقيقة ولا شبهة، وكان الخرق التقدير

Onların sözünün aslında hiçbir hakikati ve şüphesi bulunmadığı için ve 'hark' da takdir etmek olduğu için

بغير علم، دل على ذلك مصرحاً بما أفهمه محققاً له تنبيهاً على الدليل القطعي في اجتياح قولهم من أصله، وذلك أنه قول لا حجة له، ومسائل أصول الدين لا يصار إلى شيء منها إلا بقاطع، وذلك بنكرة في سياق النفي فقال: {بغير علم} ثم نزه نفسه المقدسة تنبيهاً على ما يجب قوله على كل من سمع ذلك، فقال: {سبحانه} أي أسبحه سبحاناً يليق بجلاله أن يضاف إليه؛ ولما كان معنى التسبيح الإبعاد عن النقص، وكان المقام يقتضي كونه في العلو، صرح به فقال: {وتعالى} أي تباعد أمر علوه إلى حد لا حد له ولا انتهاء {عما يصفون *} .

[bir bilgiye dayanmaksızın uydurdular]. Onların sözünü kökünden söküp atan kesin delile dikkat çekmek üzere, anlaşılanı açıkça ifade edip pekiştirerek buna delalet etti. Zira bu, hiçbir delili olmayan bir sözdür; usûlü'd-dîn (dinin temel esasları) meselelerinden hiçbirine ise kesin bir delil olmaksızın gidilemez; bu da nefy bağlamındaki belirsiz bir lafızla (nekira) yapılmıştır. Nitekim şöyle buyurdu: {بغير علم} “bilgisizce”. Sonra bunu işiten herkese söylenmesi vacip olan söze dikkat çekmek üzere mukaddes zatını tenzih ederek şöyle buyurdu: {سبحانه} “O, münezzehtir” yani O'na nispet edilmesi celâline yaraşır bir tenzih ile O'nu tenzih ederim. Tesbihin manası noksanlıktan uzak tutmak olduğundan ve makam da bunun yücelikte olmasını gerektirdiğinden, bunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {وتعالى} “ve yücedir” yani O'nun yüceliği hiçbir sınırı ve sonu olmayan bir dereceye kadar yücelmiştir; {عما يصفون *} “onların nitelendirmelerinden”.

ولما ختم بالتنزيه عما قالوا من الشريك والولد، استدل على ذلك التنزيه بأن الكل خلقه، محيط بهم علمه، ولن يكون المصنوع كالصانع، فقال: {بديع السماوات والأرض} أي مبدعهما، وله صفة الإبداع، أي القدرة على الاختراع ثابتة، ومن كان كذلك فهو غني عن التوليد، فلذا حسن التعجب في قوله: {أنَّى} أي كيف ومن أيّ وجه {يكون له ولد} وزاد في التعجيب بقوله: {ولم} أي الحال أنه لم {يكن له صاحبة و} الحال أنه {خلق كل شيء} أي مقدور ممكن من كل صاحبة تفرض، وكل ولد يتوهم، وكل شريك يدعي فكيف يكون المبدع محتاجاً إلى شيء من ذلك على وجه التوليد أو غيره.

Onların söyledikleri ortak ve çocuk iddialarından tenzih ile [sözü] bitirince, hepsinin O'nun yaratığı olduğuna, ilminin onları kuşattığına ve yapılanın asla yapan gibi olamayacağına dayanarak bu tenzihe delil getirdi ve şöyle buyurdu: {بديع السماوات والأرض} “Göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır (bedî')” yani ikisini örneksiz yaratandır; O'nun için ibdâ' (örneksiz yaratma) sıfatı, yani yoktan var etme kudreti sabittir. Böyle olan kimse ise çocuk sahibi olmaktan müstağnidir. Bu sebeple şu buyruğundaki taaccüp (şaşkınlık ve imkânsızlık ifadesi) pek yerinde olmuştur: {أنَّى} “Nasıl” yani nasıl ve hangi cihetten; {يكون له ولد} “O'nun çocuğu olabilir?” Ve şu buyruğuyla taaccübü daha da artırdı: {ولم} “oysa” yani durum şu ki; {يكن له صاحبة} “O'nun bir eşi olmamıştır” {و} “ve” durum şu ki; {خلق كل شيء} “her şeyi yaratmıştır” yani varsayılan her eşi, vehmedilen her çocuğu ve iddia edilen her ortağı, mümkün olan her takdir edilmiş varlığı yaratmıştır. Hal böyleyken eşsiz yaratan (mübdi'), doğurma-doğrulma veya başka bir yolla bunlardan herhangi birine nasıl muhtaç olabilir?

ولما كانت القدرة لا تتم إلا بشمول العلم قال: {وهو} ولم يضمر تنبيهاً على أن عموم العلم لا تخصيص فيه كالخلق فقال: {بكل شيء عليم*} أي فهو على كل شيء قدير، لأن شمول العلم يلزمه تمام القدرة - كما يأتي برهانه إن شاء الله في طه، ومن كان له ولد لم يكن محيط العلم ولا القدرة، بل يكون محتاجاً إلى التوليد.

Kudret ancak ilmin kuşatıcılığı ile tamamlanacağı için {وهو} “Ve O” buyurdu; ilmin umumiliğinde de tıpkı yaratma gibi hiçbir tahsis bulunmadığına dikkat çekmek üzere zamir kullanmayıp [açık isim getirerek] şöyle buyurdu: {بكل شيء عليم*} “her şeyi hakkıyla bilendir”. Yani O her şeye kadirdir; zira ilmin kuşatıcılığı kudretin tamlığını gerektirir -inşallah Tâhâ suresinde bunun delili gelecektir-. Çocuğu olan bir varlık ise ne ilmi ne de kudreti kuşatıcı olabilir; bilakis o doğurmaya/üremeye muhtaç olur.

ولما ثبت أنه لا كفوء له بما ذكر من صفاته وأفعاله، وبين فساد أقوال المشركين، وفصل مذاهبهم على أحسن الوجوه، وبين فساد كل واحد منها بأمتن الحجج، فثبت بذلك ما افتتح السورة به من إحاطته بصفات الكمال، قال مشيراً إلى ذلك كله بمبتدأ خبر بعده أخبار: {ذلكم} أي العالي الأوصاف جداً الذي لا حاجة له إلى شيء، وكل شيء محتاج إليه {الله} أي الذي له كل كمال {ربكم} أي الموجد لكم والمحسن بجميع أنواع الإحسان، فهي فذلكة ما قبلها وثمرته، لأن من اتصف بذلك كان هو رب الكل وحده والخالق للجميع واستحق العبادة وحده فلذا أتبع ذلك قوله: {لا إله إلا هو} لأن المقام للتوحيد اللازم للإحاطة بأوصاف الكمال التي هي معنى الحمد المفتتح به السورة، وساق قوله: {خالق كل شيء} الذي هو مطلع ما بعده مساق التعليل دليلاً على ذلك،

Zikredilen sıfatları ve fiilleriyle O'nun hiçbir denginin bulunmadığı sabit olunca, müşriklerin sözlerinin tutarsızlığını açıklayıp mezheplerini (görüşlerini) en güzel şekilde ayrıntılarıyla ortaya koyunca ve her birinin tutarsızlığını en sağlam delillerle gösterince; böylece surenin başında yer alan, O'nun kemal sıfatlarını kuşattığı hususu sabit olunca, art arda haberler gelen bir mübteda ile bütün bunlara işaret ederek şöyle buyurdu: {ذلكم} “İşte bu” yani hiçbir şeye ihtiyacı olmayan, her şeyin kendisine muhtaç olduğu pek yüce sıfatlara sahip olan; {الله} “Allah” yani her türlü kemale sahip olan; {ربكم} “Rabbinizdir” yani sizi var eden ve her türlü ihsanda bulunandır. Bu [ifade], öncesinin bir özeti ve meyvesidir; çünkü bu vasıflara sahip olan kimse, tek başına herkesin Rabbi, herkesin Yaratıcısıdır ve tek başına ibadete layıktır. Bu yüzden bunu şu buyruğu takip etti: {لا إله إلا هو} “O'ndan başka ilah yoktur”. Çünkü makam, surenin kendisiyle başladığı 'hamd' manası olan kemal sıfatlarını kuşatmanın gerektirdiği tevhid makamıdır. Bir sonrakinin başlangıcı olan şu buyruğunu da buna bir delil olarak illet bildirme üslubuyla sevk etti: {خالق كل شيء} “Her şeyin yaratıcısıdır”.

فلما أقام الدليل سبب عنه الأمر بالعبادة فقال: {فاعبدوه} أي وحده، لأن من أشرك به لم يعبده، لأنه الغنى المطلق، ومن كان له الغنى المطلق لا يحسن أن يقبل مشركاً، وختم الآية بقوله: {وهو} ولما كان المقام لنفي احتياجه إلى شيء، قدم قوله: {على كل شيء وكيل*} إشارة إلى أن الولد أو الشريك إنما يحتاجه العاجز المفتقر، وأما هو فهو القادر، ومن سواه عاجز، وهو الغني ومن سواه فقير، فكيف يحتاج القدير الغني إلى العاجز الفقير، هذا ما لا يكون، ولا ينبغي أن يتخيله الظنون، وفيه إشارة إلى أن العابد ينبغي أن يتفرغ لعبادته ويقطع أموره عن غير وكالته، فإنه يكفيه بفضله عمن سواه.

Delili ortaya koyunca, buna bağlı olarak ibadet emrini getirdi ve şöyle buyurdu: {فاعبدوه} “O halde O'na kulluk edin” yani yalnızca O'na; çünkü O'na ortak koşan kimse O'na kulluk etmiş olmaz; zira O mutlak zengindir (ganîdir). Mutlak zenginliğe sahip olanın ise bir ortağı kabul etmesi düşünülemez. Ayeti şu buyruğuyla bitirdi: {وهو} “Ve O”. Makam, O'nun herhangi bir şeye muhtaç olmasını nefyetme makamı olduğu için şu sözünü öne aldı: {على كل شيء وكيل*} “her şeye vekildir”. [Bu takdim], çocuğa veya ortağa ancak aciz ve muhtaç olanın gereksinim duyacağına bir işarettir. O ise Kâdir'dir, O'ndan başkası ise acizdir; O Ganî'dir (zengindir), O'ndan başkası ise fakirdir (muhtaçtır). O halde mutlak kudret ve zenginlik sahibi olan, aciz ve muhtaç olana nasıl muhtaç olabilir? Bu asla olamayacak ve zihinlerin bile tasavvur etmemesi gereken bir şeydir. Bunda ayrıca kulun kendisini O'na ibadete adaması ve işlerini O'nun vekilliğinden başkasına bağlamaması gerektiğine bir işaret vardır; zira O, lütfuyla kuluna başkalarından müstağni kılacak şekilde yeter.

ولما كان كل والد وكل شريك لا بد أن يكون مجانساً لولده وشريكه بوجه، وصل بذلك من وصفه ما اقتضاه المقام من تنزيهه، فقال: {لا تدركه} أي حق الإدراك بالإحاطة {الأبصار} أي أن من جعلتموه ولده أو شريكه هو مدرك بأبصاركم كعيسى وعزير ﵉ والأوثان والنجوم والظلمة والنور، وأما الملائكة والجن فإن كان حكمكم عليهم بذلك عن مشاهدة فهم كمن تقدمهم، وإن كان

Her baba ve her ortağın, çocuğu ve ortağı ile bir yönden aynı cinsten olması gerektiğinden, makamın gerektirdiği tenzihten O'nun sıfatı olan şu ifadeyi buna bağladı ve şöyle buyurdu: {لا تدركه} “O'nu idrak edemez” yani kuşatıcı bir şekilde tam manasıyla kavrayamaz; {الأبصار} “gözler”. Yani sizin O'nun çocuğu veya ortağı kıldığınız varlıklar -İsa ve Üzeyir (aleyhimesselâm), putlar, yıldızlar, karanlık ve aydınlık gibi- gözlerinizle idrak edilebilen varlıklardır. Melekler ve cinlere gelince; eğer onlar hakkındaki bu hükmünüz bir müşahedeye (görmeye) dayanıyorsa, onlar da öncekiler gibidir. Şayet

عن إخبار فهو عن الأنبياء ليس غير، وكل منهم مخبر بأنهم عباد الله كغيرهم، وأنه منزه عن شريك وولد، وهذه كتبهم وصحاح أخبارهم شاهدة بذلك، ووراء ذلك كله أنهم بحيث يدركون بالأبصار في الجملة، ليس إدراكهم مستحيلاً، وأما هذا الإله العزيز فهو غير مدرك لكم بالبصر كما يدرك غيره إدراكاً تاماً، فيتأمله ناظره فيزنه وينقده بالخبرة بما فيه من رضى وغضب وغيرهما، بما أبدته الفراسة وأوضحه التوسم، لأنه سبحانه متعال عن أن يحاط به، هذا على أنه من عموم السلب، وإن كان من سلب العموم فالمعنى أنه عزيز لا يراه كل أحد، بل يراه الخواص إذا أراد فكشف لهم الحجاب وأوجد لهم الأسباب {وهو} مع ذلك يدرككم، بل و {يدرك} ما لا تدركونه من أنفسكم {الأبصار} وهي القوى المودعة في عصبة العين لتدرك بها المبصرات {وهو اللطيف} عن أن يحيط به الأبصار، لأنه يمنع الأسباب عن أن ينشأ عنها مسبباتها، ويوجد أدق الأسباب وأغربها، فلا يستغرب عليه إدراك المعاني لأنه الذي أوجدها {ألا يعلم من خلق} [الملك: ١٤] وأصل اللطف دقة النظر في الأشياء {الخبير*} أي المحيط بالأبصار فإحاطته بأصحابها أجدر، ويتحقق معنى الاسمين لتحقق المعنى؛ قال الحرالي في شرح الأسماء: اللطف إخفاء التوسل إلى الشيء بإظهار ما يضاده، ولا يتم إلا بخبرة، ولذلك نظم باسمه {الخبير}

bir habere dayanıyorsa, bu sadece peygamberlerden gelen bir haberdir. Onların her biri meleklerin ve cinlerin tıpkı başkaları gibi Allah'ın kulları olduğunu, O'nun ise ortaktan ve çocuktan münezzeh bulunduğunu haber vermiştir; onların kitapları ve sahih rivayetleri buna şahittir. Bütün bunların ötesinde, onlar genel olarak gözlerle idrak edilebilir niteliktedir, idrak edilmeleri imkânsız değildir. Bu yüce İlah'a gelince; O, başkalarının tam bir şekilde idrak edildiği gibi sizin tarafınızdan gözle idrak edilemez; öyle ki O'na bakan kimse O'nu düşünüp değerlendirsin, ferasetin ve simadan anlama kabiliyetinin (tevessüm) ortaya koyduğu hoşnutluk, gazap vb. halleri tecrübeyle tartsın; çünkü O Sübhân, kuşatılmaktan yücedir. Bu, ifadenin umum-i selb (bütün idraklerin mutlak yokluğu) kabilinden olmasına göredir. Eğer selb-i umum (herkesin idrak edememesi) kabilinden ise anlam şudur: O öyle yücedir ki O'nu herkes göremez; bilakis dilediğinde perdeyi kaldırıp sebepleri yaratarak seçkin kullarına (havas) kendini gösterir. {وهو} “Oysa O” bununla beraber sizi idrak eder, bilakis {يدرك} “idrak eder” sizin kendi nefislerinizden idrak edemediğiniz şeyleri; {الأبصار} “bütün gözleri”; ki bunlar görülen şeyleri kavramak için göz sinirlerine yerleştirilmiş kuvvetlerdir. {وهو اللطيف} “O, latiftir” gözlerin kendisini kuşatmasından pek lâtiftir; çünkü O, sebeplerin müsebbeblerini doğurmasını engeller, en ince ve en akıl almaz sebepleri var eder. Dolayısıyla manaları idrak etmesi O'na uzak görülemez, çünkü onları var eden O'dur: {ألا يعلم من خلق} “Yaratan bilmez mi?” [Mülk: 14]. 'Lutf' kelimesinin aslı, eşyayı ince bir dikkatle kavramaktır; {الخبير*} “her şeyden haberdardır” yani gözleri kuşatandır, dolayısıyla göz sahiplerini kuşatması çok daha evladır. Mananın gerçekleşmesiyle bu iki ismin anlamı tahakkuk eder. el-Harrâlî 'Şerhu'l-Esmâ'da şöyle demiştir: Lütuf, bir şeye ulaşma vasıtasını zıddını ortaya koyarak gizlemektir ve bu ancak derin bir vukufiyetle (hibre) tamamlanır. Bu sebeple O'nun {الخبير} “Habîr” ismiyle nazmedilmiştir;

لأنه أخفى حكمته في ظاهر يضادها، فاللطف مخبرة في حكمة، وباسمه تعالى اللطيف أقام أمر حكمته ما بين الدنيا والآخرة، وبذلك أقام أمر أهل ولايته في الدنيا لما جمع لهم من أمره فيها، فيبدو عزهم من وراء ذل، ويتراءى ذلهم ومن دونه عز، فيسبق عزهم إلى القلوب مع تذللهم في الحواس، ويؤول محسوسهم إلى عز في عقبى الدنيا، ومبادرة الآخرة مع تأنس القلوب بهم، {إن ربي لطيف لما يشاء} [يوسف: ١٠٠] لما أراد أن يملكه مصر وجعل وسيلة ذلك استبعاده بها، وبحصول معناه بتمام الخبرة والحكمة - وتلك إبداء الشيء في ضده - يتضح اختصاصه بالحق، فهو الذي أطعم من جوع وآمن من خوف، الذي جعل لكم من الشجر الأخضر ناراً، فهو تعالى اللطيف الذي لا لطيف إلا هو، ثم قال: الخبرة إدراك خبايا الأشياء وخفاياها بحيث لا يبدو منه خبيثة أمر إلا كان إدراك الخبير سابقاً لبدوها، وذلك لا يتم إلا لمبديها الذي هو يخرج خبأها، وهو الذي يخرج الخبء في السماوات والأرض، ومخبرة الخلق لا بد فيها من إظهار باد ينبئ عن الخبء بمقتضى التجرية، وإلاّ لم يصح لهم الخبرة، كما قيل: مخبرة المرء فيما يبدو

çünkü O, hikmetini ona zıt görünen bir zahirde gizlemiştir; dolayısıyla lütuf, bir hikmet içindeki derin vukufiyettir. Allah Teâlâ, Latîf ismiyle dünya ile ahiret arasında hikmetinin düzenini ikame etmiştir. Bununla dünyada veli kullarının durumunu onlar için takdir ettiği ilahi düzenle tesis etmiştir; böylece onların izzeti bir zilletin ardından belirir ve zahirde zillet gibi görünen durumlarının ardında bir izzet parıldar. Duyularda görünen tevazularına rağmen izzetleri kalplere önceden ulaşır ve hissettikleri bu durum, kalplerin kendilerine ısınmasıyla birlikte dünyanın sonunda ve ahiretin başlangıcında bir izzete dönüşür. {إن ربي لطيف لما يشاء} “Şüphesiz Rabbim, dilediği şeye karşı latiftir (lütufkârdır)” [Yûsuf: 100] buyruğunda olduğu gibi; O, [Yusuf'u] Mısır'a hükümdar kılmak istediğinde bunun vesilesini onun köleleştirilmesi kılmıştır. Bu mananın tam bir vukufiyet (hibre) ve hikmetle hâsıl olmasıyla -ki bu, bir şeyi zıddında ortaya çıkarmaktır- O'nun hak olana mahsus olduğu açıklığa kavuşur. O, açlıktan doyuran ve korkudan emin kılan, sizin için yemyeşil ağaçtan ateş çıkarandır. O halde O Teâlâ, kendisinden başka latîf olmayan Latîf'tir. Sonra şöyle dedi: Hibre (haberdarlık), eşyanın saklı ve gizli yönlerini öyle bir kavramaktır ki, gizli hiçbir iş Habîr'in idraki onun ortaya çıkışından önce olmaksızın meydana gelmez. Bu da ancak onu açığa çıkaran, onun gizlisini dışarı çıkaran zat için mümkündür; göklerde ve yerdeki gizlilikleri çıkaran O'dur. Yaratılmışların vukufiyetinde (mahbere) ise tecrübe gereği gizliyi haber veren zahiri bir belirtinin ortaya çıkması şarttır; aksi takdirde onlar için vukufiyet sahih olmaz. Nitekim şöyle denilmiştir: İnsanın iç yüzü (mahbere), ortaya koyduğu

من نطقه وما يظهره اليوم والليلة من عمله، والخبير الحق خبير بالشيء دون باد يرى الظاهر خبيثة أمره، فهو بالحقيقة الذي لا خبير إلاّ هو - انتهى.

sözünden ve gece gündüz sergilediği amelinden anlaşılır. Gerçek Habîr ise zahir bir belirti olmaksızın şeyden haberdar olandır; O, görünenin ardındaki gizli hakikati görür. Dolayısıyla O, hakikatte kendisinden başka Habîr bulunmayandır. -İktibas bitti.-

ولما أكثر لهم من إقامة الأدلة على وحدانيته، وختمها بهذا الدليل المحسوس الذي معناه أن كل شريك وكل ابن يدرك شريكه وأباه، وهو متناه عن أن يدركه، أي يحيط به أحد، ناسب أن يعظهم ويمدح الأدلة حثاً على تدبرها، وجعل ذلك على لسان نبيه ﷺ إشارة إلى أنه - لنور قلبه وكمال عقله وصفاء لبه وغزارة علمه وشريف أخلاقه واستقامة غرائزه وبُعد مدى همته عن أن ينسب إلى جور أو يرمى بعناد - حقيق بأن يقول بعد إقامتها من غير تلعثم تقريراً لأمر دعوته بعد تقرير المطالب العالية الإلهية: {قد جاءكم} .

Onlara vahdaniyetine dair delilleri çokça getirip bunları, her ortağın ve her oğlun ortağını ve babasını idrak ettiği, O'nun ise bir kimse tarafından idrak edilmekten, yani kuşatılmaktan münezzeh olduğu manasındaki bu somut delille noktalayınca; onlara öğüt vermesi ve tefekküre teşvik amacıyla delilleri övmesi uygun düştü. Kalbinin nuru, aklının kemali, zihninin berraklığı, ilminin enginliği, ahlakının şerefi, fıtratının istikameti ve himmetinin haksızlıkla itham edilmekten veya inatçılıkla suçlanmaktan uzaklığı sebebiyle -yüce ilahi ilkeleri pekiştirdikten sonra davetini pekiştirmek adına- bu delilleri ortaya koyduktan sonra hiç tereddüt etmeden şöyle demeye en layık zat olduğuna işaret etmek üzere bunu Peygamberi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) lisanından kıldı: {قد جاءكم} “Size gerçekten gelmiştir”.

ولما كانت الآيات - لقوتها وجلالتها التي أشار إليها تذكير الفعل - توجب المعرفة فتكون سبباً لانكشاف الحقائق الذي هو كالنور في جلاء المحسوسات، قال: {بصائر} أي أنوار هي لقلوبكم بمنزلة الضياء المحسوس لعيونكم {من ربكم} أي المحسن إليكم بكل إحسان، فلا إحسان أصلاً لغيره عندكم، فاصعدوا عن النظر بالأبصار إلى الاعتبار

Ayetler -fiilin müzekker kılınmasıyla işaret edilen kuvveti ve celâli sebebiyle- marifeti gerektirip duyulur şeylerin aydınlanmasındaki nur gibi hakikatlerin açığa çıkmasına sebep olunca şöyle buyurdu: {بصائر} “basiretler (gönül gözünü açan deliller)” yani gözleriniz için somut ışık ne ise kalpleriniz için aynı konumda olan nurlar [gelmiştir]; {من ربكم} “Rabbinizden” yani size her türlü ihsanda bulunandan; nitekim sizin katınızda O'ndan başkasının hiçbir ihsanı yoktur. O halde zahiri gözlerle bakmaktan basiretlerle ibret almaya

بالبصائر، ولا تهبطوا في حضيض التقليد إلى أن تصلوا إلى حد لا تفهمون معه إلا ما يحس بالأبصار بل ترقوا في أوج المعرفة إلى سماوات الاجتهاد وجرّدوا لقطاع الطريق صوارم البصائر، فإنكم إن رضيتم بالدون لم تضروا إلا أنفسكم، وإن نافستم في المعالي فإياها نفعتم. ولذلك سبب عن هذا النور الباهر والسر الظاهر قوله: {فمن أبصر} أي عمل بالأدلة {فلنفسه} أي خاصة إبصاره لأنه خلصها من الضلال المؤدي إلى الهلاك {ومن عمي} أي لم يهتد بالأدلة {فعليها} أي خاصة عماه لأنه يضل فيعطب.

yükselin; taklit çukuruna, gözlerle hissedilenden başkasını anlayamayacak bir dereceye kadar inmeyin! Bilakis marifetin zirvesinde ictihad göklerine yükselin ve yol kesicilere karşı basiret kılıçlarını çekin! Zira siz alçak olana razı olursanız ancak kendinize zarar verirsiniz; yüceliklerde yarışırsanız yine kendi nefsinize fayda sağlarsınız. Bu sebeple bu göz kamaştırıcı nurdan ve apaçık sırdan kaynaklı olarak şöyle buyurdu: {فمن أبصر} “Artık kim görürse” yani delillerle amel ederse, {فلنفسه} “kendi lehinedir” yani görmesi yalnızca kendi nefsi içindir; çünkü onu helake götüren sapıklıktan kurtarmıştır; {ومن عمي} “kim de kör olursa” yani delillerle hidayet bulmazsa, {فعليها} “kendi aleyhinedir” yani körlüğü yalnızca kendi nefsinin aleyhinedir; çünkü sapar ve helak olur.

ولما كان المعنى أنه ليس لي ولا لغيري من إبصاره شيء ينقصه شيئاً، ولا علي ولا غيري شيء من عماه، كان التقدير: فإنما أنا بشير ونذير، عطف عليه قوله {وما أنا} وأشار إلى أن حق الآدمي التواضع وإسلام الجبروت والقهر لله بأداة الاستعلاء فقال: {عليكم} وأغرق في النفي بقوله: {بحفيظ*} أي أقودكم قسراً إلى ما ينجيكم، وأمنعكم قهراً مما يرديكم.

Mana; onun görmesinden benim veya başkasının eksileceği bir şey olmadığı, körlüğünden de benim veya başkasının üzerine bir vebal bulunmadığı şeklinde olunca takdir şöyledir: 'Ben ancak bir müjdeci ve bir uyarıcıyım.' Buna atıfla şöyle buyurdu: {وما أنا} “Ve ben değilim”. İnsanoğluna düşen vazifenin tevazu göstermek, ceberut ve kahirliği Allah'a teslim etmek olduğuna isti'lâ edatıyla işaret ederek {عليكم} “üzerinize” buyurdu ve şu buyruğuyla nefyde mübalağa yaptı: {بحفيظ*} “bir bekçi” yani sizi kurtaracak şeye zorla sevk eden ve sizi helak edecek şeyden zorla alıkoyan [biri değilim].

ولما كان التقدير التفاتاً إلى مقام العظمة إعلاماً بأن القضاء كله بيده لئلا يظن نقص في نفوذ الكلمة: فانظروا ما صرفنا لكم في هذه السورة من الآيات وأوضحنا بها من شريف الدلالات، لقد أتينا فيها بعجائب التصاريف وكشفنا عن غرائب التعاريف، عطف عليه قوله:

Hükmün geçerliliğinde bir eksiklik zannedilmesin diye bütün kazâ ve hükmün O'nun elinde olduğunu bildirmek üzere azamet makamına iltifat ile takdirî mana şöyle olunca: 'Bu surede sizin için ayetleri nasıl türlü türlü açıkladığımıza ve onlarla şerefli delilleri nasıl beyan ettiğimize bakın; biz onda hayret verici açıklamalar getirdik ve harika tarifleri ortaya koyduk', buna atıfla şöyle buyurdu:

{وكذلك} أي ومثل هذا التصريف العظيم {نصرف} أي ننقل جميع {الآيات} من حال إلى حال في المعاني المتنوعة سالكين من وجوه البراهين ما يفوت القوى ويعجز القُدَر لتحير ألباب المارقين وتنطلس أفكار المانعين، علماً منهم بأنهم عجزة عن الإتيان بما يدانيها فتلزمهم الحجة {وليقولوا} اعتداء لا عن ظهور عجزهم «دارست» أي غيرك من أهل الكتاب أو غيرهم في هذا حتى انتظم لك هذا الانتظام وتم لك هذا التمام، فيأتوا ببهتان بيّن عواره ظاهرة أسراره، مهتوكة أستاره، فيكونوا كأنهم قالوا: إنك أتيت به عن علم ونحن جاهلون لا نعلم شيئاً، فيعلم كل موفق أنهم ما رضوه لأنفسهم مع ادعاء الصدق والمنافسة في البعد عن أوصاف الكذب إلا لفرط الحيرة وتناهي الدهشة وإعواز القادح، والحاصل أنه أتى به على هذا المنهاج الغريب والأسلوب العجيب ليعمى ناس عن بينة ويبصر آخرون، وهم المرادون بقوله: {ولنبينه} أي القرآن لأنه المراد بالآيات المسموعة {لقوم يعلمون *} أي أن المراد من الإبلاغ في البيان أن يزداد الجهلة به جهلاً، ويهتدي من كان للعلم أهلاً، فلا يقولون: «دارست» بل يقولون: إنه من عند الله، فالآية من الاحتباك: إثبات ادعاء المدارسة أولاً يدل على نفيها

{وكذلك} “İşte böylece” yani böylesine muazzam bir açıklama tarzıyla; {نصرف} “türlü türlü açıklıyoruz” yani yoldan çıkanların akılları hayrete düşsün, engel olanların fikirleri silinip gitsin, onun benzerini getirmekten aciz olduklarını bizzat bilmeleri sebebiyle delil aleyhlerine kesinleşsin diye güçleri aşan ve kudretleri aciz bırakan bürhan yollarını izleyerek çeşitli manalarda bütün; {الآيات} “ayetleri [bir halden diğerine aktarıyoruz]”; {وليقولوا} “ve desinler diye” -acziyetlerinin açığa çıkması sebebiyle değil, haddi aşarak-: 'Sen Ehl-i kitaptan veya başkalarından bu konuda ders aldın (dâraste), böylece bu söz sende bu düzene girdi ve bu mükemmelliğe ulaştı.' Böylece kusuru apaçık, sırları ortada, örtüleri yırtılmış bir iftira ile gelirler. Sanki onlar şöyle demiş gibi olurlar: 'Sen bunu bir ilimle getirdin, biz ise hiçbir şey bilmeyen cahilleriz.' Böylece muvaffak kılınmış her kişi anlar ki onlar, doğruluk iddialarına ve yalan vasıflarından uzak durma yarışlarına rağmen, ancak aşırı şaşkınlık, son derece dehşet ve kusur bulma imkânsızlığı sebebiyle buna razı olmuşlardır. Hasılı, [Allah] onu bu eşsiz yöntem ve harika üslup üzere getirmiştir ki bir kısım insanlar açık bir delil üzere kör kalsın, diğerleri ise basirete ersin. Onlar da şu buyruğuyla kastedilenlerdir: {ولنبينه} “ve onu açıklayalım diye” yani Kur'an'ı; çünkü işitilen ayetlerle kastedilen odur; {لقوم يعلمون *} “bilen bir kavim için”. Yani beyandaki bu yetkinlikten maksat, cahillerin cehaletinin artması, ilme ehil olanların ise hidayet bulmasıdır; onlar 'Ders aldın' demezler, bilakis 'O, Allah katındandır' derler. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide ders alma iddiasının ispatı, ikincide bunun nefyine delalet eder;

ثانياً، وإثبات العلم ثانياً يدل على عدمه أولاً، وهي من معنى {يضل به كثيراً ويهدي به كثيراً} [البقرة: ٢٦] .

ikincide ilmin ispatı ise birincide onun bulunmadığına delalet eder. Bu da {يضل به كثيراً ويهدي به كثيراً} “[Allah] onunla birçoklarını saptırır, birçoklarını da hidayete erdirir” [Bakara: 26] ayetinin anlamındandır.

ولما انكشف بهذا في أثناء الأدلة وتضاعيف البراهين أن القرآن كنز لا يلقى مثله كنز، وعز لا يدانيه عز، وأنه في الذروة التي تضاءلت دونها سوابح الأفكار، وكلّت عن التماعها نوافذ الأبصار، وختم بأن المراد بالبيان العلماء، ناسب له أن ينبه على ذلك لئلا يفتر عنه طعنهم بقولهم «دارست» ونحوه، فقال مخصصاً له ﷺ بالخطاب إعلاماً بأنه العالم على الحقيقة: {اتبع} أي أنت ومن تبعك {وما أوحي إليك} أي فالزم العمل به؛ ثم أكد مدحه بقوله: {من ربك} أي المحسن إليك بهذا البيان؛ ثم علل ذلك بقوله: {لا إله إلا هو} أي فلا يستحق غيره أن يتبع له أمر، ولا يلتفت إليه في نفع ولا ضر {وأعرض عن المشركين *} أي بغير التبليغ، فإنه ما عليك غيره، ومزيد حرصك على إيمانهم لا يزيد من أريدت شقوته إلا تمادياً في إشراكه وارتباكاً في قيود أشراكه.

Delillerin arasında ve bürhanların katmanlarında Kur'an'ın eşi bulunmaz bir hazine, dengi olmayan bir izzet olduğu; engin fikirlerin altında küçüldüğü ve keskin bakışların parlaklığı karşısında yorulduğu bir zirvede bulunduğu açığa çıkıp açıklanmasından muradın âlimler olduğu ile sonlanınca; onların 'Ders aldın' ve benzeri ithamları sebebiyle azmi gevşemesin diye bunu bildirmesi uygun düştü. Hakiki âlimin kendisi olduğunu bildirmek üzere hitabı ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) has kılarak şöyle buyurdu: {اتبع} “Uy” yani sen ve sana tabi olanlar; {ما أوحي إليك} “sana vahyolunana” yani onunla amel etmeye sarıl. Sonra şu buyruğuyla onu övmeyi pekiştirdi: {من ربك} “Rabbinden” yani bu açıklamayla sana ihsanda bulunandan. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {لا إله إلا هو} “O'ndan başka ilah yoktur” yani O'ndan başkası emrine uyulmaya hak sahibi değildir; fayda veya zararda başkasına dönüp bakılmaz; {وأعرض عن المشركين *} “ve müşriklerden yüz çevir” yani tebliğ dışında [onlarla meşgul olma]; zira senin üzerine tebliğden başkası düşmez. Onların iman etmesine yönelik aşırı hırsın, şekaveti (bedbahtlığı) murat edilmiş kimseye şirke saplanıp kalmaktan ve kendi tuzaklarının bağları içinde bocalayıp durmaktan başka bir şey kazandırmaz.

ولما كان الحبيب أسر شيء بما يزيده حبيبه، قال مسلياً له ﷺ عن استهزائهم به وردهم لقوله، عاطفاً على

Seven kimse sevgilisinin kendisine sunduğu her fazlalıkla en çok sevinen kişi olduğundan, onların kendisiyle alay etmelerine ve sözünü reddetmelerine karşı onu (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli ederek,

ما تقديره: فلو شاء الله ما خالفوك ولا تكلموا فيك ببنت شفة: {ولو شاء الله ما أشركوا} أي ما وقع منهم إشراك أصلاً، فقد أراد لك من الوقوع فيك ما أراده لنفسه، فليكن لك في ذلك مسلاة.

'Eğer Allah dileseydi sana muhalefet etmezler ve senin hakkında tek bir kelime dahi konuşamazlardı' takdirindeki söze atıfla şöyle buyurdu: {ولو شاء الله ما أشركوا} “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı” yani onlardan kesinlikle hiçbir şirk vuku bulmazdı. O, kendi zatına dil uzatılmasına irade ettiği gibi senin hakkında da ileri geri konuşulmasını irade etmiştir; öyleyse bunda senin için bir teselli bulunsun.

ولما كان التقدير: فإنه سبحانه حفيظ عليهم، عطف عليه قوله: {وما جعلناك} أي بعظمتنا، وأشار إلى أن العلو ليس بغير الله سبحانه فقال: {عليهم حفيظاً} أي تحفظ أعمالهم لئلا يكون منها ما لا يرضينا فتردهم عنه قسراً {وما أنت} وقدم ما هو أعم من نفي التحقق بالعلو المحيط القاهر الذي هو خاص بالإله فقال: {عليهم بوكيل *} أي فتأخذ الحق منهم قهراً، وتعاملهم بما يستحقونه خيراً أو شراً، إنما أنت مبلغ عنا، ثم الأمر في هدايتهم وإضلالهم إلينا.

Takdirî mana; 'Şüphesiz O Sübhân onların üzerinde bir gözetleyicidir' şeklinde olunca, buna atıfla şöyle buyurdu: {وما جعلناك} “Ve biz seni kılmadık” yani azametimizle; ve yüceliğin Allah Sübhânehû'dan başkasına ait olmadığına işaret ederek şöyle buyurdu: {عليهم حفيظاً} “onların üzerine bir bekçi” yani bizleri razı etmeyecek bir şey yapmasınlar diye amellerini koruyup onları bundan zorla menedesin [diye kılmadık]; {وما أنت} “ve sen değilsin”. Yalnızca İlah'a mahsus olan kuşatıcı ve kahredici yüceliğin gerçekleşmesini nefyetmekten daha genel olanı öne alarak şöyle buyurdu: {عليهم بوكيل *} “onların üzerine bir vekil” yani hakkı onlardan zorla alasın ve onlara layık oldukları şekilde hayır veya şer ile muamele edesin [diye kılınmadın]. Sen ancak bizden tebliğ edicisin; sonra onları hidayete erdirmek veya saptırmak işi bize aittir.

ولما طال التنفير عما اتخذ من دونه من الأنداد والبنات، لأنها أقل من ذلك وأحقر، كان ذلك ربما كان داعية إلى سبها، فنهى عنه لمفسدة يجرها السب كبيرة جداً، فقال عاطفاً على قوله {وأعرض عن المشركين} غير مواجه له وحده ﷺ إكراماً له: {ولا تسبوا} ولما كانت الأصنام لا تعقل، وكان المشركون

O'ndan başka edinilen putlardan ve kız çocukları [iddiasından] -onlar bundan çok daha aşağı ve değersiz olduğu için- nefret ettirme [ifadeleri] uzayınca, bu durum belki de onlara sövmeye bir sevk edici olabilirdi. Sövmenin doğuracağı pek büyük bir fesat sebebiyle bundan nehyetti ve ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikramen yalnızca kendisini muhatap almayarak {وأعرض عن المشركين} “ve müşriklerden yüz çevir” buyruğuna atıfla şöyle buyurdu: {ولا تسبوا} “Sövmeyin”. Putlar akletmeyen varlıklar olduğu ve müşrikler de

يزعمون بها العقل والعلم، ويسندون إليها الأفعال، أجري الكلام على زعمهم لأنه في الكف عنها فقال: {الذين يدعون} أي دعاء عبادة من الأصنام أو غيرهم بذكر ما فيهم من النقص، ثم بين دفعاً لتوهم إكرامهم أنهم في سفول بقوله: {من دون الله} أي الملك الأعلى الذي لا كفوء له عدلاً، بعلم منكم بما لهم من المعايب، بل أعرضوا عن غير دعائهم إلى الله حتى عن سب آلهتهم بما تستحقه، فإنا زينا لهم أعمالهم فغرقوا مع غزارة عقولهم فيما لا يرتضيه عاقل، وكذبوا بجميع الآيات الموجبة للإيمان، فربما جرهم سبُّكم لها - لما عندهم من حمية الجاهلية - إلى ما لا يليق {فيسبوا} أي فيتسبب عن ذلك أن يسبوا {الله} أي الذي تدعونه وله الإحاطة بصفات الكمال، وأظهر تصريحاً بالمقصود وإعظاماً لهذا وتهويلاً له وتنفيراً منه.

onlarda akıl ve ilim olduğunu iddia edip fiilleri onlara isnat ettikleri için söz, onlardan el çekme bağlamında olduğundan onların zannına göre sevk edildi ve şöyle buyuruldu: {الذين يدعون} “onların yalvardıklarına” yani putlardan veya başkalarından, kusurlarını zikrederek ibadet maksadıyla dua ettiklerine [sövmeyin]. Sonra onlara değer verildiği vehmini defetmek üzere onların aşağılık bir durumda olduklarını şu buyruğuyla açıkladı: {من دون الله} “Allah'tan başka” yani dengi bulunmayan en yüce Hükümran'dan başka; ayıplarını bildiğiniz halde hak ettikleri şekilde ilahlarına sövmekten bile, Allah'a davet dışındaki şeylerden yüz çevirin! Zira biz onlara amellerini süslü gösterdik; onlar da parlak akıllarına rağmen hiçbir akıllının razı olmayacağı şeylere battılar ve imanı gerektiren bütün ayetleri yalanladılar. Dolayısıyla sizin onlara sövmeniz -cahiliye taassupları sebebiyle- onları uygunsuz bir duruma sürükleyebilir {فيسبوا} “böylece söverler” yani buna bağlı olarak sövmüş olurlar; {الله} “Allah'a” yani sizin kendisine davet ettiğiniz ve kemal sıfatlarını kuşatmış olan [Allah'a]. Maksadı açıkça belirtmek, bu durumu büyütmek, dehşetini göstermek ve bundan sakındırmak için lafza-i celâli açıkça zikretti.

ولما كان الخنو يوجب الإسراع، أشار إليه سبحانه بقوله: {عدواً} أي جرياً إلى السب؛ ولما كان العدو قد يكون مع علم، قال مبيناً لأنه يراد به مع الإسراع أنه مجاوز للحد: {بغير علم} لأنا زينا لهم عملهم، فالطاعة إذا استلزمت وجود منكر عظيم احترز منه ولو أدى الحال إلى تركها وقتاً ما، لتحصل القوة على دفع ذلك المنكر، فحكم الآية باق وليس بمنسوخ.

Çirkin ve hayasız söz (hınâ) aceleciliği gerektirdiği için Sübhânehu şu buyruğuyla buna işaret etti: {عدواً} “haddi aşarak / düşmanca” yani sövmeye koşarak. Koşmak ve haddi aşmak (adv) bazen bilgiyle olabileceği için, aceleyle birlikte haddi aşmanın kastedildiğini beyan etmek üzere şöyle buyurdu: {بغير علم} “bilgisizce”; çünkü biz onlara amellerini süsledik. Dolayısıyla bir taat büyük bir münkerin meydana gelmesini gerektiriyorsa, o münkeri defetme gücü elde edilinceye kadar bir süre o taatin terk edilmesine yol açsa bile bundan sakınılır; bu sebeple ayetin hükmü bakidir ve mensuh değildir.

ولما كان ذلك شديداً على النفس ضائقاً به الصدر، اقتضى الحال أن يقال: هل هذا التزيين مختص بهؤلاء المجرمين أم كان لغيرهم من الأمم مثله؟ فقيل: {كذلك} أي بل كان لغيرهم، فإنا مثل ذلك التزيين الذي زينا لهؤلاء {زينا لكل أمة} أي طائفة عظيمة مقصودة {عملهم} أي القبيح الذي أقدموا عليه بغير علم بما خلقه في قلوبهم من المحبة له، رداً منا لهم بعد العقل الرصين أسفل سافلين، حتى رأوا حسناً ما ليس بالحسن لتبين قدرتنا؛ فكان في ذلك أعظم تسلية وتأسية وتعزية، والآية من الاحتباك: إثبات {بغير علم} أولا دال على حذفه ثانياً، وإثبات التزيين ثانياً دليل على حذفه أولاً.

Bu durum nefse ağır gelip bundan dolayı göğüs daralınca hal şunu sormayı gerektirdi: Bu süslü gösterme sadece bu mücrimlere mi mahsustur, yoksa diğer ümmetler için de benzeri var mıdır? Şöyle buyuruldu: {كذلك} “İşte böylece” yani bilakis diğerleri için de vardı; zira bunlara süslediğimiz gibi {زينا لكل أمة} “her ümmete süsledik” yani kastedilen her büyük topluluğa; {عملهم} “kendi amellerini” yani kalplerinde ona karşı yarattığı sevgi sebebiyle bilgisizce giriştikleri çirkin amellerini; kudretimiz apaçık ortaya çıksın diye, sağlam bir akıldan sonra tarafımızdan onları aşağıların aşağısına (esfele sâfilîn) iterek, güzel olmayanı güzel görecek hale getirdik. Bunda en büyük teselli ve gönül ferahlığı vardır. Ayette ihtibâk sanatı mevcuttur: Birincide {بغير علم} “bilgisizce” ifadesinin yer alması ikincide hazfedildiğine delalet eder; ikincide süslemenin zikredilmesi ise birincide hazfedildiğine delildir.

ولما كان سبحانه طويل الأناة عظيم الحلم، وكان الإمهال ربما كان من جهل بعمل العاصي، نفى ذلك بقوله {ثم} أي بعد طول الإمهال {إلى ربهم} أي المحسن إليهم بالحلم عنهم وهم يتقوون بنعمه على معاصيه، لا إلى غيره {مرجعهم} أي بالحشر الأعظم {فينبئهم} أي يخبرهم إخباراً عظيماً بليغاً {بما} أي بجميع ما {كانوا يعملون *} أي على سبيل التجدد والاستمرار بما في جبلاتهم من الداعية إليه وإن ادعوا أنهم عاملون على مقتضى العلم.

O Sübhân son derece sabırlı (tavîlü'l-enâh) ve pek hilim sahibi olduğundan, mühlet vermenin de bazen asinin amelini bilmemekten kaynaklanabileceği vehmedilebileceğinden, bunu şu buyruğuyla nefyetti: {ثم} “Sonra” yani uzun bir mühletten sonra; {إلى ربهم} “yalnızca Rablerinedir” yani O'nun nimetleriyle O'na isyana güç yetirdikleri halde onlara hilim göstererek ihsanda bulunan [Rablerinedir], başkasına değil; {مرجعهم} “dönüşleri” yani büyük haşir ile; {فينبئهم} “O da onlara haber verecektir” yani pek büyük ve beliğ bir haber verişle bildirecektir; {بما} “şeyleri” yani bütün o amelleri; {كانوا يعملون *} “yapmakta oldukları” yani ilmin gereğine göre amel ettiklerini iddia etseler de fıtratlarındaki o sevk edici arzu sebebiyle sürekli ve yenilenerek yapageldiklerini.

ولما نصب سبحانه هذه الدلالات في هذه الآيات البينات حتى ختمها بما علم منهم من الإسراع إلى سب من أحسن إليهم بأن أوجدهم وأوجد لهم كل ما في الكون، وما من نعمة عليهم إلا وهي منه، عجب منهم في الوعد بالإيمان على وجه التأكيد بما يأتيهم من مقترحاتهم إعلاماً بأن ذلك مما زين لهم من عملهم، وهي أمنية كاذبة ويمين حانثة فقال عاطفاً على {وجعلوا لله شركاء الجن} [الأنعام: ١٠٠] {وأقسموا} أي المشركون {بالله} أي الذي لا أعظم منه {جهد أيمانهم} أي باذلين فيها جهدهم حتى كأنها هي جاهدة، ووطأ للقسم فقال: {لئن جاءتهم آية} أي من مقترحاتهم، وتلقى القسم بقوله: {ليؤمنن بها} .

O Sübhân, bu apaçık ayetlerdeki delilleri ikame edip bunları, kendilerini var eden ve evrendeki her şeyi kendileri için yaratan -ki üzerlerindeki her nimet O'ndandır- Zat'a sövmekte acele ettiklerini bildirmesiyle sonlandırınca; bunun kendilerine amellerinden süslü gösterilen bir şey olduğunu bildirmek üzere, kendi istedikleri mucizeler gelince kesin bir şekilde iman edeceklerine dair vaatlerinden ötürü hayretini bildirdi; bu ise yalancı bir kuruntu ve bozulmuş bir yemindir. {وجعلوا لله شركاء الجن} “Allah'a cinleri ortak koştular” [En'âm: 100] ayetine atıfla şöyle buyurdu: {وأقسموا} “Ve yemin ettiler” yani müşrikler; {بالله} “Allah'a” yani kendisinden daha büyüğü olmayana; {جهد أيمانهم} “bütün güçleriyle (var güçleriyle ettikleri yeminlerle)” yani sanki yeminin kendisi çabalıyormuşçasına onda bütün gayretlerini sarf ederek. Yemine zemin hazırlayarak şöyle buyurdu: {لئن جاءتهم آية} “Eğer kendilerine bir ayet (mucize) gelirse” yani istedikleri mucizelerden biri; ve yeminin cevabını şu buyruğuyla karşıladı: {ليؤمنن بها} “ona mutlaka inanacaklarına dair”.

ولما كانوا بهذا ظالمين من أجل أنهم طلبوا من الرسول ما ليس إليه بعد إتيانه من المعجزات بما أزال معاذيرهم، وأوجب عليهم الاتباع، نبه على ذلك بقوله مستأنفاً: {قل} أي رداً لتعنتهم {إنما الآيات} أي هذا الجنس {عند الله} أي الحائز لجميع صفات الكمال، وليس إليّ ولا إلى غيري شيء من هذا الجنس ليفيد الاقتراح شيئاً غير إغضابه.

Peygamber'in mazeretlerini ortadan kaldıran ve tabi olmalarını zorunlu kılan mucizeleri getirmesinden sonra, onun yetkisinde olmayan bir şeyi ondan talep etmeleri sebebiyle zalim olduklarından, yeni bir söze başlayarak buna şu buyruğuyla dikkat çekti: {قل} “De ki” yani onların inatçı dayatmalarına bir cevap olarak; {إنما الآيات} “Ayetler (mucizeler) ancak” yani bu tür; {عند الله} “Allah'ın katındadır” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah'ın katındadır. Bu cinsten herhangi bir şey ne bana ne de bir başkasına aittir ki bu teklif ve dayatma O'nu gazaplandırmaktan başka bir işe yarasın.

ولما كان العبد لعجزه لا قدرة له على شيء أصلاً، فلا يصح له أن يحكم على آت أصلاً لا من أفعاله ولا من أفعال غيره، قال منكراً عليهم ملتفتاً إلى خطابهم إشارة إلى أنهم حقيقون بالمواجهة بالتبكيت: {وما} أي وأي شيء {يشعركم} أي أدنى شعور بما

Kul acziyeti sebebiyle kesinlikle hiçbir şeye güç yetiremediğinden, ne kendi fiillerinden ne de başkasının fiillerinden gelecekte olacak bir şeye dair kesin hüküm vermesi asla sahih olamaz. Bu sebeple kınama ile yüz yüze gelinmeye layık olduklarına işaretle onlara hitaba dönerek inkârî bir üslupla şöyle buyurdu: {وما} “Ve ne” yani hangi şey; {يشعركم} “size fark ettirir” yani en küçük bir his verir...

أقسمتم عليه من الإيمان عند مجيئها حتى يتوهموه أدنى توهم فضلاً عن الظن فكيف بالجزم ولا سيما على هذا الوجه! ثم علل الاستفهام بقوله مبيناً أنه لا فائدة في الإتيان بالآية المقترحة: {أنها} بالفتح في قراءة نافع وابن عامر وشعبة في رواية عنه وحفص وحمزة والكسائي، فكان كأنه قيل: أنكرت عليكم لأنها {إذا جاءت لا يؤمنون *} بالخطاب في قراءة ابن عامر وحمزة، والالتفات إلى الغيبة في قراءة غيرهم للإعلام بأنهم بعيدون من الإيمان فهم أهل للإعراض عنهم لما استحقوا من الغضب، والتعليل عند من كسر «أنها» واضح.

...geldiğinde iman edeceğinize dair yemin ettiğiniz şeye dair en ufak bir vehme dahi kapılasınız; nerede kaldı zannetmek, nerede kaldı kesin inanç, hele de bu şekilde! Sonra istenen mucizenin getirilmesinde hiçbir fayda olmadığını açıklayarak istifhamı (soruyu) şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {أنها} Nâfi', İbn Âmir, rivayetlerden birinde Şu'be, Hafs, Hamza ve Kisâî'nin kıraatinde hemzenin fethasıyla ('ennehâ' şeklinde) okunmuştur; sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Size inkârda bulundum çünkü o {إذا جاءت لا يؤمنون *} “geldiği zaman da inanmayacaklardır”.' [Bu lafız] İbn Âmir ve Hamza'nın kıraatinde muhatap sigasıyla ('lâ tu'minûn'), diğerlerinin kıraatinde ise gaib sigasına iltifat ile okunmuştur; bu da onların imandan uzak olduklarını, hak ettikleri gazap sebebiyle kendilerinden yüz çevrilmeye layık bulunduklarını bildirmek içindir. 'İnnehâ' şeklinde kesre ile okuyanlara göre ise illet olma durumu gayet açıktır.

ولما كان التقدير: فإنا نطبع على قلوبهم، ونزين لهم سوء أعمالهم، عطف عليه قوله: {ونقلب} أي بما لنا من العظمة {أفئدتهم} أي قلوبهم حتى لا يهتدوا بها {وأبصارهم} حتى لا ينفعهم الإبصار بها، فلا يعتبرون فلا يؤمنون {كما لم يؤمنوا به} أي بمثل ذلك {أو لمرة} أي عند إتيان الآيات التي قبل تلك {ونذرهم} أي نتركهم {في طغيانهم} أي تجاوزهم للحدود {يعمهون *} أي يديمون التحير على أن الحال لما فيه من الدلالة لا يقتضي حيرة بوجه. ولما أخبر أنهم لا يؤمنون عند آية مقترحة عمم على وجه مفصل لإجمال ما قبله فقال:

Takdirî mana; 'Biz onların kalplerini mühürleriz ve kötü amellerini kendilerine süsleriz' şeklinde olunca, buna atıfla şöyle buyurdu: {ونقلب} “Ve çeviririz” yani azametimizle; {أفئدتهم} “onların gönüllerini” yani kalplerini, öyle ki onunla hidayete eremezler; {وأبصارهم} “ve gözlerini” öyle ki onunla görmek kendilerine fayda vermez, ibret almazlar ve iman etmezler; {كما لم يؤمنوا به} “tıpkı inanmadıkları gibi” yani benzerine; {أول مرة} “ilk defasında” yani bundan önceki ayetler geldiğinde; {ونذرهم} “ve onları bırakırız” yani terk ederiz; {في طغيانهم} “azgınlıkları içinde” yani haddi aşmaları içinde; {يعمهون *} “bocalayıp dururlar (şaşkınca kalırlar)” yani durumdaki delalete rağmen hiçbir şekilde şaşkınlığı gerektirmediği halde şaşkınlıklarını sürdürürler. İstedikleri bir ayet geldiğinde de iman etmeyeceklerini haber verince, öncesindeki kapalılığı açıklayacak şekilde genelleyerek şöyle buyurdu:

{ولو أننا} أي على عظمتنا البالغة بما أشار إليه جمع النونات {نزلنا} أي على وجه يليق بعظمتنا {إليهم الملائكة} أي كلهم فرأوهم عياناً {وكلمهم الموتى} أي كذلك {وحشرنا عليهم} أي بما لنا من العظمة {كل شيء قبلاً} جمع قبيل جمع قبيلة في قراءة من ضم القاف والباء كرغيف ورغف، أي جاءهم ذلك المحشور كله قبيلة قبيلة تترى ومواجهة {ما كانوا ليؤمنوا} أي على حال من الأحوال {إلا أن يشاء الله} أي إلا حال مشيئته لإيمانهم لأنه الملك الأعلى الذي لا أمر لأحد معه، فإذن لا عبرة إلا بمشيئته، فالآية دامغة لأهل القدر، ولا مدخل لآية ولا غيرها في ذلك، فلا يطمع أحد في إيمانهم بغير ذلك، ويقرب عندي - وإن بعُد المدى - أن يكون {وأقسموا} معطوفاً على قوله تعالى {وقالوا لولا أنزل عليه آية من ربه} وهذا من المتعارف في كلام البلغاء أن يحكي الإنسان جملة من كلام خصمه، ثم يشرع في توهينها، ويخرج إلى أمور - يجرّها المقام - كثيرة الأنواع طويلة الذيول جداً، ثم يحكي جملة أخرى فيقول معجباً منه: وقال كذا وكذا، ثم يشرع فيما يتعلق بذلك من النقد والرد، ومما يؤيد ذلك توحيد ختمهما، فختم الأولى

{ولو أننا} “Ve eğer biz” yani nûn harflerinin çokluğuyla işaret edilen o erişilmez azametimizle; {نزلنا} “indirmiş olsaydık” yani azametimize yakışır şekilde; {إليهم الملائكة} “onlara melekleri” yani hepsini, onlar da onları gözleriyle görselerdi; {وكلمهم الموتى} “ve ölüler de kendileriyle konuşsaydı” yani aynı şekilde; {وحشرنا عليهم} “ve onların karşısına toplasaydık” yani azametimizle; {كل شيء قبلاً} “her şeyi karşılarına / bölük bölük”; kâf ve bâ harflerinin zammesiyle okuyanların kıraatinde ('kubulen' şeklinde) 'rakîf' ve 'ruguf' gibi 'kabîl'in çoğulunun çoğuludur; yani toplanan varlıkların hepsi kabile kabile ardı ardına ve karşılarına gelseydi; {ما كانوا ليؤمنوا} “yine de inanacak değillerdi” yani hiçbir durumda inanmazlardı; {إلا أن يشاء الله} “Allah'ın dilemesi müstesna” yani ancak Allah'ın onların imanını dilemesi durumu hariç; çünkü O, yanında hiç kimsenin hükmünün geçmediği en yüce Hükümran'dır. Dolayısıyla O'nun meşietinden (dilemesinden) başkasına itibar edilmez. Bu ayet Kaderiyye'yi susturup ezen bir ayettir. Bu hususta ne bir mucizenin ne de başka bir şeyin dahli vardır; bundan başka bir yolla hiç kimse onların iman etmesini ummasın. Bana göre -aradaki mesafe uzak olsa da- {وأقسموا} “Ve yemin ettiler” ifadesinin, Allah Teâlâ'nın {وقالوا لولا أنزل عليه آية من ربه} “Ona Rabbinden bir ayet (mucize) indirilseydi ya! dediler” [En'âm: 37] buyruğuna matuf olması kuvvetle muhtemeldir. Bu, belagat ehlinin kelamında bilinen bir üsluptur: İnsan hasmının sözünden bir cümleyi nakleder, sonra onu zayıflatmaya girişir, ardından makamın sürüklediği pek çok türe ve çok uzun uzantılara açılır; sonra bir başka cümleyi nakleder ve şaşarak 'Şöyle şöyle dedi' der, ardından bununla ilgili tenkit ve redde başlar. Her iki ayetin sonunun aynı şekilde bitmesi de bunu desteklemektedir. Nitekim birincisi

{ولكن أكثرهم لا يعلمون} [الأنعام: ٣٧] وختم هذه {ولكن أكثرهم يجهلون *} أي أهل جهل

{ولكن أكثرهم لا يعلمون} “Fakat onların çoğu bilmezler” [En'âm: 37] şeklinde, bunun sonu ise {ولكن أكثرهم يجهلون *} “fakat onların çoğu cahillik ederler” yani cehalet ehlidirler

مطبوعون فيه، يقسمون على الإيمان عند مجيء آية مقترحة ولا يشعرون أن المانع لهم من الإيمان إنما هو المشيئة وإلا لآمنوا بما جاءهم من الآيات، فإنه كفاية في المبادرة إلى الإيمان، والآيات كلها متساوية الأقدام في الدلالة على صدق الداعي بخرق العادة والعجز عن الإتيان بمثلها.

[ve onda] mühürlenmişlerdir şeklinde son bulmuştur. İstedikleri bir mucize geldiğinde iman edeceklerine yemin ederler de kendilerini imandan alıkoyan şeyin ancak ilahi meşiet (dileme) olduğunu fark etmezler; aksi takdirde kendilerine gelen ayetlere inanırlardı; zira bu ayetler imana koşmak için yeterlidir. Bütün ayetler (mucizeler), adeti aşması ve benzerini getirmekten aciz bırakması bakımından davet edenin doğruluğuna delalet etmede eşit düzeydedir.

ولما كان مضمون ما تقدم إثبات عداوة الكفار للنبي ﷺ، كان كأنه قيل تسلية له وتثبيتاً لفؤاده: فقد جعلناهم أعداء لك لأنك عالم، والجاهلون لأهل العلم أعداء {وكذلك} أي ومثل ما جعلنا لك أعداء من كفار الإنس والجن {جعلنا لكل نبي} أي ممن كان قبلك، وعبر عن الجمع بالمفرد - والمراد به الجنس - إشارة إلى أنهم يد واحدة في العداوة فقال: {عدواً} وبين أن المراد به الجنس، وأنهم أهل الشر فقال مبدلاً: {شياطين} أي أشرار {الإنس والجن} المتمردين منهم، وربما استعان شيطان الجن شيطان الإنس لقرب قلبه منه، أم يكون نوعه إليه أميل، وأشار إلى هوان أمرهم وسوء عاقبتهم بقوله: {يوحي بعضهم} أي الشياطين من النوعين {إلى بعض} أي يكلمه في خفاء {زخرف القول} أي مزينه ومنمقه.

Önceki kısmın muhtevası kâfirlerin Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) düşmanlığını ispat olunca, onu teselli etmek ve kalbini pekiştirmek için sanki şöyle denilmiştir: 'Sen âlim olduğun için onları sana düşman kıldık; cahiller ise ilim ehline düşmandır.' {وكذلك} “İşte böylece” yani insan ve cin kâfirlerinden sana düşmanlar kıldığımız gibi; {جعلنا لكل نبي} “her peygambere kıldık” yani senden öncekilerden her birine. Düşmanlıkta tek bir el gibi olduklarına işaret etmek üzere çoğul manayı -cins kastedilerek- tekil lafızla ifade edip {عدواً} “düşman” buyurdu. Bununla cinsin kastedildiğini ve onların şer ehli olduğunu açıklamak üzere bedel olarak şöyle buyurdu: {شياطين} “şeytanlarını” yani şerlilerini, azgınlarını; {الإنس والجن} “insan ve cin”. Bazen cin şeytanı, kalbi kendisine yakın olduğu veya kendi türü ona daha meyilli olduğu için insan şeytanından yardım ister. Onların durumunun değersizliğine ve akıbetlerinin kötülüğüne şu buyruğuyla işaret etti: {يوحي بعضهم} “onların bir kısmı fısıldar” yani her iki türden şeytanlar; {إلى بعض} “bir kısmına” yani gizlice konuşur; {زخرف القول} “yaldızlı sözler” yani süslenmiş ve bezenmiş sözler.

ولما كان هذا يدل على أنه - لكونه لا حقيقة له - لولا الزخرفة ما قيل، زاده بياناً بقوله: {غروراً} أي لأجل أن يغروهم بذلك، أي يخدعوهم فيصيروا لقبولهم كلامهم كالغافلين الذين شأنهم عدم التحفظ،

Bu [ifade], hiçbir hakikati olmadığı için süsü olmasaydı söylenmeyeceğine delalet edince, şu buyruğuyla bunu daha da açıkladı: {غروراً} “aldatmak için” yani bununla onları aldatsınlar, kandırsınlar; böylece onların sözünü kabul etmek suretiyle sakınmayı bilmeyen gafiller gibi olsunlar diye.

والغرور هو الذي يعتقد فيه النفع وليس بنافع.

Gurur (aldanış), faydalı zannedilen fakat aslında faydası olmayan şeydir.

ولما كان أول الآية معلماً أن هذا كان بمشيئة الله وجعله، أيد ذلك ومكنه في آخرها بأنه لو شاء ما كان، وكل ذلك غيرة على مقام الإلهية وتنزيهاً لصفة الربوبية أن يخرج شيء عنها فيدل على الوهن، ويجر قطعاً إلى اعتقاد العجز، فقال: {ولو شاء} ولما كان في بيان أعدائه ﷺ والمسلطين عليه، أشار إلى أن ذلك لإكرامه وإعزازه، لا لهوانه، فقال {ربك} أي بما له إليك من حسن التربية وغزير الإحسان مع ما له من تمام العلم وشمول القدرة، أن لا يفعلوه {ما فعلوه} أي هذا الذي أنبأتك به من عداوتهم وما تفرع عليها.

Ayetin başı bunun Allah'ın dilemesi ve kılmasıyla olduğunu bildirince, O dileseydi bunun olmayacağını belirterek ayetin sonunda bunu teyit ve tahkim etti. Bütün bunlar, ilahlık makamına olan gayret ve rububiyyet sıfatını, onun dışına bir şeyin çıkıp da acziyete delalet etmesinden ve kesinlikle acziyet inancına sürüklemesinden tenzih etmek içindir. Bu sebeple şöyle buyurdu: {ولو شاء} “Eğer dileseydi”. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) düşmanlarını ve ona musallat edilenleri açıklama sadedinde olduğundan, bunun onun değersizliğinden ötürü değil, ona ikram ve onu aziz kılmak için olduğuna işaretle {ربك} “Rabbin” buyurdu; yani tam ilmi ve kuşatıcı kudretiyle birlikte sana olan güzel terbiyesi ve bol ihsanı gereği onların bunu yapmamasını dileseydi; {ما فعلوه} “bunu yapamazlardı” yani sana haber verdiğim bu düşmanlıklarını ve bundan doğan şeyleri yapamazlardı.

ولما قرر أن هذا من باب التربية فعاقبته إلى خير، سبب عنه قطعاً قوله: {فذرهم} أي اتركهم على أيّ حالة اتفقت {وما يفترون *} أي يتعمدون كذبه واختلافه، واذكر ما لربك عليك من العاطفة لتعلم أن الذي سلطهم على هذا في غاية الرأفة بك والرحمة لك وحسن التربية كما لا يخفى عليك، فثق به واعلم أن له في هذا لطيف سريرة تدق عن الأفكار، بخلاف الآيات الآتية التي عبر فيها باسم الجلالة، فإنها في عظيم تجرئهم على مقام الإلهية.

Bunun bir terbiye kabilinden olduğunu, dolayısıyla akıbetinin hayra çıkacağını pekiştirince, buna bağlı olarak kesin bir şekilde şu buyruğu getirdi: {فذرهم} “Artık onları bırak” yani hangi hal üzere olurlarsa olsunlar onları terk et; {وما يفترون *} “ve uydurdukları iftiraları da” yani kasten söyledikleri yalanları ve düzmeceleri de. Rabbinin sana olan şefkatini hatırla ki onları buna musallat kılan Zat'ın -sana gizli kalmayacağı üzere- sana karşı son derece şefkatli, merhametli ve güzel terbiye edici olduğunu bilesin. O halde O'na güven ve bil ki O'nun bu işte fikirlerin kavramaktan aciz kaldığı lâtif bir hikmeti vardır. Lafza-i celâl ile ifade edilen gelecek ayetler ise bunun aksinedir; zira onlar ilahlık makamına karşı cüretlerinin büyüklüğü hakkındadır.

ولم كان التقدير: ذرهم لتعرض عنهم قلوب الذين يؤمنون بالآخرة

Takdirî mana; 'Ahirete inananların kalpleri onlardan yüz çevirsin diye onları bırak'

وليسخطوه، وليعلموا ما هم له مبصرون وبه عارفون، فترفع بذلك درجاتهم، عطف عليه قوله: {ولتصغى} أي تميل ميلاً قوياً تعرض به {إليه} أي كذبهم وما في حيزه {أفئدة} أي قلوب {الذين لا يؤمنون بالآخرة} أي ليس في طبعهم الإيمان بها لأنها غيب، وهم لبلادتهم واقفون مع الوهم، ولذلك استولت عليهم الدنيا التي هي أصل الغرور {وليرضوه} أي بما تمكن من ميلهم إليه {وليقترفوا} أي يفعلوا بجهدهم {ما هم مقترفون *} وهذه الجمل - كما نبه عليه أبو حيان - على غاية الفصاحة، لأنه أولاً يكون الخداع فيكون الميل فيكون الرضى فيكون فعل الاقتراف، فكأن كل واحد مسبب عما قبله.

ve ona öfkelensinler, görüp bildikleri hakikati bilsinler ve böylece dereceleri yükselsin diye [onları bırak]; buna atıfla şöyle buyurdu: {ولتصغى} “Ve meyletsin diye” yani kuvvetli bir şekilde meyledip [haktan] yüz çevirsin diye; {إليه} “ona” yani onların yalanlarına ve onun kapsamındakilere; {أفئدة} “gönülleri” yani kalpleri; {الذين لا يؤمنون بالآخرة} “ahirete inanmayanların” yani fıtratlarında ona iman bulunmayanların; çünkü o gaybdır, onlar ise anlayışsızlıkları sebebiyle vehme takılıp kalmışlardır, bu yüzden aldanışın aslı olan dünya onları istila etmiştir; {وليرضوه} “ve ondan hoşnut olsunlar” yani ona olan meyillerinin yerleşmesi sebebiyle; {وليقترفوا} “ve işlesinler diye” yani bütün güçleriyle yapsınlar diye; {ما هم مقترفون *} “işleyecekleri günahları”. Ebû Hayyân'ın da dikkat çektiği gibi bu cümleler son derece fasîhtir; çünkü önce aldatma olur, ardından meyil gerçekleşir, sonra rıza doğar, ardından da işleme fiili gelir; sanki her biri bir öncekinin neticesidir.

ولما كان فيما تقدم الإخبار عن مغيب، وهو أنهم لا يؤمنون عند مجيء الآيات المقترحة، وكانت عادة العرب دعاء الأعداء والمخالفين إلى حاكم يفصل بينهم، وكانوا إنما يفزعون في الأمور المغيبة إلى الكهان لما كانوا يكشفون لهم بما يقذف إليهم إخوانهم من الجان مما يسترقونه من السمع، فيزيدونه كذباً كثيراً، ثم لا يضرهم ذلك عندهم لذلك القليل الذي يصدقون فيه - كما ابتلينا به في هذا الزمان من الافتتان بمن يفعل مثل ذلك من المجانين والمتشبهين بهم، وكانت الآيات التي فرغ منها

Önceki kısımda gaybî bir haber yer aldığından -ki bu da onların istedikleri mucizeler geldiğinde iman etmeyecekleri hususudur- ve Arapların âdeti de düşmanları ve muhalifleri aralarında hüküm verecek bir hakeme çağırmak olduğundan; gaybî konularda ise cin kardeşlerinin kulak hırsızlığı yapıp kendilerine fırlattıkları ve içine pek çok yalan kattıkları şeyleri açığa çıkaran kâhinlere sığınırlardı -tıpkı bizim bu zamanda mecnunlardan ve onlara benzeyenlerden benzer işleri yapanlara kapılmakla imtihan edildiğimiz gibi, doğru söyledikleri o azıcık şey hatırına bu yalanlar onların katında kendilerine zarar vermezdi-; ve bitirilen ayetler

قد أثبتت أن اتخاذهم غرور، سبب عن ذلك وجوب نفي اتخاذهم غير الله لما اتصف به من إيحاء ما خالف إيحاءهم، ففات القوى في إخباره عن حقائق الأمور مفصلة أحسن تفصيل في أساليب قصرت دونها سوابق الأفكار، وكعّت عنها نوافذ الأفهام، فثبتت به نبوته ووضحت رسالته، فكان اقتراحهم ظاهراً في كونه تعنتاً لأنهم كذبوا بأعظم الآيات: القرآن، ولم يؤمنوا به، وطعنوا فيه بما زادهم فضائح، فثبت أنه لا فائدة في إجابتهم إلى مقترحاتهم، فكان الجواب - عما اقتضاه لسان حالهم من طلب التحاكم إلى أوليائهم ببليغ الإنكار عليهم بقوله: {أفغير الله} أي الملك الأعظم - على غاية من البلاغة لا تدرك، والفاء فيه للسبب، وإنما تقدمت عليها همزة الإنكار لاقتضائها الصدر {أبتغي} أي أطلب حال كون ذلك الغير {حكماً} أي يحكم بيني وبينكم ويفصل نزاعنا؛ ثم استدل على هذا الإنكار بتفصيل الكتاب هذا التفصيل المعجز فقال: {وهو} أي والحال أنه لا غيره {الذي أنزل إليكم} أي خاصة نعمة علي بالقصد الأول وعليكم بالقصد الثاني {الكتاب} أي الأكمل المعجز، وهو هذا القرآن الذي هو تبيان لكل شيء

onları edinmenin bir aldanış olduğunu ispat etmiş bulunduğundan, buna bağlı olarak onların vahiyine muhalif olanı vahyeden sıfatlara sahip olan Allah'tan başkasını edinmeyi nefyetmenin gerekliliği doğdu. Zira O'nun meselelerin hakikatlerini en güzel tafsilatla, öncü fikirlerin gerisinde kaldığı ve keskin anlayışların aciz düştüğü üsluplarla haber vermesi beşerî güçleri aşmıştır. Böylece O'nun peygamberliği sabit olmuş, risaleti açıklığa kavuşmuştur. Bu sebeple onların mucize tekliflerinin sırf bir inatlaşma olduğu aşikâr hale geldi; çünkü onlar en büyük ayet olan Kur'an'ı yalanlamış, ona iman etmemiş ve kendi rezilliklerini artıran ithamlarla ona dil uzatmışlardı. Böylece onların tekliflerine cevap vermekte hiçbir fayda bulunmadığı sabit oldu. Onların hal dilinin dostlarını hakem kılma talebine yönelik cevap -şu buyruğundaki beliğ inkâr ile: {أفغير الله} “Allah'tan başkasını mı...” yani en yüce Hükümran'dan başkasını mı- idrak edilemez bir belagat zirvesinde oldu. Buradaki fâ harfi sebebiyet içindir; inkâr hemzesi ise cümlenin başında yer alma hakkı (sadaret) gereği onun önüne geçmiştir; {أبتغي} “arayayım” yani o başkası şu halde iken talep edeyim: {حكماً} “bir hakem olarak” yani benimle sizin aranızda hükmedecek ve anlaşmazlığımızı çözecek [bir hakem olarak]. Sonra Kitab'ın bu mucizevi şekilde ayrıntılı kılınışına dayanarak bu inkâra delil getirdi ve şöyle buyurdu: {وهو} “Halbuki O” yani başkası değil, ancak O; {الذي أنزل إليكم} “size indirendir” yani öncelikle bana, ikinci derecede size bir nimet olarak; {الكتاب} “o Kitab'ı” yani her şeyi açıklayan bu Kur'an olan en mükemmel ve mucize Kitab'ı;

{مفصلاً} أي مميزاً فيه الحلال والحرام، وغير ذلك من جميع الأحكام، مع ما تفيده فواصل الآيات من اللطائف والمعارف الكاشفة لحقائق البدايات والنهايات، ولقد اشتد الاعتناء في هذه السورة بالتنبيه على التفصيل لوقوع العلم من أرباب البصائر في الصنائع بأن من لا يحسن التفصيل لا يتقن التركيب.

{مفصلاً} “açıklanmış / ayırt edilmiş olarak” yani başlangıçların ve sonların hakikatlerini açığa çıkaran ayet sonlarının (fâsılalar) ifade ettiği incelikler ve marifetlerle birlikte içinde helal, haram ve diğer bütün hükümler birbirinden ayırt edilmiş olarak [indirmiştir]. Bu surede tafsile (ayrıntılı açıklamaya) dikkat çekmeye son derece özen gösterilmiştir; zira sanatlarda basiret ehli olanlar bilirler ki ayrıntıyı güzel yapamayan, terkibi (bütünü birleştirmeyi) de sağlam yapamaz.

ولما كان التقدير: فأنتم وجميع أرباب البلاغة تعلمون حقيقته بتفصيله والعجز عن مثيله، عطف عليه قوله: {والذين} ويجوز أن يكون جملة حالية {آتيناهم} أي بعظمتنا التي تعرفونها ويعرفون بها الحق من الباطل {الكتاب} أي المعهود إنزاله من التوراة والإنجيل والزبور {يعلمون} أي لما لهم من سوابق الأنس بالكتب الإلهية {أنه منزل} .

Takdirî mana; 'Siz ve bütün belagat ehli, onun ayrıntılı açıklanışı ve benzerini getirmekten aciz kalışınızla onun hakikatini bilirsiniz' şeklinde olunca, buna atıfla -cümle-i hâliyye olması da caiz olarak- şöyle buyurdu: {والذين} “Ve kendilerine... kimseler”; {آتيناهم} “verdiğimiz” yani sizin bildiğiniz, onların da kendisiyle hakkı batıldan ayırt ettiği azametimizle verdiğimiz; {الكتاب} “Kitap” yani Tevrat, İncil ve Zebur'dan indirilmesi bilinen kitabı; {يعلمون} “bilirler” yani ilahi kitaplara dair geçmişten gelen aşinalıkları sebebiyle; {أنه منزل} “onun indirilmiş olduğunu”.

ولما تقدم ذكر الجلالة الشريفة في حاق موضعه في سياق الحكم الذي لا يكون إلا مع التفرد بالكمال، وكان هذا المقام بسياق الإنزال يقتضي الإحسان، لم يضمر بل قال: {من ربك} أي المحسن إليك بما خصك به في هذا الكتاب من أنواع الفضائل {بالحق} أي الأكمل لما عندهم به من البشائر في كتبهم ولما له من موافقتها في ذكر الأحكام المحكمة والمواعظ الحسنة وكثرة ذكر الله على وجوه ترقق القلوب

Yüce lafza-i celâl, ancak kemalde teklik ile mümkün olan hüküm bağlamında tam yerinde geçtiğinden ve indirme bağlamındaki bu makam da ihsanı gerektirdiğinden, zamir kullanmayıp açık isimle şöyle buyurdu: {من ربك} “Rabbinden” yani bu Kitap'ta seni türlü faziletlerle donatmak suretiyle sana ihsanda bulunandan; {بالحق} “hak olarak” yani kitaplarındaki müjdelerden ötürü ve muhkem hükümleri, güzel öğütleri ve kalpleri incelten,

وتفيض الدموع وتصدع الصدور، مع ما يزيد به على كتبهم من التفصيل بما يفهم معارف الإلهية والمقامات الصوفية في ضمن الأحكام السياسية والإعجاز بكل آية.

gözleri yaşartan, gönülleri ürperten şekillerde Allah'ı çokça zikretmeyi zikretmekte o kitaplara muvafakat etmesiyle birlikte en kâmil hak olarak [indirilmiştir]; üstelik idari hükümler zımnında ilahi marifetleri ve tasavvufi makamları ve her ayetteki mucizeliği hissettiren ayrıntılarıyla onların kitaplarından daha üstündür.

ولما كان أهل الكتاب يخفون ما عندهم من العلم، ويقولون للمشركين: إنهم أهدى سبيلاً، بما قد يوهم أنهم يعتقدون بطلانه، أو أن الأمر ملبس عليهم، سبب عن إخباره سبحانه قوله على طريق التهييج والإلهاب: {فلا تكونن} أي انف نفياً مؤكداً جداً أن تكون في وقت ما {من الممترين *} أي العاملين عمل الشاك فيما أخبرناك به وإن زاد إخفاؤهم له وإظهارهم لما يوهم خلافه؛ وإذا حاربتهم في ذلك وأنت أفطن الناس وأعرفهم بما يظهره المجاوزات من خفايا الأسرار - تحققت ما قلناه وإن اجتهدوا في الكتمان، كما كشفت عنه قصة المناشدة في أمر الزانيين وغيرها؛ وقال أبو حيان: قال مشركو قريش لرسول الله ﷺ: اجعل بيننا وبينك حكماً من أحبار اليهود، وإن شئت من أساقفة النصارى، ليخبرنا عنك بما في كتابهم من أمرك فنزلت.

Ehl-i kitap yanlarındaki ilmi gizledikleri ve müşriklere onların daha doğru yolda olduğunu söyledikleri için -bu da onların Kur'an'ın batıl olduğuna inandıkları veya meselenin kendilerine kapalı kaldığı vehmini doğurabileceğinden- Allah Sübhânehû'nun bu haberi vermesine bağlı olarak gayrete getirme ve şevk verme üslubuyla şöyle buyuruldu: {فلا تكونن} “Sakın olma” yani hiçbir vakitte kesinlikle bulunma; {من الممترين *} “şüpheye düşenlerden” yani onlar bunu gizlemeyi ve aksini vehmettirmeyi ne kadar artırsalar da sana haber verdiğimiz hususta şüphe eden birinin ameli gibi amel edenlerden olma. Bu konuda onlarla mücadele ettiğinde -ki sen insanların en ferasetlisi ve taşkınlıkların ortaya çıkardığı gizli sırları en iyi bilenisin- gizlemek için ne kadar çabalasalar da söylediğimiz şeyin hakikatini anlarsın; nitekim iki zâni hakkındaki andlaşma kıssası ve diğerleri bunu açığa çıkarmıştır. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Kureyş müşrikleri Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Bizimle senin aranda Yahudi hahamlarından, dilersen Hristiyan piskoposlarından bir hakem tayin et de kendi kitaplarında senin durumuna dair bulunanları bize haber versin' dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi.

ولما دل على كونه حقاً من عند الله بعلم أهل الكتاب صريحاً وأهل اللسان تلويحاً، دل عليه بوجه آخر شهودي، وهو أنه ما قال شيئاً إلا كان على وفق ما قال، وأنه لم يستطع - ولا يستطيع أحد - منع شيء مما أخبر به ولا تعويقه ساعة من نهار ولا أقل ولا أكثر

Kur'an'ın Allah katından bir hak olduğuna Ehl-i kitabın ilmiyle açıkça, lisan ehlinin [acziyetiyle] de üstü kapalı olarak delil getirince, buna müşahedeye dayalı başka bir vecihle delil getirdi; o da şudur ki, Kur'an ne söylediyse tam söylediği gibi vuku bulmuştur ve haber verdiği hiçbir şeyi ne gündüzün bir anı ne daha az ne de daha çok bir süre engellemeye veya geciktirmeye hiç kimsenin gücü yetmemiştir ve yetmeyecektir.

بقوله تعالى مظهراً في موضع الإضمار، لتذكيره ﷺ بما له سبحانه من الإحسان، والتنبيه على ما يريد به من التشريف والإكرام: {وتمت} أي نفذت وتحققت {كلمة ربك} أي المحسن إليك المدبر لأمرك حال كونها {صدقاً} أي لا يقدر أحد أن يبدي في شيء منها حديثاً بتخلف ما عن مطابقة الواقع.

Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) Sübhânehu'nun ihsanını hatırlatmak ve ona yönelik murat ettiği şeref ve ikrama dikkat çekmek üzere zamir yerinde açık isim kullanarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وتمت} “Ve tamamlandı” yani yürürlüğe girdi ve gerçekleşti; {كلمة ربك} “Rabbinin kelimesi” yani sana ihsanda bulunan ve işini tedbir edenin kelimesi; şu halde iken: {صدقاً} “doğruluk bakımından” yani hiç kimse onun herhangi bir parçasında gerçeğe uygunluktan geri kalan bir söz ortaya koyamaz.

ولما كان الصدق غير مناف للجور، قال: {وعدلاً} ولما كان الصدق العدل قد لا يتم معه مراد القائل، ولا ينفذ فيه كلام الآمر لمنع من هو أقوى منه، أخبر أنه لا راد لأمره ولا معقب لحكمه، تصريحاً بما أفهم مطلع الآية من التمام، وأظهر موضع الإضمار تعميماً وتبركاً وتلذيذاً فقال: {لا مبدل لكلماته} أي من حيث إنها كلماته مطلقاً من غير تخصيص بنوع ما، بل كل ما أخبرت به فهو كائن لا محالة، رضي من رضي وسخط من سخط.

Doğruluk (sıdk) haksızlığa (cevr) aykırı olmadığından [yani zulümle birlikte de salt doğru bilgi olabilir zannını önlemek için]: {وعدلاً} “ve adalet bakımından” buyurdu. Doğru ve adil olan sözde bazen daha güçlü birinin engellemesi yüzünden söyleyenin muradı tamamlanamayabileceği ve emredenin sözü geçerli kılınamayabileceği için, ayetin başındaki 'tamamlanma' lafzının hissettirdiği manayı açıkça belirtmek üzere O'nun emrini geri çevirecek ve hükmünü bozacak hiçbir şeyin bulunmadığını haber verdi; genel kılmak, teberrük ve lezzet almak amacıyla zamir yerine açık isim getirerek şöyle buyurdu: {لا مبدل لكلماته} “O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur” yani belirli bir türe tahsis edilmeksizin mutlak olarak O'nun kelimeleri olması hasebiyle; bilakis onun haber verdiği her şey, razı olan razı olsun öfkelenen öfkelensin, muhakkak vuku bulacaktır.

ولما كان المغير لشيء إنما يتم له ما يريد من التغيير بكون المغير عليه لا يعلم الأسباب المنجحة لما أراد ليحكمها، والموانع العائقة ليبطلها، قال عاطفاً على ما تقديره: فهو العزيز الحكيم: {وهو} أي لا غيره {السميع} أي البالغ السمع لجميع ما يمكن سمعه من الأقوال والأفعال {العليم *} أي البالغ العلم لجميع ذلك، فهو إذن الكامل القدرة النافذ الأمر في جميع الأسباب والموانع، فلا يدع أحداً يغير شيئاً منها وإن

Bir şeyi değiştiren kimsenin değiştirmek istediği şeyi ancak değiştirilen varlığın, murat ettiği şeyi sağlamlaştırmak için başarıya ulaştıran sebepleri ve onları hükümsüz kılmak için engelleyici manileri bilmemesi sayesinde tamamlayabileceği gerçeğinden hareketle, takdiri "O, el-Azîz el-Hakîm'dir" olan ifadeye atfederek şöyle buyurdu: {وهو} “O” yani başkası değil; {السميع} “hakkıyla işitendir” yani söz ve fiillerden işitilmesi mümkün olan her şeyi eksiksiz işiten; {العليم *} “hakkıyla bilendir” yani bütün bunları eksiksiz bilendir. Dolayısıyla O; bütün sebepler ve engeller üzerinde tam kudret sahibi ve emri geçerli olandır; bundan ötürü her ne kadar

دلس أو شبه.

hile yapsa veya şüpheye düşürse de hiç kimsenin bunlardan bir şeyi değiştirmesine izin vermez.

ولما أجاب عن شبهات الكفار، وبين صحة نبوته ﵇، شرع في الحث على الإعراض عن جهل الجهال، والإقبال على ذي الجلال، فكان التقدير: فإن أطعته فيما أمرك به اهتديت إلى صراط الله الذي يتم لك بسلوكه جميع ما وعدك به، عطف عليه قوله: {وإن تطع} ولما كانت أكثر الأنفس متقيدة بالأكثر، أشار إلى أن ذلك لا يفعله إلا جاهل مخلد إلى التقليد فقال: {أكثر من في الأرض} أي توجد طاعتك لهم في شيء من الأوقات بعد أن علمت أن أكثرهم إنما يتبع الهوى، وأن أكثرهم فاسقون لا يعلمون لا يشكرون {يضلوك عن سبيل الله} أي المستجمع لصفات الكمال؛ ثم علل ذلك بقوله: {إن} أي لأنهم ما {يتبعون} في أمورهم {إلا الظن} أي كما يظن هؤلاء جهلاً أن آباءهم كانوا على الحق.

Kâfirlerin şüphelerine cevap verip onun (aleyhisselâm) peygamberliğinin sıhhatini beyan edince, cahillerin cehaletinden yüz çevirmeye ve Zü'l-Celâl'e yönelmeye teşvik etmeye başladı. Takdiri: "Eğer O'na sana emrettiği hususlarda itaat edersen, O'nun sana vadettiği her şeyin yoluna girmekle tamamlanacağı Allah'ın dosdoğru yoluna erersin" şeklinde olup, şu buyruğu buna atfetti: {وإن تطع} “Ve eğer itaat edersen” -nefislerin çoğu çoğunluğa bağlı olduğundan, bunu ancak taklide saplanıp kalmış bir cahilin yapacağına işaret ederek şöyle buyurdu-: {أكثر من في الأرض} “yeryüzündekilerin çoğuna” yani çoğunun ancak hevasına uyduğunu, çoğunun fasık olduğunu, bilmediklerini ve şükretmediklerini bildikten sonra herhangi bir vakitte onlara itaatin vaki olursa; {يضلوك عن سبيل الله} “seni Allah'ın yolundan saptırırlar” yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah'ın yolundan]. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن} “onlar sadece” yani çünkü onlar işlerinde {يتبعون} “uyarlar”; {إلا الظن} “ancak zanna” yani tıpkı bu [müşriklerin] cahillikleri sebebiyle atalarının hak üzere olduğunu zannettikleri gibi.