Binûn

En'âm — 6. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما كان أكثر من يجزم بالأمور بما دعاه إليه ظنه كذباً، وكان الخارص يقال على الكاذب والمخمن الحازر، قال: {وإن هم} أي بصميم ضمائرهم {إلا يخرصون *} أي يجزمون بالأمور بحسب ما يقدرون، فيكشف الأمر عن أنها كذب، فيعرف الفرق بينك وبينهم في تمام الكلام ونفوذه نفوذ السهام، أو تخلفه عن التمام ونكوصه

Zannının kendisini sevk ettiği şeyle meselelerde kesin hüküm verenlerin çoğu yalancı olduğundan ve "hâris" kelimesi hem yalancı hem de tahmin ve zanla konuşan kimse için kullanıldığından şöyle buyurdu: {وإن هم} “Ve onlar” yani vicdanlarının ta derinliğinde; {إلا يخرصون *} “ancak yalan uydurup tahmin yürütürler” yani kendi tahminlerine göre meselelerde kesin hüküm verirler, sonra işin iç yüzü açığa çıkar ki bunlar yalandır; böylece seninle onlar arasındaki fark, sözün tamlığında ve okların işlemesi gibi tesirinde yahut tamlıktan geri kalıp

كالسيف الكهام، فلا يبقى شبهة في أمر المحق والمبطل.

kör kılıç gibi körelmesinde anlaşılır; böylece haklı ile batıl ehlinin durumunda hiçbir şüphe kalmaz.

ولما كان المقام للعلم الكاشف للحقائق المبين لما يتبع وما يجتنب، قال معللاً لهذا الإخبار: {إن ربك} أي المحسن إليك بإنزال هذا الكتاب الكاشف للارتياب الهادي إلى الصواب {هو} أي وحده {أعلم} ولكون الحال شديد الاقتضاء للعلم، قطعه عما بعده ليسبق إلى الفهم أنه أعلم من كل من يتوهم فيه العلم مطلقاً ثم قال: {من} أي يعلم من {يضل} أي يقع منه ضلال يوماً ما {عن سبيله} أي الذي بينه بعلمه {وهو} أي وحده {أعلم بالمهتدين *} كما أنه أعلم بالضالين، فمن أمركم باتباعه فاتبعوه، ومن نهاكم عنه فاجتنبوه، فمن ضل أرداه، ومن اهتدى أنجاه، فاستمسكوا بأسبابه حذراً من وبيل عقابه يوم حسابه.

Makam, hakikatleri açığa çıkaran, neye uyulup neyden sakınılacağını açıklayan ilim makamı olduğundan, bu haberi gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إن ربك} “Şüphesiz senin Rabbin” yani şüpheleri gideren ve doğruya ileten bu Kitab'ı indirmekle sana ihsanda bulunan [Rabbin]; {هو} “bizzat Kendisi” yani sadece O; {أعلم} “en iyi bilendir” -durumun ilmi son derece gerektirmesi sebebiyle, zihne mutlak olarak kendisinde ilim olduğu vehmedilen herkesten daha iyi bildiği öncelikle gelsin diye bunu sonrasından ayırdı, ardından şöyle buyurdu-: {من} “[kimin]” yani bilir ki; {يضل} “sapanı” yani bir gün kendisinden sapma vuku bulan kimseyi; {عن سبيله} “kendi yolundan” yani ilmiyle açıkladığı yolundan; {وهو} “ve O” yani yalnız O; {أعلم بالمهتدين *} “hidayete erenleri de en iyi bilendir” tıpkı sapanları en iyi bildiği gibi. Dolayısıyla O size kime uymanızı emrettiyse ona uyun, sizi kimden nehyettiyse ondan sakının; zira kim saparsa onu helak eder, kim de doğru yolu bulursa onu kurtarır. O halde hesap gününde O'nun şiddetli azabından sakınarak sebeplerine sarılın.

ولما قدم سبحانه ما مضى من السوائب وما معها وفي المائدة مما يدين به أهل الجاهلية في أكل الحيوان الذي جر إليه الشرك، وأتبعه بيان أنه لا ضرر على أهل الإيمان من دين أهل الضلال إذا اهتدوا، وأتبع ذلك ما لاءمه، وانتظم في سلكه ولاحمه، حتى ظهر أي ظهور أن الكل مِلكه ومُلكه، وأنه لا شريك له، فوجب شكره وحده، وكانوا مع ذلك قد كفروا نعمه تتعالى فاتخذوا معه شركاء ولم يكفهم ذلك حتى جعلوا لها مما ذرأ من الحرث والأنعام نصيباً،

Sübhânehu [Teâlâ], şirkten kaynaklanan hayvan yeme konusunda Câhiliye ehlinin din edindiği şeylerden sâibe ve benzeri daha önce geçen hükümleri ve Mâide sûresinde yer alanları zikredip; ardından hidayete erdikleri takdirde dalâlet ehlinin dininden iman ehline bir zarar gelmeyeceğinin beyanını ekleyince ve buna uygun düşen, aynı nizamda dizilip birbiriyle kaynaşan hususları ilave edince, nihayet her şeyin O'nun mülkü ve hâkimiyeti olduğu, O'nun hiçbir ortağı bulunmadığı ve sadece O'na şükretmenin vacip olduğu apaçık ortaya çıktı. Bununla birlikte onlar, O'nun yüce nimetlerine nankörlük edip O'nunla birlikte ortaklar edindiler; bu da yetmezmiş gibi O'nun yarattığı ekin ve hayvanlardan o putlara bir pay ayırdılar.

فكانوا بذلك المانعين الحق عن أهله، ومانحين ما خولهم فيه من له الملك لما لا يملك ضراً ولا نفعاً، وتاركين بعض ما أنعم عليهم به صاحب الحق رعاية لمن لا حق له ولا حرمة، وكانت سنة الله تعالى قد جرت بأنه يذكر نفسه الشريفة بالوحدانية. ويستدل على ذلك بخلق السماوات والأرض وما أودع فيهما لنا من المنافع وما أبدع من المرافق والمصانع، ثم يعجب ممن أشرك به، ثم يأمر بالأكل مما خلق تذكيراً بالنعمة، ليكون ذلك داعية لكل ذي لب إلى شكره، كما قال تعالى في البقرة عقب {وإلهكم إله واحد} {إن في خلق السماوات والأرض} [البقرة: ١٦٤] ثم قال {ومن الناس من يتخذ من دون الله أنداداً} [البقرة: ١٦٥] ثم قال {يا أيها الناس كلوا مما في الأرض حلالاً طيباً} [البقرة: ١٦٨] ؛ أجرى هذه السنة الجليلة في هذه السورة أيضاً، فقال: {إن الله فالق الحب والنوى} [الأنعام: ٩٥] بعد {إني وجهت وجهي للذي فطر} [الأنعام: ٧٩] ثم {وجعلوا لله شركاء الجن} [الأنعام: ١٠٠] ودل على أنه لا شريك له في مِلكه ولا مُلكه، وختم بأنه لا حكم سواه ينازعه في حكمه أو يباريه في شيء من أمره، وبين أن من آيها الهداية التي جعلها شرطاً لعدم ضرر يلحق من دين أهل الشرك؛ فسبب عن جميع ما ذكرت قوله: {فكلوا مما ذكر} أي وقت الذبح {اسم الله} أي الملك الذي له

Böylece onlar hakkı ehlinden engelleyenler, mülkün sahibinin kendilerine bahşettiği şeyleri ne zarar ne de fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere hibe edenler ve hakkı ve hürmeti olmayan kimseleri gözetmek uğruna hak sahibinin kendilerine lütfettiği nimetlerin bir kısmını terk edenler oldular. Allah Teâlâ'nın sünneti, yüce zatını teklik ile anması şeklinde cereyan etmiştir. Buna da göklerin ve yerin yaratılmasıyla, bunlara bizim için yerleştirdiği faydalarla ve var ettiği imkân ve sanatlarla delil getirir; sonra Kendisine ortak koşanların durumuna hayret ifade eder; ardından nimeti hatırlatmak için yarattıklarından yemeyi emreder ki bu her akıl sahibini O'na şükretmeye sevk etsin; nitekim Allah Teâlâ Bakara sûresinde {وإلهكم إله واحد} “Sizin ilahınız tek bir ilahtır” ifadesinin ardından {إن في خلق السماوات والأرض} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...” [Bakara: 164] buyurmuş, sonra {ومن الناس من يتخذ من دون الله أنداداً} “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka eşler edinir” [Bakara: 165] buyurmuş, ardından da {يا أيها الناس كلوا مما في الأرض حلالاً طيباً} “Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerden helal ve temiz olanları yiyin” [Bakara: 168] buyurmuştur. Bu yüce sünnetini bu sûrede de işletmiş ve {إني وجهت وجهي للذي فطر} “Ben yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim” [En'âm: 79] ayetinden sonra {إن الله فالق الحب والنوى} “Şüphesiz tohumu ve çekirdeği yaran Allah'tır” [En'âm: 95] buyurmuş, ardından {وجعلوا لله شركاء الجن} “Cinleri Allah'a ortak koştular” [En'âm: 100] buyurarak mülkünde ve hâkimiyetinde hiçbir ortağının bulunmadığına delil getirmiş ve hükmünde O'nunla çekişecek veya herhangi bir işinde O'nunla yarışacak Kendisinden başka hiçbir hakem olmadığını bildirerek sözü bağlamış, ayrıca müşriklerin dininden hiçbir zararın dokunmaması için şart kıldığı hidayetin O'nun ayetlerinden olduğunu beyan etmiştir. İşte bütün bu zikrettiklerimden şu buyruğu neşet etmiştir: {فكلوا مما ذكر} “Artık üzerine anılanlardan yiyin” yani kesim vaktinde; {اسم الله} “Allah'ın ismi” yani Kendisi mutlak Mülk Sahibi olup

الإحاطة الكاملة فله كل شيء {عليه} أي كأن قائلاً لذلك سواء ذكر بالفعل أولا، وعدل عن التعبير بما جعلته المراد ليفهم أن الذكر بالفعل مندوب إليه، ولا يكونوا ممن بنى دينه على اتباع الأهوية والظنون الكاذبة، فكأنه قيل: اتبعوا من يعرف الحق لأهله فإنه مهتد غير معرجين على غيره فإنه ضال، والله أعلم بالفريقين، فكونوا من المهتدين، فكلوا مما خلق الله لكم حلالاً شاكرين لنعمته، وإنما أطال هنا دون البقرة ما بين الجمل الكلام تقريراً لمضامينها وما يستتبعه واحتجاجاً على جميع ذلك لأنها سورة التفصيل، وأتى بالذكر والمراد قبول المأكول له، أي كلوا مما يقبل أن يسمى عليه على مقتضى ما شرعه، وذلك هو الذي أحله من الحيوان وغيره سواء كان مما جعلوه لأوثانهم أولا، دون ما مات من الحيوان حتف أنفه، أو ذكر عليه اسم غير الله أو كان مما حرم أكله وإن ذبح وذكر عليه اسم الله، فإنه لا يقبل التحليل بالتسمية، فالتسمية في غير موضعها، لورود النصوص بالتحريم، ولا تتبعوا المشركين في منعهم أنفسهم من خير مما خلق الله لهم من الحرث والأنعام بتسميتهم إياه لآلهتهم التي لا غناء عندها، ويكون ذلك حثاً على التسمية على جميع المأكول الحلال، فتكون الآية كآية البقرة بزيادة.

tam bir kuşatıcılığa sahip olan ve her şey Kendisine ait olan [Allah'ın ismi]; {عليه} “üzerine” yani ister fiilen zikredilsin ister zikredilmesin bunu söyleyen biri varmış gibi. Benim murat olarak tayin ettiğim tabirden başka bir ifadeye yönelmesi, fiilen zikretmenin mendup olduğunu ve dinini hevalara ve asılsız zanlara uymak üzerine bina edenlerden olmamaları gerektiğini anlatmak içindir. Sanki şöyle denilmiştir: Hakkı ehline teslim edene uyun; zira o hidayettedir, başkasına iltifat etmeyin zira o sapıktır; Allah iki zümreyi de en iyi bilendir; öyleyse hidayete erenlerden olun ve Allah'ın sizin için helal olarak yarattığı şeylerden O'nun nimetine şükrederek yiyin. Bakara'dakinin aksine burada cümleler arasındaki sözü uzatması, onların muhtevalarını ve beraberinde getirdiği hususları pekiştirmek ve bütün bunlara delil getirmek içindir; çünkü bu sûre tafsil sûresidir. Burada zikri getirmiş olup kastedilen, yenilen şeyin zikre kabil olmasıdır; yani O'nun teşrî kıldığı esaslara göre üzerine isim anılmayı kabul eden şeylerden yiyin. Bu da hayvan veya diğer şeylerden helal kıldığı şeylerdir; ister putlarına adadıkları şeylerden olsun ister olmasın. Kendi eceliyle ölen hayvanlar, üzerine Allah'tan başkasının adı anılanlar yahut kesilip üzerine Allah'ın adı anılsa bile yenmesi haram kılınan şeyler bundan müstesnadır; çünkü bunlar besmele ile helal olmayı kabul etmez, dolayısıyla buradaki besmele geçersizdir; zira haram kılındığına dair naslar mevcuttur. Müşriklerin, hiçbir faydası bulunmayan ilahlarının adını anarak Allah'ın kendileri için yarattığı ekin ve hayvanların hayrından kendilerini mahrum bırakmalarına uymayın. Bu aynı zamanda helal olan her yenilecek şey üzerine besmele çekmeye teşviktir; böylece ayet bir fazlalıkla Bakara ayeti gibi olur.

ولما كان هذا الأمر لا يقبله إلا من زال دين الشرك وجميع توابعه من قبله؛ قال: {إن كنتم} أي بما لكم من الجِِبِلَّة الصالحة {بآياته}

Bu emri ancak kalbinden şirk dini ve ona bağlı bütün unsurlar silinmiş kimse kabul edeceği için şöyle buyurdu: {إن كنتم} “Eğer siz” yani sahip olduğunuz salih yaratılış gereği; {بآياته} “O'nun ayetlerine”

أي عامة التي منها آيات التحليل والتحريم {مؤمنين *} أي عريقين في وصف الإيمان، وقد لاح بذلك حسن انتظام قوله: {وما لكم} أي أيّ شيء يكون لكم في {ألا تأكلوا مما ذكر} أي يقبل أن يذكر {اسم الله} أي الذي له كل شيء {عليه} فإن التسمية قائمة مقام إذنه {وقد} أي والحال أنه قد {فصل لكم} أي من قبل ذلك والخلق خلقه والأمر أمره {ما حرم عليكم} أي مما لم يحرم تفصيلاً واضح البيان ظاهر البرهان {إلا ما اضطررتم إليه} أي فإن الضرورة تزيل التفصيل عنه برده إلى ما كان عليه قبل التفصيل؛ فيصير الكل حلالاً لا تفصيل فيه، والمراد في هذه الآية مختلف باختلاف المخاطبين، فأما من خوطب بها وقت الإنزال فالمراد بالتفصيل الذي آتاه الآية الآتية أخير هذه فإنها نزلت جملة، وكذا كل ما شاكلها مما أنزل بمكة قبل هذه السورة، وكذا ما أخبر به ﷺ في وحي متلو إذ ذاك، ولعله نسخت تلاوته وبقي حكمه، أو وحي غير متلو من جميع الأحاديث التي تقدمت على هذه السورة، وأما من خوطب بها بعد ترتيبه على هذا الوجه فالمراد في حقه كما في البقرة والمائدة وغيرهما من السور الماضية - من الحلال والحرام.

yani helal kılma ve haram kılma ayetlerinin de dahil olduğu genel ayetlerine; {مؤمنين *} “inananlar iseniz” yani iman vasfında kökleşmiş kimselerseniz. Böylece şu buyruğun nizamındaki güzellik parıldamıştır: {وما لكم} “Size ne oluyor ki” yani sizin için ne mazeret olabilir ki; {ألا تأكلوا مما ذكر} “üzerine anılan şeyden yemiyorsunuz” yani üzerine anılması kabil olan; {اسم الله} “Allah'ın ismi” yani her şeyin sahibi olan [Allah'ın ismi]; {عليه} “üzerine” çünkü besmele O'nun izni makamındadır; {وقد} “halbuki” yani durum şu ki; {فصل لكم} “size ayrıntılı olarak açıklamıştır” yani bundan önce yaratma O'nun yaratması, emir de O'nun emri iken; {ما حرم عليكم} “size haram kıldığı şeyleri” yani haram kılınmayanlardan ayırt ederek açık beyanla ve aşikâr delille; {إلا ما اضطررتم إليه} “ancak mecbur kaldıklarınız müstesna” yani zaruret, onu tafsilden önceki haline döndürerek üzerinden bu tafsili kaldırır ve hepsi ayrımsız helal olur. Bu ayetteki murat muhataplara göre farklılık arz eder: İniş vaktinde kendilerine hitap edilenler açısından tafsilden maksat, bu sûrenin sonunda gelecek olan ayetin getirdiğidir, çünkü sûre toptan inmiştir; nitekim bu sûreden önce Mekke'de inen benzer ayetler ve o vakit tilavet olunan -belki de tilaveti neshedilip hükmü kalan- vahiyde veya bu sûreden önceki bütün hadislerden gayr-i metluv vahiyde Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) haber verdikleri de böyledir. Bu tertip üzere sıralandıktan sonra kendilerine hitap edilenler açısından ise murat, Bakara ve Mâide gibi daha önce geçen sûrelerdeki helal ve haramlardır.

ولما كان التقدير: من عمل بهذه الأوامر اهتدى بما نال من العلم وهم قليل، عطف عليه قوله: {وإن كثيراً} أي من الناس {ليضلون}

Takdirî anlam: "Bu emirlere göre amel eden, elde ettiği ilimle hidayete erer ki onlar pek azdır" şeklinde olduğundan, şu buyruğu buna atfetti: {وإن كثيراً} “Muhakkak ki pek çokları” yani insanlardan birçoğu; {ليضلون} “kesinlikle saptırırlar”

أي يقع منهم الضلال فيوقعون غيرهم فيه بنكوبهم عما دعت إليه أوامر الله وهدى إليه بيانه، فيكونون بمعرض العطب {بأهوائهم} أي بسبب اتباعهم للهوى؛ ولما كان الهوى - وهو ميل النفس - ربما كان موافقاً لما أدى إليه العم بصحيح الفكر وصريح العقل قال: {بغير علم} أي دعا إلى ذلك ممن له العلم من شريعة ماضية ممن له الأمر.

yani kendilerinden sapma sadır olur da Allah'ın emirlerinin davet ettiği ve beyanının hidayet ettiği şeyden yüz çevirerek başkalarını da bu sapıklığa düşürürler; böylece helak olma tehlikesine maruz kalırlar; {بأهوائهم} “kendi hevalarıyla” yani hevalarına uymaları sebebiyle. Nefsin meyletmesi demek olan heva bazen sahih düşünce ve açık aklın vardığı ilme uygun düşebileceğinden şöyle buyurdu: {بغير علم} “hiçbir bilgiye dayanmaksızın” yani emir sahibi olan Zât'tan geçmiş bir şeriat üzere ilim sahibi olan birinden buna yönelik bir davet olmaksızın.

ولما كانوا ينكرون هذا، أثبت لنفسه الشريفة ما هو مسلم عند كل أحد وقال دليلاً على صحة ما أخبر به: {إن ربك} أي المحسن إليك بإنزال هذا الكتاب شاهداً لك بإعجازه بالتصديق {هو} أي وحده {أعلم} وكان الموضع للإضمار فأظهر للتعميم والتنبيه على الوصف الذي أوجب لهم ذلك فقال: {بالمعتدين *} أي الذين يتجاوزون الحدود مجتهدين في ذلك.

Onlar bunu inkâr ettiklerinden, yüce Zatına herkesçe kabul edilen vasfı ispat etti ve haber verdiği şeyin doğruluğuna delil olarak şöyle buyurdu: {إن ربك} “Şüphesiz senin Rabbin” yani tasdikin bir ifadesi olarak mucizeliğiyle sana şahitlik eden bu Kitab'ı indirmekle sana ihsanda bulunan [Rabbin]; {هو} “bizzat Kendisi” yani sadece O; {أعلم} “en iyi bilendir” -burası zamir yeri iken genele şamil kılmak ve onlara bunu vacip kılan vasfa dikkat çekmek üzere açık isim getirerek şöyle buyurdu-: {بالمعتدين *} “haddi aşanları” yani sınırları zorlayarak aşanları.

ولما كان مما يقبل في نفسه في الجملة أن يذكر اسم الله عليه ما يحرم لكونه ملكاً للغير أو فيه شبهة، نهى عنه على وجه يعم غيره، فقال عطفاً على «فكلوا» {وذروا} أي اتركوا على أيّ حالة اتفقت وإن كنتم تظنونها غير صالحة {ظاهر الإثم} أي المعلوم الحرمة من هذا وغيره {وباطنه} من كل ما فيه شبهة من الأقوال والأفعال والعقائد، فإن الله جعل له في القلب علامة، وهو أن يضطرب عنده

Kendisine Allah'ın isminin anılması zatı itibarıyla prensipte caiz olan şeyler arasında, başkasının mülkü olması veya şüphe taşıması sebebiyle haram kılınanlar da yer aldığından, başkasını da içine alacak şekilde bundan nehyetti ve "yiyin" emrine atfederek şöyle buyurdu: {وذروا} “Bırakın” yani hangi halde olursa olsun terk edin, her ne kadar siz onun uygun olmadığını düşünseniz de; {ظاهر الإثم} “günahın açığını” yani bundan ve diğerlerinden haramlığı bilineni; {وباطنه} “ve gizlisini de” söz, fiil ve inançlardan şüphe içeren her şeyi. Zira Allah, kalpte onun için bir işaret kılmıştır ki o da onun karşısında kalbin huzursuz olması

ولا يسكن كما قال ﷺ: «والإثم ما حاك في القلب وتردد في الصدر» - أخرجه مسلم عن النواس بن سمعان ﵁؛ ثم علل ذلك بقوله: {إن الذين يكسبون الإثم} أي ولو بأخفى أنواع الكسب، بما دل عليه تجريد الفعل، وهو الاعتقاد للاسم الشريف.

ve yatışmamasıdır; nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Günah, kalbi tırmalayan ve göğüste tereddüt uyandıran şeydir." (Bunu Müslim, Nevvâs b. Sem'ân'dan (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir). Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الذين يكسبون الإثم} “Şüphesiz günah kazananlar” yani fiilin yalın kullanılmasının ve yüce isme inanmanın delalet ettiği üzere, kazanmanın en gizli türleriyle bile olsa [günah kazananlar].

ولما كان العاقل من خاف من مطلق الجزاء بني للمفعول قوله {سيجزون} أي بوعد لا خلف فيه {بما} أي بسبب ما {كانوا} بفاسد جبلاتهم {يقترفون *} أي يكتسبون اكتساباً يوجب الفرق وهو أشد الخوف ويزيل الرفق، وصيغة الافتعال للدلالة على أن أفعال الشر إنما تكون بمعالجة من النفس للفطرة الأولى السليمة.

Akıllı kimse mutlak cezalandırılmaktan korkan kişi olduğundan, şu buyruğu meçhul sîga ile bina etti: {سيجزون} “cezalandırılacaklardır” yani hilafı olmayan kesin bir vaatle; {بما} “sebebiyle”; {كانوا} “oldukları” yani bozuk fıtratları gereği; {يقترفون *} “işleyip durdukları” yani en şiddetli korku olan 'farak'ı gerektiren ve nezaketi gideren bir kazanışla kazandıkları [günahlar sebebiyle]. İftial (اِفْتِعَال) kalıbı, kötülük fiillerinin ancak nefsin ilk selim fıtratla mücadeleye girişmesiyle meydana geldiğini göstermektedir.

ولما أمرهم بالأكل مما ينفعهم ويعينهم على شكره محذراً من أكل ما يعيش مرأى بصائرهم، أتبعه نهيهم نهياً جازماً خاصاً عن الأكل مما يضرهم في أبدانهم وأخلاقهم، وهو ما ضاد الأول في خلوه عن الاسم الشريف فقال {ولا تأكلوا مما لم يذكر} أي مما لا يقبل أن يذكر {اسم الله} أي الذي لا يؤخذ شيء إلا منه، لأن له الكمال كله فله الإحاطة الكاملة، وأشار بأداة الاستعلاء إلى الإخلاص ونفي الإشراك فقال: {عليه} أي لكون الله قد حرمه فصار نجس العين أو المعنى، فصار مخبثاً للبدن والنفس مما ذكر عليه غير اسمه سبحانه

Onlara basiretlerinin görüşünü köreltecek şeyleri yemekten sakındırarak kendilerine fayda verecek ve şükretmelerine yardımcı olacak şeylerden yemelerini emredince, bunun peşinden bedenlerine ve ahlaklarına zarar verecek şeyleri yemekten kesin ve özel bir nehiy ile onları nehyetti; bu da yüce isimden yoksunluk noktasında ilkinin zıddı olan şeydir. Şöyle buyurdu: {ولا تأكلوا مما لم يذكر} “Üzerine anılmayan şeylerden yemeyin” yani üzerine anılması kabil olmayan; {اسم الله} “Allah'ın ismi” yani Kendisinden başka kimseden bir şey alınamayan [Allah'ın ismi], çünkü bütün kemal O'na aittir ve tam kuşatıcılık O'nundur; istila edatıyla da ihlasa ve şirki nefyetmeye işaret ederek şöyle buyurdu: {عليه} “üzerine” yani Allah onu haram kıldığı için bizzat necis veya hükmen necis olmuş ve Sübhânehu'nun isminden başkası üzerine anılan şeylerden olmakla beden ve nefsi kirletici hale gelmiştir.

بما دل عليه من تسميته فسقاً، وتفسير الفسق في آية أخرى بما أهل به لغير الله وكذا ما كان في معناه مما مات أو كان حراماً بغير ذلك، واسمه تعالى منزه عن أن يذكر على غير الحلال، فإن ذكر عليه كان ملاعباً فلم يطهره، وأما ما كان حلالاً ولم يذكر عليه اسم الله ولا غيره فهو حلال - كما في الصحيح عن عائشة ﵂ قالت: قالوا: يا رسول الله! إن هنا أقواماً حديث عهد بشرك يأتوننا بلحمان لا ندري يذكرون اسم الله أم لا! قال: «اذكروا أنتم اسم الله وكلوا» قال البغوي: ولو كانت التسمية شرطاً للإباحة لكان الشك في وجودها مانعاً من أكلها كالشك في أصل الذبح - انتهى.

Nitekim onun fısk olarak isimlendirilmesi ve fıskın başka bir ayette Allah'tan başkası adına boğazlanan şey olarak tefsir edilmesi buna delalet eder; aynı şekilde kendiliğinden ölen veya başka bir sebeple haram olan benzeri şeyler de böyledir. Allah Teâlâ'nın ismi, helal olmayanın üzerine anılmaktan münezzehtir; şayet onun üzerine anılsa bile bu bir alay olur ve onu temiz kılmaz. Helal olup da üzerine ne Allah'ın ne de başkasının ismi anılmamış olan şey ise helaldir; nitekim Sahîh'te Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Şurada şirki yeni bırakmış birtakım topluluklar var; bize etler getiriyorlar, üzerine Allah'ın ismini anıp anmadıklarını bilmiyoruz!" Şöyle buyurdu: "Siz Allah'ın ismini anın ve yiyin." Begavî şöyle demiştir: Şayet besmele helallik için şart olsaydı, asıl boğazlama fiilindeki şüphe gibi besmelenin varlığındaki şüphe de onun yenmesine engel olurdu. -Bitti.-

ولما كان التقدير: فإنه خبيث في نفسه مخبث، عطف عليه قوله: {وإنه} أي الأكل منه أو هو نفسه لكونه السبب {لفسق} فجعله نفس الفسق - وهو الخروج عما ينبغي إلى ما لا ينبغي - لأنه عريق جداً في كونه سببه لما تأصل عندهم من أمره وانتشر من شره، وهذا دليل على ما أولت به لأن النسيان ليس بسبب الفسق، والذي تركت التسمية عليه نسياناً ليس بفسق، والناسي ليس بفاسق - كما قاله البخاري، وإلى ذلك الإشارة بما رواه عن عائشة ﵂ أن قوماً قالوا

Takdirî anlam: "Çünkü o zatında habistir ve kirleticidir" şeklinde olduğundan, şu buyruğu buna atfetti: {وإنه} “Şüphesiz o” yani ondan yemek yahut sebep olması hasebiyle bizzat kendisi; {لفسق} “elbette bir fısktır”. Böylece onu bizzat fıskın -ki o gereken şeyden çıkıp gerekmeyene sapmaktır- kendisi kıldı; çünkü o, durumunun onlarda kökleşmesi ve şerrinin yayılması sebebiyle fıskın sebebi olmakta son derece köklüdür. Bu da benim yaptığım yoruma delildir; zira unutmak fıskın sebebi değildir, unutularak üzerine besmele çekilmeyen şey fısk değildir ve unutan kişi de fasık değildir -nitekim Buhârî de böyle demiştir-. Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet ettiği şu hadiste de buna işaret vardır; bir kavim

للنبي ﷺ: إن قوماً يأتونّا باللحم، لا ندري أذكر اسم الله عليه أم لا! فقال:

Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle dedi: "Birtakım insanlar bize et getiriyorlar, üzerine Allah'ın isminin anılıp anılmadığını bilmiyoruz!" Bunun üzerine şöyle buyurdu:

«سموا عليه أنتم وكلوه» ، قالت: وكانوا حديثي عهد بالكفر - انتهى. فهذا كله يدل على أن المراد إنما هو كونه مما يحل ذبيحته، وليس المراد اشتراط التسمية بالفعل.

"Siz onun üzerine besmele çekin ve onu yiyin." [Âişe] dedi ki: "Onlar küfürden yeni kurtulmuş kimselerdi." -Bitti.- İşte bütün bunlar, muradın yalnızca kesilen hayvanın eti helal olan cinsten olması olduğunu, fiilen besmelenin şart koşulması olmadığını gösterir.

ولما كانت الشبه ربما زلزلت ثابت العقائد، قال محذراً منها: {وإن الشياطين} أي أخابث المردة من الجن والإنس البعيدين من الخير المهيئين للنشر المحترقين باللعنة من مردة الجن والإنس {ليوحون} أي يوسوسون وسوسة بالغة سريعة {إلى أوليائهم} أي المقاربين لهم في الطباع المهيئين لقبول كلامهم {ليجادلوكم} أي ليفتلوكم عما أمركم به بأن يقولوا لكم: ما قتله الله أحق بالأكل مما قتلتموه أنتم وجوارحكم - ونحو ذلك، وأهل الحرم لا ينبغي أن يقفوا في غيره، والغريب لا ينبغي أن يساويهم في الطواف في ثيابه، والنذر للأصنام كالنذر للكعبة، ونحو هذا من خرافاتهم التي بنوا أمرهم فيها على الهوى الذي هم معترفون بأنه مضل مضر، ومبالغون في الذم باتباعه والميل إليه، ويكفي في هدم جميع شبههم إجمالاً أن صاحب الدين ومالك الملك منع منها.

Şüpheler bazen sarsılmaz inançları bile sarsabildiği için, onlardan sakındırarak şöyle buyurdu: {وإن الشياطين} “Ve şüphesiz şeytanlar” yani cin ve insanlardan hayırdan uzak, fesat yaymaya hazır, lanetle yanmış cin ve insan azgınlarının en habîsleri; {ليوحون} “kesinlikle telkinde bulunurlar” yani son derece tesirli ve hızlı bir şekilde fısıldarlar; {إلى أوليائهم} “dostlarına” yani tabiatları kendilerine yakın ve sözlerini kabul etmeye hazır olanlara; {ليجادلوكم} “sizinle mücadele etsinler diye” yani size: "Allah'ın öldürdüğü şey, sizin ve avcı hayvanlarınızın öldürdüğünden yenmeye daha layıktır" ve benzeri sözler söyleyerek sizi emrolunduğunuz şeyden döndürsünler diye. Yine: "Harem ehlinin Harem'den başka yerde vakfe yapmaması gerekir, yabancı birinin kendi elbiseleri içinde tavafta onlara eşit olmaması gerekir, putlara adak adamak Kâbe'ye adak adamak gibidir" ve benzeri hurafelerle [mücadele etsinler diye]; o hurafeler ki işlerini onda saptırıcı ve zararlı olduğunu bizzat itiraf ettikleri, uyulmasını ve meyledilmesini son derece yerip kınadıkları heva üzerine bina etmişlerdir. Din sahibinin ve Mülk Mâliki'nin bunlardan men etmesi, onların bütün şüphelerini toptan yıkmak için yeterlidir.

ولما كان التقدير: فإن أطعتموهم تركتم الهدى وتبعتم الهوى، وكان من المعلوم أن الهوى يعود إلى الشرك، عطف على هذا قوله: {وإن أطعتموهم} أي المشركين تديناً بما يقولونه في ترك الأكل مما ذكر اسم الله عليه والأكل مما لم يذكر اسم الله عليه، أو في شيء مما جادلوكم فيه {إنكم لمشركون *} أي فأنتم وهم في الإشراك سواء كما إذا سميتم غير الله على ذبائحكم على وجه العبادة، لأن من اتبع أمر غير الله فقد اشركه بالله كما قال ﷺ في حديث عدي بن حاتم ﵁ في قوله تعالى {اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أرباباً من دون الله} [التوبة: ٣١] من أن عبادتهم لهم تحليلهم ما أحلوا وتحريمهم ما حرموا، فنبه ﷺ بذلك على أن الأسماء تتبع المعاني؛ قال شيخ الإسلام محيي الدين النووي الشافعي في باب الضحايا من كتاب الروضة: حكي في الشامل وغيره عن نص الشافعي أنه لو كان لأهل الكتاب ذبيحة يذبحونها باسم غير الله كالمسيح لم تحل؛ وفي كتاب القاضي ابن كنج أن اليهودي لو ذبح لموسى والنصراني لعيسى ﵉ أو للصليب حرمت ذبيحته، وأن المسلم لو ذبح للكعبة أو لرسول الله ﷺ فينبغي أن يقال: تحرم، لأنه ذبح لغير الله تعالى، قال:

Takdirî anlam: "Eğer onlara uyarsanız hidayeti terk edip hevaya uyarsınız" şeklinde olup hevanın da şirke varacağı bilindiğinden, buna atfen şöyle buyurdu: {وإن أطعتموهم} “Ve eğer onlara itaat ederseniz” yani müşriklere, Allah'ın ismi anılan şeyden yemeyi terk etme ve Allah'ın ismi anılmayan şeyden yeme hususunda yahut sizinle tartıştıkları herhangi bir konuda söylediklerini din edinerek uyarsanız; {إنكم لمشركون *} “şüphesiz siz de müşrikler olursunuz” yani ibadet maksadıyla kurbanlarınızın üzerine Allah'tan başkasının ismini andığınızda olduğu gibi şirkte siz ve onlar eşit olursunuz. Çünkü kim Allah'tan başkasının emrine uyarsa onu Allah'a ortak koşmuş olur; nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Adiyy b. Hâtim'in (radıyallâhu anh) hadisinde geçen Allah Teâlâ'nın {اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أرباباً من دون الله} “Hahamlarını ve rahiplerini Allah'tan başka rabler edindiler” [Tevbe: 31] ayeti hakkında, onlara ibadet etmelerinin onların helal kıldığını helal, haram kıldığını da haram saymaları olduğunu belirtmiştir. Böylece Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) isimlerin manalara tabi olduğuna dikkat çekmiştir. Şeyhülislam Muhyiddin en-Nevevî eş-Şâfiî, Ravza adlı kitabının Kurbanlar bölümünde şöyle demiştir: eş-Şâmil ve diğerlerinde Şâfiî'nin açık ifadesinden aktarıldığına göre, şayet Ehl-i kitabın Mesih gibi Allah'tan başkasının adına kestikleri bir kurban olsa helal olmaz. Kadı İbn Kecc'in kitabında da şöyle geçer: Yahudi Mûsâ için, Hristiyan da Îsâ (aleyhimesselâm) veya haç için kesse kurbanı haram olur; bir Müslüman Kâbe için veya Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için kesse "Haram olur" denilmelidir; çünkü Allah Teâlâ'dan başkası için kesilmiştir. Dedi ki:

وخرّج أبو الحسن وجهاً آخر أنها تحل لأن المسلم يذبح لله ولا يعتقد في رسول الله ﷺ ما يعتقده النصراني في عيسى ﵇.

Ebu'l-Hasan ise helal olduğuna dair başka bir vecih tahriç etmiştir; çünkü Müslüman Allah için keser ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında Hristiyan'ın Îsâ (aleyhisselâm) hakkında inandığı şeye inanmaz.

قال: وإذا ذبح للصنم لم تؤكل ذبيحته سواء كان الذابح مسلماً أو نصرانياً، وفي تعليقه للشيخ إبراهيم المروزي أن ما يذبح عند استقبال السلطان تقرباً إليه أفتى أهل بخارى بتحريمه لأنه مما أهل به لغير الله، واعلم أن الذبح للمعبود باسمه نازل منزلة السجود له. وكل واحد منهما نوع من أنواع التعظيم، العبادة المخصوصة بالله تعالى الذي هو المستحق للعبادة، فمن ذبح لغيره من حيوان أو جماد كالصنم على وجه التعظيم والعبادة لم تحل ذبيحته، وكان فعله كفراً كمن سجد لغيره سجدة عبادة، وكذا لو ذبح له ولغيره على هذا الوجه، فأما إذا ذبح لغيره لا على هذا الوجه - بأن ضحى أو ذبح للكعبة تعظيماً لها لأنها بيت الله تعالى أو لرسول الله ﷺ فهذا لا يجوز أن يمنع حل الذبيحة، وإلى هذا المعنى يرجع قول القائل: أهديت للحرم أو للكعبة، ومن هذا القبيل الذبح عند استقبال السلطان، فإنه استبشار بقدومه نازل منزلة ذبح العقيقة لولادة المولود، ومثل هذا لا يوجب الكفر، وكذا السجود لغير الله تذللاً وخضوعاً، فعلى هذا إذا قال الذابح: بسم الله واسم محمد، وأراد: أذبح باسم الله وأتبرك باسم محمد، فينبغي أن لا يحرم، وقول من قال: لا يجوز ذلك، يمكن أن يحمل على أن اللفظ مكروه، لأن المكروه يصح نفي الجواز والإباحة المطلقة عنه، وحكى الرافعي أنه وقعت في هذا منازعة بين أهل قزوين أفضت إلى فتنة في أنه تحل ذبيحته وهل يكفر

Şöyle dedi: Put için kesildiğinde, kesen ister Müslüman ister Hristiyan olsun kestiği yenmez. Şeyh İbrâhim el-Mervezî'nin Ta'lîka'sında geçtiğine göre, sultana yaklaşmak (yakınlık duymak) maksadıyla onu karşılama anında kesilen hayvan hakkında Buhara ehli haram olduğuna fetva vermiştir; çünkü o Allah'tan başkası adına boğazlananlardandır. Bil ki mabut için onun adıyla kurban kesmek ona secde etmek mesabesindedir. Her ikisi de ibadete layık olan Allah Teâlâ'ya has birer ibadet ve tazim türüdür. Kim tazim ve ibadet kastıyla put gibi bir canlı veya cansız için Allah'tan başkasına kurban keserse, kestiği helal olmaz ve onun bu fiili, ibadet secdesiyle Allah'tan başkasına secde eden kimse gibi küfür olur; aynı şekilde bu niyetle hem O'nun hem de başkası için kesse de böyledir. Ancak bu niyetle olmaksızın başkası için keserse -mesela Allah Teâlâ'nın evi olduğu için Kâbe'ye tazim amacıyla veya Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için kurban keser ya da boğazlarsa- bunun hayvanın helalliğine engel olmaması gerekir. Nitekim bir kimsenin "Harem'e veya Kâbe'ye hediye (kurban) gönderdim" sözü de bu manaya racidir. Sultanı karşılarken kurban kesmek de bu kabildendir; zira bu onun gelişine sevinmektir ve yeni doğan çocuk için akîka kurbanı kesmek mesabesindedir. Böylesi bir şey küfrü gerektirmez; aynı şekilde tevazu ve boyun eğme maksadıyla Allah'tan başkasına secde etmek de böyledir. Buna binaen, kesen kişi "Bismillah ve Muhammed'in ismiyle" der ve bununla "Allah'ın adıyla kesiyorum ve Muhammed'in ismiyle teberrük ediyorum" kastederse, haram olmaması gerekir. "Bu caiz değildir" diyenin sözü ise lafzın mekruh olduğuna hamledilebilir; çünkü mekruh olan şeyden mutlak caizlik ve helallik nefyedilebilir. Râfiî, Kazvin halkı arasında bu konuda bir çekişme çıktığını, bunun kestiğinin helal olup olmadığı ve bundan dolayı kâfir olup olmayacağı konusunda bir fitneye vardığını nakletmiş

بذلك! قال: والصواب ما بينا؛ قال الشيخ محيي الدين: ومما يؤيد ما قاله - أي الرافعي - ما ذكره الشيخ إبراهيم المروزي في تعليقه: قال: حكى صاحب التقريب عن الشافعي ﵀ أن النصراني إذا سمى غير الله كالمسيح لم تحل ذبيحته، قال صاحب التقريب: معناه أن يذبحها له. فأما إن ذكر المسيح على معنى الصلاة على رسول الله ﷺ فجائز، قال: وقال الحليمي: تحل مطلقاً وإن سمى المسيح - والله أعلم، ثم قال في المسائل المنثورة: الثالثة: قال ابن كج: من ذبح شاة وقال: أذبح لرضى فلان، حلت الذبيحة، لأنه لا ينصرف إليه بخلاف من تقرب بالذبح إلى الصنم؛ وقال الروياني: إن من ذبح للجن وقصد به التقرب إلى الله تعالى ليصرف شرهم عنه فهو حلال، وإن قصد الذبح لهم فحرام؛ ومما يوضح لك سر هذا الانتظام ويزيده حسناً أن هذه الآيات كلها من قوله تعالى

tir. Râfiî şöyle demiştir: Doğru olan bizim açıkladığımızdır. Şeyh Muhyiddin şöyle demiştir: Râfiî'nin söylediğini teyit eden hususlardan biri de Şeyh İbrâhim el-Mervezî'nin Ta'lîka'sında zikrettiğidir; demiştir ki: et-Takrîb sahibi, Şâfiî'den (rahimehullâh) naklettiğine göre Hristiyan, Mesih gibi Allah'tan başkasının ismini anarsa kestiği helal olmaz. et-Takrîb sahibi der ki: Bunun manası kurbanı onun için kesmesidir. Şayet Mesih'i, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) salavat getirme manasında zikrederse caizdir. Dedi ki: Halîmî ise şöyle demiştir: Mesih'in ismini ansa bile mutlak olarak helaldir -Allah en doğrusunu bilir-. Sonra el-Mesâilü'l-Mensûre'de şöyle demiştir: Üçüncüsü: İbn Kecc şöyle demiştir: Bir koyun kesip "Filanın rızası için kesiyorum" diyen kimsenin kestiği helal olur; çünkü bu ona yönelmez; put için keserek yaklaşmaya çalışan kimse ise böyle değildir. er-Rûyânî de şöyle demiştir: Cinler için kesip bununla onların şerrini kendisinden savması için Allah Teâlâ'ya yaklaşmayı kastederse bu helaldir; fakat bizzat onlar için kesmeyi kastederse haramdır. Bu nizamın sırrını sana açıklayan ve onun güzelliğini artıran hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğundan

{إن الله فالق الحب والنوى} [الأنعام: ١٠٠] إلى آخر السورة تفصيل لقوله تعالى في أول السورة {قل أغير الله أتخذ ولياً فاطر السماوات والأرض} [الأنعام: ١٤] ، فلما ذكر إبداعه السماوات والأرض بقوله {إن الله فالق الحب والنوى} [الأنعام: ٩٥] ونحوه، وأنكر اتخاذ من دونه بقوله {وجعلوا لله شركاء الجن} [الأنعام: ١٠٠] وما نحا نحوه، قال {فكلوا} [الأنعام: ١١٨] إشارة إلى {وهو يطعم ولا يطعم} [الأنعام: ١٤] وقوله {أو من كان ميتاً فأحييناه} [الأنعام: ١٢٢] وقوله {فمن يرد الله أن يهديه} [الأنعام: ١٢٥] ونحوهما إشارة إلى قوله {قل إني أمرت أن أكون أول من أسلم} [الأنعام: ١٤] ، وقوله {ويوم نحشرهم جميعاً} [الأنعام: ٢٢] ونحوه مشير إلى {إني أخاف إن عصيت ربي عذاب يوم عظيم} [الأنعام: ١٥] .

{إن الله فالق الحب والنوى} “Şüphesiz tohumu ve çekirdeği yaran Allah'tır” [En'âm: 95] ayetinden sûrenin sonuna kadar olan bütün bu ayetlerin, sûrenin başındaki {قل أغير الله أتخذ ولياً فاطر السماوات والأرض} “De ki: Gökleri ve yeri yaratan Allah'tan başkasını mı dost edineyim?” [En'âm: 14] buyruğunun bir tafsili olmasıdır. Nitekim {إن الله فالق الحب والنوى} “Şüphesiz tohumu ve çekirdeği yaran Allah'tır” [En'âm: 95] ve benzeri ayetlerle gökleri ve yeri yaratmasını zikredip, {وجعلوا لله شركاء الجن} “Cinleri Allah'a ortak koştular” [En'âm: 100] ve benzeri ifadelerle O'ndan başkasını dost edinmeyi reddedince; {فكلوا} “Artık yiyin” [En'âm: 118] buyruğu {وهو يطعم ولا يطعم} “O doyurur fakat doyurulmaz” [En'âm: 14] ayetine; {أو من كان ميتاً فأحييناه} “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...” [En'âm: 122] ile {فمن يرد الله أن يهديه} “Allah kimi hidayete erdirmek isterse...” [En'âm: 125] ve benzeri buyrukları {قل إني أمرت أن أكون أول من أسلم} “De ki: Şüphesiz ben teslim olanların ilki olmakla emrolundum” [En'âm: 14] buyruğuna; {ويوم نحشرهم جميعاً} “Onların hepsini toplayacağımız gün...” [En'âm: 22] ve benzeri buyrukları da {إني أخاف إن عصيت ربي عذاب يوم عظيم} “Şüphesiz ben, Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım” [En'âm: 15] ayetine işaret etmektedir.

ولما انقضى التفصيل عند قوله {فسوف يعلمون} شرع في تفصيلها ثانياً بقوله: {وجعلوا لله مما ذرأ من الحرث والأنعام نصيباً} [الأنعام: ١٣٦] إلى آخرها، والسر في الإعادة أن الشيء إذا أثبت أو نفي، وأقيمت الدلائل على إثبات ما ثبت منه ونفي ما نفي، ثم أعيد ذلك في أسلوب آخر، كان أثبت في النفس وألصق بالقلب، لا سيما إن كان في الأسلوب الثاني - كما هي عادة القرآن - زيادة في البيان وتنبيه على ما لم يتقدم أولاً، ولا سيما إن كانت العبارة فائقة والألفاظ عذبة رائقة وأنت خبير بأن هذا كله دأب القرآن في أساليب الافتنان؛ قال الغزالي في أوائل كتاب الجواهر في الفصل الذي فيه اشتمال الفاتحة على ثمانية أقسام: وقوله ثانياً {الرحمن الرحيم} إشارة إلى الصفة مرة أخرى، ولا تظن أنه مكرر، فلا مكرر في القرآن، إذ حد المكرر ما لا ينطوي على مزيد فائدة، وذكر الرحمة بعد ذكر {العالمين} ، وقبل ذكر {العالمين} ، وقبل ذكر {مالك يوم الدين} ينطوي على فائدتين عظيمتين في تفصيل مجاري الرحمة ثم ذكر ما حاصله أن إحداهما ملتفت إلى خلق كل عالم من العالمين على أكمل أنواعه وأفضلها وإيتائه كل ما احتاج إليه، والثانية ملتفت إلى ما بعده بالإشارة إلى الرحمة في المعاد يوم الجزاء عند الإنعام بالملك المؤبد، قال: وشرح ذلك يطول والمقصود

Bu tafsilat {فسوف يعلمون} “Yakında bilecekler” kavlinde sona erince, {وجعلوا لله مما ذرأ من الحرث والأنعام نصيباً} “Yarattığı ekin ve hayvanlardan Allah'a bir pay ayırdılar” [En'âm: 136] ayetinden sonuna kadar olan kısımla ikinci kez tafsilata başladı. Tekrarın sırrı şudur: Bir şey ispat veya nefyedildiğinde ve sabit olanın ispatına, nefyedilenin de nefyine deliller getirildiğinde, sonra bu başka bir üslupla tekrar edildiğinde nefiste daha köklü ve kalbe daha yapışık olur; hele ikinci üslupta -Kur'an'ın adetinde olduğu üzere- beyanda bir fazlalık ve önceden geçmeyen bir hususa dikkat çekme varsa; bilhassa ibare üstün ve lafızlar tatlı ve berrak ise bu daha da pekişir. Sen de bilirsin ki bütün bunlar farklı üsluplar kullanmada Kur'an'ın şiarıdır. Gazzâlî, el-Cevâhir kitabının başlarında, Fâtiha'nın sekiz kısmı ihtiva ettiği fasılda şöyle der: İkinci kez {الرحمن الرحيم} “Rahmân, Rahîm” buyurması sıfata bir kez daha işarettir. Bunun bir tekrar olduğunu sanma; zira Kur'an'da tekrar yoktur; çünkü tekrarın tanımı, ilave bir fayda barındırmayan şeydir. {العالمين} “Âlemler” zikrinden sonra, {العالمين} “Âlemler” zikrinden önce ve {مالك يوم الدين} “Din gününün sahibi” zikrinden önce rahmetin zikredilmesi, rahmetin cereyan ettiği mecraların tafsilatında iki büyük faydayı barındırır. Ardından özetle şunu zikretmiştir: Bunlardan biri, âlemlerden her bir âlemin en mükemmel ve en faziletli türleri üzere yaratılmasına ve ihtiyaç duyduğu her şeyin kendisine verilmesine dönüktür; ikincisi ise ebedî mülk ihsan edilirken ceza gününde ahiretteki rahmete işaretle sonrasına dönüktür. Dedi ki: Bunun açıklaması uzundur, maksat ise

أنه لا مكرر في القرآن، وإن رأيت شيئاً مكرراً من حيث الظاهر فانظر إلى سوابقه ولواحقه لينكشف لك مزيد الفائدة في إعادته - انتهى. وفي ذلك نكتة أخرى، وهي أن الرحمن مشير إلى ما قال من جهة الربوبية في الإيجادين: الأول والثاني، والرحيم مشير بخصوصه بما ترضاه الإلهية إلى الإيجاد الثاني والإبقاء الثاني بالرحمة الجزائية وإلى ما يفهمه الخصوص من النعمة بمن لم يخصه الرحمة - كما مضت الإشارة إليه في الفاتحة.

Kur'an'da tekrarın bulunmadığıdır; zahirde tekrarlanmış bir şey görürsen, onun tekrar edilmesindeki ilave faydanın sana açığa çıkması için öncesine ve sonrasına bak. -Bitti.- Bunda başka bir incelik daha vardır: er-Rahmân, rubûbiyet cihetinden birinci ve ikinci icattaki duruma işaret eder; er-Rahîm ise uluhiyetin razı olduğu şekliyle cezaî rahmet vasıtasıyla ikinci icada ve ikinci bekaya ve Fâtiha'da işaret edildiği üzere rahmetin tahsis edilmediği kimselerdeki nimetin hususiyetinden anlaşılan şeye işaret eder.

ولما كان معنى التحذير من طاعة المشركين أنكم إن فعلتم كنتم قد رددتم أنفسكم إلى ظلام الضلال بعد أن منحتم نور الهداية، فكان التقدير: أفمن كان هكذا كان كمن نصح لنفسه باتباع الأدلة وتوقي الشبه، عطف عليه قوله: {أو من كان ميتاً} أي بالغرق في أمواج ظلام الكفر، ليس لهم من ذواتهم إلا الجمادية بل العدمية {فأحييناه} أي بما لنا من العظمة بإشراق أنوار الإيمان على قبله الذي إن صلح صلح الجسد كله، وإن فسد فسد الجسد كله {وجعلنا} أي بعظمتنا على وجه الخصوص {له نوراً} أي بالهداية إلى كل خير {يمشي} مستضيئاً {به في الناس} فيعرفون أفعاله وأخلاقه وأقواله {كمن مثله} أي الذي يمثل به، وهو ما ينكشف بوجه الشبه روح لبه وخلاصة حال قلبه،

Müşriklere itaat etmekten sakındırmanın anlamı, şayet böyle yaparsanız hidayet nuru bahşedildikten sonra kendinizi dalalet karanlığına geri döndürmüş olacağınız demek olduğundan ve takdiri: "Böyle olan kimse, delillere uyup şüphelerden sakınarak nefsine hayır dileyen kimse gibi midir?" şeklinde bulunduğundan, buna atfen şöyle buyurdu: {أو من كان ميتاً} “Ölü iken” yani küfür karanlığının dalgalarında boğulmuş, kendiliklerinden cansız varlık olmaktan hatta yokluktan başka bir payı bulunmazken; {فأحييناه} “kendisini dirilttiğimiz” yani yüceliğimizle, düzeldiği takdirde bütün bedenin düzeleceği, bozulduğu takdirde bütün bedenin bozulacağı kalbine iman nurlarını parıldatarak; {وجعلنا} “ve kıldığımız” yani yüceliğimizle ona özel olarak; {له نوراً} “kendisine bir nur” yani her hayra hidayet eden [bir nur]; {يمشي} “yürüyen” [o nurla] aydınlanarak; {به في الناس} “insanlar arasında onunla” böylece onun fiillerini, ahlakını ve sözlerini tanırlar; {كمن مثله} “durumu tıpkı” yani kendisine benzetilen kimse ki benzerlik cihetiyle özünün ruhu ve kalbinin durumunun hülasası açığa çıkar;

حال قلبه، أو يكون المعنى: صفته أنه {في الظلمات} أي ما له من نفسه من ظلمة الجهل وظلمة ما ينشأ عنه من الهوى وظلمة ما نشأ عن الهوى من الكفر، وإذا كان المثل الذي هو الأعلى من الممثول في شيء كان الممثول عريقاً فيه بطريق الأولى، فلذلك قال: {ليس بخارج} أي ذلك المثل {منها} أي الظلمات بما زين له من سوء أعماله حتى صارت أحب إليه من نفسه وماله، وإذا لم يخرج المثل من شيء لم يخرج الممثول منه وإلا لم تكن بينهما مماثلة، وذلك لأنه زين له عمله، وهي ناظرة إلى قوله أول السورة {إنما يستجيب الذين يسمعون والموتى يبعثهم الله} [الأنعام: ٣٦] وقوله: {والذين كذبوا بآياتنا صم وبكم في الظلمات} [الأنعام: ٣٩] .

kalbinin hali; yahut anlam şöyledir: Onun vasfı şudur ki {في الظلمات} “karanlıklar içinde olan” yani kendi nefsinden kaynaklanan cehalet karanlığı, ondan doğan heva karanlığı ve hevadan doğan küfür karanlığı içindedir. Kendisine benzetilen (mesel) bir hususta benzetilenden (memtsûl) daha üstün olduğunda, benzetilen o hususta evleviyetle kökleşmiş olur; bundan dolayı şöyle buyurdu: {ليس بخارج} “çıkamayan” yani o benzetilen; {منها} “oradan” yani kötü amellerinin kendisine süslü gösterilmesiyle nefsi ve malından daha sevimli hale geldiği o karanlıklardan. Kendisine benzetilen bir şeyden çıkamayınca, benzetilen de oradan çıkamaz, aksi halde aralarında benzerlik kalmazdı. Bu da ameli kendisine süslü gösterildiği içindir. Bu ayet sûrenin başındaki {إنما يستجيب الذين يسمعون والموتى يبعثهم الله} “Ancak kulak verenler daveti kabul eder; ölülere gelince, onları Allah diriltir” [En'âm: 36] ve {والذين كذبوا بآياتنا صم وبكم في الظلمات} “Ayetlerimizi yalanlayanlar karanlıklar içinde sağırdırlar, dilsizdirler” [En'âm: 39] buyruklarına bakmaktadır.

ولما كان إيحاء الشياطين إلى أوليائهم مما يوجب لزوم العمى ليس إلاّ تزييناً للقبائح، فكان حالهم مما يشتد العجب منه، كان كأنه قيل: لولا رؤيتنا لحالهم ما صدقنا أن عاقلاً يرضى ما فعلوه بأنفسهم، فهل وقع لأحد قط مثل حالهم؟ فقيل: نعم {كذلك} أي مثل ما زين لهم سوء أعمالهم {زين للكافرين} أي كلهم {ما كانوا} بما جبلناهم عليه {يعملون *} فهم أبداً في الظلمات، فالآية من الاحتباك: أثبت أولاً كونه في الظلمات دليلاً على تقديره

Şeytanların dostlarına telkinde bulunması körlüğün devamını gerektiren şeylerden olup çirkinlikleri süslemekten başka bir şey olmadığından ve durumları son derece hayret verici bulunduğundan sanki şöyle denilmiştir: "Durumlarını görmeseydik, akıllı bir kimsenin kendi nefsine yaptıkları şeye rıza göstereceğine inanmazdık; acaba hiç kimsenin başına onların durumu gibi bir durum geldi mi?" Bunun üzerine şöyle denildi: Evet, {كذلك} “İşte böylece” yani kötü amellerinin kendilerine süslü gösterildiği gibi; {زين للكافرين} “kâfirlere süslü gösterildi” yani hepsine; {ما كانوا} “oldukları şeyler” kendilerini yarattığımız fıtrat gereği; {يعملون *} “yapageldikleri”. Dolayısıyla onlar ebediyen karanlıklar içindedirler. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide karanlıklar içinde oluşu ispat edip takdiri için delil kıldı

ثانياً، وثانياً التزيين دليلاً على تقديره أولاً.

ikincide de süslü gösterilmeyi zikredip birincideki takdirine delil yaptı.

ولما كان معلوماً أن عداوتهم له ﷺ المشار إليها بقوله {وكذلك جعلنا لكل نبي عدواً} الآية، لا يقوم بها إلا أكابر الناس، لما كان عليه ﷺ من جلالة المنصب وشرف العشيرة وكثرة الأقارب وأنه لا يتمادى عليها إلا جاهل مطموس البصيرة مزين له قبيح أعماله، عطف تعالى على التزيين للكافرين قوله: {وكذلك} أي مثل ما زينا للكافرين سوء أعمالهم، فكان أكابر أهل مكة يمكرون فيتبع غيرهم مكرهم {جعلنا} أي بما لنا من العظمة في إقامة الأسباب لما يعلي كلمة الإنسان أو يجعله حقير الشأن {في كل قرية} أي بلد جامع، ولما كان الكبر مختلف الأنواع باختلاف أشخاص المجرمين، طابق بأفعال التفضيل المقصودين لها في الجمع على إحدى اللغتين، وعبر بصيغة منتهى الجمع دلالة على تناهيهم في الكثرة فقال: {أكبر مجرميها} أي القاطعين لما ينبغي أن يوصل.

{وكذلك جعلنا لكل نبي عدواً} “Böylece her peygambere düşman kıldık...” ayetinde işaret edilen onların Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) olan düşmanlıklarını -Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sahip olduğu yüce makam, kabile şerefi ve akraba çokluğundan ötürü- ancak insanların ileri gelenlerinin yürütebileceği ve bunda ancak basireti körelmiş, çirkin amelleri kendisine süslü gösterilmiş bir cahilin ısrar edeceği bilindiğinden, Allah Teâlâ kâfirlere süslü gösterilmesine atfen şöyle buyurdu: {وكذلك} “Ve işte böylece” yani tıpkı kâfirlere kötü amellerini süslediğimiz gibi Mekke'nin ileri gelenleri de tuzak kuruyor, başkaları da onların tuzaklarına uyuyordu; {جعلنا} “kıldık” yani insanın sözünü yücelten veya onu zelil kılan sebepleri var etmedeki azametimizle; {في كل قرية} “her şehirde” yani toplayıcı beldede. Büyüklük suçluların şahıslarına göre farklı türlerde olduğundan, iki lügatten birine göre çoğuldaki muhataplara ism-i tafdil ile mutabakat sağladı ve çoklukta son dereceye ulaştıklarını göstermek için müntehe'l-cümû' sîgasıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {أكبر مجرميها} “oradaki suçluların elebaşlarını” yani birleştirilmesi gereken bağları koparanları.

ولما كان من شأن الإنسان استجلاب أسباب الرفعة لنفسه، وكان لا يصل إلى ذلك في دار ربط المسببات بحكمة الأسباب إلا بالمكر، وكان الأكابر أقدر على إنفاذ المكر وترويج الأباطيل بما لأغلب الناس من السعي في رضاهم طمعاً فيما عندهم، وكان الإنسان كلما تمكن من ذلك أمعن فيه، وكان الكبير إنما يصل إلى ما قدر له من ذلك بتقدير الله

İnsanın şiarı kendisi için yücelik sebeplerini celbetmek olduğundan, sebeplerin hikmetine sonuçların bağlandığı bu dünyada buna ancak hileyle ulaşabildiğinden, ileri gelenler de insanların çoğunun yanlarındakine tamah ederek onların rızasını kazanmaya çalışması sayesinde hileyi yürütmeye ve batılları yaymaya daha muktedir olduğundan, insan buna imkân buldukça onda derinleştiğinden ve ileri gelen kişi de bundan kendisine takdir edilene ancak Allah'ın takdiriyle

له؛ كان بما قدر له من ذلك كأنه خلقه له، فقال معبراً بالجعل لما فيه من التصيير والتسبيب: {ليمكروا فيها} أي يخدعوا أصاغرهم ويغروهم بما يلبسون عليهم من الأمور حتى يتبعوهم فيعادوا لهم حزب الله.

ulaşabildiğinden; bundan dolayı kendisine takdir edilen şey sanki onun için yaratılmış gibi oldu. Dönüştürme ve sebeplendirme manası içerdiğinden "kılma" (ce'l) fiiliyle ifade ederek şöyle buyurdu: {ليمكروا فيها} “orada hile ve tuzak kursunlar diye” yani halkın küçüklerini aldatsınlar, işleri onlara karıştırıp yutturarak ayartsınlar, ta ki onlara uyup onlar uğruna Allah'ın fırkasına düşman olsunlar.

ولما كان ذلك موجعاً وغائظاً محزناً، قال تصغيراً لشأنهم وتحقيراً لأمرهم: {وما} أي والحال أنهم ما {يمكرون إلا بأنفسهم} لأن عملهم بالمكر وبال عليهم موبق لهم، ولأن مكرهم بأولياء الله إنما هو مكر بالله، وذلك غير متأت ولا كائن بوجه من الوجوه، وكيف يتأتى مكر من لا يعلم شيئاً من الغيب بمن يعلم جميع الغيب! {وما يشعرون *} أي وما لهم نوع شعور بأن مكرهم عائد على نفوسهم، لأن الله تعالى الذي يعلم سرهم وجهرهم يجعل بما يزين لهم تدميرهم في تدبيرهم، وإنما أجرى سنته الإلهية بذلك لما يشتمل عليه من أعلام النبوة، فإن غلبة شخص واحد - بمفرده أو باتباع كثير منهم ممن لا يؤبه لهم مع قلة العدد وضعف المدد لرؤساء الناس وأقويائهم مع طول مكثه بينهم منابذاً لهم منادياً عليهم بأن دينكم يمحى وديني يظهر وإن كرهتم - من خوارق العادات وبواهر الآيات تصديقاً لقوله تعالى: {كتب الله لأغلبن أنا ورسلي} [المجادلة: ٢١] {وإن جندنا لهم الغالبون} [الصافات: ١٧٣]- في أمثال ذلك.

Bu durum can yakıcı, öfke ve hüzün verici olduğundan, onların şanını küçültmek ve durumlarını hakir kılmak üzere şöyle buyurdu: {وما} “Halbuki”; {يمكرون إلا بأنفسهم} “onlar ancak kendilerine tuzak kurarlar” çünkü hileyle amel etmeleri kendileri için helak edici bir vebaldir ve Allah'ın dostlarına tuzak kurmaları aslında Allah'a tuzak kurmaktır; bu ise hiçbir şekilde mümkün ve vaki değildir. Gayba dair hiçbir şey bilmeyen birinin bütün gaybı bilene tuzak kurması nasıl mümkün olabilir! {وما يشعرون *} “ve farkında da değillerdir” yani tuzaklarının kendi nefislerine döneceğinin hiçbir şekilde farkında değillerdir; zira onların gizlisini de açığını da bilen Allah Teâlâ, kendilerine süslü gösterilen şeyler sebebiyle onların helakini kendi planlarının içine yerleştirir. O'nun ilahî sünnetini bu şekilde işletmesi, nübüvvet delillerini içermesindendir; zira tek bir şahsın -tek başına yahut az sayı ve zayıf destekle hesaba katılmayan pek çok kimsenin kendisine tabi olmasıyla- aralarında uzun süre kalıp onlara meydan okuyarak ve 'Siz istemeseniz de dininiz yok olacak, benim dinim üstün gelecektir' diye haykırarak insanların reislerine ve güçlülerine galip gelmesi, Allah Teâlâ'nın: {كتب الله لأغلبن أنا ورسلي} “Allah: 'Andolsun ki ben ve elçilerim muhakkak galip geleceğiz' diye yazmıştır” [Mücâdele: 21] ve {وإن جندنا لهم الغالبون} “Şüphesiz bizim ordumuz elbette galip gelecektir” [Sâffât: 173] buyruklarını ve benzerlerini doğrular nitelikte olağanüstü durumlardan ve apaçık mucizelerdendir.

ولما قرر هذا، أتبعه بمقالة لهم تدل على تعظيمهم وتكبرهم فقال عاطفاً على

Bunu perçinleyince, onların büyüklük taslamalarına ve kibirlerine delalet eden bir sözlerini bunun ardından zikretti ve şu ayete atfederek şöyle buyurdu:

{وأقسموا بالله جهد أيمانهم} [الأنعام: ١٠٩] تعجيباً من حالهم فيما زين لهم من ضلالهم، وتصديقاً لما تقدم من الإخبار بأنهم لا يؤمنون ولو جاءتهم كل آية إلاّ أن يشاء الله؛ وتحقيقاً لما في الآية السالفة من مكرهم لغيرهم وعوده على أنفسهم: {وإذا جاءتهم} أي الكافرين من أكابر المجرمين وأتباعهم {آية قالوا} حسداً لمن خصه الله بالنبوة لكونهم أكابر مؤكدين للنفي لما لمعجزات الأنبياء ﵈ من العبر الموجب لظن الإذعان لأعتى أهل الكفران {لن نؤمن} أي أبداً {حتى نؤتى} لما لنا من العلو والعظمة المقتضية لأن لا يختص أحد عنا بشيء {مثل ما} .

Kendilerine süslü gösterilen sapıklıklarındaki durumlarına hayret ettirmek, Allah dilemedikçe bütün ayetler gelse bile iman etmeyeceklerine dair daha önce geçen haberi tasdik etmek ve önceki ayette geçen başkalarına tuzak kurmalarının kendi aleyhlerine dönmesini gerçekleştirmek üzere {وأقسموا بالله جهد أيمانهم} “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [En'âm: 109] ayetine atfen: {وإذا جاءتهم} “Onlara geldiği zaman” yani büyük suçlulardan kâfirlere ve onların takipçilerine; {آية} “bir ayet”; {قالوا} “dediler” -kendileri ileri gelenler oldukları için Allah'ın peygamberlikle şereflendirdiği zata haset ederek, peygamberlerin (aleyhimüsselâm) mucizelerinin en azgın küfür ehlinin bile boyun eğeceğini zannettiren ibretler taşımasına karşın nefyi pekiştirerek-: {لن نؤمن} “Asla iman etmeyiz” yani ebediyen; {حتى نؤتى} “bize de verilmedikçe” hiç kimsenin bizden ayrıcalıklı olmamasını gerektiren yüceliğimiz ve azametimiz gereği; {مثل ما} “benzeri”.

ولما كان نظرهم مقصوراً على عالم الحس من غير نظر إلى جانب الله لكونه غيباً بنوا للمفعول قولهم: {أوتي رسل الله} يجوز أن يكون المراد: حتى يوحي إلينا لئلا يكونوا أعظم منا كما قال تعالى {بل يريد كل امرئ منهم أن يؤتي صحفاً منشرة} [المدثر: ٥٢] وكما تقدم في أول السورة عن أبي جهل أنه قال: تنازعنا نحن وبنو عد مناف الشرف حتى إذا كنا كفرسي رهان قالوا: منا نبي يأتيه الوحي من السماء،

Bakışları gayb olması hasebiyle Allah cihetine bakmaksızın sadece duyu âlemine hasredilmiş olduğundan, şu sözlerini meçhul kalıpla kurdular: {أوتي رسل الله} “Allah'ın elçilerine verilenin”. Kastedilenin: "Bizden daha üstün olmasınlar diye bize de vahyedilmedikçe [inanmayız]" olması caizdir; nitekim Allah Teâlâ: {بل يريد كل امرئ منهم أن يؤتي صحفاً منشرة} “Aksine onlardan her biri kendisine açılmış sahifeler verilmesini ister” [Müddessir: 52] buyurmuştur ve sûrenin başında Ebû Cehil'den nakledildiği üzere o şöyle demiştir: "Biz ve Benû Abdimenâf şeref konusunda yarıştık; nihayet iki yarış atı gibi başa baş hale geldiğimizde dediler ki: 'Bizden, kendisine gökten vahiy gelen bir peygamber çıktı!'

ويحك! متى ندرك هذا والله لا نؤمن به أبداً. وأن يكون المراد إتيانه ﷺ بمثل آيات الأولين من شق البحر واليد والعصا وإحياء الموتى ونحوها، وسموهم تنزلاً واستهزاء، وعبروا بالجلالة إشارة إلى القدرة التامة فلا عذر.

Yazıklar olsun! Biz buna ne zaman erişebiliriz? Vallahi ona ebediyen iman etmeyiz!" Diğer bir ihtimal de muradın, denizin yarılması, [beyaz] el, asa, ölülerin diriltilmesi ve benzeri öncekilerin ayetleri gibi ayetlerin Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirilmesi olmasıdır; onları bir dereceye kadar kabul ve alay yoluyla öyle adlandırmışlar, mazeret kalmasın diye tam kudrete işaret etmek üzere de lâfza-i celâli kullanmışlardır.

ولما ذكر اسم الجلالة إيذاناً بعظيم ما اجترؤوا عليه لعماهم - بما طمس على أنوار قلوبهم من ظلمات الهوى - عما للرسل من الجلال الذي يخضع له شوامخ الأنوف، أعادها أيضاً تهويلاً للأمر وتنبيهاً على ما هناك من عظيم القدر، فقال رداً عليهم فيما تضمن قولهم من دعوى التعلم بالحكمة والاعتراض على الله ﷿: {الله} أي بما له من صفات الكمال {أعلم} أي من كل من يمكن منه علم {حيث يجعل} أي يصير بما يسبب من الأمور {رسالته} أي كلها بالنسبة إلى كل فرد من أفراد الخلق فهو لا يضع شيئاً منها بالتشهي.

Heva karanlıklarının kalp nurlarını söndürmesi sebebiyle elçilerin sahip olduğu ve en mağrur burunların bile önünde eğildiği celalden körleşerek cüret ettikleri şeyin büyüklüğünü bildirmek üzere celal ismini zikredince, meseleyi dehşetli göstermek ve oradaki büyük mertebeye dikkat çekmek için onu tekrar etti ve sözlerinin içerdiği hikmet taslama ve Allah'a (azze ve celle) itiraz etme iddialarını reddederek şöyle buyurdu: {الله} “Allah” yani kemal sıfatlarıyla; {أعلم} “en iyi bilendir” yani kendisinden ilim sadır olması mümkün olan herkesten daha iyi bilir; {حيث يجعل} “kime vereceğini” yani var ettiği sebeplerle nereye koyacağını; {رسالته} “elçiliğini” yani mahlukatın fertlerinden her bir ferde nispetle bütün elçiliğini. Dolayısıyla O, ondan hiçbir şeyi heva ve hevesle koymaz.

ولما كشف هذا النظم عن أنهم اجترؤوا عليه، وأنهم أصروا على أقبح المعاصي الكفر، لا لطلب الدليل بل لداء الحسد؛ تاقت النفس إلى معرفة ما يحل بهم فقال جواباً: {سيصيب} أي بوعد لا خلف فيه،

Bu nazım onların O'na cüret ettiklerini ve delil aramak için değil haset hastalığı yüzünden günahların en çirkini olan küfürde ısrar ettiklerini ortaya koyunca, nefis onların başına ne geleceğini bilmeye can attı; bunun üzerine bir cevap olarak şöyle buyurdu: {سيصيب} “İsabet edecektir” yani hilafı olmayan bir vaatle;

وأظهر موضع الإضمار تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف فقال: {الذين أجرموا} أي قطعوا ما ينبغي أن يوصل {صغار} أي رضى بالذل لعدم الناصر؛ ولما كان الشيء تعظم بعظمة محله ومن كان منه ذلك الشيء قال: {عند الله} أي الجامع لصفات العظمة {وعذاب} أي مع الصغار {شديد} أي في الدنيا بالقتل والخزي وفي الآخرة بالنار {بما} أي بسبب ما {كانوا يمكرون} .

Genele şamil kılmak ve hükmü vasfa bağlamak üzere zamir yerinde açık isim kullanarak şöyle buyurdu: {الذين أجرموا} “suç işleyenlere” yani birleştirilmesi gerekeni koparanlara; {صغار} “bir alçaklık” yani yardımcı bulunmadığı için zillete rıza göstermek; bir şey mekanının ve o şeyin kendisinden sadır olduğu Zât'ın büyüklüğüyle büyüdüğü için şöyle buyurdu: {عند الله} “Allah katında” yani azamet sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah katında]; {وعذاب} “ve bir azap” yani bu alçaklıkla beraber; {شديد} “şiddetli” yani dünyada öldürülme ve rezillikle, ahirette ise ateşle; {بما} “sebebiyle”; {كانوا يمكرون} “tuzak kurdukları şeyler”.

ولما تقدم أنه تعالى أعلم بمن طبع على قلبه فلا ينفك عن الضلال، ومن يقبل الهداية في الحال أو المآل، وأن مكر المجرمين إنما هو بإرادته ونافذ قدرته، علم أن الأمر أمره، والقلوب بيده، فتسبب عن ذلك قوله: {فمن يرد الله} أي الذي له جميع الجلال والإكرام {أن يهديه} أي يخلق الهداية في قلبه من أكابر المجرمين أو غيرهم {يشرح صدره} أي يوسعه بأن يجعله مهيئاً قابلاً بالنور {للإسلام} قال الإمام أبو جعفر النحاس: روي أن عبد الله بن مسعود ﵁ قال: «يا رسول الله! وهل ينشرح الصدر؟ فقال: نعم، يدخل القلب نور، فقال: وهل لذلك من علامة؟ فقال ﷺ: التجافي عن دار الغرور والإنابة إلى دار الخلود والاستعداد

Allah Teâlâ'nın kalbi mühürlenip sapıklıktan ayrılamayacak olanları da, şimdide veya gelecekte hidayeti kabul edecek olanları da en iyi bildiği ve suçluların tuzağının ancak O'nun iradesi ve geçerli kudretiyle olduğu daha önce geçince, emrin O'nun emri, kalplerin de O'nun elinde olduğu anlaşıldı. Bundan dolayı şu buyruğu neşet etti: {فمن يرد الله} “Allah her kimi dilerse” yani bütün celal ve ikramın sahibi olan [Allah]; {أن يهديه} “hidayete erdirmeyi” yani büyük suçlulardan veya başkalarından olup kalbinde hidayeti yaratmayı; {يشرح صدره} “onun göğsünü açar” yani onu nurla hazır ve kabil kılarak genişletir; {للإسلام} “İslam'a”. İmam Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: Abdullah b. Mes'ûd'un (radıyallâhu anh) şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Göğüs açılır mı?" Şöyle buyurdu: "Evet, kalbe bir nur girer." Dedi ki: "Bunun bir alameti var mıdır?" Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: "Aldanış yurdundan uzaklaşmak, ebediyet yurduna yönelmek ve hazırlık yapmaktır

للموت قبل الموت» ، وفي رواية: الفوت {ومن يرد} أي الله، ولم يظهر هنا إشارة إلى أن الضلال على مقتضى الطبع {أن يضله} أي يخلق الضلال ويديمه في قلبه {يجعل صدره} أي الذي هو مسكن قلبه الذي هو معدن الأنوار {ضيقاً حرجاً} أي شديد الضيق فيكون مرتجساً أي مضطرباً، روي أن عمر ﵁ أحضر أعرابياً من كنانة من بني مدلج فقال له: ما الحرجة؟ فقال: شجرة لا تصل إليها وحشية ولا راعية، وساق البغوي القصة ولفظه: وقال: الحرجة فينا الشجرة تكون بين الأشجار التي لا تصل إليها راعية لا وحشية ولا شيء - ثم اتفقا - فقال عمر ﵁: كذلك قلب الكافر لا يصل إليه شيء من الإيمان والخير؛ وزاد البغوي: يقال سيبويه: الحرج - بالفتح المصدر، ومعناه: ذا حرج، وبالكسر الاسم وهو أشد الضيق، وقال المهدوي: هنا الحرج الشديد الضيق وقد تقدم القول فيه، وقال في النساء في قوله تعالى {ثم لا يجدوا في أنفسهم حرجاً مما قضيت} [النساء: ٦٥] أي ضيقاً، وإلى هذا المعنى يرجع قول مجاهد: إنه الشك، وقول الضحاك: إنه الإثم، كأنه ضيق شك أو ضيق إثم؛ وقال

ölüm gelmeden önce ölüme [hazırlık yapmaktır]" -bir rivayette: elden kaçmadan önce-. {ومن يرد} “ve her kimi de dilerse” yani Allah; sapıklığın fıtratın tabiatı gereği olduğuna işaretle burada açık isim zikretmedi; {أن يضله} “saptırmayı” yani kalbinde dalaleti yaratıp devam ettirmeyi; {يجعل صدره} “onun göğsünü kılar” yani nurların madeni olan kalbinin meskeni olan [göğsünü]; {ضيقاً حرجاً} “daracık ve sıkıntılı” yani son derece dar kılar; böylece sarsılmış ve çalkantılı olur. Rivayet edildiğine göre Ömer (radıyallâhu anh) Kinâne'den, Benû Müdlic'den bir bedeviyi getirtip ona: "Harece nedir?" diye sordu. O da: "Kendisine ne yabanî hayvanın ne de otlayan hayvanın ulaşamadığı ağaçtır" dedi. Begavî kıssayı şu lafızla sevk etmiştir: "Bizde harece, ağaçlar arasında bulunup kendisine ne otlayan ne yabanî hayvanın ne de başka bir şeyin ulaşamadığı ağaçtır" dedi -sonra ikisi ittifak etti-. Bunun üzerine Ömer (radıyallâhu anh): "İşte kâfirin kalbi de böyledir; ona imandan ve hayırdan hiçbir şey ulaşamaz" dedi. Begavî şunu da ekledi: Sîbeveyh der ki: el-Harac (الحَرَج) -fetha ile- masdardır ve anlamı "sıkıntı sahibi" demektir; kesre ile el-Haric (الحَرِج) ise isimdir ve en şiddetli darlıktır. Mehdevî der ki: Buradaki el-harac son derece dar olandır; buna dair söz daha önce geçmişti. Nisâ sûresinde Allah Teâlâ'nın {ثم لا يجدوا في أنفسهم حرجاً مما قضيت} “Sonra da verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymasınlar” [Nisâ: 65] ayetinde "yani darlık" demiştir. Mücâhid'in "o şüphedir" ve Dahhâk'ın "o günahtır" sözleri de bu manaya döner; sanki şüphe darlığı veya günah darlığı gibidir. Dedi ki:

النحاس: {حرجاً مما قضيت} أي شكاً وضيقاً، وأصل الحرج الضيق - انتهى. وتحقيق ذلك أن الآية هنا فيها - بعد التأكيد بالإتيان بصيغة فعيل دون فاعل - تأكيد أخر إما بالمصدر أو باسم الفاعل، فأفاد زيادة على أصل الفعل وهي الشدة فيه، فمعنى الفتح: ضيقاً - بكسر الضاد وإسكان الياء ومعناه - إن كسرتَ حرجاً - ضيقاً بإعادة اسم الفاعل، ومادة حرج بخصوص هذا الترتيب تدور على المكان الضيق الكثير الشجر، ويلزمه الشخوص على وجه الأرض والارتفاع والجمع والمنع والشدة والحيرة والحر والبرد، وهي - بأي ترتيب كان وهي خمسة: حرج جحر رجح حجر جرح - تدور على الحجر الذي هو الجسم المعروف، ويلزمه الثقل والمنع والحدة والشخوص والصلابة التي هي القسوة ويلزمها الضيق، فيرجع إلى الصلابة الحرجُ بمعنى الضيق، والحرجة للغيضة، ولحرج للقلادة من الودع، والحرجوج للريح الشديدة الباردة، والناقة الحرجوج للوقادة القلب، ويجوز رجوعها إلى الحدة، والجرح لسرير الموتى لضيق الصدر من ذكره، ولضيقه

Nehhâs: {حرجاً مما قضيت} “Verdiğin hükümden dolayı hiçbir sıkıntı” yani şüphe ve darlık [duymasınlar] demiştir; haracın aslı ise darlıktır. -Bitti.- Bunun tahkiki şudur: Buradaki ayette -fâil yerine faîl kalıbının getirilmesiyle yapılan tekitten sonra- ya masdarla ya da ism-i fâille yapılan başka bir tekit daha vardır; bu da fiilin aslına bir fazlalık katmış olup o da fiildeki şiddettir. Fetha ile okuyuşun manası, -dâd harfinin kesresi ve yâ harfinin sükûnu ile- "dıykan" (darlık) demektir; eğer haric'i kesreli okursan manası, ism-i fâilin tekrarıyla "dayyikan" (dar) demektir. Özel olarak bu dizilimdeki h-r-c (حرج) kökü, çok ağaçlı dar mekân etrafında döner; yeryüzünde dikilmek, yükselmek, toplanmak, menedilmek, şiddet, şaşkınlık, sıcak ve soğuk bunun ayrılmaz vasıflarıdır. Hangi sırada olursa olsun -ki bunlar beş tanedir: حرج (h-r-c), جحر (c-h-r), رجح (r-c-h), حجر (h-c-r), جرح (c-r-h)- bilinen bir cisim olan "hacer" (taş) etrafında döner; ağırlık, menedilme, keskinlik, dikilme, katılık olan sertlik ve bunun gerektirdiği darlık da onun ayrılmaz vasıflarıdır. Dolayısıyla darlık anlamındaki harac, sık ağaçlık anlamındaki harece, deniz kabuğundan yapılan gerdanlık anlamındaki harac, şiddetli soğuk rüzgâr anlamındaki harcûc ve yüreği ateşli deve anlamındaki nâka-i harcûc sertliğe döner; bunun keskinliğe dönmesi de caizdir. Ölüm sedyesi (cenaze tabutu) anlamındaki cerc (جَرَح), anılmasından ötürü göğsün daralması ve dirilerin yataklarına göre dar olması

عن أسرّة الأحياء، ومنه أيضاً جحر الضب ونحوه للثقب المحتفر في الأرض، ويرجع إلى الثقل الحرجُ بمعنى الإثم، وينشأ عن ذلك البعث المفضي إلى الحيرة، ومنه حرجت عينه، أي حارت فلا تطرف، ويلزم الثقل أيضاً الجرحُ بمعنى الطعن النافذ في البدن، ومن ذلك اجترح - إذا اكتسب مالاً، لأنه من آثاره، ومنه الرجحان بمعنى الثقل، والحكم الراجح الذي يوجب رزانة صاحبه، ومنه الأرجوحة لأن كلاًّ من طرفيها يرجح بالآخر، ويرجع إلى المنع الحجرُ بمعنى العقل وبمعنى الحضن والحرام والفرس الأنثى لأنها قد تمنع من الركوب للحمل أو الولد، والحجر في المال، والحجرة للناحية القريبة لأن الشيء إذا بعد عنك - ولو قدر باع - امتنع منك، وكان التأنيث فيه لقربه، ويرجع إلى الشخوص الحرجُ للناقة الطويلة؛ وقال الإمام أبو الفتح بن جني ﵀ في كتابه «المحتسب في توجيه القراءات الشواذ» عند قوله تعالى في هذه السورة «وحرث حرج» فيمن قرأ بتقديم الراء: إن جميع تراكيب هذه المادة الخمسة تلتقي معانيها في الضيق والشدة والاجتماع، وإذا أنعمت النظر وتركت الملل والضجر وجدت الأمر كما قال -

sebebiyle bu köktendir. Yerde kazılan delik için kullanılan keler deliği (cuhru'd-dabb) ve benzeri de bundandır. Günah anlamındaki harac ağırlığa döner ve bundan şaşkınlığa götüren durum doğar; nitekim 'harecet aynuhu' (gözü şaşkınlaştı, kırpamaz oldu) tabiri de bundandır. Bedene işleyen yara/darbe anlamındaki cerh (c-r-h) de ağırlığın ayrılmaz bir sonucudur; nitekim 'ictraha' (mal kazandı) tabiri de bunun eserlerinden olduğu için buradan gelir. Ağırlık anlamındaki rüchân ve sahibinin vakarını gerektiren râcih hüküm de bundandır; salıncak (ürcûha) da iki tarafından her birinin diğeriyle ağır basması sebebiyle bu köktendir. Akıl, kucak, haram ve gebelik yahut yavru sebebiyle binilmekten alıkonulabilen kısrak anlamındaki hicr (h-c-r), maldaki hacir ve yakın köşe anlamındaki hücre ise engellemeye (men) döner; çünkü bir şey senden bir kulaç kadar bile uzaklaşsa sana engel olunmuş olur ve buradaki müenneslik onun yakınlığından ötürüdür. Uzun deve anlamındaki hareç ise dikilmeye döner. İmam Ebu'l-Feth İbn Cinnî (rahimehullâh) «el-Muhteseb fî Tevcîhi'l-Kırââti'ş-Şevâzz» adlı kitabında, bu sûrede râyı öne alarak okuyan kimsenin kırâatindeki «وحرث حرج» buyruğunda şöyle demiştir: Bu maddenin beş terkibinin tamamının manaları darlık, şiddet ve toplanmada buluşur. Dikkatle bakar, bıkkınlık ve usancı bırakırsan, meselenin dediği gibi olduğunu görürsün -

والله أعلم - نحو الحجر واستحجر الطين والحجرة وبقيته، وكله إلى التماسك والضيق، ومنه الحرج للضيق والجرح مثله، والحرجة ما التف من الشجر فلم يمكن دخوله، ومنه الحجر وبابه لضيقه، ومنه الجرح لمخالطة الحديد للحم وتلاحمه عليه، ومنه رجح الميزان - لأنه مال أحد شقيه نحو الأرض فقرب منها وضاق ما كان واسعاً بينه وبينها، فإن قلت: فإنه إذا مال أحدهما إلى الأرض فقد بعد الآخر؟ قيل: كلامنا على الراجح والراجح هو الذي إلى الأرض، فأما الآخر فلا يقال له: راجح، وإذا ثبت ذلك - وقد ثبت - فكذلك قوله تعالى {وحرث حرج} في معنى حجر، معناه عندهم أنها ممنوعة محجورة لن يطعمها إلاّ من يسألون أن يطعموه إياها بزعمهم - انتهى.

Allah en doğrusunu bilir-; taş (hacer), çamurun taşlaşması (istahcara't-tîn), oda/bölme (hücre) ve diğerleri gibi; bunların hepsi tutunmaya ve darlığa varır. Darlık anlamındaki harac ve onun gibi olan cerh de bundandır; harece birbirine sarılıp içine girilemeyen ağaç topluluğudur; darlığından ötürü hicr ve kapısı da bundandır; demirin ete karışması ve üzerine etin kaynaşması sebebiyle cerh de bundandır; terazinin ağır basması (raceha'l-mîzân) da bundandır -çünkü iki kefesinden biri yere doğru eğilmiş, ona yaklaşmış ve onunla yer arasında geniş olan mesafe daralmıştır. Şayet: 'Biri yere eğilince diğeri uzaklaşmış olmaz mı?' dersen, şöyle denilir: Bizim sözümüz ağır basan (râcih) hakkındadır ve ağır basan yere doğru olandır; diğerine ise râcih denmez-. Bu sabit olunca -ki nitekim sabittir- Allah Teâlâ'nın {وحرث حرج} “ve dokunulmaz ekin” buyruğu da 'hicr' anlamında olup onlara göre manası; zanlarınca kendilerine yedirilmesini istedikleri kimseler hariç yasaklanmış ve dokunulmaz kılınmış olmasıdır. -Bitti.-

ولما كان صاحب هذا الصدر لا يكاد الهداية تصل إليه، وإن وصل إليه شيء منها على لسان واعظ ومن طريق مرشد ناصح لم تجد مسلكاً فنكصت، وهكذا لا تزال في اضطراب وتردد أبداً؛ كانت ترجمته قوله: {كأنما يصعد} أي يتكلف هذا الشخص في قبول الهداية الصعود {في السماء} في خفاء حياء من مزاولة ما لا يمكن، بما أشار إليه قراءة من أدغم التاء في الصاد، فكلما أصعدته حركته الاختيارية أهبطته

Bu göğsün sahibine hidayetin ulaşması neredeyse imkânsız olduğunda -ki bir vaizin diliyle yahut samimi bir mürşidin yoluyla ona hidayetten bir şey ulaşsa bile bir yol bulamayıp geri döner ve böylece o kimse ebediyen bir çalkantı ve tereddüt içinde kalmaya devam eder- onun durumunun ifadesi {كأنما يصعد} “sanki tırmanıyormuş gibi” yani bu şahsın hidayeti kabul etme hususunda tırmanmaya zorlanması {في السماء} “göğe” -tâyı sâda idgam ederek okuyanların kırâatinin işaret ettiği üzere, imkânsız bir şeyi yapmaya kalkışmanın utancından ötürü gizlilik içinde- [şeklinde olmuştur]. Zira iradî hareketi onu her yükselttiğinde...

حركته الطبيعية القسرية، كما نرى بعض الحشرات يحمل شيئاً ثقيلاً ويصعد به في جدار أملس، فيصير يتكلف ذلك فيقع، ثم يتكلف الصعود ايضاً فربما وصل إلى مكانه الأول وسقط، وربما سقط دونه، فهو مما يمتنع عادة، فلا يزال مرتجساً أي مضطرباً ومجامع الاضطراب عقبه بما بعده كما يأتي.

...tabiî ve zorunlu hareketi onu aşağı indirir; nitekim bazı böceklerin ağır bir şey taşıyıp düz bir duvara tırmandığını, bunu yapmaya zorlanıp düştüğünü, sonra tekrar tırmanmaya çalışıp belki ilk yerine varıp düştüğünü veya daha aşağısına düştüğünü görürüz ki bu âdeten imkânsız olan şeylerdendir. Dolayısıyla o kimse sürekli 'mürtecis' yani çalkantı içinde kalır; çalkantının tüm yönlerini de geleceği üzere bundan sonraki kısımla takip ettirmiştir.

ولما كان ما وصف به صدر الضال مما ينفر منه، وكان الرجس في الأصل لما يستقذر، والمستقذر ينفر منه، وكان هذا الكلام ربما أثار سؤالاً، وهو أن يقال: هل هذا - وهو جعل الضال على هذه الصفة - خاص بأهل هذا الزمان، أجيب بما حاصله: لا، {كذلك} أي مثل ما جعل الله الرجس على من أراد ضلاله من أهل هذا الزمان {يجعل الله} أي بما له من القدرة التامة والعظمة الباهرة {الرجس} أي الاضطراب والقذر {على الذين لا يؤمنون} من أهل كل زمان لإرادته سبحانه دوام ضلالهم، فالآية من الاحتباك: ذكر أولاً الضلال دليلاً على حذفه ثانياً، وذكر الرجس ثانياً دليلاً على حذفه أولاً، والآية نص في أن الله يريد هدى المؤمن وضلال الكافر.

Sapan kimsenin göğsünün nitelendiği vasıf nefret edilen bir şey olduğunda, rics de aslen pis görülen şeyler için kullanıldığında ve pis olandan nefret edildiğinde, ayrıca bu söz: 'Sapmış kimsenin bu sıfatta kılınması bu zamandakilere mi özgüdür?' şeklinde bir soru uyandırabileceğinden, özeti şu olan bir cevap verildi: Hayır; {كذلك} “İşte böylece” yani Allah'ın bu zamandakilerden sapıklığını dilediği kimseye ricsi kıldığı gibi, {يجعل الله} “Allah kılar” yani tam kudreti ve göz kamaştırıcı azametiyle, {الرجس} “ricsi (çalkantı ve pisliği)” {على الذين لا يؤمنون} “iman etmeyenlerin üzerine” her zamandaki kimselerden, [çünkü] Sübhânehu onların sapıklıklarının devamını murad etmiştir. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide sapıklık zikredilmiş olup ikincideki hazfine delildir; ikincide rics zikredilmiş olup birincideki hazfine delildir. Bu ayet, Allah'ın müminin hidayetini ve kâfirin dalaletini dilediğine dair açık bir nastır.

ولما ذكر ما ألزمه لأهل الضلال بلفظ ما يستقذر، كان في غاية الحسن تعقيبه بالصراط، فإنه مما يعشق لاستقامته وإضافته إلى الرب الذي

Dalalet ehline yüklediği durumu pis sayılan bir lafızla zikredince, bunun peşinden dosdoğru oluşu ve Rabbe izafe edilişi sebebiyle hayranlık duyulan sırâtı (yolu) getirmesi son derece güzel oldu; zira O Rab ki...

له - مع استجماع الكمالات كلها - صفة العطف والإحسان واللطف، وإضافة الرب إلى هذا الرسول الذي يعشق خلقه وخلقه كلُ من يراه أو يسمع به، وأحسن من ذلك وأمتن أن مادة «رجس» تدور على الاضطراب الملزوم للعوج الملزوم للضلال المانع من الإيمان، فلما مثل سبحانه حال الضال بحال المضطرب، وأخبر أنه ألزم هذا الاضطراب كل من لا يؤمن، أتبعه وصف سبيله بالاستقامة التي هي أبعد شيء عن الاضطراب الملزوم للعوج، وكان التقدير: فهذا حال أهل الضلال، فعطف عليه قوله: {وهذا} أي الذي ذكرناه من الشرائع الهادية في هذا القرآن التي ختمناها بأن الهادي المضل هو الله وحده، لا الإتيان بالمقترحات ولو جاءت كل آية {صراط} أي طريق {ربك} أي المحسن إليك حال كون هذا الصراط {مستقيماً} أي لا عوج فيه أصلاً، بل هو على منهاج الفطرة الأولى التي هي في أحسن تقويم بالعقل السليم الذي لم يشبه هوى ولم يشبه خلل في أن الأمر كله بيد الله لكيلا يزال الإنسان خائفاً من الله وراجياً له لأنه القادر على كل شيء، وأما غيره فلا قدرة له إلاّ بتقديره لأنه خلق القوى والقدر عندنا وعند المعتزلة، فلتكن الجزئيات كذلك لأن الخلق لا يتصور بغير علم، وليس غير الله محيط العلم؛ قال الإمام: فالآية التي قبلها من المحكمات، فيجب إجراؤها على ظاهرها، ويحرم التصرف فيها بالتأويل.

...bütün kemalatı kendisinde toplamakla birlikte şefkat, ihsan ve lütuf sıfatına sahiptir; ayrıca Rabbin, yaratılışına ve ahlakına onu gören yahut duyan herkesin hayran kaldığı bu Resul'e izafe edilmesi de böyledir. Bundan daha güzeli ve daha sağlamı ise 'rics' maddesinin, imana engel olan dalaletin gerektirdiği eğriliğin zorunlu kıldığı çalkantı etrafında dönmesidir. Sübhânehu sapan kimsenin durumunu çalkantı içindeki kimsenin durumuna benzetip bu çalkantıyı iman etmeyen herkese yüklediğini haber verince, bunun peşinden yolunu eğriliğin gerektirdiği çalkantıdan en uzak şey olan dosdoğrulukla niteledi. Takdir şöyleydi: 'İşte dalalet ehlinin hali budur.' Bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وهذا} “İşte bu” yani bu Kur'an'da zikrettiğimiz ve hidayet edenin de saptıranın da her mucize gelse bile teklif edilenlerin getirilmesi değil, yalnızca tek başına Allah olduğunu belirterek mühürlediğimiz hidayet edici şeriatlar, {صراط} “yoludur” {ربك} “Rabbinin” yani sana ihsanda bulunanın, bu yol şu halde iken: {مستقيماً} “dosdoğru” yani içinde asla bir eğrilik olmayan, bilakis insanın Allah'tan daima korkup O'ndan ümitvar olması için meselenin tamamen Allah'ın elinde olduğu hususunda heva ve kusur karışmamış selim akılla 'en güzel kıvamda' (ahsen-i takvîm) olan ilk fıtratın menheci üzeredir. Çünkü O her şeye kadirdir; O'nun dışındakilerin ise ancak O'nun takdiriyle kudreti vardır, zira bize göre de Mu'tezile'ye göre de güç ve kudretleri yaratan O'dur. Cüz'iyat da böyle olmalıdır, çünkü yaratma ilimsiz tasavvur edilemez ve Allah'tan başkası ilmi kuşatıcı değildir. İmam şöyle dedi: Bundan önceki ayet muhkemattandır, dolayısıyla zahirine göre işletilmesi vacip olup teville onda tasarrufta bulunmak haramdır.

ولما كان جميع ما في هذا الصراط على منهاج العقل ليس شيء منه خارجاً عنه وإن كان فيه ما لا يستقل بإدراكه العقل، بل لا بد له فيه من إرشاد الهداة من الرسل الآخذين على الله، قال مبيناً لمدحه مرشداً إلى انتظامه مع العقل: {قد فصلنا} أي غاية التفصيل بما لنا من العظمة {الآيات} أي كلها فصلاً فصلاً بحيث تميزت تميزاً لا يختلط واحد منها بالآخر {لقوم يذكرون} أي يجهدون أنفسهم في التخلص من شوائب العوائق للعقل من الهوى وغيره - ولو على أدنى وجوه الاجتهاد بما يشير إليه الإدغام - ليذكروا أنه قال: ما من شيء ذكرناه إلاّ وقد أودعنا في عقولهم شاهداً عليه.

Bu sıratta bulunan her şey aklın yoluna uygun olup ondan dışarı hiçbir şey bulunmadığında -her ne kadar içinde aklın tek başına idrak edemeyeceği, bilakis Allah'tan ahit alan elçilerden hidayet rehberlerinin irşadına muhtaç olduğu şeyler bulunsa da- onun övgüsünü açıklayarak ve akılla olan intizamına dikkat çekerek şöyle buyurdu: {قد فصلنا} “Gerçekten biz ayrıntılı olarak açıkladık” yani azametimizle son derece detaylandırdık {الآيات} “ayetleri” yani hepsini kısım kısım, öyle ki hiçbiri diğeriyle karışmayacak şekilde birbirinden ayırt edildi {لقوم يذكرون} “öğüt alıp düşünen bir kavim için” yani -idgamın işaret ettiği üzere en asgari içtihat derecesinde bile olsa- heva ve diğer engellerden arınmak için nefisleriyle cihat edenler için; ta ki O'nun şöyle buyurduğunu hatırlasınlar: Zikrettiğimiz hiçbir şey yoktur ki akıllarına onun üzerine bir şahit bırakmış olmayalım.

ولما كان التذكر - عند الآيات لا يكون إلاّ من أهل العنايات في طرق الهدايات، قال مرغباً في التذكر فإنه سبب الفيض الإلهي على القلوب المهيأة له: {لهم} أي المتذكرين {دار السلام} أي الجنة، أضافها سبحانه إليه زيادة في الترغيب فيها، وخص هذا الاسم الشريف لأنه لا يلم بها شيء من عطب ولا خوف ولا نصب؛ ثم زاد الترغيب فيها بقوله: {عند ربهم} أي في ضمان المحسن إليهم وحضرته بما هيأهم له ويسره لهم {وهو} أي وحده {وليهم} أي المتكفل بتولي أمورهم، لا يكلهم إلى أحد سواه، وهذا يدل على قربه منهم،

Ayetler karşısında düşünüp öğüt alma, ancak hidayet yollarında inayet ehline nasip olacağından, düşünüp öğüt almayı teşvik etmek amacıyla -çünkü bu, buna hazır olan kalplere ilahî feyzin gelme sebebidir- şöyle buyurdu: {لهم} “Onlar içindir” yani düşünenler içindir {دار السلام} “esenlik yurdu” yani Cennet; Sübhânehu ona duyulacak rağbeti artırmak için onu kendisine izafe etti ve bu şerefli ismi tahsis etti, çünkü oraya hiçbir helak, korku ve yorgunluk dokunmaz. Sonra {عند ربهم} “Rableri katında” yani kendilerini hazırladığı ve onlar için kolaylaştırdığı şeylerle kendilerine ihsanda bulunanın teminatında ve huzurunda [olduğunu] belirterek oraya olan rağbeti daha da artırdı; {وهو} “Ve O” yani tek başına O {وليهم} “onların velisidir” yani işlerini üstlenen zattır, onları kendisinden başka hiçbir kimseye havale etmez. Bu da O'nun onlara yakınlığına delalet eder...

والعندية تدل على قربهم منه لما شرح من صدورهم بالتوحيد؛ ولما كان ذلك ربما قصر على التذكر، بين أن المراد منه التأدية إلى الأعمال فإنها معيار الصدق وميزانه فقال: {بما} أي بسبب ما {كانوا} أي كما جبلهم عليه، فما كان ذلك إلاّ بفضله {يعملون} .

...'katında olma' (indiyyet) durumu da, göğüslerini tevhid ile genişlettiği için onların O'na yakınlığına delalet eder. Bu durumun sadece düşünüp öğüt almayla sınırlı olduğu sanılabileceğinden, bundan maksadın amellere ulaştırmak olduğunu açıkladı; zira ameller sıdkın ölçüsü ve terazisidir. Şöyle buyurdu: {بما} “sebebiyle” yani şu sebeple: {كانوا} “oldukları” yani onları yarattığı fıtrat üzere, nitekim bu da ancak O'nun lütfuyladır {يعملون} “yapmakta”.

ولما فصل سبحانه أحوال الفريقين، وحض على التذكر تنبيهاً على أن كل ما في القرآن مما يهدي إليه العقل، وذكر مآل المتذكرين فأفهم أن غيرهم إلى عطب، لأنهم تولوا ما يضرهم لأنهم تبعوا شهواتهم، وكان من المعلوم أنهم يعبدون غير مالكهم، وأنه ما من عبد يخدم غير سيده بغير أمر سيده إلاّ عاتبه أو عاقبه، هذا مركوز في كل عقل؛ ذكر سبحانه ما يتقدم ذلك المآل من الأهوال في الأجل المسمى الذي أخفاه عنده وجعله من أعظم مباني هذه السورة، وأبهمه في أولها، وبيّن في أثنائها بعض أحواله مراراً في وجوه من أفانين البيان، وهو يوم الحشر، فذكر هنا سبحانه بعض أحوال الغافلين وبعض ما يقول لهم فيه وما يفعله معهم من عتاب وعقاب، لطفاً بهم واستعطافاً إلى المتاب، فقال جامعاً الفريقين {ويوم} أي اذكر في

Sübhânehu iki zümrenin durumlarını ayrıntılı biçimde açıklayıp Kur'an'daki her şeyin aklın hidayet ettiği şeylerden olduğuna dikkat çekmek üzere düşünüp öğüt almayı teşvik edince ve düşünüp öğüt alanların akıbetini zikredip diğerlerinin helake gideceğini anlatınca -çünkü onlar şehvetlerine uydukları için kendilerine zarar veren şeyleri veli edindiler; ayrıca onların kendi maliklerinden başkasına ibadet ettikleri ve efendisinin emri olmaksızın başkasına hizmet eden hiçbir köle yoktur ki efendisi onu azarlamasın yahut cezalandırmasın, bu da her akılda yerleşmiş bir gerçektir-; Sübhânehu kendi katında gizlediği, bu surenin en büyük temellerinden biri kıldığı, başında müphem bırakıp aralarında çeşitli beyan tarzlarıyla bazı durumlarını defalarca açıkladığı belirlenmiş eceldeki (ecel-i müsemmâ) o akıbetten önce gelecek korkunç halleri, yani Haşir gününü zikretti. Burada Sübhânehu gafillerin bazı hallerini, o günde onlara diyeceği bazı sözleri ve onlara lütfedip tevbeye meylettirmek için kendilerine uygulayacağı azarlama ve cezayı zikrederek iki zümreyi bir arada topladı ve şöyle buyurdu: {ويوم} “Ve o gün” yani hatırla...

تذكرك يوم {يحشرهم} أي أهل ولايتنا وأهل عداوتنا {جميعاً} لا نذر منهم أحداً {يا} أي فنقول على لسان من نشاء من جنودنا لأهل عداوتنا تبكيتاً وتوبيخاً حين لا يكون لهم مدافعة أصلاً: {معشر الجن} أي المستترين الموحشين من مردة الشياطين المسلطين على الإنس، وهم يرونهم من حيث لا ترونهم {قد استكثرتم} أي طلبتم وأوجدتم الكثرة {من الإنس} أي من إغواء المؤنسين الظاهرين حتى صار أكثرهم أتباعكم، فالآية من الاحتباك: عبر بما يدل على الستر أولاً دلالة على ضده - وهو الظهور - ثانياً، وبما معناه الاستئناس والسكون ثانياً دلالة على ضده وهو الإيحاش والنفرة - أولاً. {وقال} هو عطف على جواب الجن المستتر عن العامل في «يا معشر» الذي تقديره كما يهدي إليه الآيات التي تأتي في السورة الآتية في تفصيل هذه المحاورة: فقالوا: ربنا هم ضلوا، لأنهم كانوا يستمعون بنا في نفوذهم وسماعهم الأخبار الغريبة منا، فاستوجبوا العذاب بمفردهم، وستر جواب الجن لأنه - مع كونه لا يخفى لدلالة المعطوف عليه- مناسب لحالهم في الاستتار مع شهرتهم، وذكره بلفظ الماضي إشارة إلى تحقق وقوعه، لأنه خبر من لا يخلف الميعاد، والمراد بهذه المحاورة ضرب مما يأتي تفصيله بقوله {قالت أخراهم لأولاهم ربنا هؤلاء أضلونا} [الأعراف: ٣٨]-

...hatırlayışında o günü [hatırla ki], {يحشرهم} “onları toplayacağı” yani bizim velayet ehlimizi ve bizim düşmanlık ehlimizi, {جميعاً} “hepsini birden” onlardan hiçbirini geride bırakmaksızın; {يا} “Ey” yani askerlerimizden dilediğimizin diliyle düşmanlık ehlimize, kendilerini savunacak hiçbir güçleri olmadığı bir anda onları susturmak ve azarlamak üzere şöyle deriz: {معشر الجن} “cin topluluğu!” yani insanlara musallat kılınmış şeytanların azgınlarından olan, sizin onları göremediğiniz yerden kendileri sizi gören, gizli ve ürkütücü varlıklar! {قد استكثرتم} “çoğalttınız” yani çokluk talep ettiniz ve var ettiniz {من الإنس} “insanlardan” yani görünür ve cana yakın olan insanları saptırmaktan, öyle ki onların çoğu sizin tabileriniz oldu. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide gizliliğe delalet eden ifade kullanılarak ikincideki zıddına -yani görünürlüğe- işaret edilmiş; ikincide cana yakınlık ve sükûnete delalet eden ifade kullanılarak birincideki zıddına -yani ürkütücülük ve nefrete- işaret edilmiştir. {وقال} “Ve dedi ki / dediler ki” ifadesi, bu muhaverenin tafsilatında gelecek suredeki ayetlerin gösterdiği takdiri 'Dediler ki: Ey Rabbimiz, onlar saptılar; çünkü onlar bizim nüfuzumuzdan ve bizden duydukları garip haberlerden faydalanıyorlardı, dolayısıyla tek başlarına azabı hak ettiler' şeklinde olan «يا معشر» lafzındaki amilden gizlenen cinlerin cevabına matuftur. Cinlerin cevabı, matufun aleyhin delaleti sebebiyle gizli kalmamakla birlikte, meşhur olmalarına rağmen onların gizlilik haline uygun düştüğü için gizlenmiştir. Geçmiş zaman lafzıyla zikredilmesi ise vaadinden dönmeyenin haberi olduğu için vukuunun kesinliğine işarettir. Bu muhavereden maksat, şu buyrukta tafsilatı gelecek olan türden bir şeydir: {قالت أخراهم لأولاهم ربنا هؤلاء أضلونا} “Sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdılar' derler” [A'râf: 38] -...

الآية، وقوله {فقال الضعفاء للذين استكبروا إنا كنا لكم تبعاً} - الآية {أولياؤهم} أي الجن {من الإنس} أي الذين تولوهم بالاتباع والطاعة فيما دعوهم إليه من الضلال، معترفين مستعطفين {ربنا} أيها المربي لنا المحسن إلينا {استمتع} أي طلب المتاع وأوجده {بعضنا ببعض} نحن بهم فيما قالوا، وهم بنا في طاعتنا لهم وعياذنا بهم {وبلغنا} أي نحن وهم {أجلنا} وأحالوا الأمر على القدر فقالوا: {الذي أجلت لنا} وهو الموت الذي كتبته علينا وسويت بيننا في سوط قهره وتجرع كؤوس حره وقره، ثم هذا اليوم الذي كنا مشتركين في التكذيب به، فاستوجبنا العذاب كلنا.

...ayeti ve: {فقال الضعفاء للذين استكبروا إنا كنا لكم تبعاً} “Zayıflar, büyüklük taslayanlara: 'Biz size uymuştuk' dediler” ayeti gibi. {أولياؤهم} “onların dostları” yani cinlerin [dostları olan], {من الإنس} “insanlardan” yani kendilerini çağırdıkları sapıklıkta onlara tabi olup itaat ederek onları veli edinenler, itiraf edip merhamet dilenerek şöyle dediler: {ربنا} “Rabbimiz!” ey bizi terbiye eden ve bize ihsanda bulunan! {استمتع} “faydalandı” yani menfaat talep etti ve buldu {بعضنا ببعض} “birbirimizden” biz onların söyledikleri şeylerden, onlar da bizim onlara itaatimizden ve onlara sığınmamızdan [faydalandı]. {وبلغنا} “ve ulaştık” yani biz ve onlar {أجلنا} “ecelimize”. İşi kadere havale ederek şöyle dediler: {الذي أجلت لنا} “bizim için belirlediğin” ki o, üzerimize yazdığın, kahrının kırbacında, sıcağının ve soğuğunun kadehlerini yudumlamada bizi eşit kıldığın ölümdür; sonra da yalanlamasında ortak olduğumuz ve bu yüzden hepimizin azabı hak ettiği bugündür.

ولما تم ذلك كان كأنه قيل: فما قال الله لهم بعد هذه المحاورة الغريبة التي هي ضرب من كلام أهل الباطن في الدنيا لجلج مضطرب لا حاصل له؟ فقيل: {قال} أي المخاطب لهم عن الله {النار مثواكم} أي منزلكم جميعاً من غير أن تنفعكم الإحالة على القدر {خالدين فيها} أي إلى ما لا آخر له، لأن الأعمال بالنية وقد كنتم على عزم ثابت أنكم على هذا الكفر ما بقيتم ولو إلى ما لا آخر له، فالجزاء من جنس العمل.

Bu durum tamamlanınca sanki şöyle denildi: Dünyadaki bâtın ehlinin peltek, çalkantılı ve hiçbir neticesi olmayan konuşmalarına benzeyen bu garip muhavereden sonra Allah onlara ne buyurdu? Denildi ki: {قال} “Buyurdu ki:” yani Allah adına onlara hitap eden [şöyle dedi]: {النار مثواكم} “Ateş sizin durağınızdır” yani işi kadere havale etmeniz size hiçbir fayda sağlamaksızın hepinizin ikametgâhıdır; {خالدين فيها} “orada ebedî kalıcılar olarak” yani sonu olmayan bir süreye kadar; çünkü ameller niyetlere göredir ve siz yaşadığınız sürece sonu olmasa bile bu küfür üzerinde kalmaya kesin azmetmiştiniz, ceza da amelin cinsindendir.

ولما كان من المقرر أنه لا تمام لملك من يجب عليه شيء ويلزمه بحيث لا يقدر على الانفكاك عنه، بين سبحانه أن ملكه ليس كذلك، بل هو على غاية الكمال، لا يجب عليه شيء بل كل فعله جميل، وجميع ما يبدو منه حسن، فعلق دوام عذابهم على المشيئة فقال: {إلا ما شاء} ولما كان القصد في هذه السورة إلى إظهار العظمة للغيرة على مقام الإلهية، عبر بالاسم الأعظم فقال: {الله} أي الذي له رداء الكبر فلا يستطيع أحد أن يعترض عليه ولا أن يهم بذلك، هيهات هيهات! انقطعت دون ذلك الآمال، فظلت ناكسة أعناق الرجال، وبيده إزار العز، فمن اختلج في سره أن يرفع ناكس عنقه ضربه بمقامع الذل، وأنزله في مهاوي الخزي، وقد تقرر أنه سبحانه لا يشاء انقطاع شيء من ذلك عنهم في حال من الأحوال، ونطق الكتاب بذلك في صرائح الأقوال، وفي سوقه معلقاً هكذا مع ما تقدم زيادة في عذابهم بتعليق رجائهم من انقطاع بلائهم بما لا مطمع فيه.

Kendisine bir şey vacip olan ve ondan ayrılamayacak şekilde boynuna borç kılınan kimsenin mülkünün tam olamayacağı sabit olduğuna göre, Sübhânehu mülkünün böyle olmadığını, bilakis son derece kâmil olduğunu, kendisine hiçbir şeyin vacip olmadığını, bilakis bütün fiillerinin güzel ve O'ndan sadır olan her şeyin hayır olduğunu açıkladı; bu sebeple azaplarının devamını meşiete bağlayarak şöyle buyurdu: {إلا ما شاء} “dilediği müstesna”. Bu surede ilahlık makamına duyulan gayret sebebiyle azameti izhar etmek kastedildiğinden, İsm-i A'zam ile ifade ederek şöyle buyurdu: {الله} “Allah'ın” yani büyüklük ridası kendisine ait olan, bu yüzden hiç kimsenin O'na itiraz edemeyeceği ve buna yeltenemeyeceği Zat! Heyhat, heyhat! Bunun karşısında bütün emeller kesilmiş, yiğitlerin boyunları bükük kalmıştır. İzzet izârı O'nun elindedir; içinden boynunu dikleştirmek geçen kimseyi zillet gürzleriyle çarpar ve onu rüsvaylık uçurumlarına indirir. Sübhânehu'nun hiçbir durumda onlardan bu [azaptan] bir şeyi kesmeyi dilemeyeceği sabit olmuş ve Kitap da açık beyanlarla bunu dile getirmiştir. [Cümlenin] önceki ifadelerle birlikte böyle meşiete bağlı sevk edilmesi, azaplarının kesilmesine dair ümitlerini gerçekleşmesi imkânsız bir şeye bağlamak suretiyle azaplarını artırmak içindir.

ولما كان في إظهار الجلال في هذا الحال من عظيم الأهوال ما لا يسعه المقال، أتبعه اللطف بالمخاطب به ﷺ فقال: {إن ربك} أي المحسن إليك برفع أوليائك وخفض أعدائك.

Bu haldeki celali izhar etmede sözün kaldıramayacağı kadar büyük dehşetler bulunduğundan, bunun peşinden kendisine hitap edilen zata (sallallâhu aleyhi ve sellem) lütufta bulunarak şöyle buyurdu: {إن ربك} “Şüphesiz senin Rabbin” yani dostlarını yücelterek ve düşmanlarını alçaltarak sana ihsanda bulunan...

ولما كان السياق - في مثل هذه المقاولة في مجمع الحكم - للحكمة والعلم، وكان النظر إلى الحكمة في تنزيل كل شيء منزلة أعظم، قدم

Hüküm meclisindeki böylesi bir konuşmada bağlam hikmet ve ilme yönelik olduğundan ve her şeyi layık olduğu yere koymada hikmete bakış daha büyük olduğundan, [hikmet]...

وصفها فقال: {حكيم} أي فلا يعذب المخلص ويترك المشرك ولا يعذب بعض من أشرك ويترك بعضاً {عليم *} أي بدقائق الأمور وجلائلها من الفريقين، فلا يخفى عليه عمل أحد فيهمله لذلك.

...sıfatını öne alarak şöyle buyurdu: {حكيم} “hüküm ve hikmet sahibidir” yani ihlaslı kimseye azap edip müşriki bırakmaz; şirk koşanların bir kısmına azap edip bir kısmını da bırakmaz; {عليم *} “hakkıyla bilendir.” yani iki gruptan her birinin ince ve büyük bütün işlerini bilir, dolayısıyla hiç kimsenin ameli O'na gizli kalmaz ki bu sebeple onu ihmal etsin.

ولما استبان بهذا أنه ولّى الكفرة من ظالمي الجن ظالمي الإنس وسلطهم عليهم، أخبر تعالى أن هذا عمله مع كل ظالم من أي قبيل كان سواء كان كافراً أو لا فقال: {وكذلك} أي ومثل تلك التولية التي سلطنا بها الجن على الإنس بما زاد عذاب الفريقين {نولي} أي نتبع في جميع الأزمان من جميع الخلق {بعض الظالمين} أي الغريقين في الظلم {بعضاً} أي بأن نجمع بين الأشكال، في الأوصاف الباطنة والخصال، ونسلط بعضهم على بعض في الضلال والإضلال، والأوجاع والأنكال {بما كانوا} بجبلاتهم {يكسبون *} أي بسبب اجتماعهم في الطباع التي طبعناهم عليها يجتمعون وينقاد بعضهم لبعض، بحسب ما سببنا من الأسباب الملائمة لذلك الظلم الذي يسرناه لهم، حتى صارت أعمالهم كلها في غير مواضعها، فيظلم بعضهم بعضاً ويهلك بعضهم بعضاً، وهم لا يزدادون إلا الالتئام حتى يستحق الكل ما كتبنا لهم من عذاب؛ روى الطبراني في الأوسط ن جابر ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ:

Bununla kâfir olan cin zalimlerini insan zalimlerine veli kıldığı ve onları üzerlerine musallat ettiği açığa çıkınca, Allah Teâlâ bunun ister kâfir olsun ister olmasın her kabileden bütün zalimlerle olan muamelesi olduğunu haber verip şöyle buyurdu: {وكذلك} “İşte böylece” yani iki grubun azabını artıran cinleri insanlara musallat kıldığımız o velayet kılma gibi, {نولي} “birbirine musallat ederiz” yani bütün zamanlarda bütün yaratılmışlardan peşine takarız {بعض الظالمين} “zalimlerin bir kısmını” yani zulme batmış olanları {بعضاً} “diğer bir kısmına” yani içsel vasıflarda ve huylarda benzerleri bir araya getirerek; sapıklıkta, saptırmada, acılarda ve ibretlik cezalarda onları birbirine musallat ederiz {بما كانوا} [kendi fıtratları] gereği {يكسبون *} “kazanmakta oldukları sebebiyle.” Yani onları yarattığımız tabiatlarda birleşmeleri sebebiyle bir araya gelirler ve onlar için kolaylaştırdığımız o zulme uygun kıldığımız sebepler ölçüsünde birbirlerine boyun eğerler; öyle ki bütün amelleri yerli yersiz hale gelir, bir kısmı diğerine zulmeder ve bir kısmı diğerini helak eder; onlar ise yazdığımız azabı hepsi hak edinceye kadar ancak birbirlerine kaynaşmayı artırırlar. Taberânî el-Evsat'ta Câbir'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:

«إن الله ﷿ يقول: أنتقم ممن

«Şüphesiz Allah Azze ve Celle şöyle buyurur: Ben buğzettiğim kimseden...

أبغض بمن أبغض ثم أصيّر كلاًّ إلى النار» وعن مالك بن دينار قال: رأيت في بعض كتب الله المنزلة أن الله تعالى يقول: افني أعدائي بأعدائي ثم أفنيهم بأوليائي. أو يقال: فقد أخبرنا أن الله ﷿ ولى المؤمنين بسبب محاسن أعمالهم، ومثل ما ولاهم ليعزهم يولي بعض الظلمة بعضاً ليهينهم بسبب ما كانوا يتعاطونه من مساوئ الأعمال ورديء الخلال وغث الخصال فيؤديهم إلى مهلك الأوجاع والأوجال، أو يقال: فقد بان أن كلاًّ من ظالمي الإنس والجن كان ولياً لكل، وكما جعلنا بعضهم أولياء بعض في الدنيا نفعل إذا حشرناهم في النار فنجعل بعضهم أولياء - أي أتباع بعض، ليستمتع بعضهم ببعض وينصر بعضهم بعضاً إن قدروا، وهيهات منهم ذلك هيهات! شغلهم البكاء والعويل والندم والنحيب.

...buğzettiğim kimse ile intikam alırım, sonra da hepsini ateşe sevk ederim.» Mâlik b. Dînâr'dan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: Allah'ın indirilmiş bazı kitaplarında Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğunu gördüm: 'Düşmanlarımı düşmanlarımla helak ederim, sonra da onları dostlarımla helak ederim.' Yahut şöyle denilir: Bize haber verilmiştir ki Allah Azze ve Celle güzel amelleri sebebiyle müminleri veli edinmiştir; onları aziz kılmak için veli edindiği gibi, zalimlerin bir kısmını da irtikâp ettikleri kötü ameller, çirkin huylar ve bayağı hasletler sebebiyle kendilerini alçaltmak için birbirine musallat eder ve bu onları helak edici acılara ve korkulara sürükler. Yahut şöyle denilir: Açığa çıkmıştır ki insan ve cin zalimlerinin her biri diğerinin velisi idi; dünyada onları birbirinin dostları kıldığımız gibi, onları ateşte topladığımızda da güçleri yeterse birbirlerinden faydalansınlar ve birbirlerine yardım etsinler diye onları birbirinin velileri -yani tabileri- kılarız. Fakat bu onlardan ne kadar da uzaktır! Ağlama, feryat, pişmanlık ve inilti onları meşgul etmiştir.

ولما انقضت هذه المحاورة وما أنتجته من بغيض الموالاة والمجاورة وكان حاصلها أنها موالاة من ضرت موالاته، أتبعها سبحانه بمحاورة أخرى حاصلها معاداة من ضرت معاداته، فقال مبدلاً من الأولى إتماماً للتقريع والتوبيخ والتشنيع: {يا معشر الجن} قدمهم لأن السياق لبيان غلبتهم {والإنس} وبكتهم بقوله محذراً للسامعين الآن ومستعطفاً لهم

Bu muhavere ve onun doğurduğu nefret verici dostluk ve birliktelik sona erdiğinde -ki bunun özeti, dostluğu zarar veren kimseyi dost edinmekti- Sübhânehu bunun peşinden özeti düşmanlığı zarar veren kimseye düşmanlık etmek olan bir başka muhavereyi getirdi. Kınama, azarlama ve çirkinliği ortaya koymayı tamamlamak üzere ilkinden bedel olarak şöyle buyurdu: {يا معشر الجن} “Ey cin topluluğu” -onların üstünlüklerini beyan bağlamında olduğu için onları öne aldı- {والإنس} “ve insan[lar]!” Şu anda dinleyenleri sakındırarak ve onları tevbeye...

إلى التوبة: {ألم يأتكم رسل} ولما صار القبيلان بتوجيه الخطاب نحوهم دفعة كالشيء الواحد قال: {منكم} وإن كان الرسل من الإنس خاصة.

...meylettirerek şöyle azarladı: {ألم يأتكم رسل} “Size elçiler gelmedi mi?” İki topluluk hitabın birden kendilerine yöneltilmesiyle tek bir şey gibi olunca, elçiler yalnızca insanlardan olmasına rağmen şöyle buyurdu: {منكم} “içinizden”.

ولما كان النظر في هذه السورة إلى العلم غالباً لإثبات تمام القدرة الذي هو من لوازمه بدليل {يعلم سركم وجهركم} [الأنعام: ٣] ، {أليس الله بأعلم بالشاكرين} [الأنعام: ٥٣] {وعنده مفاتح الغيب} [الأنعام: ٥٩] وغيرها، ولذلك أكثر فيها من ذكر التفصيل الذي لا يكون إلاّ للعالم، كان القص - الذي هو تتبع الأثر - أنسب لذلك فقال {يقصون} بالتلاوة والبيان لمواضع الدلائل {عليكم آياتي} أي يتبعون بالعلامات التي يحق لها بما لها من الجلال والعظمة أن تنسب إلى مواضع شبهكم، فيحلونها حلاً مقطوعاً به {وينذرونكم} أي يخوفونكم {لقاء يومكم هذا} أي بما قالوا لكم أنه يطلبكم طلباً حثيثاً وأنتم صائرون إليه في سفن الأيام ومراكب الآثام وأنتم لا تشعرون سيراً سريعاً {قالوا} معذرين من أنفسهم بالذل والخضوع {شهدنا} بما فعلت بنا أنت سبحانك من المحاسن وما فعلنا نحن من القبائح {على أنفسنا} أي بإتيان الرسل إلينا ونصيحتهم لنا بدليل الآية الأخرى

Bu surede ilme bakış, onun gereklerinden olan tam kudreti ispatlamak için غالب olduğundan -nitekim {يعلم سركم وجهركم} “Gizlinizi de açığınızı da bilir” [En'âm: 3], {أليس الله بأعلم بالشاكرين} “Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?” [En'âm: 53], {وعنده مفاتح الغيب} “Gaybın anahtarları O'nun katındadır” [En'âm: 59] ve diğer ayetler buna delildir; bu sebeple surede ancak her şeyi bilene ait olabilecek tafsilat zikri çokça yer almıştır- izin sürülmesi anlamına gelen kıssa (kass) buna daha uygun düştü ve şöyle buyurdu: {يقصون} “anlatan” tilavet ve delillerin yerlerini açıklamak suretiyle, {عليكم آياتي} “size ayetlerimi” yani celal ve azametiyle şüphelerinizin bulunduğu yerlere nispet edilmeye layık olan işaretleri peş peşe getirip onları kesin bir şekilde çözen [elçiler], {وينذرونكم} “ve sizi uyaran” yani korkutan {لقاء يومكم هذا} “bu gününüzün kavuşmasıyla” yani size onun sizi ısrarla aradığını, sizin de farkında olmadan günlerin gemilerinde ve günahların bineklerinde hızla ona doğru gittiğinizi söyleyerek. {قالوا} “Dediler ki:” zillet ve boyun eğişle nefislerinden mazeret beyan ederek: {شهدنا} “şahitlik ettik” Senin bize yaptığın iyiliklere ve bizim işlediğimiz çirkinliklere, {على أنفسنا} “kendi aleyhimize” yani diğer ayetin delaletiyle elçilerin bize geldiğine ve bize nasihat ettiğine [şahitlik ettik]:

{قالوا بلى ولكن حقت كلمة العذاب على الكافرين} [الزمر: ٧١] وبين أن ضلالهم كان بأردإ الوجوه وأسخفها الدنيا، بحيث إنهم اغتروا بها مع دناءتها لحصورها عن الآخرة مع شرفها لغيابها فقال: {وغرتهم}

{قالوا بلى ولكن حقت كلمة العذاب على الكافرين} “'Evet' dediler, 'fakat kâfirler üzerine azap kelimesi hak oldu'” [Zümer: 71]. Onların sapıklıklarının en aşağılık ve en saçma şekilde olduğunu açıkladı; öyle ki gaybte olması hasebiyle şerefine rağmen ahirete göre dar kalmış olan dünyayı, alçaklığına rağmen görünür olduğu için tercih edip aldandılar. Şöyle buyurdu: {وغرتهم} “ve onları aldattı”...

أي شهدوا هذه الشهادة والحال أنهم قد غرتهم {الحياة الدنيا} أي الحاضرة عندهم إذ ذاك الدنية في نفسها لفنائها، عن اتباع الرسل دأب الجاهل في الرضى بالدون والدابة في القناعة بالحاضر، فشهادتهم ضارة بهم، ولكن لم يستطيعوا كتمانها، بل {وشهدوا} أي في هذا الموطن من مواطن القيامة الطوال {على أنفسهم} أيضاً بما هو أصرح في الضرر عليهم من هذا، وهو {أنهم كانوا} جبلة وطبعاً {كافرين *} أي غريقين في الكفر، ويجوز أن يكون الغرور بأنهم ظنوا أحوال الآخرة تمشي على ما كانوا يألفونه في الدنيا من أن الاعتراف بالذنب والتكلم بالصدق قد ينفع المذنب ويكف من سورة المغضب حتى يترك العقاب ويصفح عن الجريمة، فلذلك شهدوا بإتيان الرسل إليهم وإقامة الحجة عليهم، وشهدوا على أنفسهم بالكفر، فما زادهم ذلك إلا وبالاً وحزناً ونكالاً.

...yani onlar bu şahitliği yaptılar, oysa {الحياة الدنيا} “dünya hayatı” -yani o esnada yanlarında hazır bulunan, faniliği sebebiyle bizzat kendisi değersiz olan hayat- cahilin aşağı olana razı olma ve hayvanın hazır olanla yetinme âdeti gereğince elçilere tabi olmaktan onları aldatmıştı. Dolayısıyla şahitlikleri kendi aleyhlerinedir, fakat onu gizlemeye güç yetiremediler; bilakis {وشهدوا} “ve şahitlik ettiler” yani kıyametin bu uzun duraklarından birinde, {على أنفسهم} “kendi aleyhlerine” yine kendilerine bundan daha açık zarar veren bir şeyle ki o da şudur: {أنهم كانوا} “olduklarına” yaratılış ve tabiat itibariyle {كافرين *} “kâfir.” Yani küfre batmış kimseler olduklarına. Bu aldanışın şu şekilde olması da caizdir: Ahiretteki durumların, dünyada alıştıkları -günahı itiraf etmenin ve doğruyu söylemenin günahkâra fayda verebileceği, öfkelenenin hiddetini dindirip cezayı terk ettirebileceği ve suçu bağışlatabileceği- minval üzere yürüyeceğini zannettiler. Bu sebeple kendilerine elçilerin geldiğine ve aleyhlerine hüccetin ikame edildiğine şahitlik ettiler ve kendi aleyhlerine küfürle tanıklıkta bulundular; fakat bu onlara vebal, hüzün ve cezadan başka bir şey artırmadı.

ولما ذكر سبحانه إقامة الحجة على الكافر في المعاد بالرسل ﵈، علل إرسالهم ترغيباً وحثاً في اتباعهم في أيام المهلة بعد ترهيب، وتنبيهاً وإرشاداً في صادع تخويف وتأديب فقال: {ذلك} أي الأمر العظيم الجدوى هو أن أرسلنا الرسل {أن} أي لأجل أنه {لم يكن ربك} أي المحسن إليك بتشريف قومك {مهلك} أي ثابتاً إهلاكه {القرى بظلم}

Sübhânehu ahirette elçiler (aleyhimüsselâm) vasıtasıyla kâfire hüccetin ikame edildiğini zikredince, korkutmanın ardından mühlet günlerinde elçilere tabi olmayı teşvik etmek ve açık bir korkutma ve terbiye içinde uyarıp irşad etmek maksadıyla onların gönderilişini gerekçelendirip şöyle buyurdu: {ذلك} “Bu” yani elçileri göndermiş olmamız şeklindeki o büyük faydalı iş, {أن} “şundan dolayıdır ki:” yani şu sebeptendir: {لم يكن ربك} “senin Rabbin olmamıştır” yani kavmini şereflendirmekle sana ihsanda bulunan Rabbinin helak etmesi sabit olmamıştır, {مهلك} “helak edici” {القرى بظلم} “ülkeleri bir zulüm sebebiyle”...

أي بسبب ظلم ارتكبوه {وأهلها غافلون *} أي غريقون في الغفلة عما يجب عليهم مما لا تستقل به عقولهم، أي بما ركب فيهم من الشهوات وغلب عليهم من اللذات، فأوقف عقولهم عن نافذ المعرفة بما يراد بهم، فأرسلنا إليهم الرسل حتى أيقظوهم من رقدتهم وأنبهوهم من غفلتهم، فصار تعذيبهم بعد تكذيبهم هو الحق الواجب والعدل الصائب، ويجوز أن يكون المعنى: مهلكهم ظالماً، فيكون المنفي من الظلم كالمنفي في قوله تعالى {وما ربك بظلام للعبيد} [فاطر: ٤٦] وعلى الأول المنفي ظلمهم.

...yani işledikleri bir zulüm sebebiyle [helak edici olmamıştır], {وأهلها غافلون *} “halkı habersizken.” Yani akıllarının tek başına kavrayamayacağı üzerlerine vacip olan şeylerden tam bir gaflet içinde iken; yani içlerine yerleştirilen şehvetler ve galip gelen lezzetler akıllarını kendilerinden murad edilen şeyi derinlemesine bilmekten alıkoymuşken [helak etmemiştir]. Bu yüzden onlara elçiler gönderdik ki uykularından uyandırsınlar ve gafletlerinden haberdar etsinler. Böylece onları yalanlamalarının ardından azaplandırılmaları hak, vacip ve isabetli bir adalet oldu. Mananın 'onları zalimce helak edici değildir' şeklinde olması da caizdir; bu durumda nefyedilen zulüm, Allah Teâlâ'nın {وما ربك بظلام للعبيد} “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” [Fussilet: 46] buyruğunda nefyedilen [zulüm] gibi olur. Birinciye göre ise nefyedilen onların zulmüdür.

ولما بيّن سبحانه أن لأحد الفريقين دار السلام، والآخر دار الملام، قال جامعاً للفريقين عاطفاً على قوله {لهم دار السلام عند ربهم} [الأنعام: ١٢٧] : {ولكل} أي عامل من الفريقين صالح أو طالح في قبيلي الجن والإنس في الدارين {درجات} أي يعليهم الله بها {مما} أي من أجل ما {عملوا} ودركات يهويهم فيها كذلك.

Sübhânehu iki gruptan biri için esenlik yurdu, diğeri için kınama yurdu olduğunu beyan edince; {لهم دار السلام عند ربهم} “Onlar için Rableri katında esenlik yurdu vardır” [En'âm: 127] buyruğuna atfederek iki grubu bir arada toplayıp şöyle buyurdu: {ولكل} “Ve herkes için” yani her iki yurtta cin ve insan topluluklarından iki gruptan salih veya fâsık amel eden her fert için, {درجات} “dereceler vardır” yani Allah'ın kendilerini yükselteceği [dereceler], {مما} “sebebiyle” yani şu yüzden: {عملوا} “yaptıkları şeyler” ve aynı şekilde onları içine düşüreceği derekeler (aşağı basamaklar) vardır.

ولما تقدم أنه تعالى لا يهلك المجرمين إلاّ بعد الإعذار إليهم، وتضمن ذلك إمهالهم، وختم أحوالهم بأنهم موضع لثبوت الغفلة ودوامها، نفى أن يسلم شيء من ذلك بجناب عظمته على وجه أثبت له ذلك إحاطة العلم بجميع أعمالهم فقال: {وما ربك} أي المحسن إليك بإعلاء أوليائك وإسفال أعدائك، وأغرق في النفي لإثبات مزيد العلم فقال:

Allah Teâlâ'nın suçluları ancak kendilerine mazeret bırakmayacak şekilde uyardıktan sonra helak ettiği daha önce geçtiğinde, bu da onlara mühlet verilmesini içerdiğinde ve onların halleri gafletin yerleşmesi ve devam etmesi yeri olarak mühürlendiğinde; bütün amellerini kuşatan ilmi O'na ispat edecek bir şekilde bu durumlardan hiçbirinin O'nun azamet makamına gizli kalacağını nefyederek şöyle buyurdu: {وما ربك} “Ve senin Rabbin değildir” yani dostlarını yüceltip düşmanlarını alçaltmakla sana ihsanda bulunan Rabbin [değildir]. İlim fazlalığını ispat etmek için nefyı mübalağalandırarak şöyle buyurdu:

{بغافل عما يعملون *} أي عن شيء يعمله أحد من الفريقين، بل هو عالم بكل شيء من ذلك وبما يستحقه العامل قادر على جزائه، فلا يقع في وهم أن الإمهال لخفاء الاستحقاق بخفاء الموجب له، فالآية من النصوص في كتابة الصالحين من الجن.

{بغافل عما يعملون *} “onların yaptıklarından gafil.” Yani iki gruptan herhangi birinin yaptığı hiçbir şeyden gafil değildir; bilakis bütün bunları ve amel edenin neyi hak ettiğini bilir, karşılığını vermeye de kadirdir. Dolayısıyla mühlet vermenin, hak etmeyi gerektiren sebebin gizli kalmasıyla hak edişin gizli kalmasından kaynaklandığı zanna kapılmasın. Ayet, cinlerin salihlerinin amel defterlerinin yazıldığına dair açık delillerdendir.

ولما كان طلب العبادة للائتمار والانتهاء ربما أوهم الحاجة إليها لنفع في الطاعة أو ضرر يلحقه سبحانه من المعصية، وكان الإمهال مع المبارزة ربما ظن أنه عن عجز، قال مرغباً مرهباً: {وربك} أي المحسن إليك وإليهم بإرسالك، وحصر الخبر في المبتدإ بقوله: {الغني} أي وحده الغني المطلق عن كل عابد وعبادته، فليعمل العامل لنفع نفسه أو ضرها {ذو الرحمة} أي وحده بلإمهال والإرسال للتنبيه على ما يستحقه من الأعمال؛ وملا كان اختصاصه بالغنى والرحمة فلا رحمة إلا منه ولا غنى إلا عنه، وأنه ما رتب الثواب والعقارب إلا رحمة منه وجوداً، استأنف بيان ذلك، وأخبر عن هذا المبتدإ بوصفيه عند من جعلها وصفين بقوله مصرحاً بما أفاده: {إن يشأ يذهبكم} أي جميعاً بالإهلاك، فلا يقع في ظن أحد منكم أن الإهلاك متوقف على شيء

Emirlere uyulması ve yasaklardan kaçınılması için ibadet talep edilmesi itaatteki bir menfaat veya günahtan Sübhânehu'ya ulaşacak bir zarar sebebiyle ibadete ihtiyaç duyulduğu vehmini uyandırabileceğinden; meydan okumayla birlikte mühlet verilmesi de acziyetten kaynaklandığı zannedilebileceğinden, rağbet ettirip korkutarak şöyle buyurdu: {وربك} “Ve senin Rabbin” yani seni göndermekle sana ve onlara ihsanda bulunan [Rabbin]; haberi mübtedada hasrederek şöyle buyurdu: {الغني} “zengindir (ihtiyaçsızdır)” yani her ibadet edenden ve onun ibadetinden tek başına mutlak müstağnidir; amel eden kendi nefsinin faydası veya zararı için amel etsin! {ذو الرحمة} “merhamet sahibidir” yani hak ettiği amellere dikkat çekmek için mühlet verme ve elçi gönderme hususunda tek başına O [rahmet sahibidir]. Zenginlik ve rahmet O'na mahsus olduğundan, rahmet ancak O'ndan gelir ve zenginlik ancak O'ndan bağımsız olmamakladır; sevap ve cezayı da ancak bir rahmet ve cömertlik olarak düzenlediğinden, bunu açıklamaya yeniden başlayıp iki vasıf kılanlara göre bu mübtedayı şu iki vasfıyla haber vererek ifade ettiği manayı açıkça bildirdi: {إن يشأ يذهبكم} “Eğer dilerse sizi giderir (yok eder)” yani helak ederek hepinizi ortadan kaldırır; sizden hiçbirinin aklına helak etmenin O'nun meşietinden başka bir şeye bağlı olduğu...

غير مشيئته، ولكنه قضى بإمهالكم إلى آجالكم رحمة لكم وإكراماً لنبيكم ﷺ؛ ثم قال تحقيقاً لغناه أيضاً: {ويستخلف} .

...gelmesin; fakat O, size bir rahmet ve Peygamberinize (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir ikram olmak üzere ecellerinize kadar size mühlet vermeyi takdir etmiştir. Sonra yine zenginliğini kesin olarak vurgulamak üzere şöyle buyurdu: {ويستخلف} “ve ardınızdan getirir”.

ولما كان لم يجعل لأحد الخلد، أدخل الجار فقال: {من بعدكم} أي بعد هلاككم {ما يشاء} أي يبدع غيركم من الخلق من جنسكم أو غير جنسكم كما أبدع أباكم آدم من التراب والتراب من العدم وفرعكم منه {كما أنشأكم من ذرية} أي نسل {قوم آخرين *} أي بعد أن أهلكهم أجمعين، وهم أهل السفينة وقد كنتم نطفاً في أصلابهم، لم يكن في واحدة منها حياة.

Hiç kimseye ebediyet vermediğinden cer harfini dahil edip şöyle buyurdu: {من بعدكم} “sizden sonra” yani sizin helakinizden sonra, {ما يشاء} “dilediğini” yani sizin cinsinizden yahut başka bir cinsten diğer yaratılmışları var eder; nitekim babanız Âdem'i topraktan, toprağı yokluktan var edip sizi de ondan türettiği gibi: {كما أنشأكم من ذرية} “sizi zürriyetinden inşa ettiği gibi” yani neslinden, {قوم آخرين *} “başka bir kavmin.” Yani hepsini helak ettikten sonra; onlar gemi halkıdır ve siz onların sulblerinde birer nutfe idiniz, hiçbirinde hayat yoktu.

ولما تقرر أن له الوصفين الملزومين للقدرة، أنتج ذلك قوله جواباً لاستعجالهم بالعذاب استهزاء: {إن ما توعدون} أي من البعث وغيره {لآت} أي لا بد من وقوعه لأن المتوعد لا يبدل القول لديه ولا كفوء له يعارضه فيه {وما أنتم بمعجزين *} أي بثابت لكم الإتيان بشيء يعجز عنه الخصم، فتمهد الأمر من جهته ومن جهتكم لوجود المقتضي وانتفاء المانع، وفي ذلك تقرير لأمر رحمته لأن القادر إذا اراد النقمة أخذ على غرة ولم يهدد، وإذا أراد الرحمة تقدم بالوعيد ليحذر الفائزون ويستسلم الخاسرون.

Kudreti gerektiren iki sıfatın O'na ait olduğu sabit olunca, bu durum onların alay ederek azabı acele istemelerine bir cevap olarak şu buyruğu netice verdi: {إن ما توعدون} “Şüphesiz size vaad olunan şey” yani diriliş ve diğer hususlar, {لآت} “kesinlikle gelecektir” yani vuku bulması kaçınılmazdır; çünkü tehdit eden Zat'ın katında söz değiştirilmez ve bu hususta O'na karşı duracak bir dengi yoktur. {وما أنتم بمعجزين *} “ve siz aciz bırakacak değilsiniz.” Yani hasmı aciz bırakacak bir şey getirebilmeniz sizin için sabit değildir; böylece gerekçenin bulunması ve engelin ortadan kalkmasıyla iş hem O'nun cihetinden hem de sizin cihetinizden kesinleşmiştir. Bunda O'nun rahmetinin pekiştirilmesi vardır; çünkü kadir olan zat intikam almak istediğinde ansızın yakalar ve tehdit etmez; rahmet murad ettiğinde ise kazananların sakınması ve kaybedenlerin teslim olması için tehdidi önceden bildirir.

ولما تقرر ذلك من التهديد على إنكار البعث وتحرر، فأنتج

Dirilişi inkâr edenlere yönelik bu tehdit sabit olup kesinleşince, bu durum...

الاجتهاد للعاقل - ولا بد - في العمل، وكان أكثر الخلق أحق، أمره سبحانه بالنصيحة بقوله: {قل يا قوم} أي يا أقرب الخلق إليّ وأعزهم عليّ ومن لهم قيام في الأمور وكفاية عند المهمات {اعملوا} وأشار إلى مزيد القوة بعد التعبير بالقوم بحرف الاستعلاء فقال: {على مكانتكم} أي على ما لكم من القدرة على العمل والمكنة قبل أن تأتي الدواهي وتسبقكم القواصم بخفوق الأجل، وفيه مع النصيحة تخويف أشد مما قبله، لأن تهديد الحاضر على لسان الغير مع الإعراض أشد من مواجهته بالتهديد، أي أنكم لم تقبلوا بذلك التهديد الأول كنتم أهلاً للإعراض والبعد.

...akıllı kimsenin amelde gayret göstermesini kaçınılmaz kıldı; yaratılmışların çoğu da buna en layık olanlar olduğundan, Sübhânehu şu buyruğuyla nasihat etmesini emretti: {قل يا قوم} “De ki: Ey kavmim!” yani bana yaratılmışların en yakını, en değerlisi olanlar ve işlerde gücü yetip mühim anlarda kifayet sahibi olanlar! {اعملوا} “yapın” ve kavim ifadesinden sonra istila harfiyle gücün fazlalığına işaret ederek şöyle buyurdu: {على مكانتكم} “elinizden geldiğince (durumunuza göre)” yani belalar gelmeden ve ecelin sönmesiyle belleri kıran musibetler sizi geçmeden önce amele dair elinizde bulunan kudret ve imkân nispetinde [yapın]. Bunda nasihatle birlikte öncekinden daha şiddetli bir korkutma vardır; çünkü hazırda bulunanın yüz çevrilerek başkasının diliyle tehdit edilmesi, doğrudan tehditle yüz yüze getirilmesinden daha şiddetlidir; yani siz o ilk tehdidi kabul etmediğiniz için yüz çevrilmeye ve uzaklaştırılmaya müstahak oldunuz.

ولما كان أدل شيء على النصيحة مبادرة الناصح إلى مباشرة ما نصح به ودعا إليه، قال مستانفاً أو معللاً: {إني عامل} أي على مكانتي وبقدر استطاعتي قبل الفوت بحادث الموت، ويمكن أن يكون متمحضاً للتهديد، فيكون المعنى: اعملوا بما أنتم تعملونه الآن من مخالفتي بغاية ما لكم من القوة، إني كذلك أعمل فيما جئت به.

Nasihatin en açık delili, nasihat edenin öğütlediği ve çağırdığı şeyi bizzat yapmaya koşması olduğundan, yeni bir başlangıç veya gerekçelendirme olarak şöyle buyurdu: {إني عامل} “Şüphesiz ben de yapıcıyım (yapmaktayım)” yani kendi durumuma göre ve ölüm hadisesiyle fırsat kaçmadan önce gücüm yettiğince [yapmaktayım]. Bunun sırf tehdit olması da mümkündür; bu takdirde mana şöyle olur: Bana muhalefet hususunda bütün gücünüzle şu an yapmakta olduğunuz şeyleri yapın; şüphesiz ben de getirdiğim dava uğrunda öylece amel etmekteyim.

ولما كان وقوع المتوعد به سبباً للعلم بالعاقبة، وكان السياق لعدم تذكرهم وغرورهم وقلة فطنتهم، حسن إثبات الفاء في قوله: دون إسقاطها لأن الاستئناف يتعطف للسؤال فقال: {فسوف تعلمون} أي يقع لكم بوعد لا خلف فيه العلم، فكأنه قيل: أيّ علم؟ فقيل:

Tehdit edilen şeyin vuku bulması akıbeti bilmeye sebep olduğunda, bağlam da onların düşünmemesi, aldanması ve anlayış azlığı hakkında olunca; sözün başlangıcı bir soruya meylettiği için fâ harfini düşürmek yerine şu buyrukta fâ'nın sabit kılınması güzel oldu: {فسوف تعلمون} “Yakında bileceksiniz” yani sizin için hilafsız bir vaat olarak bu bilgi gerçekleşecektir. Sanki 'Nasıl bir bilgi?' denildi de şöyle buyruldu:

{من تكون له} كوناً كأنه جبل عليه {عاقبة الدار} أي بيني وبينكم، وهذا في إثبات الفاء بخلاف ما في قصة شعيب ﵇ من سورة هود ﵇ في حذفها؛ ولما كان التقدير جواباً لما تقرر من سؤالهم: عاقبة الدار للعامل العدل، استأنف قوله: {إنه لا يفلح الظالمون *} أي الغريقون في الظلم كائنين من كانوا، فلا يكون لهم عاقبة الدار، فالآية من الاحتباك: ذكرُ العاقبة أولاً دليل على حذفها ثانياً، وذكر الظلم ثانياً دليل على حذف العدل أولاً.

{من تكون له} “Kimin olacağını” sanki onun üzerine yaratılmışçasına bir oluşla, {عاقبة الدar} “bu yurdun akıbetinin” yani benimle sizin aranızda; bu da Hûd aleyhisselâm suresindeki Şuayb (aleyhisselâm) kıssasında fâ'nın hazfedilmesinin aksine fâ'nın sabit kılınmasıyladır. Sorularından sabit olan takdirî cevap: 'Yurdun akıbeti adil amel edene aittir' şeklinde olunca, şu buyruğuna yeniden başladı: {إنه لا يفلح الظالمون *} “Şüphesiz ki zalimler kurtuluşa eremez.” Yani kim olurlarsa olsunlar zulme batmış olanlar; dolayısıyla yurdun akıbeti onlar için olmaz. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide akıbetin zikredilmesi ikincideki hazfine delildir; ikincide zulmün zikredilmesi birincideki adaletin hazfine delildir.

ولما تمت هذه الآيات من قبح طريقتهم في إنكار البعث وحسن طريقة الإسلام على هذا الأسلوب البديع والمثال البعيد المنال الرفيع وختمت بحال الظالم، شرع في تفصيل قوله {أغير الله أتخذ ولياً فاطر السماوات والأرض} [الأنعام: ١٤] على أسلوب آخر ابتدأه ببيان ظلمهم وجهالاتهم وأباطيلهم تنبيهاً على سخافة عقولهم تنفيراً عنهم بوضعهم الأشياء في غير مواضعها وإخراجها عمن هي له ونسبتها إلى من لا يملك شيئاً وقتل الأولاد وتسييب الأنعام وغير ذلك، فقال عاطفاً على {وجعلوا لله شركاء الجن} [الأنعام: ١٠٠] : {وجعلوا} أي المشركون العادلون بربهم

Bu eşsiz üslup ve erişilmez yüce misal üzere dirilişi inkâr etmedeki yollarının çirkinliği ile İslam yolunun güzelliğine dair bu ayetler tamamlanıp zalimin haliyle mühürlenince; eşyayı layık olduğu yerin dışına koymaları, ait olduğu kimseden çıkarıp hiçbir şeye malik olmayana nispet etmeleri, çocukları öldürmeleri, hayvanları serbest bırakmaları ve benzeri şeylerle akıllarının hafifliğine dikkat çekmek ve onlardan nefret ettirmek üzere zulümlerini, cehaletlerini ve batıllarını beyan ederek başka bir üslup üzere {أغير الله أتخذ ولياً فاطر السماوات والأرض} “Gökleri ve yeri yaratan Allah'tan başkasını mı veli edineyim?” [En'âm: 14] buyruğunu tafsil etmeye başladı. {وجعلوا لله شركاء الجن} “Ve cinleri Allah'a ortak kıldılar” [En'âm: 100] ayetine atfederek şöyle buyurdu: {وجعلوا} “Ve kıldılar (ayırdılar)” yani putları Rablerine denk tutan müşrikler...

الأوثان {لله} أي الملك الأعلى الذي لا كفوء له {مما ذرأ} أي خلق وأنشأ وبث ولم يشركه في خلقه أحد {من الحرث والأنعام نصيباً} أي وجعلوا لشركائهم نصيباً؛ ولما كان الجعل لا يعرف إلا بالقول، سبب عنه قوله: {فقالوا} أي بألسنتهم بعد أن قالوا بأفئدتهم {هذا لله} أي الملك الأعلى {بزعمهم} أي ادعائهم الباطل وتصرفهم بكذب ادعائهم التخصيص بالله، ولذا أسقط الزعم من قوله: {وهذا لشركائنا} أي وليس لهم سند في هذه القسمة إلا أهوائهم.

...{لله} “Allah için” yani dengi olmayan en yüce Hükümran için, {مما ذرأ} “yarattığı şeylerden” yani yoktan var edip yayıp çoğalttığı ve yaratmasında hiç kimsenin O'na ortak olmadığı şeylerden, {من الحرث والأنعام نصيباً} “ekinden ve hayvanlardan bir pay” yani ortakları için de bir pay kıldılar. Kılma/ayırma işlemi ancak sözle bilindiğinden, buna bağlı olarak şöyle buyurdu: {فقالوا} “ve dediler ki:” yani kalpleriyle söyledikten sonra dilleriyle [şöyle dediler]: {هذا لله} “Bu Allah içindir” yani en yüce Hükümran içindir, {بزعمهم} “kendi zanlarınca” yani batıl iddiaları ve Allah'a tahsis etme yalanındaki tasarruflarıyla; bu sebeple şu sözünden 'zan' ifadesini düşürdü: {وهذا لشركائنا} “bu da ortaklarımız içindir.” Yani bu taksimde hevalarından başka hiçbir dayanakları yoktur.

ولما كان هذا سفهاً بتسويتهم من لا يملك شيئاً بمن يملك كل شيء، بين من فعلهم ما هو أشد سفهاً منه بشرح ما لوح إليه التعبير بالزعم فقال مسبباً عن ذلك ومفرعاً: {فما كان لشركائهم} أي بزعمهم أنهم شركاء {فلا يصل إلى الله} أي الذي هو المالك مع اتصافه بصفات الجلال والجمال {وما كان لله} أي على ما له من الكبر والعظمة والجلال والعزة {فهو يصل إلى شركائهم} فإذا هلك ما سموا لشركائهم أو أجدب وكثر ما لله قالوا: ليس لآلهتنا بد من نفقة، فأخذوا ما لله فأنفقوه على آلهتهم، وإذا أجدب الذي لله وكثر ما لآلهتهم قالوا: لو شاء الله لأزكى الذل له، فلا يردون عليه شيئاً مما للآلهة.

Hiçbir şeye malik olmayanı her şeye malik olanla bir tutmaları bir akılsızlık olduğunda, 'zan' ifadesinin işaret ettiği şeyi açıklayarak onların bundan daha da büyük akılsızlık olan fiillerini beyan etti ve buna bağlayıp dallandırarak şöyle buyurdu: {فما كان لشركائهم} “Ortakları için olan” yani ortak oldukları zannıyla [ayırdıkları], {فلا يصل إلى الله} “Allah'a ulaşmaz” yani celal ve cemal sıfatlarıyla muttasıf olan o gerçek Malik'e [ulaşmaz]; {وما كان لله} “Allah için olan ise” yani büyüklüğü, azameti, celali ve izzetine rağmen, {فهو يصل إلى شركائهم} “ortaklarına ulaşır.” Ortaklarına adadıkları şey telef olduğunda yahut kıtlığa uğradığında ve Allah için olan çoğaldığında: 'İlahlarımızın harcamaya mutlaka ihtiyacı vardır' derler; Allah için olanı alır ve ilahlarına harcarlardı. Allah için olan kıtlığa uğrayıp ilahlarına ait olan çoğaldığında ise: 'Allah dileseydi kendisine ait olanı bereketlendirirdi' derler ve ilahlara ait olandan O'na hiçbir şey aktarmazlardı.

ولما بلغ هذا غاية السفه قال: {ساء ما يحكمون *} أي حكمهم هذا أسوأ حكم؛ ذكر الإمام أبو الربيع سليمان بن سالم الكلاعي في سيرته في

Bu durum akılsızlığın zirvesine ulaşınca şöyle buyurdu: {ساء ما يحكمون *} “Ne kötü hüküm veriyorlar!” Yani onların bu hükmü en kötü hükümdür. İmam Ebü'r-Rebî' Süleyman b. Sâlim el-Kelâî, Siyer'inde Havlân heyeti hakkında...

وفد خولان أنه كان لهم صنم يسمى عم أنس، وأنهم لما وفدوا على النبي ﷺ ذكروا له أنهم كانوا يجعلون من أنعامهم وحروثهم جزءاً له وجزءاً لله بزعمهم، قالوا: كنا نزرع الزرع فنجعل له وسطه فنسميه له ونسمي زرعاً آخر حجرة لله ﷿، فإذا مالت الريح بالذي سميناه لله جعلناه لعم أنس، وإذا مالت الريح بالذي جعلناه لعم أنس لم نجعله لله، فذكر لهم رسول الله ﷺ أن الله ﷿ أنزل عليه في ذلك {وجعلوا لله} الآية، قالوا: وكنا نتحاكم إليه فيتكلم، فقال رسول الله ﷺ:

...şöyle zikretmiştir: Onların 'Ammu Enes' adında bir putları vardı. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzuruna geldiklerinde, kendi zanlarınca hayvanlarından ve ekinlerinden bir kısmını ona, bir kısmını da Allah'a ayırdıklarını anlattılar. Şöyle dediler: 'Biz ekin eker, ortasını onun için ayırır ve onun adını verirdik; başka bir ekini de Allah Azze ve Celle için oda/bölme olarak adlandırırdık. Rüzgâr Allah için adadığımız tarafa doğru eserse [oradaki ürünü] Ammu Enes'e verirdik; rüzgâr Ammu Enes için ayırdığımız tarafa doğru eserse onu Allah için kılmazdık.' Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara Allah Azze ve Celle'nin bu hususta {وجعلوا لله} “Ve Allah için kıldılar...” ayetini indirdiğini zikretti. Dediler ki: 'Biz onun huzurunda muhakeme olurduk ve o konuşurdu.' Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu:

«تلك الشياطين تكلمكم» ، قالوا: فأصبحنا برسول الله وقلوبنا تعرف أنه كان لا يضر ولا ينفع ولا يذري من عبده ممن لم يعبده. وقال ابن هشام في مقدمة السيرة إنهم كانوا يقسمون له، فما دخل في حق عم أنس من حق الله الذي سموه له تركوه له، وما دخل في حق الله من حق عم أنس ردوه عليه، قال: وهم بطن من خولان يقال لهم الأديم؛ وقال عبد الرزاق في تفسيره: أخبرنا معمر عن قتادة قال: كانوا يعزلون من أموالهم شيئاً فيقولون: هذا لله وهذا لأصنامهم، فإن ذهب شيء مما جعلوا لشركائهم

«Sizinle konuşanlar o şeytanlardı.» Dediler ki: 'Biz Resûlullah sayesinde sabahladık ve kalplerimiz onun ne zarar ne fayda vermediğini, kendisine ibadet edenle etmeyeni ayırt edemediğini anladı.' İbn Hişâm Siyer'in mukaddimesinde onların onun için taksim yaptıklarını, Ammu Enes'in hakkına Allah'ın hakkından giren bir şey olursa onu ona bıraktıklarını, Allah'ın hakkına Ammu Enes'in hakkından giren bir şey olursa onu ona geri verdiklerini söylemiş ve şöyle demiştir: 'Onlar Havlân'dan el-Edîm denilen bir koldur.' Abdurrezzâk tefsirinde şöyle demiştir: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; o şöyle dedi: Mallarından bir şey ayırıp 'Bu Allah içindir, bu da putlarımız içindir' derlerdi. Şayet ortaklarına kıldıkları şeyden...

يخالط شيئاً مما جعلوه ردوه، وإن ذهب شيء مما جعلوه لله يخالط شيئاً مما جعلوه لشركائهم تركوه، وإن أصابتهم سنة أكلوا مما جعلوا لله وتركوا ما جعلوا لشركائهم، فقال ﷿ {ساء ما يحكمون} وقال البغوي: كانوا يجعلون لله من حروثهم وأنعامهم وثمارهم وسائر أموالهم نصيباً وللأوثان نصيباً، فما جعلوه لله صرفوه للضيفان والمساكين، وما جعلوه للأصنام أنفقوه على الأصنام وخدمها، فإن سقط شيء مما جعلوه لله في نصيب الأوثان تركوه وقالوا: إن الله غني عن هذا، وإن سقط شيء من نصيب الأوثان فيما جعلوه لله ردوه إلى الأوثان وقالوا: إنها محتاجة، وكان إذا هلك أو انتقص شيء مما جعلوه لله لم يبالوا به، وإذا هلك أو انتقص شيء مما جعلوه للأصنام جبروه بما جعلوه لله.

...bir şey [Allah için] kıldıkları şeyle karışacak olursa onu geri verirlerdi; Allah için kıldıkları şeyden bir şey ortakları için kıldıkları şeyle karışacak olursa onu bırakırlardı. Şayet bir kıtlık yılına uğrarlarsa Allah için kıldıklarından yer, ortakları için kıldıklarını bırakırlardı. Bunun üzerine Azze ve Celle {ساء ما يحكمون} “Ne kötü hüküm veriyorlar!” buyurdu. Begavî şöyle dedi: Ekinlerinden, hayvanlarından, meyvelerinden ve diğer mallarından bir pay Allah için, bir pay da putlar için ayırırlardı. Allah için kıldıklarını misafirlere ve yoksullara harcarlar; putlar için kıldıklarını ise putlara ve onların hizmetçilerine sarf ederlerdi. Allah için kıldıklarından bir şey putların payına düşerse onu bırakır ve 'Allah buna muhtaç değildir' derlerdi; putların payından bir şey Allah için kıldıklarına düşerse onu putlara geri verir ve 'Onun ihtiyacı vardır' derlerdi. Allah için kıldıklarından bir şey telef olsa veya eksilse buna aldırmazlar; putlar için kıldıklarından bir şey telef olsa veya eksilse onu Allah için kıldıklarıyla tamamlarlardı.

ولما كان هذا متضمناً لأنهم نقصوا أموالهم بأنفسهم في غير طائل فجعلوها لمن لا يستحقها، نبه تعالى على أن ذلك تزيين من أضلهم من الشياطين من سدنة الأصنام وغيرهم من الإنس ومن الجن المتكلمين من أجواف الأصنام وغيرهم، فقال منبهاً على أنهم زينوا لهم ما هو أبين منه {وكذلك} أي ومثل ما زين لجميع المشركين تضييع أموالهم والكفر بربهم شركاؤهم {زين لكثير من المشركين} .

Bu durum, hiçbir faydası olmaksızın mallarını bizzat kendilerinin eksiltip onu hak etmeyen kimselere vermelerini içerdiğinden; Allah Teâlâ bunun, putların bakıcıları ve diğer insanlardan olan şeytanlar ile putların içinden konuşan cinlerden kendilerini saptıranların bir süslemesi olduğuna dikkat çekti ve onlara bundan daha açık olanını da süslü gösterdiklerini belirterek şöyle buyurdu: {وكذلك} “İşte böylece” yani ortaklarının bütün müşriklere mallarını zayi etmeyi ve Rablerine nankörlük etmeyi süslediği gibi, {زين لكثير من المشركين} “müşriklerden birçoğuna süslü gösterildi”.

ولما كان المزين لخسته أهل لأن لا يقبل تزيينه ولا يلتفت إليه، فكان امتثال قوله غريباً، وكان الإقدام على فعل الأمر المزين أشد غرابة، قدمه تنبيهاً على ذلك فقال: {قتل أولادهم} أي بالوأد خشية الإملاق والنحر لآلهتهم، وشتان بين من يوجد لهم الولد ويرزقه والرزق ويخلقه وبين من لا يكون إلا سبباً في إعدامه؛ ولما كان في هذا غاية الغرابة تشوفت النفس إلى فاعل التزيين فقال: {شركاؤهم} أي وهم أقل منهم بما يخاطبون به من أجواف الأصنام وبما يحسن لهم السدنة والأهوية بسبب الأصنام.

Süslenen şey aşağılığı sebebiyle süslemesinin kabul edilmemesine ve ona iltifat edilmemesine layık olduğundan, onun sözüne uyulması garip, süslenen işi yapmaya cüret etmek ise daha da garip olduğundan; buna dikkat çekmek üzere onu öne alarak şöyle buyurdu: {قتل أولادهم} “çocuklarını öldürmek” yani fakirlik korkusuyla diri diri gömmek ve ilahları için boğazlamak suretiyle. Onlar için çocuğu var eden, onu ve rızkı rızıklandırıp yaratan Zat ile onun yok edilmesine sebep olmaktan başka bir şey yapmayan kimse arasında ne büyük fark vardır! Bunda son derece gariplik bulunduğundan nefis süsleme fiilini yapana yöneldi ve şöyle buyurdu: {شركاؤهم} “ortakları [tarafından]” yani putların içinden kendilerine hitap edilen şeyler ve putlar sebebiyle bakıcıların ve hevaların kendilerine güzel gösterdiği şeylerle onlardan daha aşağı olanlar [tarafından].

ولما كان هذا أمراً معجباً، كان الأمر في قراءة ابن عامرالمولود في زمان النبي ﷺ المشمول ببركة ذلك العصر الآخذ عن جلة من الصحابة الموصوف بغزارة العلم ومتانة الدين وقوة الحفظ والضبط وحجة النقل في إسناد الفعل إلى الشركاء بإضافة المصدر إلى فاعله أعجب، وفصل بين المضاف والمضاف إليه بالمفعول - وهو الأولاد - لأن وقوع القتل فيهم كما تقدم أعجب.

Bu şaşılacak bir iş olduğunda, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında doğmuş, o asrın bereketiyle kuşatılmış, ashâbın önde gelenlerinden ders almış, ilminin bolluğu, dininin sağlamlığı, hıfz ve zaptının kuvveti ve nakil hücceti ile nitelenen İbn Âmir'in kırâatinde masdarı failine izafe ederek fiili ortaklara isnat etmesi ve muzaf ile muzafun ileyh arasını meful ile -ki o evlatlardır- ayırması daha da şaşılacaktır; çünkü öldürmenin onlar üzerinde vuku bulması daha önce geçtiği üzere daha hayret vericidir.

ولما كان ذلك ربما كان لفائدة استهين لها هذا الفعل العظيم، ذكر أنه ليس له فائدة إلا الهلاك في الدنيا والدين الذي هو هلاك في الآخرة ليكون ذلك أعجب فقال: {ليردوهم} أي ليهلكوهم هلاكاً لا فائدة فيه بوجه {وليلبسوا} أي يخلطوا ويشبهوا {عليهم دينهم}

Bu durumun, uğruna bu büyük fiilin basite alındığı bir fayda için yapıldığı zannedilebileceğinden, daha hayret verici olması için bunun dünyada ve dinde -ki o da ahirette helaktir- helak olmaktan başka hiçbir faydasının bulunmadığını zikredip şöyle buyurdu: {ليردوهم} “onları helak etmek için” yani hiçbir yönden faydası olmayan bir helak ile onları yok etmek için, {وليلبسوا} “ve karmaşık hale getirmek için” yani karıştırıp şüpheye düşürmek için, {عليهم دينهم} “onlara dinlerini”...

أي وهو دين إبراهيم الذي أمره الله بذبح ولده إسماعيل ﵉ فما أقدم عليه إلاّ بأمر الله ثم إنه فداه ولم يمض ذبحه، فخالف هؤلاء عن أمر الشركاء الأمرين معاً فجمعوا لهم بذلك بين إهلاكين: في النفس والدين، فان القتل في نفسه عظيم جداً، ووقوعه تديناً بغير أصل ولا شبهة أعظم، فلا أضل ممن تبع من كان سبباً لإهلاك نفسه ودينه.

...yani Allah'ın oğlu İsmâil'i (aleyhisselâm) boğazlamasını emrettiği İbrâhim'in dinini [karıştırmak için]; zira o buna ancak Allah'ın emriyle kalkışmış, sonra Allah ona fidye vermiş ve boğazlaması gerçekleşmemiştir. Bunlar ise ortakların emriyle her iki emre birden muhalefet ettiler ve böylece onlar için iki helaki -can ve din helakini- bir araya getirdiler. Çünkü öldürmenin bizzat kendisi çok büyük bir cürümdür; hiçbir asıl ve şüphe olmaksızın dindarlık adına vuku bulması ise daha da büyüktür. Nefsinin ve dininin helakine sebep olan kimseye tabi olandan daha sapık kimse yoktur.

ولما كان العرب يدعون الأذهان الثاقبة والأفكار الصافية والآراء الصائبة والعقول الوافرة النافذة، ذكر لهم ذلك على سبيل التعليل استهزاء بهم، يعني أنهم فعلوا ذلك لهذه العلة فلم يفطنوا بهم ولم يدركوا ما أرادوا بكم مع أنهم حجارة، فأنتم أسفل منهم؛ ولما أثبت للشركاء فعلاً هو التزيين، وكان قد نفي سابقاً عنهم وعن سائر أعداء الأنبياء الاستقلال به، وأناط الأمر هناك - لأن السياق للأعداء - بصفة الربوبية المقتضية للحياطة والعناية، وكان الكلام هنا في خصوص الشركاء، علق الأمر باسم الذات الدال على الكمال المقتضي للعظمة والجبروت والكبر وسائر الأسماء الحسنى على وجه الإحاطة الجلال فقال: {ولو شاء الله} أي بما له من العظمة والإحاطة بجميع أوصاف الكمال المقتضية للعلو عن الأنداد والتنزه عن الشركاء والأولاد أن لا يفعله المشركون {ما فعلوه} أي ذلك الذي زين لهم، بل ذلك إنما هو بإرادته ومشيئه احتراساً من ظن أنهم يقدرون على شيء استقلالاً، وتسلية

Araplar keskin zekâ, duru düşünce, isabetli görüş ve derin, nüfuz edici akıl iddia ettikleri için, onlarla alay etmek maksadıyla bunu bir gerekçe olarak kendilerine zikretti; yani onlar bu illet sebebiyle bunu yaptılar da onlar taştan ibaret oldukları halde başlarına gelenin farkına varmadılar ve sizin hakkınızda ne istediklerini idrak edemediler, o halde siz onlardan daha aşağısınız. Ortaklar için süsleme fiilini sabit kıldığında -ki daha önce onlardan ve peygamberlerin diğer bütün düşmanlarından bu işte müstakil olma durumu nefyedilmiş ve oradaki mesele, bağlam düşmanlar hakkında olduğu için koruma ve inayeti gerektiren rubûbiyet sıfatına bağlanmıştı, buradaki söz ise özellikle ortaklar hakkında olduğundan- meseleyi celâl ve kuşatıcılık cihetiyle azameti, ceberûtu, kibriyâyı ve diğer bütün Esmâ-i Hüsnâ'yı gerektiren ve kemale delalet eden Zat ismine bağlayıp şöyle buyurdu: {ولو شاء الله} “Eğer Allah dileseydi” yani dengi olmaktan yüce olmayı, ortaklardan ve çocuklardan münezzeh bulunmayı gerektiren bütün kemal vasıflarını kuşatıcılığı ve azametiyle müşriklerin bunu yapmamasını dileseydi, {ما فعلوه} “onu yapmazlardı” yani kendilerine süslü gösterilen o şeyi [yapmazlardı]. Bilakis bu, onların müstakil olarak bir şeye güç yetirebilecekleri zannını bertaraf etmek ve teselli etmek için yalnızca O'nun iradesi ve meşîeti iledir,

لرسول الله ﷺ وتخفيفاً، وأكد التسلية بقوله: {فذرهم وما يفترون *} أي يتقولون من الكذب ويتعمدونه.

Allah Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir teselli ve hafifletme olsun diye [bunu bildirdi] ve bu teselliyi şu buyruğuyla pekiştirdi: {فذرهم وما يفترون} “Artık onları uydurdukları yalanlarla baş başa bırak!” yani söyledikleri ve kasten uydurdukları yalanlarla.

ولما ذكر إقدامهم على ما قبحه الشرع، ولامه على تقبيحه العقلُ من قتل الأولاد، أتبعه إحجامهم عما حسنه الشرع من ذبح بعض الأنعام لنفعهم، وضم إليه جملة مما منعوا أنفسهم منه ودانوا به لمجرد أهوائهم فقال: {وقالوا} أي المشركون سفهاً وجهلاً {هذه} إشارة إلى قطعة من أموالهم عينوها لآلهتهم {أنعام وحرث حجر} أي حرام محجور عليه فلا يصل أحد إليه، وهو وصف يستوي فيه الواحد والجمع والمذكر والمؤنث، لأن حكمه حكم الأسماء غير الصفات {لا يطعمها} أي يأكل منها {إلا من نشاء} أي من السدنة ونحوهم {بزعمهم} أي بتقولهم بمجرد الهوى من غير سند عن الله الذي له ملكوت السماوات والأرض، وهم كاذبون في هذا الزعم في أصل التحريم وفي نفوذ المنع، فلو أراد الله أن تؤكل لأكلت ولم يقدروا على منع {وأنعام} .

Şeriatın çirkin gördüğü ve aklın da bu çirkinleştirmesinden ötürü kınadığı evlat öldürme fiiline kalkışmalarını zikrettikten sonra, bunun peşinden şeriatın güzel gördüğü, kendi menfaatlerine olan bazı hayvanları boğazlamaktan kaçınmalarını ve sırf hevalarına uyarak kendilerine yasaklayıp din edindikleri şeyleri de buna ekleyerek şöyle buyurdu: {وقالوا} “Ve dediler ki” yani müşrikler beyinsizlik ve cehaletle, {هذه} “bunlar” ilahları için ayırdıkları mallarından bir kısma işaret ederek: {أنعام وحرث حجر} “dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir” yani haramdır, yasaklanmıştır, hiç kimse ona ulaşamaz. Bu, tekil, çoğul, müzekker ve müennes için ortak kullanılan bir vasıftır; çünkü hükmü sıfatların değil isimlerin hükmü gibidir. {لا يطعمها} “onları yiyemez” yani onlardan beslenemez, {إلا من نشاء} “dilediğimiz kimseden başkası” yani tapınak bakıcıları ve benzerlerinden dilediğimiz kimseler, {بزعمهم} “kendi zanlarınca” yani göklerin ve yerin mülkü elinde olan Allah'tan hiçbir delil bulunmaksızın sırf heva kaynaklı uydurmalarıyla. Onlar bu zanlarında gerek haram kılmanın aslında gerekse yasağın geçerliliğinde yalancıdırlar; zira Allah onların yenmesini dileseydi yenirdi ve onlar da bunu engellemeye güç yetiremezlerdi. {وأنعام} “Ve birtakım hayvanlar da vardır ki”...