ولما كان ذمهم على مجرد التجريم لا على كونه من معين، بني للمجهول قوله: {حرمت ظهورها} يعني البحائر وما معها فلا تركب {وأنعام لا يذكرون} أي هؤلاء المتقولون على الله {اسم الله} الذي حاز جميع العظمة {عليها} أي في الذبح أو غيره {افتراء} أي تعمداً للكذب {عليه} .
...onların kınanması belirli bir kimseden kaynaklanmasından değil sırf haram kılma cürmünden ötürü olduğu için meçhul olarak inşa edilip şöyle buyruldu: {حرمت ظهورها} “sırtları haram kılınmıştır” yani bahîreler ve beraberindekiler; binilmezler. {وأنعام لا يذكرون} “ve birtakım hayvanlar da vardır ki anmazlar” yani Allah'a karşı bu iftirayı atanlar, {اسم الله} “Allah'ın adını” bütün azameti kendinde toplayan Zat'ın [adını], {عليها} “onların üzerine” yani kesim esnasında veya başka durumlarda [anmazlar], {افتراء} “iftira ederek” yani kasten yalan uydurarak, {عليه} “O'na karşı”.
ولما كان هذا لعظمه من جهة أنه تعمد للكذب على ملك الملوك موضع تشوف السامع إلى ما يكون عنه، استأنف قوله: {سيجزيهم} أي بوعد صادق لا خلف فيه {بما} أي بسبب ما {كانوا} أي جبلة وطبعاً {يفترون *} أي يتعمدون من الكذب، أما بعد إظهار الحق فواضح، وأما قبله فلكونه في غاية ما يكون من ظهور الفساد. ولما ذكر من سفههم ما فيه إقدام محض وما فيه إحجام خالص محت، أتبعه ما هو مختلط منهما فقال: {وقالوا} أي المشركون أو بعضهم وأقره الباقون {ما في بطون هذه} إشارة إلى ما اقتطعوه لآلهتهم، وبينوه بقولهم: {الأنعام} أي من الأجنة {خالصة} أي خلوصاً لا شوب فيه، أنث للحمل على معنى الأجنة، أو تكون التاء للمبالغة أو تكون مصدراً كالعافية، أي ذو خالصة {لذكورنا} ؛ ولما كان المراد العراقة في كل صفة، أتى بالواو فقال: {ومحرم} وحذف الهاء إما حملاً على اللفظ أو تحقيقاً لأن المراد ب «خالصة» المبالغة {على أزواجنا} أي إناثنا، وكأنه عبر بالأزواج بياناً لموضع السفه بكونهن شقائق الرجال، هذا إن ولد حياً {وإن يكن} أي ما في بطونها {ميتة} وكأنه أثبت هاء التأنيث مبالغة، وأنث الفعل أبو جعفر وابن عامر وأبو بكر عن عاصم حملاً على معنى «ما» ورفع الاسم على التمام ابن كثير وأبو جعفر وابن عامر، وذكر ابن كثير لأن
Bu durum, mülkün sahibine karşı kasten yalan uydurmak olması cihetiyle büyüklüğünden ötürü, dinleyenin bunun sonucunda ne olacağına dair merak duyduğu bir husus olduğundan sözü yeniden başlatarak şöyle buyurdu: {سيجزيهم} “Onları cezalandıracaktır” yani asla şaşmayan dosdoğru bir vaatle, {بما} “sebebiyle”, {كانوا} “fıtrat ve seciye olarak oldukları”, {يفترون} “uydurmakta” yani kasten söyledikleri yalanlar sebebiyle. Hakkın ortaya çıkmasından sonraki durum zaten açıktır; hakkın ortaya çıkmasından öncesine gelince, bu da fesadın son derece açık olmasından ötürüdür. Onların beyinsizliklerinden salt cüret içeren şeyleri ve sırf kaçınma içeren şeyleri zikrettikten sonra, bunların peşinden ikisinin karışımı olan şeyi getirip şöyle buyurdu: {وقالوا} “Ve dediler ki” yani müşrikler veya onların bir kısmı söyleyip geri kalanlar da onaylayarak: {ما في بطون هذه} “şunların karınlarında olanlar” ilahlarına ayırdıkları şeylere işaret edip bunu şu sözleriyle açıkladılar: {الأنعام} “hayvanların” yani ceninlerin, {خالصة} “sırf... aittir” yani hiçbir şaibe bulunmayan bir halislikle. Bu kelime, ceninler anlamına hamledilerek müennes kılınmıştır; yahut 'te' harfi mübalağa içindir veya afiyet gibi masdardır; yani 'halislik sahibidir', {لذكورنا} “erkeklerimize”. Her sıfatta köklülük kastedildiği için 'vav' ile getirip şöyle buyurdu: {ومحرم} “ve haram kılınmıştır” -'hâ' harfi ya lafza hamledilerek ya da 'hâlisa' kelimesiyle mübalağa kastedildiğini pekiştirmek için hazfedilmiştir- {على أزواجنا} “kadınlarımıza” yani dişilerimize. 'Kadınlarımız' ifadesiyle beyan edilmesi, onların erkeklerin dengi olmaları cihetiyle beyinsizliğin boyutunu ortaya koymak içindir; bu durum canlı doğarsa geçerlidir. {وإن يكن} “şayet olursa” yani karınlarındakiler, {ميتة} “ölü” mübalağa için müenneslik tâ'sı sabit kılınmıştır; fiili Ebû Ca'fer, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir 'mâ'nın anlamına hamlederek müennes okumuş, tam fiil olarak ismi ise İbn Kesîr, Ebû Ca'fer ve İbn Âmir merfû okumuştur. İbn Kesîr müzekker kılmıştır çünkü
التأنيث غير حقيقي، ونصب الباقون على جعلها ناقصة مع التذكير حملاً على لفظ «ما» {فهم} أي ذكورهم وإناثهم {فيه} أي ذلك الكائن الذي في البطون {شركاء} أي على حد سواء.
müenneslik hakiki değildir; diğer kıraat imamları ise 'mâ' lafzına hamlederek müzekkerlikle beraber nakıs fiil kabul edip nasb ile okumuşlardır: {فهم} “onlar” yani erkekleri ve kadınları, {فيه} “onda” yani karınlarda bulunan o varlıkta, {شركاء} “ortaktırlar” yani eşit olarak.
ولما كان ذلك كله وصفاً منهم للأشياء في غير مواضعها التي يحبها الله قال: {سيجزيهم وصفهم} أي بأن يضع العذاب الأليم في كل موضع يكرهون وصفه فيه، حتى يكون مثل وصفهم الذي لم يزالوا يتابعون الهوى فيه حتى صار خلقاً لهم ثابتاً فهو يريهم وخيم أثره، ثم علل ذلك بقوله: {إنه حكيم} أي لا يجازى على الشيء إلا بمثله ويضعه في أحق مواضعه وأعدلها {عليم *} أي بالمماثلة ومن يستحقها وعلى أيّ وجه يفعل، وعلى أيّ كيفية يكون أتم وأكمل، وفي ذلك أتم إشارة إلى أن هذه الأشياء في غاية البعد عن الحكمة، فهو متعال عن أن يكون شرعها وهي سفه محض لا يفعلها إلاّ ظالم جاهل.
Bütün bunlar onların eşyayı Allah'ın sevdiği yerlerin dışına koyarak nitelemeleri olduğu için şöyle buyurdu: {سيجزيهم وصفهم} “Nitelemelerinden ötürü onları cezalandıracaktır” yani acıklı azabı, nitelemekten hoşlanmadıkları her bir yere koymak suretiyle; öyle ki bu, onların sürekli hevalarına uyup nihayetinde sabit bir ahlak haline getirdikleri nitelemelerinin tıpkısı olacak ve Allah onlara bunun kötü akıbetini gösterecektir. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنه حكيم} “Şüphesiz O, hikmet sahibidir” yani bir şeyi ancak misliyle cezalandırır ve onu en layık, en adil yerine koyar; {عليم} “hakkıyla bilendir” yani denklik durumunu, buna kimin müstahak olduğunu, hangi şekilde yapılacağını ve hangi keyfiyette olursa en tam ve en mükemmel olacağını [hakkıyla bilendir]. Bunda, bu tür şeylerin hikmetten son derece uzak olduğuna dair en mükemmel bir işaret vardır; zira Allah bunları meşru kılmaktan yücedir, bunlar ise ancak zalim ve cahil bir kimseden sadır olacak katıksız bir beyinsizliktir.
ولما ذكر تعالى تفاصيل سفههم، وأشار إلى معانيها، جمعها - وصرح بما أثمرته من الخيبة - في سبع خلال كل واحدة منها سبب تام في حصول الندم فقال: {قد خسر} وأظهر في موضع الإضمار تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف فقال: {الذين قتلوا} قرأها ابن عامر وابن كثير بالتشديد لإرادة التكثير والباقون بالتخفيف {أولادهم سفهاً} أي خفة إلى
Allah Teâlâ onların beyinsizliklerinin ayrıntılarını zikredip anlamlarına işaret edince, her biri başlı başına bir nedamet sebebi olan yedi haslet halinde bunları toplayıp -ve doğurduğu hüsranı açıkça ifade ederek- şöyle buyurdu: {قد خسر} “Gerçekten hüsrana uğramışlardır”; hükmü genele yaymak ve vasfa bağlamak için zamir yerine açık isim kullanarak şöyle buyurdu: {الذين قتلوا} “o kimseler ki öldürdüler” -İbn Âmir ve İbn Kesîr çokluk bildirmesi için şeddeli, diğerleri ise şeddesiz okumuştur- {أولادهم سفهاً} “çocuklarını beyinsizce” yani yerilen bir fiile karşı hafifmeşreplik ve
الفعل المذموم وطيشاً، تؤزهم الشياطين الذين يتكلمون على ألسنة الأصنام أو سدنتها إلى ذلك أزاً.
düşüncesizlikle; putların yahut onların bakıcılarının dillerinden konuşan şeytanlar onları bu işe alabildiğine kışkırtmaktaydı.
ولما كان السفه منافياً لرزانة العلم الذي لا يكون الفعل الناشئ عنه إلا عن تأن وتدبر وتفكر وتبصر، قال مصرحاً بما أفهمه: {بغير علم} أي وأما من قتل ولده بعلم - كما إذا كان كافراً أو قاتلاً أو محصناً زانياً - فليس حكمه كذلك؛ ولما ذكر عظيم ما أقدموا عليه، ذكر جليل ما أحجموا عنه فقال: {وحرموا ما رزقهم الله} أي الذي لا ملك سواه رحمة لهم، من تلك الأنعام والغلات، بغير شرع ولا نفع بوجه {افتراء} أي تعمداً للكذب {على الله} أي الذي له جميع العظمة.
Beyinsizlik, kendisinden doğan fiilin ancak teenni, tedebbür, tefekkür ve basiretle gerçekleştiği ilmin vakar ve olgunluğuna zıt olduğundan, anlaşılan mânâyı açıkça belirterek şöyle buyurdu: {بغير علم} “bilgisizce” yani bir kimse çocuğunu bir ilimle öldürürse -kâfir olması, katil olması yahut evli olup zina etmesi durumunda olduğu gibi- onun hükmü böyle değildir. Cüret ettikleri büyük cürmü zikredince, geri durdukları o büyük hayrı da zikredip şöyle buyurdu: {وحرموا ما رزقهم الله} “ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini haram kıldılar” yani kendilerine bir rahmet olarak O'ndan başka hiçbir mâliki bulunmayan Zat'ın o hayvanlardan ve ürünlerden verdiği rızkı, hiçbir şeriat ve fayda olmaksızın [haram kıldılar], {افتراء} “iftira ederek” yani kasten yalan uydurarak, {على الله} “Allah'a karşı” yani bütün azametin sahibi olan Zat'a karşı.
ولما كانوا قد خسروا ثلاث خسرات مع ادعائهم غاية البصر بالتجارات: النفس بقتل الأولاد، والمال بتحريم ما رزقهم الله، فأفادهم ذلك خسارة الدين، كانت نتيجته قوله: {قد ضلوا} أي جاوزوا وحادوا عن الحق وجاروا؛ ولما كان الضال قد تكون ضلالته فلتة عارضة له، وتكون الهداية وصفاً أصيلاً فيه، نبه على أن الضلال وصفهم الثابت بقوله: {وما كانوا} أي في شيء من هذا من خلق من الأخلاق {مهتدين *} أي لم يكن في كونهم وصف الهداية، بل زادوا بذلك ضلالاً؛ قال البخاري في المناقب من صحيحه: حدثنا
Ticarette son derece basiretli olduklarını iddia etmelerine rağmen üç büyük hüsrana uğradıkları için: evlatlarını öldürerek can hüsranı, Allah'ın kendilerine verdiği rızkı haram kılarak mal hüsranı ve bunun neticesinde din hüsranı; bunun sonucu şu buyruk oldu: {قد ضلوا} “Gerçekten sapmışlardır” yani haktan uzaklaşmış, sapmış ve haddi aşmışlardır. Sapan bir kimsenin sapıklığı bazen arızi bir yanılgı olup hidayet onda asıl bir vasıf olabileceğinden, sapıklığın onların sabit bir vasfı olduğuna şu buyruğuyla dikkat çekti: {وما كانوا} “ve onlar değillerdi” yani bu ahlaklardan hiçbirinde, {مهتدين} “hidayete ermiş” yani onların varlığında hidayet vasfı yoktu; bilakis bununla sapıklıklarını artırdılar. Buhârî, Sahîh'inin Menâkıb bölümünde şöyle rivayet etmiştir: Bize
أبو النعمان حدثنا أبو عوانة عن أبي بشر عن سعيد بن جبير عن ابن عباس ﵄ قال: إذا سرك أن تعلم جهل العرب فاقرأ ما فوق الثلاثين ومائة في سورة الأنعام {قد خسر الذين قتلوا أولادهم سفهاً} - إلى قوله: {وما كانوا مهتدين} . وله في وفد بني حنيفة من المغازي عن مهدي بن ميمون قال: سمعت أبا رجاء العطاردي يقول: كنا نعبد الحجر فإذا وجدنا حجراً أحسن منه ألقيناه فأخذنا الآخر، وإذا لم نجد حجراً جمعنا جثوة من تراب ثم جئنا بالشاة فحلبنا عليه ثم طفنا به، فإذا دخل شهر رجب قلنا: منصل الأسنة، فلا ندع رمحاً فيه حديدة ولا سهماً فيه حديدة إلا نزعناه فألقيناه شهر رجب.
Ebû'n-Nu'mân anlattı, bize Ebû Avâne, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) nakletti; dedi ki: “Arapların cehaletini bilmek seni sevindirecekse, En'âm sûresindeki yüz otuzuncu ayetin yukarısını oku: {قد خسر الذين قتلوا أولادهم سفهاً} “Çocuklarını beyinsizce öldürenler gerçekten hüsrana uğramışlardır...” -şu buyruğa kadar: {وما كانوا مهتدين} “...ve hidayete ermiş değillerdi”. Buhârî'nin Megâzî'deki Benî Hanîfe heyeti bahsinde Mehdî b. Meymûn'dan rivayetinde ise şöyle demiştir: Ebû Recâ el-Utâridî'nin şöyle dediğini işittim: “Biz taşa tapardık; ondan daha güzel bir taş bulduğumuzda onu atar, diğerini alırdık. Şayet bir taş bulamazsak bir toprak yığını toplar, sonra koyunu getirip onun üzerine sağar ve etrafında tavaf ederdik. Receb ayı girdiğinde: 'Demirleri çıkaran [ay]' derdik; demiri olan hiçbir mızrak ve demiri olan hiçbir ok bırakmaz, Receb ayında mutlaka onu söküp atardık.”
ولما كان مدار القرآن على تقرير التوحيد والنبوة وتوابعها والمعاد والقضاء والقدر والفعل بالاختيار، وأتقن تقرير هذه الأصول لا سيما في هذه السورة، وانتهى إلى شرح أحوال السعداء والأشقياء، وعجب سبحانه ممن أشرك وأنكر البعث وفعل أفعال المشركين تعجيباً بعد تعجيب، وهجن طريقتهم ووبخهم توبيخاً في إثر توبيخ بتكذيبهم للداعي من غير حجة، وحكى أقوالهم الباطلة ودعاويهم الفاسدة مع ادعائهم أنهم
Kur'an'ın ekseni tevhidi, nübüvveti ve ona bağlı konuları, ahireti, kaza ve kaderi ve ihtiyar ile fiil işlemeyi takrir etmek üzerine kurulduğundan, bu esasları özellikle bu sûrede son derece sağlam bir şekilde ortaya koyup bahtiyarlar ile bedbahtların hallerini açıklamaya vardığında; Allah Teâlâ ortak koşan, dirilişi inkâr eden ve müşriklerin fiillerini işleyen kimselere tekrar tekrar hayret beyan edip yollarını çirkin gösterdikten ve hiçbir delil olmaksızın davetçiyi yalanlamalarından ötürü onları peş peşe azarladıktan; insanların
أنصف الناس، ومخالفتهم للهادي بغير ثبت ولا بينة مع ادعائهم أنهم أبصر الناس، وبطلبهم للآيات تعنتاً مع ادعائهم أنهم أعقل الناس، وإخلاصهم في الشدة وإشراكهم في الرخاء مع ادعائهم أنهم أشكر الناس، وعبادتهم للجن وتعوذهم بهم مع ادعائهم أنهم أشجع الناس - إلى أن عجب منهم فيما شرعوه لأنفسهم فيما رزقهموه سبحانه من حيوان وجماد ومضوا عليه خلفاً عن سلف، تنبيهاً على ضعف عقولهم وقلة علومهم تنفيراً للناس عن الالتفات إليهم واغترار بأقوالهم، قال في موضع الحال من
en insaflısı olduklarını iddia etmelerine rağmen batıl sözlerini ve bozuk iddialarını, en basiretli insanlar olduklarını iddia etmelerine rağmen hiçbir sağlam delil ve hüccet olmaksızın hidayet rehberine muhalefet etmelerini, en akıllı insanlar olduklarını iddia etmelerine rağmen inatçılıkla mucizeler talep etmelerini, en çok şükreden insanlar olduklarını iddia etmelerine rağmen darlıkta ihlaslı olup genişlikte ortak koşmalarını ve en cesur insanlar olduklarını iddia etmelerine rağmen cinlere tapıp onlara sığınmalarını naklettikten sonra; akıllarının zayıflığına ve ilimlerinin azlığına dikkat çekmek, insanları onlara iltifat etmekten ve sözlerine aldanmaktan nefret ettirmek üzere, Allah Teâlâ'nın hayvan ve bitkilerden kendilerine rızık olarak bahşettiği şeylerde kendi kendilerine şeriat uydurup bunu atadan dedeye sürdürmelerine hayret beyan etmeye varınca, şu ayetteki hal makamında:
{وجعلوا لله مما ذرأ من الحرث والأنعام} [الأنعام: ١٣٦] مبيناً عظيم ملكه وشمول قدرته وباهر اختياره وعظمته، زيادة في التعجيب منهم في تصرفهم في ملكه بغير إذنه سبحانه وشرعهم ما لم يأذن فيه في سياق كافل بإقامة الحجة على تقرير التوحيد عوداً على بدء وعللاً بعد نهل، لأنه المدار الأعظم والأصل الأقوم: {وهو} أي لا غيره {الذي أنشأ} أي من العدم {جنات} أي من العنب وغيره {معروشات} أي مرفوعات عن الأرض على الخشب ونحوه، أي لا تصلح إلا معروشة، ومتى لم ترفع عن الأرض تلف ثمرها {وغير معروشات} أي غير مرفوعات على الخشب، أي لا تصلح إلا مطروحة على الأرض مثقلة بما يحكم وصولها إليها، ومتى ارتفعت
{وجعلوا لله مما ذرأ من الحرث والأنعام} “O'nun yarattığı ekin ve hayvanlardan Allah'a bir pay ayırdılar...” [En'âm, 136] O'nun izni olmaksızın mülkünde tasarruf etmelerine ve izin vermediği şeyleri şeriat kılmalarına karşı hayreti artırmak üzere, O'nun mülkünün büyüklüğünü, kudretinin kuşatıcılığını, ihtiyar ve azametinin parlaklığını açıklayarak, tevhidi baştan sona ve tekrar tekrar takrir etmeye hüccet ikame etmeyi üstlenen bir bağlamda şöyle buyurdu -çünkü en büyük eksen ve en sağlam asıl tevhiddir-: {وهو} “Ve O” yani başkası değil, {الذي أنشأ} “inşa edendir” yani yoktan var edendir, {جنات} “bahçeleri” yani üzüm ve benzerlerini, {معروشات} “çardaklı” yani ahşap ve benzeri şeyler üzerine yerden yükseltilmiş; yani ancak çardak kurulduğunda uygun olan, yerden yükseltilmediğinde meyvesi heba olan, {وغير معروشات} “ve çardaksız” yani ahşap üzerine yükseltilmemiş; yani ancak yere serili kaldığında ve yere temasını sağlamlaştıracak ağırlıkta olduğunda uygun olan, yerden yükseltildiğinde ise
عن الأرض تلفت، فما ذلك لطبيعة ولا غيرها وإلاّ لاستوت الجنات كلها لأن نسبتها إلى السماء والأرض واحدة، فما اختلف إلا بفاعل مختار واحد لا شريك له، لا يكون إلا ما يريد.
bozulan [bahçeleri yaratan O'dur]. Bu durum tabiat veya başka bir şeyden kaynaklanmaz; öyle olsaydı bütün bahçeler eşit olurdu, çünkü onların göğe ve yere nispeti birdir. Dolayısıyla bu ancak tek, ortağı olmayan, dilediğinden başkası gerçekleşmeyen, muhtar bir fail ile farklılaşmıştır.
ولما ذكر الجنات الجامعة، خص أفضلها وأدلها على الفعل بالاختيار، وبدأ بأشهرها عند المخاطبين بهذه الآيات فقال: {والنخل} أي وأنشأ النخل {والزرع} حال كونه {مختلفاً أكله} أي أكل أحد النوعين، وهو ثمره الذي يؤكل بالنسبة إلى الآخر، وأكل كل نوع بالنسبة إلى الأشجار وغيرها في الحمل والطعم وغيره، بل ويوجد في العذق الواحد الاختلاف، وأما اختلاف مقداره بكون هذا في غاية الطول وهذا في غاية القصر فأمر واضح جداً {والزيتون والرمان} .
Bütün bahçeleri genel olarak zikrettikten sonra, bunların en faziletlisini ve iradeyle fiil işlemeye en çok delalet edenini tahsis etti ve bu ayetlerin muhatapları nezdinde en meşhur olanıyla başlayarak şöyle buyurdu: {والنخل} “hurmayı” yani hurmayı da inşa etti, {والزرع} “ve ekini”, {مختلفاً أكله} “yemişleri farklı olarak” yani iki türden birinin yenilen kısmı -ki o da diğerine nispetle yenilen meyvesidir- ve her türün ürün verme, tat ve diğer açılardan ağaçlara ve diğerlerine nispetle yenilen kısmı farklı olarak; hatta tek bir salkımda bile bu farklılık bulunur. Bu türün son derece uzun, diğerinin ise son derece kısa olması şeklindeki miktar farklılığı ise zaten gayet açıktır; {والزيتون والرمان} “ve zeytini ve narı”.
ولما كان معظم القصد في هذا السياق نفي الشريك وإثبات الفعل بالاختيار، لم يدع الحال إلى ذكر كمال الشبه فاكتفى بأصل الفعل فقيل: {متشابهاً} أي كذلك {وغير متشابه} أي في اللون والطعم والفساد وعدمه والتفكه والاقتيات والدهن والماء - إلى غير ذلك من أحوال وكيفيات لا يحيط بها حق الإحاطة إلا بارئها سبحانه وعز شأنه، ولعله جمع الأولين لأن كلاًّ منهما يدخر للاقتيات ولا يسرع فساده مع المفارقة في الشكل، والاختلاف في النوع بالشجر والنجم، والتفاوت العظيم في المقدار، والأخيرين لأن الأول لا يفسد بوجه، والثاني يسرع
Bu bağlamdaki asıl maksat ortağı nefyetmek ve fiilin irade ile olduğunu ispat etmek olduğundan, durum tam bir benzerliği zikretmeyi gerektirmedi; bu sebeple fiilin aslıyla yetinilerek şöyle buyruldu: {متشابهاً} “birbirine benzeyen” yani bu şekilde, {وغير متشابه} “ve benzemeyen” yani renk, tat, bozulup bozulmama, meyve olarak tüketilme, temel gıda olma, yağ ve su bakımından -ve şânı yüce olan Yaratıcıları dışında hiç kimsenin hakkıyla kuşatamayacağı diğer hal ve keyfiyetler bakımından-. Hurma ve ekini bir arada zikretmiş olabilir; çünkü her ikisi de temel gıda olarak depolanır ve şekildeki farklılığa, ağaç ve otsu bitki olma türündeki ayrılığa ve miktardaki büyük farka rağmen çabuk bozulmaz. Son iki meyveyi [zeytin ve narı] ise bir arada zikretmiştir; zira birincisi hiçbir şekilde bozulmaz, ikincisi ise çabuk
فساده، ويدخر كل منهما على غير الهيئة التي يدخر عليها الآخر مع كونهما من الأشجار وتقاربهما في المقدار وتفاوت ثمرتهما في الشكل والقدر وغير ذلك.
bozulur; her ikisi de ağaç cinsinden olmalarına ve hacimce birbirine yakın bulunmalarına rağmen ürünlerinin şekil, miktar ve diğer hususlarda farklılık göstermesiyle birlikte, her biri diğerinin depolandığı şekilden farklı bir biçimde depolanır.
ولما كان قوله {وهو الذي أنزل من السماء ماء} [الأنعام: ٩٩] في سياق الاستدلال على أنه لا فاعل إلا الله، أمر فيه بالنظر إلى الثمر والينع ليعتبر بحالهما، وكانت هذه الآية في سياق التعنيف لمن حرم ما رزقه الله والأمر بالأكل من حلال ما أنعم به والنهي عن تركه تديناً فقال تعالى هنا: {كلوا} وقدم الأولى المستدل بها على وجود البارئ وتفرده بالأمر لأن اعتقاد ذلك سعادة روحانية أبدية؛ وقال أبو حيان في النهر: لما كان مجيء تلك الآية في معرض الاستدلال بها على الصانع وقدرته والحشر وإعادة الأرواح إلى الأجساد بعد العدم وإبراز الجسد وتكوينه من العظم الرميم وهو عجب الذنب، قال {انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه} [الأنعام: ٩٩] إشارة إلى الإيجاد أولاً وإلى غايته، وهنا لما كان في معرض الامتنان وإظهار الإحسان بما خلق لنا قال: كلوا، ودل على أن الرزق أكثر من خلقه بقوله: {من ثمره} ، ولما كان هذا الأمر للإباحة لا للارادة، قيده لئلا يقتضي إيجاد الثمر في كل جنة في كل وقت فقال: {إذا أثمر} فحصل بمجموعها الحياة الأبدية والحياة
{وهو الذي أنزل من السماء ماء} “Gökten suyu indiren O'dur...” [En'âm, 99] ayeti, Allah'tan başka hiçbir failin bulunmadığına delil getirme bağlamında olduğundan, hallerinden ibret alınsın diye orada meyveye ve onun olgunlaşmasına bakılması emredilmişti. Bu ayet ise Allah'ın rızık olarak verdiği şeyleri haram kılan kimseleri azarlama, O'nun lütfettiği helal rızıktan yeme emri ve dindarlık adına bunu terk etmeyi yasaklama bağlamında olduğundan, Allah Teâlâ burada şöyle buyurdu: {كلوا} “Yiyin”. Yaratıcının varlığına ve emirde tek olduğuna delil getirilen ilk ayeti öne aldı; zira buna inanmak ebedi ve ruhani bir saadettir. Ebû Hayyân en-Nehr'de şöyle demiştir: “O ayetin gelişi Sâni'e, O'nun kudretine, haşre, yokluktan sonra ruhların bedenlere iade edilmesine, çürümüş kemikten -ki o acbü'z-zenebdir- bedenin meydana çıkarılıp yaratılmasına delil getirme makamında olduğu için, {انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه} “Meyve verdiğinde meyvesine ve olgunlaşmasına bakın” [En'âm, 99] buyurarak önce var etmeye, sonra da onun gayesine işaret etmiştir. Burada ise bizim için yarattığı şeylerle lütufta bulunma ve ihsanını gösterme makamında olduğundan 'Yiyin' buyurmuş ve {من ثمره} “onun meyvesinden” sözüyle rızkın O'nun yaratmasından daha çok olduğuna delalet etmiştir. Bu emir irade için değil ibaha (mubah kılma) için olduğundan, her bahçede her vakit meyve var edilmesini gerektirmesin diye bunu kayıtlayarak: {إذا أثمر} “meyve verdiği zaman” buyurmuştur. Böylece bunların toplamıyla ebedi hayat ve
الدنياوية السريعة الانقضاء وتقدم النظر وهو الفكر على الأكل لهذا السبب. انتهى. وعبر ب «إذا» دون «إن» تحقيقاً لرجاء الناس في الخصب وتسكيناً لآمالهم رحمة لهم ورفقاً بهم إعلاماً أنه إن وقع جدب كان في ناحية دون أخرى وفي نوع دون آخر، وإباحة للأكل في جميع أحوال الثمرة نضيجة وغير نضيجة.
çabucak geçip giden dünya hayatı hâsıl olmuş; bu sebeple nazar yani düşünme, yemeden önce gelmiştir.” Sözün özü budur. 'İn' (şayet) yerine 'izâ' (vaktâ ki) ile ifade edilmesi, insanlara bir rahmet ve şefkat olmak üzere onların bolluk ümidini gerçekleştirmek ve emellerini teskin etmek, şayet bir kuraklık olursa bunun bir yörede olup diğerinde olmayacağını, bir türde olup diğerinde olmayacağını bildirmek ve olgunlaşmış veya olgunlaşmamış her durumda meyvenin yenmesini mubah kılmak içindir.
ولما كان في الآيات الحاكية مذاهب الكفار تقبيح أن يجعلوا شيئاً من أموالهم لأحد بأهوائهم، أشار هنا إلى أنه فرض فيها حقاً وجعل له مصارف بقوله: {وآتوا حقه} ولما أباح سبحانه أكله ابتداء وانتهاء، بين أنه خفف عنهم الوجوب قبل الانتهاء فقال: {يوم حصاده} أي قطعه جذاذاً كان أو حصاداً، فكذلك أول وقت نصاب الأمر وهو موسع، والحق أعم من الواجب والمندوب، فإن أريد الندب عم الأنواع الخمسة الماضية: العنب المشار إليه بالعرش وما بعده، وإن أريد الوجوب فقد أشير بالتعبير بالحصاد إلى أن الأصل في ذلك الحبوب المقتاتة، وأما غيرها فتابع علمه ببيان النبي ﷺ فيطلق عليه الحصاد مجازاً.
Kâfirlerin mezheplerini anlatan ayetlerde mallarından bir kısmını kendi hevalarıyla birilerine ayırmaları çirkin gösterildiğinde, burada şu buyruğuyla mallarda bir hak farz kıldığını ve onun sarf yerlerini belirlediğini işaret etti: {وآتوا حقه} “ve onun hakkını verin”. Allah Teâlâ onun yenmesini başlangıçta ve sonda mubah kılınca, son bulmasından önce vücûbiyetini onlardan hafiflettiğini açıklayarak şöyle buyurdu: {يوم حصاده} “hasat günü” yani ister devşirme ister biçme olsun onun kesildiği gün. İşte bu, emrin nisabının ilk vaktidir ve geniştir; hak ise farzdan ve menduptan daha geneldir. Şayet mendup kastedilirse geçen beş türün tamamını kapsar: çardak ile işaret edilen üzüm ve sonrakiler. Eğer farz kastedilirse, hasat tabiriyle bunda aslolanın temel gıda maddesi olan tahıllar olduğuna işaret edilmiştir; diğerlerine gelince, bunların bilinmesi Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) açıklamasına bağlıdır, dolayısıyla onlara mecazen hasat denir.
ولما أمر الله بالأكل من ثمره وبإيتاء حقه، نهى عن مجاوزة الحد في البسط أو القبض فقال: {ولا تسرفوا} وهذا النهي يتضمن أفراد الإسراف، فيدخل فيه الإسراف في أكل الثمرة حتى لا يبقى شيء منها للزكاة، والإسراف في الصدقة حتى لا يبقى لنفسه ولا لعياله شيئاً،
Allah onun meyvesinden yemeyi ve hakkını vermeyi emredince, harcamada veya kısmada haddi aşmayı yasaklayıp şöyle buyurdu: {ولا تسرفوا} “ve israf etmeyin”. Bu nehiy, israfın bütün fertlerini kapsar; zekâta hiçbir şey kalmayacak derecede meyveyi yemekte israf etmek de, kendisine ve ailesine hiçbir şey kalmayacak şekilde sadaka vermekte israf etmek de buna dâhildir.
ويؤيده {وكلوا واشربوا ولا تسرفوا} [الأعراف: ٣١] ، {ولا تبسطها كل البسط} [الإسراء: ٢٩] ، ثم علله بقوله: {إنه لا يحب المسرفين *} أي لا يعاملهم معاملة المحب فلا يكرمهم، وقيل لحاتم الطائي: لا خير في السرف فقال: ولا سرف في الخير.
Bunu şu ayetler de destekler: {وكلوا واشربوا ولا تسرفوا} “Yiyin için fakat israf etmeyin” [A'râf, 31], {ولا تبسطها كل البسط} “ve onu büsbütün de açıp saçma” [İsrâ, 29]. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنه لا يحب المسرفين} “Şüphesiz O, israf edenleri sevmez” yani onlara seven birinin muamelesini yapmaz, binaenaleyh onlara ikramda bulunmaz. Hâtim et-Tâî'ye: “İsrafta hayır yoktur” denildiğinde: “Hayırda da israf yoktur” demiştir.
ولما كان السياق للمآكل من الحرث والأنعام من حلال وحرام، وفرغ من تقرير أمر الحرث الذي قدم في الجملة الأولى لأنه مادة الحيوان، قال: {ومن} أي وأنشأ من {الأنعام حمولة} أي ما يحمل الأثقال {وفرشاً} أي وما يفرش للذبح أو للتوليد، ويعمل من وبره وشعره فرش؛ ولما استوفى القسمين أمر بالأكل من ذلك كله على وجه يشمل غيره مخالفة للكفار فقال: {كلوا مما رزقكم الله} أي لأنه الملك الأعظم الذي لا يسوغ رد عطيته {ولا تتبعوا} ولعله شدد إشارة إلى العفو عن صغيرة إذا ذكّر الإنسان فيها رجع ولم يعتد في هواه {خطوات الشيطان} أي طريقه في التحليل والتحريم كما قال في البقرة {كلوا مما في الأرض حلالاً طيباً ولا تتبعوا خطوات الشيطان} [البقرة: ١٦٨] وعبر بذلك لأنه - مع كونه من مادة الخطيئة دال على أن شرائعه شريعة الأندراس، لولا مزيد الاعتناء من الفسقة بالتتبع في كل خطوة حال تأثيرها لبادر إليها المحو لبطلانها في نفسها، فلا أمر من الله يحييها ولا كتاب يبقيها، وإنما أسقط هنا {حلالاً طيباً} لبيانه سابقاً في قوله {فكلوا مما ذكر اسم الله عليه} [الأنعام: ١١٨] ، {ولا تأكلوا مما لم يذكر اسم الله عليه} [الأنعام: ١٢١] ، ولاحقاً في قوله {قل لا أجد فيما أوحي إلي محرماً} [الأنعام: ١٢٥] ؛ ثم علل نهيه عن اتباعه فقال: {إنه لكم عدو} أي فهو لذلك لا يأمركم بخير {مبين *} أي ظاهر العداوة لأن أمره مع أبيكم شهير.
Sözün gelişi ekinlerden ve hayvanlardan helal ve haram olan yiyeceklere dair olup, hayvanın maddesini teşkil ettiği için ilk cümlede öne alınan ekin konusunun tespiti tamamlanınca şöyle buyurdu: {ومن} yani [şunlardan da] yarattı: {الأنعام حمولة} “Hayvanlardan yük taşıyanı” yani ağırlıkları yüklenenleri {وفرشاً} “ve sergi olanı [da yaratan O'dur.]” yani kesilmek veya yavrulamak üzere yere yatırılan, yününden ve kılından sergiler yapılanları [yarattı]. Her iki kısmı da eksiksiz sayınca, kâfirlere muhalefet olsun diye başkalarını da kapsayacak şekilde bunların hepsinden yemeyi emrederek şöyle buyurdu: {كلوا مما رزقكم الله} “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin” yani çünkü O, ihsanı geri çevrilmesi caiz olmayan en yüce Hükümran'dır; {ولا تتبعوا} “ve uymayın” -insana hatırlatıldığında dönüp hevasında taşkınlık etmediği takdirde küçük günahın affedileceğine işaretle şeddeli [vurgulu] getirilmiş olabilir- {خطوات الشيطان} “şeytanın adımlarına” yani helal ve haram kılma hususunda onun yoluna [uymayın]. Nitekim Bakara Suresi'nde şöyle buyurmuştur: {كلوا مما في الأرض حلالاً طيباً ولا تتبعوا خطوات الشيطان} [Bakara: 168] “Yeryüzünde bulunanların helal ve temiz olanlarından yiyin, şeytanın adımlarına uymayın.” Bu ifadeyle anlatılmıştır; zira bu ifade –hata (el-hati'e) kökünden gelmekle birlikte– onun koyduğu kuralların silinip yok olmaya mahkûm kurallar olduğuna delalet eder. Şayet fasıkların, onun etkisinin görüldüğü her adımda ardından gitmeye gösterdikleri aşırı özen olmasaydı, bizzat kendisinin batıl olması sebebiyle derhal silinip giderdi; nitekim onu yaşatacak ne Allah'tan bir emir ne de ayakta tutacak bir kitap vardır. Burada {حلالاً طيباً} “helal ve temiz olarak” ifadesinin düşürülmesi [zikredilmemesi] ise, daha önce {فكلوا مما ذكر اسم الله عليه} [En'am: 118] “O halde üzerine Allah'ın ismi anılanlardan yiyin” ve {ولا تأكلوا مما لم يذكر اسم الله عليه} [En'am: 121] “Üzerine Allah'ın ismi anılmayanlardan yemeyin” buyruklarında, daha sonra da {قل لا أجد فيما أوحي إلي محرماً} [En'am: 145] “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum” buyruğunda açıklanmış olmasındandır. Sonra onun ardından gitmeyi yasaklamasının gerekçesini belirterek şöyle buyurdu: {إنه لكم عدو} “Şüphesiz o sizin için bir düşmandır” yani bu sebeple size asla hayır emretmez; {مبين} “apaçık [bir düşmandır]” yani düşmanlığı aşikardır, çünkü babanızla [Âdem ile] olan hadisesi pek meşhurdur.
ولما رد دين المشركين وأثبت دينه، وكانوا قد فصلوا الحرمة بالنسبة إلى ذكور الآدمي وإناثه، ألزمهم تفصيلها بالنسبة إلى ذكور الأنعام وإناثه، ففصل أمرها في أسلوب أبان فيها أن فعلهم رث القوى هلهل النسيج بعيد من قانون الحكمة، فهو موضع للاستهزاء وأهل للتهكم، فقال بياناً ل {حمولة وفرشاً} {ثمانية أزواج} أي أصناف، لا يكمل صنف منها إلا بالآخر، أنشأها بزواج كل من الذكر والأنثى الآخر، ولحق بتسميتهم الفرد بالزوج - بشرط أن يكون آخر من جنسه - تسميتهم الزجاجة كأساً بشرط أن يكون فيها خمر.
Müşriklerin dinini reddedip kendi dinini ispat ettiğinde, onlar haramlığı insanın erkeğine ve dişisine göre ayırdıkları için, hayvanların da erkeğine ve dişisine göre bu haramlığın ayrıntısını vermelerini onlara zorunlu kıldı. Böylece onların işini, fiillerinin ne kadar çürük, örgüsünün ne kadar gevşek ve hikmet kanunundan ne kadar uzak olduğunu açıklayan bir üslup içinde tafsil etti; bu durum alay edilmeye ve hafife alınmaya layıktır. {حمولة وفرشاً} “yük taşıyan ve sergi yapılanlar” ifadesini açıklamak üzere şöyle buyurdu: {ثمانية أزواج} “Sekiz eş” yani tür; her bir tür ancak diğeriyle tamamlanır. Allah onları her bir erkek ve dişiyi diğerine eş yaparak yaratmıştır. Bireyi -kendi cinsinden bir başkası bulunması şartıyla- 'zevc' (eş) olarak isimlendirmeleri, şişeyi -içinde şarap bulunması şartıyla- 'kadeh' olarak isimlendirmelerine benzer.
ولما كان الزوج يطلق على الاثنين وعلى ما معه آخر من نوعه، قال مبيناً أن هذا هو المراد لا الاثنان مفصلاً لهذه الثمانية: {من الضأن} جمع ضائن وضائنة كصاحب وصحب {اثنين} أي ذكراً وأنثى كبشاً ونعجة {ومن المعز} جمع ماعز وماعزة كخادم وخدم في قراءة ابن كثير وأبي عمرو وابن عامر، وتاجر وتجر في
'Zevc' kelimesi hem ikiye hem de türünden bir başkasıyla beraber bulunana ıtlak edildiğinden, kastedilenin ikisi değil bu olduğunu açıklayarak bu sekizi tafsil edip şöyle buyurdu: {من الضأن} “Koyundan” dâin ve dâinenin çoğuludur, sâhib ve sahb gibi; {اثنين} “iki” yani koç ve koyun olmak üzere erkek ve dişi; {ومن المعز} “ve keçiden” mâiz ve mâizenin çoğuludur, İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir'in kıraatinde hâdim ve hadem gibi; diğerlerinin kıraatinde ise
قراءة غيرهم {اثنين} أي زوجين ذكراً وأنثى تيساً وعنزاً.
tâcir ve tecr gibidir; {اثنين} “iki” yani teke ve keçi olmak üzere erkek ve dişi iki eş.
ولما كان كأنه قيل: ما المراد بهذا التفصيل قبل سؤالهم عن دينهم، قال: {قل} أي لهم مستفهماً؛ ولما كان هذا الاستفهام بمعنى التوبيخ والتهكم والإنكار، أتى فيه ب «ام» التي هي مع الهمزة قبلها بمعنى «أيّ» ليتفهم بها عما يعلم ثبوت بعضه وإنما يطلب تعيينه، فقال معترضاً بين المعدودات تأكيداً للتوبيخ، لأن الاعتراضات لا تساق إلاّ للتأكيد: {ءآلذكرين} .
Sanki onlara dinleri sorulmadan önce: 'Bu tafsilatla ne kastedilmektedir?' denilmiş gibi olduğundan şöyle buyurdu: {قل} “De ki” yani onlara soru sorarak. Bu soru azarlama, alay ve inkâr anlamında olduğu için, bir kısmının sabit olduğu bilinip de yalnızca tayini talep edilen şeyleri anlamak üzere kendisinden önceki hemze ile birlikte 'hangi' anlamına gelen 'em' edatı ile getirildi. Sayılanlar arasında kınamayı pekiştirmek üzere itiraz cümlesi olarak şöyle buyurdu -çünkü itiraz cümleleri ancak tekit için getirilir-: {ءآلذكرين} “İki erkeği mi”...
ولما كان المستفهم عنه بنصبه ما بعده لا ما قبله، قال: {حرم} أي الله، فإن كان كذلك لزمكم تحريم جميع الذكور {أم الأنثيين} ليلزمكم تحريم جميع الإناث، واستوعب جميع ما يفرض من سائر الأقسام في قوله: {أما} أي أم حرم ما {اشتملت} أي انضمت {عليه} وحملته {أرحام الأنثيين} أي من الذكور والإناث، ومتى كان كذلك لزمكم تحريم الكل فلم تلزموا شيئاً مما أوجبه هذا التقسيم فلم تمشوا على نظام.
...hakkında soru sorulan husus kendisinden öncekini değil sonrakini nasb ettiği için şöyle buyurdu: {حرم} “haram kıldı” yani Allah; eğer böyleyse bütün erkekleri haram kılmanız gerekirdi, {أم الأنثيين} “yoksa iki dişiyi mi?” ki bütün dişileri haram kılmanız gerekirdi. Diğer kısımlardan farz edilebilecek olanların tamamını şu buyruğunda kuşattı: {أما} “yoksa... olanı mı?” yani yoksa haram mı kıldı, {اشتملت} “içine aldığı” yani kuşattığı ve taşıdığı, {عليه أرحام الأنثيين} “iki dişinin rahimlerinin” yani erkek ve dişiden olanları. Durum böyle olduğunda hepsini haram kılmanız gerekirdi; fakat siz bu taksimin gerektirdiği hiçbir şeye bağlı kalmadınız ve bir nizama göre hareket etmediniz.
ولما علم أنه لا نظام لهم فعلم أنهم جديرون بالتوبيخ، زاد في توبيخهم فقال: {نبئوني} أي أخبروني عما حرم الله من هذا إخباراً جليلاً عظيماً؛ ولما كان هذا الإخبار الموصوف لا يكون بشيء فيه شك، قال: {بعلم} أي أمر معلوم من جهة الله لا مطعن فيه {إن كنتم صادقين} أي إن كان لكم هذا الوصف.
Onların hiçbir nizamı olmadığı bilinip azarlanmaya layık oldukları anlaşılınca, azarlamalarını artırarak şöyle buyurdu: {نبئوني} “Bana haber verin” yani Allah'ın bundan neyi haram kıldığını büyük ve mühim bir haber olarak bildirin. Bu şekilde nitelenen haber şüphe içeren bir şeyle olamayacağından şöyle buyurdu: {بعلم} “bir bilgiye dayanarak” yani Allah katından bilinen ve itiraza açık olmayan kesin bir delille, {إن كنتم صادقين} “eğer doğru söyleyenler iseniz” yani eğer bu vasfa sahipseniz.
ولما فصل الغنم إلى ضان ومعز، أغنى ذلك عن تنويع الإبل إلى العراب والبخت والبقر إلى العراب والجواميس، - ولأن هذه يتناتج بعضها من بعض بخلاف الغنم فإنها لا يطرق أحد نوعيها الآخر - نقله الشيخ بدر الدين الزركشي في كتاب الوصايا من شرح المنهاج عن كتاب الأعداد لابن سراقة فقال: {ومن الإبل اثنين} أي ذكراً وأنثى {ومن البقر اثنين} أي كذلك {قل} أي لهؤلاء الذين اختلقوا جهلاً وسفهاً ما تقدم عنهم {ءآلذكرين} أي من هذين النوعين {حرم} أي حرمهما الله {أم الأنثيين} أي حرمهما {أما} أي الذي {اشتملت عليه} أي ذلك المحرم على زعمكم {أرحام الأنثيين} أي حرمهما الله.
Koyunu koyun ve keçi olarak tafsil edince, bu durum deveyi Arap devesi ve çift hörgüçlü deveye, sığırı da Arap sığırı ve manda cinsine ayırmayı gereksiz kıldı; -ayrıca bunların biri diğerinden ürer, oysa koyun ve keçi böyle değildir, bir türü diğerine aşmaz- Şeyh Bedrüddin ez-Zerkeşî bunu Şerhu'l-Minhâc'ın Vasiyetler bölümünde İbn Sürâka'nın Kitâbü'l-A'dâd'ından nakletmiştir. Şöyle buyurdu: {ومن الإبل اثنين} “Deveden de iki” yani erkek ve dişi, {ومن البقر اثنين} “sığırdan da iki” yani aynı şekilde. {قل} “De ki” yani cehalet ve beyinsizlikle daha önce geçen şeyleri uyduran kimselere: {ءآلذكرين} “İki erkeği mi” yani bu iki türün erkeğini mi, {حرم} “haram kıldı” yani Allah ikisini mi haram kıldı, {أم الأنثيين} “yoksa iki dişiyi mi” yani ikisini mi haram kıldı, {أما} “yoksa... olanı mı?” yani o şeyi mi ki, {اشتملت عليه} “içine aldığı” yani zannınızca haram olan o şeyi, {أرحام الأنثيين} “iki dişinin rahimlerinin” yani Allah ikisini mi haram kıldı?
ولما كان التقدير: أجاءكم هذا عن الله الذي لا حكم لغيره على لسان نبي؟ عادله توبيخاً لهم وإنكاراً عليهم بقوله: {أم كنتم شهدآء} أي حاضرين {إذ وصاكم الله} أي الذي لا ملك غيره فلا حكم لسواه {بهذا} أي كما جزمتم عليه به، أو جزمتم بالحرمة فيما حرمتموه والحل فيما أحللتموه، ولا محرم ولا محلل غير الله، فكنتم بذلك ناسبين الحكم إليه؛ ولما كان التقدير كما أنتجه السياق: لقد كذبتم على الله حيث نسبتم إليه ما لم تأخذوه عنه لا بواسطة ولا بغير واسطة، سبب عنه قوله
Takdiri anlam: 'Bu size bir peygamberin diliyle, kendisinden başka hüküm koyucu olmayan Allah'tan mı geldi?' şeklinde olduğundan, onları azarlamak ve yaptıklarını inkâr etmek üzere buna denk olarak şöyle buyurdu: {أم كنتم شهدآء} “Yoksa siz şahitler mi idiniz” yani hazır mı bulunuyordunuz, {إذ وصاكم الله} “Allah size vasiyet ettiği zaman” yani O'ndan başka Mâlik bulunmayan ve dolayısıyla başkasının hükmü olmayan Zat [vasiyet ettiği zaman], {بهذا} “bunu” yani onun hakkında kesin hüküm verdiğiniz veya haram kıldığınızda haramlığına, helal kıldığınızda helalliğine kesin hükmettiğiniz şeyi; oysa Allah'tan başka ne haram kılan ne de helal kılan vardır, dolayısıyla siz bununla hükmü O'na nispet etmiş oluyordunuz. Bağlamın doğurduğu takdiri anlam: 'Gerek vasıtalı gerekse vasıtasız olarak O'ndan almadığınız bir şeyi O'na isnat ederek Allah'a kesinlikle yalan uydurdunuz' şeklinde olduğundan, bunun bir neticesi olarak
معمماً ليعلم أن هذا إذا كان في التحريم والتحليل كان الكذب في أصول الدين أشد: {فمن أظلم} ووضع موضع «منكم» قوله معمماً ومعلقاً للحكم بالوصف: {ممن افترى} أي تعمد {على الله} أي الذي لا أعظم منه لأنه ملك الملوك {كذباً} كعمرو بن لحي الذي غير شريعة إبراهيم ﵇، وكل من فعل مثل فعله.
helal ve haram kılma konusunda böyle olursa dinin asıllarında yalan uydurmanın daha şiddetli olacağı bilinsin diye genelleştirerek şöyle buyurdu: {فمن أظلم} “Daha zalim kim olabilir”; 'sizden' ifadesi yerine hükmü vasfa bağlayarak ve genelleştirerek şöyle buyurdu: {ممن افترى} “uydurandan” yani kasten isnat edenden, {على الله} “Allah'a karşı” yani mülkün Mâlik'i olduğu için kendisinden daha büyüğü bulunmayan Zat'a karşı, {كذباً} “yalan” İbrâhim'in (aleyhisselâm) şeriatını değiştiren Amr b. Lühayy ve onun yaptığı gibi yapan herkes gibi.
ولما كان يلزم من شرعهم لهذه الأمور إضلال من تبعهم فيها عن الصراط السوي، وكانوا يدعون أنهم أفطن الناس وأعرفهم بدقائق الأمور في بداياتها ونهاياتها وما يلزم عنها، جعل غاية فعلهم مقصوداً لهم تهكماً بهم فقال: {ليضل الناس} ولما كان الضلال قد يقع من العالم الهادي خطأ، قال: {بغير علم} .
Onların bu hususları kural koymalarının neticesinde kendilerine uyanları dosdoğru yoldan saptırmaları kaçınılmaz olduğundan ve onlar insanların en zekisi, işlerin başlangıçlarını, sonuçlarını ve doğuracağı neticeleri en iyi bileni olduklarını iddia ettiklerinden, onlarla alay etmek üzere fiillerinin gayesini onların kastı kılarak şöyle buyurdu: {ليضل الناس} “insanları saptırmak için”. Sapıklık bazen hidayet ehli bir âlimden hataen vuku bulabileceğinden şöyle buyurdu: {بغير علم} “bilgisizce”.
ولما كان هذا محل عجب ممن يفعل هذا، كشفه سبحانه بقوله استئنافاً: {إن الله} وهو الذي لا حكم لأحد سواه لا يهديهم، هكذا كان الأصل ولكنه أظهر تعميماً بما هو أعم من وصفهم ليكون الحكم عليهم بطريق الأولى فقال: {لا يهدي القوم الظالمين} أي الذين يضعون الأشياء في غير مواضعها فكيف بالأظلمين! وما أحسن هذا الختم لأحكامهم وأنسبه لما بناها عليه من قوله {إنه لا يفلح الظالمون} [الأنعام: ٢١] .
Bu durum, bunu yapan kimseden ötürü şaşılacak bir yer olduğundan, Allah Teâlâ sözü yeniden başlatarak bunu şu buyruğuyla açığa çıkardı: {إن الله} “Şüphesiz Allah” -ki O'ndan başka hiçbir hüküm koyucu yoktur- onları hidayete erdirmez. Asıl takdir bu şekilde idi; fakat hükmün evleviyet yoluyla onlara terettüp etmesi için onların vasfından daha genel olan bir ifadeyi açıkça getirip şöyle buyurdu: {لا يهدي القوم الظالمين} “zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” yani eşyayı yerli yerine koymayanları; öyleyse en zalim olanlar nasıl hidayete erdirilsin! Hükümlerinin bu şekilde sonlandırılması ve bunun {إنه لا يفلح الظالمون} “Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler” [En'âm, 21] ayeti üzerine bina edilmesine ne kadar da uygundur!
ولما تضمن قوله افتراء عليه افتراء على الله والتعبير في ذلك كله
O'na iftira etme ve Allah'a iftira etme sözü ile bütün bunlarda
بالاسم الأعظم أن كون التحريم ليس إلاّ من الله أمر معلوم ليس موضعاً للشك لأنه الملك الأعظم ولا حكم لغير الملك، ومن حكم عن غير أمره عذب؛ حسن بعد إبطال دينهم والبيان لأن من حرم شيئاً بالتشهي مضل وظالم قولُه مبيناً البيان الصحيح لما يحل ويحرم جواباً لمن يقول: فما الذي حرمه سبحانه وما الذي أحله: {قل} معلماً بأن التحريم لا يثبت إلاّ بوحي من الله {لآ أجد} أي الآن ولا فيما يستقبل من الزمان، فإن «لا» كلمة لا تدخل على مضارع إلاّ وهو بمعنى الاستقبال {في مآ} .
İsm-i A'zam ile ifade edilmesi, haram kılmanın ancak Allah'tan olabileceğinin bilinen ve şüphe götürmeyen bir husus olduğunu tazammun ettiğinden -zira O en büyük Mâliktir ve Mâlik'ten başkasının hükmü yoktur; O'nun emri olmaksızın hüküm veren ise azap görür-; onların dinini iptal ettikten ve sırf arzuyla bir şeyi haram kılan kimsenin saptırıcı ve zalim olduğunu beyan ettikten sonra, 'O halde Allah Teâlâ neyi haram kıldı ve neyi helal kıldı?' diyen kimseye bir cevap olarak, neyin helal neyin haram olduğuna dair doğru beyanı açıklayan şu buyruk pek güzel düşmüştür: {قل} “De ki” haram kılmanın ancak Allah'tan bir vahiyle sabit olacağını bildirerek, {لآ أجد} “bulamıyorum” yani ne şu anda ne de gelecekte; zira 'lâ' edatı muzari fiilin başına ancak istikbal anlamı taşıdığında gelir, {في مآ} “bana... olanlar içinde”...
ولما كان ما آتاه ﷺ قد ثبت بعجزهم عن معارضته أنه من الله، بني للمفعول قوله: {أوحي إليّ} أي من القرآن والسنة شيئاً مما تقدم مما حرمتموه مطلقاً أو على حال دون حال وعلى ناس دون آخرين طعاماً {محرماً على طاعم} أيّ طاعم كان من ذكر أو أنثى {يطعمه} أي يتناوله أكلاً وشرباً أو دواء أو غير ذلك {إلا أن يكون} أي ذلك الطعام {ميتة} أي شرعاً، والميتة الشرعية هي ما لا يقبل التذكية، وهو كل ما زالت حياته بغير ذكاة شرعية {أو دماً مسفوحاً} أي مراقاً من شأنه السيلان لا من شأنه الجمود كالكبد والطحال.
...ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) verilen şeyin Allah'tan olduğu onların buna benzer bir söz getirmekten aciz kalmalarıyla sabit olduğundan meçhul olarak inşa edilip şöyle buyruldu: {أوحي إليّ} “vahyolunanlar içinde” yani Kur'an'dan ve Sünnet'ten, daha önce geçen ve sizin mutlak olarak yahut bir halde haram kılıp diğerinde kılmadığınız veya bazı insanlara haram kılıp diğerlerine kılmadığınız yiyeceklerden, {محرماً على طاعم} “yiyen bir kimseye haram kılınmış” yani erkek veya dişi herhangi bir yiyene, {يطعمه} “onu yiyecek” yani yeme, içme, ilaç veya başka bir yolla onu alacak kimseye, {إلا أن يكون} “olması müstesna” yani o yiyeceğin, {ميتة} “ölü eti (leş)” yani şer'an ölü eti; şer'î meyte ise boğazlanmayı kabul etmeyen ve şer'î bir kesim olmaksızın hayatı sona eren her şeydir; {أو دماً مسفوحاً} “yahut akıtılmış kan” yani ciğer ve dalak gibi donma tabiatında olan değil, akıtılmış olup akma tabiatında olan [kan].
ولما كان النصارى قد اتخذوا أكل الخنزير ديناً، نص عليه وإن كان داخلاً في قوله «ميتة» على ما قررته في المراد بها، وقال:
Hristiyanlar domuz yemeyi din edindikleri için, murat edilen anlam bakımından açıkladığım üzere 'leş' ifadesine dâhil olsa bile onu ayrıca zikretti ve şöyle buyurdu:
{أو لحمِ خنزير} ليفيد تحريمه على كل حال سواء ذبح أم لا، ولو قيل: أو خنزيراً لاحتمل أن يراد تحريم ما أخذ منه حياً فقط، وقال: {فإنه} أي الخنزير {رجس} ليفيد نجاسة عينه وهو حي، فلحمه وكذا سائر أجزائه بطريق الأولى، وكل ما وافقه في هذه العلة كان نجساً، لا يعاد الضمير على اللحم لأنه قد علمت نجاسته من تحريمه لعينه، فلو عاد عليه كان تكراراً.
{أو لحم خنزير} “yahut domuz eti” ister kesilmiş olsun ister kesilmemiş, her durumda haram olduğunu ifade etmek için [böyle buyurdu]. Şayet 'yahut domuz' denilseydi, sadece ondan canlı iken alınan şeyin haram kılındığının kastedilmesi muhtemel olurdu. Ve şöyle buyurdu: {فإنه} “çünkü o” yani domuz, {رجس} “pistir” canlı iken de zâtının necis olduğunu ifade etmek için; dolayısıyla onun eti ve diğer bütün cüzleri evleviyetle necistir. Bu illette onunla uyuşan her şey de necis olur. Zamir ete dönmez; zira etin necaseti bizzat kendisinin haram kılınmasından zaten bilinmiştir, şayet ona dönseydi tekrar olurdu.
ولما ذكر المحرم لعينه ذكر المحرم لعارض، فقال مبالغاً في النفي عنه بأن جعله نفس المعنى الذي وقع النهي لأجله: {أو فسقاً} أي أو كان الطعام خروجاً مما ينبغي القرار فيه من فسيح جناب الله الذي من توطنه أمن واهتدى وسلم من ضيق الهوى في ذكر الغير الذي من خرج إليه خاف وضل، وهلك وتوى؛ ثم قال مفسراً له مقدماً لما هو داخل في الفسق من الالتفات إلى الغير: {أهل لغير الله} أي الذي له كل شيء لأن له الكمال كله {به} أي ذكر غير اسمه عليه بأن ذبح له تديناً؛ ثم ذكر لطفه بهذه الأمة في إباحته لهم في حال الضرورة كل محرم رحمة منه لهم وستراً لتقصيرهم فقال: {فمن اضطر} أي حصل له جوع خشي منه التلف، وبني للمفعول لأن المعتبر حصول الاضطرار لا كونه من معين، ومن التعبير بذلك تؤخذ حرمة ما زاد
Bizzat kendisinden ötürü haram olanı zikrettikten sonra arızi bir sebepten ötürü haram olanı zikretti; nehyin gerçekleşmesine sebep olan mânânın bizzat kendisi kılarak onu nefyetmekte mübalağa ile şöyle buyurdu: {أو فسقاً} “yahut bir fısk” yani yahut o yiyeceğin, yerleşen kimsenin emniyete kavuştuğu, hidayet bulduğu ve kurtulduğu Allah'ın o geniş katında kalınması gereken yerden çıkıp, çıkan kimsenin korktuğu, saptığı, helak olup yok olduğu başkasını anmanın dar hevasına sapması olması [durumu müstesna]. Sonra bunu tefsir ederek başkasına iltifat etmekten ibaret olan fıskın içine dâhil olan şeyi öne alıp şöyle buyurdu: {أهل لغير الله} “Allah'tan başkası adına kesilmiş” yani her şeyin sahibi olan Zat'tan başkası adına; zira bütün kemal O'nundur, {به} “üzerine” yani dindarlık adına onun için kesilerek üzerine O'ndan başkasının adı anılmış. Sonra onlara bir rahmet ve kusurlarını örtmek üzere zaruret halinde her haramı onlara mubah kılmak suretiyle bu ümmete olan lütfunu zikredip şöyle buyurdu: {فمن اضطر} “Kim mecbur kalırsa” yani helak olmaktan korkulacak derecede bir açlığa maruz kalırsa; meçhul olarak inşa edilmiştir çünkü muteber olan muztar kalmanın gerçekleşmesidir, belirli bir kimseden olması değil. Bu ifadeden,
على سد الرمق لأنه حينئذٍ لا يكون مضطراً {غير باغ} أي على غيره بمكيدة {ولا عاد} أي على غيره بقوته ولا متجاوز سد الضرورة {فإن ربك} أي المحسن إليك بإرسالك وإلى أمتك الضعيفة بجعل دينها الحنيفية السمحة {غفور} أي يمحو الذنب إذا أراد {رحيم} أي يكرم المذنب بعد الغفران بأنواع الكرامات، فهو جدير بأن يمحو عن هذا المضطر أثر تلك الحرمة التي كدرها ويكرمه بأن يجعل له - في حفظه بذلك لنفسه إذا صحت فيه نيته - أجراً عظيماً، وقد تكلفت الآية على وجازتها بجميع المحرمات من المأكولات مع الإشارة بلفظ الرجس والفسق إلى جميع أصناف المحرمات وإلى أن ارتكابها موجب للخبث والانسلاخ من الخير، وذلك هو سبب تحريمها؛ قال الأستاذ أبو الحسن الحرالي في كتاب العروة: وجه إنزال هذا الحرف - أي حرف الحرام - طهرة الخلق من مضار أبدانهم ورجاسة نفوسهم ومجهلة قلوبهم، فما اجتمعت فيه كان أشد تحريماً وما وجد فيه شيء منها كان تحريمه بحسب تأكد الضرورة إلى طهرته، وكما اختلف أحوال بني آدم بحسب اختلاف طينتهم من بين خبيث وطيب وما بين ذلك، اختلف أحوالهم فيما به تجدد خلقهم من رزقهم، فمن اغتذى بدنه من شيء ظهرت أخلاق نفس ذلك المغتذى به وأوصافه في نفسه، ورين على القلب أو صفاء، لتقويه بما يسمى عليه من ذكر الله أو كفر به
yaşayacak kadar olan miktardan fazlasının haram olduğu anlaşılır; çünkü o durumda muztar sayılmaz. {غير باغ} “haddi aşmaksızın” yani bir hile ile başkasına saldırmaksızın, {ولا عاد} “ve sınırı tecavüz etmeksizin” yani gücüyle başkasına saldırmaksızın ve zaruret sınırını aşmaksızın [yerse]; {فإن ربك} “şüphesiz senin Rabbin” yani seni göndermekle sana ve dinini kolaylaştırılmış Haniflik kılmakla senin zayıf ümmetine ihsanda bulunan [Rabbin], {غفور} “çok bağışlayandır” yani dilediği zaman günahı silendir, {رحيم} “çok merhamet edendir” yani mağfiretten sonra günahkâra çeşitli ikramlarda bulunandır. Dolayısıyla O, bu muztar kimseden çiğnediği o haramlığın izini silmeye ve bu yolla kendi canını koruduğu için -şayet niyeti sahih ise- ona büyük bir ecir vermek suretiyle ikramda bulunmaya layıktır. Bu ayet vecizliğine rağmen yenilen şeylerden haram olanların tamamını üstlenmiş, ayrıca pislik (rics) ve fasıklık (fısk) lafzıyla bütün haram çeşitlerine ve onları işlemenin habisliği ve hayırdan soyutlanmayı gerektirdiğine işaret etmiştir; haram kılınmalarının sebebi de işte budur. Üstat Ebü'l-Hasan el-Harrâlî Kitâbü'l-Urve'de şöyle demiştir: 'Bu hükmün -yani haram hükmünün- indirilme gayesi, mahlûkatı bedenlerinin zararlarından, nefislerinin pisliğinden ve kalplerinin cehaletinden temizlemektir. Bunların tamamının kendisinde toplandığı şeyin haramlığı daha şiddetlidir; bunlardan bir şeyin bulunduğu şeyin haramlığı ise ondan temizlenme zaruretinin derecesine göredir. Âdemoğullarının halleri, habis ile tayyib ve bu ikisi arasındaki topraklarının farklılığına göre nasıl farklılık arz ediyorsa, rızıklarından yaratılışlarının yenilenmesini sağlayan şeylerdeki halleri de öyle farklılık arz eder. Kimin bedeni bir şeyle beslenirse, o beslendiği şeyin nefsinin ahlakı ve vasıfları kendi nefsinde ortaya çıkar; üzerine Allah'ın adının anılmasıyla güçlenmesine veya başkası anılarak O'na küfredilmesine göre
بذكر غيره، وجامع منزله على حده من استثناء قليله من متسع الحلال قوله تعالى
kalp üzerine bir pas yahut bir duruluk çöker. Geniş helal dairesinden az bir kısmını istisna ederek kendi sınırında bunu toplayan yer, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
{قل لا أجد فيما أوحي إليّ محرماً على طاعم يطعمه إلاّ أن يكون ميتة أو دماً مسفوحاً} [الأنعام: ١٢٥] هذا لمضرته بالبدن {أو لحم خنزير} وهذا لتخبيثه للنفس وترجيسه لها كما قال تعالى {فإنه رجس أو فسقاً أهل لغير الله به} وهذا لرينه على القلب، وهذه الآية مدنية وأثبتها تعالى في سورة مكية إشعاراً بأن التحريم كان مستحقاً في أول الدين ولكن أخر إلى حين اجتماع جمة الإسلام بالمدينة تأليفاً لقلوب المشركين وتيسيراً على ضعفاء الدين الذين آمنوا واكتفاء للمؤمنين بتنزههم عن ذلك وعما يشبهه استبصاراً منهم حتى أن الصديق ﵁ كان قد حرم الخمر على نفسه في زمن الجاهلية لما رأى فيها من نزف العقل، فكيف بأحوالهم بعد الإسلام! وألحق بها في سورة {الذين آمنوا} ما كان قتله سطوة من غير ذكر الله عليه من المنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع إلاّ ما أدرك بالتذكية المنهرة للدم الموصل في التحريم لفساد مسفوحه بما هو خارج عن حد الطعام في الابتداء والأعضاء في الانتهاء المستدركة ببركة التسمية أثر ما أصابها من مفاجأة السطوة، وألحق بها أيضاً في هذه السورة
{قل لا أجد فيما أوحي إليّ محرماً على طاعم يطعمه إلاّ أن يكون ميتة أو دماً مسفوحاً} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde yiyen bir kimseye haram kılınmış bir şey bulamıyorum; ancak ölü eti yahut akıtılmış kan olması müstesna...” [En'âm, 145] Bu, bedene olan zararından ötürüdür; {أو لحم خنزير} “yahut domuz eti” bu da nefsi habisleştirmesi ve pisletmesinden ötürüdür; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فإنه رجس أو فسقاً أهل لغير الله به} “çünkü o pistir yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısktır”. Bu da kalbe pas vermesinden ötürüdür. Bu ayet Medenîdir; Allah Teâlâ müşriklerin kalplerini ısındırmak, iman eden zayıf kimselere kolaylık sağlamak ve müminlerin basiretleri sayesinde bundan ve benzerlerinden sakınmalarıyla yetinmek için ilk başta haramlığı hak edilmiş olmasına rağmen İslâm cemaati Medine'de toplanana kadar tehir edildiğini bildirmek üzere onu Mekkî bir sûrede sabit kılmıştır; öyle ki Sıddîk (radıyallâhu anh) aklı giderdiğini gördüğü için Câhiliye devrinde şarabı kendisine haram kılmıştı, İslâm'dan sonraki halleri nasıldır varın kıyas edin! İman edenler sûresinde (Mâide sûresi) üzerine Allah'ın adı anılmaksızın zorbalıkla öldürülen boğulmuş, vurulmuş, yuvarlanmış, süsülmüş ve canavarın yediği hayvanlar buna dâhil edilmiştir; ancak kanı akıtan ve haram kılınmasında başlangıçta yiyecek sınırından, sonda ise ani baskının eseri besmelenin bereketiyle telafi edilen uzuv sınırından çıkan akıtılmış kanın fesadına ulaştıran şer'î kesimle yetişilenler müstesnadır. Bu sûrede
تحريم الخمر لرجسها كالخنزير كما ألحقت المقتولة بالميتة، وكما حرم الله ما فيه جماع الرجس من الخنزير وجماع الإثم من الخمر حرم رسول الله ﷺ ما كان فيه حظ من ذلك، فألحق بالخنزير السباع حماية من سورة غضبها لشدة المضرة في ظهور الغضب من العبيد لأنه لا يصلح إلاّ لسيدهم، وحرم الحمر الأهلية حماية من بلادتها وحرانها الذي هو علم غريزة الخرق في الخلق، وألحق ﷺ بتحريم الخمر التي سكرها مطبوع تحريمَ المسكر الذي سكره مصنوع، وكما حرم الله ما يغر العبد في ظاهره وباطنه حرم عليه فيما بينه وبينه ما يقطعه عنه من أكل الربا، والربا بضع وسبعون باباً والشرك مثل ذلك، وجامع منزله في قوله تعالى {الذين يأكلون الربا} إلى قوله:
öldürülen hayvanın leşe ilhak edilmesi gibi, pisliğinden ötürü şarabın haram kılınması da domuza ilhak edilmiştir. Allah domuzdaki pisliğin tamamını ve şaraptaki günahın tamamını haram kıldığı gibi, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) da bunlardan bir pay taşıyan şeyleri haram kılmıştır; nitekim kullardan öfkenin zuhur etmesindeki şiddetli zarardan ötürü -çünkü öfke ancak onların Efendisine yakışır- gazaplarının şiddetinden korumak için yırtıcı hayvanları domuza ilhak etmiş, yaratılıştaki ahmaklık fıtratının alâmeti olan aptallık ve huysuzluklarından korumak için de ehlî eşekleri haram kılmıştır. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sarhoş ediciliği fıtrî olan şarabın haramlığına, sarhoş ediciliği sun'î olan sarhoş edicileri de ilhak etmiştir. Allah kulun zahirini ve batınını aldatan şeyleri haram kıldığı gibi, faiz yemekten ibaret olup kendisiyle kulu arasını kesen şeyleri de kul ile Kendi arasında haram kılmıştır. Faizin yetmiş küsur kapısı vardır, şirk de bunun gibidir. Bunu toplayan yer Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: {الذين يأكلون الربا} “Faiz yiyenler...” -şu buyruğa kadar-:
{وأحل الله البيع وحرم الربا} [البقرة: ٢٧٥] إلى انتهاء ذكره إلى ما ينتظم من ذلك في قوله: {يا أيها الذين آمنوا لا تأكلوا الربا أضعافاً مضاعفة} [آل عمران: ١١٣]- الآية ما يلحق بذلك في قوله: {وما آتيتم من ربا} [الروم: ٣٩]- الآية، هكذا قال: إن هذه الآية مدنية، وهو - مع كوني لم أره لغيره - مشكل بقوله {وقد فصل لكم ما حرم عليكم} [الأنعام: ١١٩]- الآية.
{وأحل الله البيع وحرم الربا} “...Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır” [Bakara, 275] -bunun zikrinin nihayetine kadar; buna dahil olan şu buyruğa kadar-: {يا أيها الذين آمنوا لا تأكلوا الربا أضعافاً مضاعفة} “Ey iman edenler! Kat kat artırılmış olarak faiz yemeyin” [Âl-i İmrân, 130] -ayet; buna ilhak edilen şu buyruktaki gibi-: {وما آتيتم من ربا} “Faiz olarak verdiğiniz şeyler...” [Rûm, 39] -ayet. O, bu ayetin Medenî olduğunu böylece söylemiştir; bu durum -başkası için bunu görmemiş olmamla birlikte- {وقد فصل لكم ما حرم عليكم} “Oysa O, size haram kıldıklarını ayrıntılı olarak açıklamıştır” [En'âm, 119] -ayet- buyruğu sebebiyle müşküldür.
ولما كان تحريم الربا بين الرب والعبد، كان فيه الوعيد بالإيذان بحرب من الله ورسوله، ولذلك حمت الأئمة ذرائعه أشد الحماية، وكان أشدهم في ذلك عالم المدينة حتى أنه حمي من صورته من الثقة بسلامة الباطن منه، وعمل بضد ذلك في محرمات ما بين العبد ونفسه، وكما حرم الله الربا فيما بينه وبين عبده من هذا الوجه الأعلى كذلك حرم أكل المال بالباطل فيما بين العبد وبين غيره من الطرف الأدنى، وجامع منزله في قوله تعالى: {ولا تأكلوا أموالكم بينكم بالباطل وتدلوا بها إلى الحكام} [البقرة: ١٨٨]- الآية إلى ما ينتظم به من قوله تعالى {يا أيها الذين آمنوا لا تأكلوا أموالكم بينكم بالباطل إلا أن تكون تجارة عن تراض منكم} [النساء: ٢٩] إلى ما ينتظم به من قوله تعالى: {وآتوا اليتامى أموالهم} [النسا: ٢]- الآيات في أموال اليتامى، فحرمه تعالى من جهة الأعلى والمثيل والأدنى، وانتظم التحرير في ثلاثة أصول: من جهة ما بين الله وبين عبده ومن جهة ما بين العبد وبين نفسه، ومن جهة ما بين العبد وبين غيره، مما تستقرأ جملة آية في القرآن وأحاديثه في السنة ومسائله في فقه الأئمة؛ ولما كان له متسع، وقع فيما بين الحلال البين والحرام
Faizin haram kılınması Rab ile kul arasında olduğundan, onda Allah ve Resûlü tarafından bir harp ilanı tehdidi bulunmaktaydı. Bundan ötürü imamlar onun vesilelerini en şiddetli şekilde engellemişlerdir; bu hususta onların en şiddetlisi Medine âlimi (İmam Mâlik) idi; öyle ki batınının ondan salim olduğuna güvenmekten kaynaklanan suretini dahi menetmiştir. Kul ile nefsi arasındaki haramlarda ise bunun zıddıyla amel etmiştir. Allah Teâlâ bu en yüce cihetten Kendisiyle kulu arasındaki faizi haram kıldığı gibi, daha alt taraftan kul ile başkası arasındaki batıl yolla mal yemeyi de haram kılmıştır. Bunu toplayan yer Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {ولا تأكلوا أموالكم بينكم بالباطل وتدلوا بها إلى الحكام} “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin ve hâkimlere rüşvet olarak aktarmayın...” [Bakara, 188] -ayet; buna dahil olan şu buyruğa kadar-: {يا أيها الذين آمنوا لا تأكلوا أموالكم بينكم بالباطل إلا أن تكون تجارة عن تراض منكم} “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesna” [Nisâ, 29] -buna dahil olan şu buyruğa kadar-: {وآتوا اليتامى أموالهم} “Yetimlere mallarını verin” [Nisâ, 2] -yetimlerin malları hakkındaki ayetler-. Allah Teâlâ onu üst cihetten, denk cihetten ve alt cihetten haram kılmıştır. Böylece tahrir üç asılda intizam bulmuştur: Allah ile kulu arasındaki cihetten, kul ile nefsi arasındaki cihetten ve kul ile başkası arasındaki cihetten; bunların tamamı Kur'an'daki ayetlerden, Sünnet'teki hadislerden ve imamların fıkhındaki meselelerden istikra yoluyla çıkarılır. Bunun geniş bir alanı olduğundan, apaçık helal ile apaçık haram
البين أمور متشابهات لا يعلمها كثير من الناس، لأنها تشبه الحلال من وجه وتشبه الحرام من وجه، فلوقوعها بينهما يختلف فيها ولعرضه في الأولى، وعن حماية الله عباده عن وبيل الحرام تحقق لهم اسمه «الطيب» ، فلم يتطبب بطب الله من لم يحتم عن محرماته ومتشابهاتها، وهو الورع الذي هو ملاك الدين، ولا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم، ثم قال فيما تحصل به قراءة حرف الحرام تماماً في العلم والحال والعمل: اعلم أن الإنسان لما كان خلقاً جامعاً كانت فيه بزرتان: بزرة للخير وبزرة للشر، وبحسب تطهره وتخلصه من مزاحمة نبات بزرة الشر تنمو فيه وتزكو بزرة الخير، ولكل واحدة من البزرتين منبت في جسمه ونفسه وفؤاده، فأول الحروف في الترتيب العمل، والأساس لما بعده هو قراءة حرف الحرام، لتحصل به طهرة البدن الذي هو السابق في وجود الإنسان فمن غذي بالحرام في طفولته لم يقدر على اجتناب الآثام في كهولته إلا أن يطهر الله بما شاء من نار الورود في الدنيا من الأمراض والضراء، فهو الأساس الذي ينبني عليه تطهر النفس من المناهي وتطهر الفؤاد من العمه والمجاهل، والذي تحصل به قراءة هذا الحرف هو الورع الحاجز عما يضر بالجسم ويؤذي النفس وما يكره الخلق
arasında insanların çoğunun bilmediği şüpheli şeyler vuku bulmuştur; çünkü bunlar bir cihetten helale, bir cihetten harama benzer. Bu ikisi arasında yer almasından ötürü hakkında ihtilaf edilmiş ve ilk hususta buna maruz kalınmıştır. Allah'ın kullarını haramın vebalinden koruması cihetiyle O'nun 'et-Tayyib' ismi onlar hakkında tahakkuk etmiştir. Dolayısıyla O'nun haramlarından ve şüpheli şeylerinden sakınmayan kimse Allah'ın tababetiyle tedavi olmamış demektir; bu da dinin esası olan vera'dır. Güç ve kuvvet ancak pek yüce ve pek büyük olan Allah'a aittir. Sonra haram hükmünün ilim, hal ve amel bakımından tam olarak okunmasıyla neyin hâsıl olacağı hususunda şöyle demiştir: 'Bil ki insan kuşatıcı bir yaratılışta olduğundan onda iki tohum vardır: bir hayır tohumu ve bir şer tohumu. Şer tohumunun bitkisinin sıkıştırmasından temizlenmesi ve kurtulması nispetinde onda hayır tohumu büyür ve gelişir. Bu iki tohumdan her birinin onun cisminde, nefsinde ve kalbinde bir bitiş yeri vardır. Tertipteki ilk harf ameldir; sonrakinin esası ise haram harfinin okunmasıdır ki insanın varlığında öncelikli olan bedenin temizliği bununla hâsıl olsun. Kim çocukluğunda haramla beslenirse, Allah dünyada hastalık ve darlık gibi varidat ateşiyle dilediği şekilde temizlemedikçe olgunluk çağında günahlardan kaçınmaya güç yetiremez. Dolayısıyla bu, nefsin yasaklardan ve kalbin körlük ve cehaletlerden temizlenmesinin üzerine bina edildiği esastır. Bu harfin okunmasıyla hâsıl olan şey ise cisme zarar veren, nefse eziyet eden ve mahlûkatın hoşlanmadığı şeylerden alıkoyan vera'dır.'
وما يغضب الرب، فمن أصاب شيئاً من ذلك ولم يبادر إليه بالتوبة عذب بكل آية قرأها وهو مخالف لحكمها «من لم يبال من أيّ باب دخل عليه رزقه لم يبال الله من أيّ باب أدخله النار» .
[ve] Rabbi gazaplandıran şeylerden [alıkoyan vera'dır]. Kim bunlardan bir şeye bulaşır da hemen tövbeye yönelmezse, hükmüne muhalif olduğu halde okuduğu her bir ayet sebebiyle azap görür: «Rızkının kendisine hangi kapıdan girdiğine aldırış etmeyene, Allah da onu cehenneme hangi kapıdan sokacağına aldırış etmez.»
ولما كان الورع كف اليد ظاهراً عن الشيء الضار، وكانت الجوارح لا تنقاد إلا عن تأثر من النفس، لم يصح الورع ظاهراً إلا أن يقع في النفس روعة باطنه من تناول ذلك الشيء؛ ولما كانت النفس لا تتأثر إلا عن تبصر القلب في الضار كما لا ينكف اليد إلا عند تقذر النفس لما تدرك العين قذره حتى أن النفس الرضية تأنف من المحرمات كما يأنف المستنطف من المستقذرات، فأكلة الحرام هم دود جيفة الدنيا يستقذرهم أهل البصائر كما يستقذرون هم دود جيف المزابل.
Vera', zahirde eli zararlı şeyden çekmek olduğundan ve uzuvlar da ancak nefsin etkilenmesiyle boyun eğdiğinden, o şeyi yemekten dolayı nefiste batıni bir ürperti meydana gelmedikçe zahiri vera' sahih olmaz. Nefis de ancak kalbin zararlı olanı basiretle görmesiyle etkilendiğinden -tıpkı gözün pisliğini idrak ettiği şeyden nefsin tiksinmesi anında elin çekilmesi gibi; hatta öyle ki mutmain nefis, temizliğe düşkün kimsenin pisliklerden iğrenmesi gibi haramlardan iğrenir- haram yiyenler dünya leşinin kurtlarıdır; basiret ehli, çöplük leşlerinin kurtlarından nasıl iğreniyorsa onlardan da öyle iğrenir.
ولما كان الحرام ما يضر العبد في نفسه كالميتة، تيسر على المستبصر كف يده عنها لما يدري من مضرتها بجسمه، وكذلك الدم المسفوح لأنه ميتة بانفصاله عن الحي ومفارقته لروح الحياة التي تخالطه في العروق، قلت: وسيأتي قريباً تعليله في التوراة بما يقتضي أنه أكثر فعلاً في النفس وتطبيعاً لها بخلق ما هو دمه من اللحم - والله الموفق؛ وكذلك ما يضر بنفسه كلحم الخنزير لأنه رجس، والرجس هو خبائث الأخلاق التي هي عند العقلاء أقبح من خبائث الأبدان، وذلك لأن
Haram, leş gibi kulun bedenine zarar veren bir şey olduğunda, basiret sahibine bedenine vereceği zararı bildiğinden ötürü elini ondan çekmek kolay gelir. Akıtılmış kan da böyledir; çünkü o, diriden ayrılması ve damarlarda kendisine karışan hayat ruhundan kopması sebebiyle bir leştir. Derim ki: Tevrat'ta bunun gerekçelendirilmesi, nefiste daha fazla tesir icra ettiğini ve nefsi, eti kanı olan hayvanın huyuyla tabiatlandırdığını gerektiren bir ifadeyle yakında gelecektir -başarı Allah'tandır-. Aynı şekilde domuz eti gibi nefse zarar veren şeyler de böyledir; çünkü o murdardır (*rics*). Rics ise akıl sahipleri nezdinde bedenlerin pisliklerinden daha çirkin olan ahlakın pislikleridir. Bunun sebebi şudur:
من اعتذى جسمه بلحم حيوان اغتذت نفسه بنفسانية ذلك الحيوان وبخلق من أخلاقه، وفي نفس الخنزير مجامع رذائل الأخلاق من الإباء والحران والمكر والإقدام على ما يعانيه فيه الهلاك ومتابعة الفساد، والانكباب على ما تقبل عليه في أدنى الأشياء على ما أظهرت في خلقته آياته فإنه ليس له استشراف كذوات الأعناق، وكذلك ما يضر بهما وبالعقل كالخمر في نزفها للعقل وتصديعها للرأس وإيقاعها العداوة والبغضاء في خلق النفس، ولذلك هي جماع الإثم، فالمتبصر في المحرمات يأنف منها لما يدري من مضرتها وأذاها في الوقت الحاضر وفي معيبها في يوم الدنيا إلى ما أخبر به من سوء عقباها في يوم الدين، ومن شرب الخمر ومات ولم يتب منها كان حقاً على الله أن يسقيه من طينة الخبال، وهي عصارة أهل النار، ولو هدد شاربها في الدنيا من له أمر بأن يسقيه من بوله ورجيعه لوجد من الروع ما تحمله على الورع عنها، وإذا استبصر ذو دراية فيما يضره في ذاته فأنف منه رعاية نفسه لحق له بذلك التزام رعايتها عما يتطرق له منه درك من جهة غيره فيتورع من أكل أموال الناس بالباطل لما يدري من المؤاخذة عليها في العاجل وما أخبر به من المعاقبة عليها في الآجل، ولها في ذاته مضرة في الوقت بتعرفها من موارد القرآن بنور الإيمان
Bedenini bir hayvanın etiyle besleyen kimsenin nefsi de o hayvanın nefis özellikleriyle ve huylarından bir huyla beslenir. Domuzun nefsinde ise dikbaşlılık, hırçınlık, hilekârlık, içinde helaki bulunan şeylere atılma, fesada uyma ve yaratılışındaki delillerin gösterdiği üzere en bayağı şeylerin üzerine çullanma gibi ahlaki rezilliklerin tamamı toplanmıştır; zira boyunlu hayvanlar gibi yukarıya doğru bir bakışı/duruşu yoktur. Beden ve akla birlikte zarar veren şeyler de böyledir; aklı tüketmesi, başı ağrıtması ve nefsin mizacına düşmanlık ve kin sokması bakımından şarap gibi. Bu sebeple o, günahın bütünüdür. Haramlara basiretle bakan kimse, dünyadaki şu anki vaktinde onun zarar ve eziyetini, ayıbını bildiği gibi din günündeki fena akıbetinden haber verilen şeyleri de bildiği için ondan tiksinir. Kim şarap içer de tövbe etmeden ölürse, Allah'ın ona cehennem ehlinin ifrazatı olan 'tıynetü'l-habâl'den içirmesi haktır. Dünyada şarap içen bir kimse, yetki sahibi biri tarafından kendi sidiğini ve dışkısını içirmekle tehdit edilseydi, onu bundan sakınmaya sevk edecek büyük bir dehşet hissederdi. İlim sahibi bir kimse bizzat kendisine zarar veren şeyleri basiretle görüp nefsini korumak maksadıyla ondan tiksinirse, başkası cihetinden kendisine bir ceza ve sorumluluk gelebilecek şeylerden de nefsini korumaya riayet etmesi hak olur; böylece insanların mallarını haksız yere yemekten vera' gösterir, çünkü dünyada bunun hesabının sorulacağını ve ahirette bununla cezalandırılacağını bilir. Bu durumun, iman nuruyla Kur'an'ın pınarlarından tanınmasıyla o an bizzat kendisinde bir zararı da vardır:
{الذين يأكلون أموال اليتامى ظلماً إنما يأكلون في بطونهم ناراً} [النساء: ١٠] وإن لم يحس بها، وليس تأويله الوعد بالنار لأن ذلك إنباء عند قوله تعالى {وسيصلون سعيراً} [النساء: ١٠] ، وكذلك إذا أنف مما يضره في نفسه وخاف مما يتطرق إليه ضره من غيره، أعظم أن يقرب حمى ما يتطرق إليه السطوة من ربه لأجله، وذلك فيما حرم عليه حماية لعظيم ملكه وعدم التفاوت في أمر رحمانيته في محرم الربا، ولما فيه أيضاً من مضرة وقته الحاضر التي يقيدها بالإيمان من تعريف ربه، فإنه تعالى كما عرف أن أكل مال الغير بالباطل نار في البطن، عرف أن أكل مال الربا جنون في العقل وخبال في النفس {الذين يأكلون الربا لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس} [البقرة: ٢٧٥] وأعظم من ذلك ما حرمه الله لعرائه عن اسمه عند إزهاق روحه، لأنه مأخوذ عن غير الله، وما أخذ عن غير الله كان أكله فسقاً وكفراً لأنه تناول الروح من يد من لا يملكها، ولذلك فرضت التسمية في التذكية ونفلت فيما سوى ذلك، فلا تصح قراءة هذا الحرف إلا بتبصرة القلب فيه وروعة النفس منه وورع اليد عنه، وإلا فهو من الذين يقرؤون حروفه ويضيعون حدوده، الذين قال فيهم رسول الله ﷺ «كثر هؤلاء من القراء، لا كثّرهم الله!» ومن لم تصح له قراءة هذا الحرف لم تصح له قراءة حرف
{الذين يأكلون أموال اليتامى ظلماً إنما يأكلون في بطونهم ناراً} “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak bir ateş tıkınmış olurlar” [Nisâ, 10]; kişi bunu hissetmese bile [böyledir]. Bunun tevili ateş vaadi değildir; zira o, Allah Teâlâ'nın: {وسيصلون سعيراً} “ve çılgın bir ateşe gireceklerdir” [Nisâ, 10] kavlindeki haber vermedir. Aynı şekilde nefsi için zararlı olandan tiksinip başkasından kendisine gelecek zarardan korktuğunda, Rabbi tarafından bu sebeple üzerine çökecek galebe ve azabın sahasına yaklaşmayı daha da büyük bir cürüm sayar. Bu da O'nun yüce mülkünü ve faiz haramında rahmaniyet buyruğundaki denksizliği korumak maksadıyla ona haram kıldığı şeylerdendir. Keza bunda, Rabbinin bildirmesiyle iman çerçevesinde kavradığı şimdiki vaktin zararı da vardır. Zira Allah Teâlâ başkasının malını haksız yere yemenin karında bir ateş olduğunu bildirdiği gibi, faiz malı yemenin de akılda bir delilik ve nefiste bir ifsat olduğunu bildirmiştir: {الذين يأكلون الربا لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس} “Faiz yiyenler, ancak şeytan çarpmış kimsenin kalktığı gibi kalkarlar” [Bakara, 275]. Bundan daha büyüğü ise, canı çıkarılırken O'nun isminden yoksun kaldığı için Allah'ın haram kıldığı şeydir; çünkü o, Allah'tan başkası adına alınmıştır. Allah'tan başkası adına alınan şeyin yenmesi fısk ve küfürdür; çünkü ona sahip olmayan birinin elinden canı almaktır. Bu sebeple boğazlamada besmele farz kılınmış, bunun dışındakilerde ise nafile sayılmıştır. Dolayısıyla bu harfin/hükmün okunması ancak kalbin basireti, nefsin ürpertisi ve elin vera' göstermesiyle sahih olur. Aksi takdirde o, harflerini okuyup sınırlarını zayi edenlerdendir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlar hakkında: «Bu kurrâlar ne kadar da çoğaldı, Allah onları çoğaltmasın!» buyurmuştur. Bu harfi okuması sahih olmayanın,
دعاؤه «الرجل يطلب الله مطعمه حرام ومشربه حرام وملبسه حرام وغذي بالحرام، يقول: يا رب! يا رب! فأنى يستجاب لذلك!» فهذه قراءة هذا الحرف وشرطه - والله ولي التوفيق.
«Adam Allah'a yalvarır; oysa yediği haram, içtiği haram, giydiği haramdır ve haramla beslenmiştir. ‘Ey Rabbim! Ey Rabbim!’ der; buna nasıl icabet edilsin ki!» duasını okuması da sahih olmaz. İşte bu harfin okunuşu ve şartı budur; tevfikin sahibi Allah'tır.
ولما كان قوله {طاعم} نكرة في سياق النفي، يعم كل طاعم من أهل شرعنا وغيرهم، وكان سبحانه قد حرم على اليهود أشياء غير ما تقدم، اقتضت إحاطة العلم أن قال مبيناً لإحاطة علمه وتكذيباً لليهود في قولهم: لم يحرم الله علينا شيئاً، إنما حرمنا على أنفسنا ما حرم إسرائيل على نفسه: {وعلى الذين هادوا} أي اليهود {حرمنا} بما لنا من العظمة التي لا تدافع {كل ذي ظفر} أي على ما هو كالإصبع للآدمي من الإبل والسباع والطيور التي تتقوى بأظفارها {ومن البقر والغنم} أي التي هي ذوات الأظلاف {حرمنا} أي بما لنا من العظمة {عليهم شحومهما} أي الصنفين؛ ثم استثنى فقال: {إلا ما حملت ظهورهما} أي من الشحوم مما علق بالظهر والجنب من داخل بطونهما {أو الحوايا} وهي الأمعاء التي هي متعاطفة متلوية، جمع حوية فوزنها فعائل كسفينة وسفائن، وقيل: جمع حاوية أو حاوياء كقاصعاء {أو ما اختلط} أي من الشحوم
{طاعم} "Yiyen" kelimesi olumsuzluk bağlamında nekira (belirsiz) olup şeriatımız ehlinden ve başkalarından her yiyeni kapsadığından ve Allah Teâlâ da Yahudilere daha önce geçenlerin dışındaki şeyleri haram kılmış olduğundan, ilmin ihatası, O'nun ilminin kuşatıcılığını beyan etmek ve Yahudilerin "Allah bize hiçbir şeyi haram kılmadı, biz ancak İsrail'in [Yakub'un] bizzat kendisine haram kıldığı şeyi nefsimize haram kıldık" şeklindeki sözlerini yalanlamak üzere şöyle buyurmasını gerektirdi: {وعلى الذين هادوا} “Yahudi olanlara da” yani Yahudilere {حرمنا} geri çevrilmez azametimizle haram kıldık {كل ذي ظفر} “bütün tırnaklı hayvanları” yani tırnaklarıyla güç bulan develer, yırtıcı hayvanlar ve kuşlardan insanoğlunun parmağı gibi olan her şeyi; {ومن البقر والغنم} “Sığır ve koyundan da” yani çift tırnaklı olanlardan {حرمنا} azametimizle haram kıldık {عليهم شحومهما} “onlara bu ikisinin iç yağlarını” yani bu iki türün iç yağlarını; sonra istisna yaparak buyurdu ki: {إلا ما حملت ظهورهما} “ancak sırtlarının taşıdığı” yani karınlarının içinden sırta ve yanlara yapışan iç yağları {أو الحوايا} “yahut bağırsakların” ki bunlar birbirine dolanmış, kıvrılmış bağırsaklardır; *haviyye*nin çoğuludur, vezni *sefîne* ve *sefâin* gibi *feâil*dir; *hâviye* veya *kâsığâ* gibi *hâviyâ*nın çoğulu olduğu da söylenmiştir; {أو ما اختلط} “veya karışan” iç yağları
{بعظم} مثل شحم الألية فإن ذلك لا يحرم، وهذا السياق بتقدم الجار وبناء الكلام عليه يدل على أن ما عدا المذكور من الصنفين حلال لهم.
{بعظم} “kemiğe” kuyruk yağı gibi; zira bu haram kılınmamıştır. Baştaki car-mecrurun öne alınması ve sözün onun üzerine bina edilmesiyle kurulan bu diziliş, zikredilen iki türün dışındakilerin onlara helal olduğuna delalet eder.
ولما كان كأنه قيل: لم حرم عليهم هذه الطيبات؟ قيل: {ذلك} أي التحريم العظيم والجزاء الكبير وهو تحريم الطيبات {جزيناهم} أي بما لنا من العظمة {ببغيهم} أي في أمورهم التي تجاوزوا فيها الحدود، وفي إيلاء هذه الآية - التي فيها ما حرم على اليهود - لما قبلها مع الوفاء بالمقصود من حصر محرمات المطاعم على هذه الأمة وغيرها أمران جليلان: أحدهما بيان اطلاعه ﷺ على تفصيل ما أوحي إلي من تقدمه ولما يشامم أحداً من أتباعهم ولا دارس عالماً ولا درس علماً قط، فلا دليل على صدقه على الله أعظم من ذلك، والثاني تفضيله هذه الأمة بأنه أحل لها الخبائث عند الضرورة رحمة لهم، وأزال عنها في تلك الحالة ضرها ولم يفعل بها كما فعل باليهود في أنه حرم عليهم طائفة من الطيبات ولم يحلها لهم في حال من الأحوال عقوبة لهم، وفي ذلك أتم تحذير لهذه الأمة من أن يبغوا فيعاقبوا كما عوقب من قبلهم على ما نبه عليه في قوله {غير محلي الصيد وأنتم حرم} [المائدة: ١] فبان الصدق وحصحص الحق ولم يبقى لمتعنت كلام، فحسن جداً ختم ذلك بقوله {وإنا لصادقون *} أي ثابت صدقنا أزلاً وأبداً كما اقتضاه ما لنا من العظمة، وتعقيبه بقوله: {فإن} أي وتسبب عن هذا الإيحاء الجامع الوجيز
Sanki "Bu temiz ve lezzetli şeyler onlara niçin haram kılındı?" denilmiş gibi buyruldu ki: {ذلك} “İşte böylece” yani bu büyük haram kılma ve temiz şeylerin haram kılınmasından ibaret olan büyük ceza ile {جزيناهم} azametimizle onları cezalandırdık {ببغيهم} “azgınlıkları yüzünden” yani haddi aştıkları işleri sebebiyle. Yahudilere haram kılınan şeyleri ihtiva eden bu ayetin, bu ümmete ve başkalarına yiyecek haramlarının sınırlandırılması maksadını tastamam yerine getirmekle birlikte bir önceki ayetin ardına getirilmesinde iki yüce husus vardır: Birincisi: Kendisine daha önce vahyedilenlerin tafsilatına, onların tabiilerinden hiçbiriyle bir arada bulunmadığı, hiçbir âlimle ders yapmadığı ve asla bir ilim okumadığı halde sallallâhu aleyhi ve sellem'in muttali oluşunun beyanıdır; Allah adına doğruluğuna bundan daha büyük bir delil olamaz. İkincisi: Zaruret anında murdar şeyleri kendilerine bir rahmet olarak helal kılması ve o durumda onların zararını gidermesi suretiyle bu ümmeti üstün kılmasıdır; zira Yahudilere ceza olarak temiz şeylerden bir kısmını haram kılıp hiçbir durumda onlara helal kılmadığı gibi bu ümmete yapmamıştır. Bunda, {غير محلي الصيد وأنتم حرم} “ihramlı iken avı helal saymamak üzere” [Mâide, 1] buyruğunda dikkat çekildiği üzere, bu ümmete azgınlık edip de kendilerinden öncekilerin cezalandırıldığı gibi cezalandırılmamaları hususunda tastamam bir uyarı vardır. Böylece doğruluk aşikâr oldu, hak ortaya çıktı ve inatçı kimseye söyleyecek söz kalmadı. Dolayısıyla bunun: {وإنا لصادقون *} “Şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz” yani azametimizin gerektirdiği üzere ezelde ve ebedde doğruluğumuz sabittir, buyruğuyla bitirilmesi ve ardından: {فإن} yani bu apaçık doğruluğa delalet eden veciz ve kuşatıcı vahiyden dolayı,
الدال على الصدق الذي لا شبهة فيه أنا نقول ذلك: {كذبوك فقل} والتعبير بأداة الشك مشير إلى أن الحال يقتضي أن يستبعد أن يقع منهم تكذيب بعد هذا {ربكم} أي المحسن إليكم بالبيان والإمهال مع كل امتنان {ذو رحمة واسعة} أي فهو مع اقتداره قضى أنه يحلم عنكم بالإمهال إلى أجل يعلمه.
şüphe götürmez doğruluğa delalet eden şöyle dememiz kaynaklandı: {كذبوك فقل} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki:” Şart edatıyla ifade edilmesi, bundan sonra onlardan bir yalanlamanın vuku bulmasının uzak görülmesi gerektiğine işaret etmektedir: {ربكم} “Rabbiniz” yani her türlü lütufla birlikte açıklama yaparak ve mühlet vererek size ihsanda bulunan [Rabbiniz] {ذو رحمة واسعة} “geniş bir rahmet sahibidir” yani O, kudretiyle birlikte, bildiği bir vakte kadar mühlet vermek suretiyle size hilm ile muamele edeceğine hükmetmiştir.
ولما أخبر عن رحمته، نوه بعظيم سطوته فقال: {ولا يرد بأسه} أي إذا أراد الانتقام {عن القوم المجرمين *} أي القاطعين لما ينبغي وصله، فلا يغتر أحد بإمهاله في سوء أعماله وتحقيق ضلاله، وفي هذه الآية من شديد التهديد ما لطيف الاستعطاف ما هو مسبوك على الحد الأقصى من البلاغة.
Rahmetinden haber verince, azametli satvetini de dile getirerek şöyle buyurdu: {ولا يرد بأسه} “Oysa O'nun azabı geri çevrilmez” yani intikam almak istediğinde {عن القوم المجرمين *} “suçlu/günahkâr topluluktan” yani birleştirilmesi gereken bağları koparanlardan. Artık hiç kimse kötü amelleri ve sapıklığının tescillenmesi hususunda kendisine mühlet verilmesine aldanmasın. Bu ayette, şiddetli bir tehdit ile lütufkâr bir şefkat çağrısı en üstün belagat mertebesinde mezcedilmiştir.
ولما تم ذلك فعلم أن إقدامهم على الأحكام الدينية بغير حجة أصلاً، اقتضى الحال أن يقال: قد بطل بالعقل والنقل جميع ما قالوه في التحريم على وجه أبطل شركهم، فهل بقي لهم مقال؟ فأخبر سبحانه بشبهة يقولونها اعتذاراً عن جهلهم على وجه هو وحده كاف في الدلالة على حقية ما يقوله من الرسالة، فوقع طبق ما قال عن أهل الضلال، فقال مخبراً بما سيقولونه قبل وقوعه دلالة على صدق رسله وكذب المشركين فيما يخالفونهم فيه: {سيقول} أي في المستقبل، وأظهر موضع الإضمار تنصيصاً عليهم وتبكيتاً لهم فقال: {الذين أشركوا}
Bu husus tamamlanıp dini hükümlere kalkışmalarının asla hiçbir delile dayanmadığı anlaşılınca, halin gereği şöyle denilmesini iktiza etti: Haram kılma hususunda söyledikleri her şey, şirklerini de boşa çıkaracak şekilde aklen ve naklen batıl olmuştur; artık geriye bir sözleri kaldı mı? Bunun üzerine Allah Teâlâ, cehaletlerine mazeret olarak ileri sürecekleri bir şüpheyi, peygamberlikten haber verdiği şeyin hak olduğuna tek başına delalet etmeye yetecek bir üslupla bildirdi; nitekim sapıklık ehli hakkında buyurduğu şey aynen vuku buldu. Peygamberlerinin doğruluğuna ve müşriklerin onlara muhalefet ettikleri hususlardaki yalancılıklarına delil olmak üzere, vuku bulmadan önce onların söyleyeceklerini haber vererek buyurdu ki: {سيقول} “Diyecekler ki” yani gelecekte; zamir makamında açık isim kullanarak onları bizzat belirtmek ve susturmak maksadıyla şöyle buyurdu: {الذين أشركوا} “O ortak koşanlar”
تكذيباً منهم {لو شاء الله} أي الذي له جميع الكمال عدم إشراكنا وتحريمنا {ما أشركنا} أي بصنم ولا غيره {ولا أباؤنا} أي ما وقع من إشراك {ولا حرمنا من شيء} أي ما تقدم من البحائر والسوائب والزروع وغيرها أي ولكنه لم يشأ الترك وشاء الفعل ففعلنا طوع مشيئته، وهو لا يشاء إلا الحق والحكمة لأنه قادر، فلو لم يكن حقاً يرضاه لمنعنا منه، وهو لم يمنعنا منه فهو حق.
yalanlamak maksadıyla: {لو شاء الله} “Eğer Allah dileseydi” yani bütün kemale sahip olan Allah bizim şirk koşmamamızı ve haram kılmamamızı dileseydi {ما أشركنا} “ne biz ortak koşardık” yani ne puta ne de başka bir şeye {ولا آباؤنا} “ne de atalarımız” yani ortak koşma vuku bulmazdı {ولا حرمنا من شيء} “ve hiçbir şeyi de haram kılmazdık” yani daha önce geçen bahîre, sâibe, ekinler ve diğer şeyleri; yani fakat O, terk etmeyi dilemedi, yapmayı diledi; biz de O'nun meşietine boyun eğerek yaptık. O ise kadir olduğu için ancak hakkı ve hikmeti diler. Eğer bu O'nun razı olduğu bir hak olmasaydı bizi bundan menederdi; bizi bundan menetmediğine göre demek ki bu bir haktır.
ولما كان هذا عناداً منهم ظاهراً بعد وضوح الأمر بما أقام على صدق رسله من البينات، كان كأنه قيل تعجباً منهم: هل فعل أحد غيرهم مثل فعلهم هذا أو قال مثل ما قالوا؟ فقيل: نعم {كذلك} أي مثل ذلك التكذيب البعيد عن الصواب {كذب الذين} ولما لم يكن التكذيب عاماً أدخل الجار فقال: {من قبلهم} من الأمم الخالية بما أوقعوا من نحو هذه المجادلة في قولهم إذا كان الكل بمشيئة الله كان التكليف عبثاً، فكانت دعوى الأنبياء باطلة، وهذا القول من المشركين عناد بعد ثبوت الرسالات بالمعجزات وإخبار الرسل بأنه يشاء الشيء ويعاقب عليه لأن ملكه تام ومِلكه عام، فهو لا يسأل عما يفعل، وتمادى بهم غرور التكذيب {حتى ذاقوا بأسنا} أي عذابنا لما لنا من العظمة، فإن من له الأمر كله لا يسأل عما يفعل، فلم ينفعهم عنادهم عند ذوق البأس، بل انحلت عزائم همهم فخضعوا لنا وآمنوا برسلنا،
Peygamberlerinin doğruluğuna dair ortaya koyduğu apaçık delillerle hakikat apaçık ortaya çıktıktan sonra bu tutumları apaçık bir inat olduğundan, sanki onların bu haline şaşılarak: "Onlardan başka biri de onlar gibi yaptı mı veya onların dedikleri gibi söyledi mi?" denilmiş gibi oldu. Bunun üzerine "Evet" denildi: {كذلك} “İşte böylece” yani doğruluktan uzak olan bu yalanlama gibi {كذب الذين} “yalanlamıştı”. Yalanlama umumî olmadığından car edatını dahil ederek buyurdu ki: {من قبلهم} “onlardan öncekiler de” yani geçmiş ümmetler, "Eğer her şey Allah'ın dilemesiyle oluyorsa teklif abestir, dolayısıyla peygamberlerin davası batıldır" şeklindeki sözleriyle bu tür bir münakaşayı ortaya atarak [yalanlamışlardı]. Müşriklerin bu sözü, mucizelerle peygamberliklerin sübut bulmasından ve peygamberlerin, O'nun bir şeyi dileyip mülkü tam ve mülkiyeti umumi olduğu için bundan dolayı cezalandıracağını, çünkü yaptıklarından sorumlu tutulamayacağını haber vermelerinden sonraki bir inatlaşmadır. Yalanlamanın aldatıcılığı onları sürükleyip götürdü {حتى ذاقوا بأسنا} “sonunda azabımızı tattılar” yani azametimize yakışır azabımızı; zira bütün emir yetkisine sahip olan Zât yaptıklarından sorumlu tutulamaz. Azabı tattıklarında inatları kendilerine fayda vermedi, bilakis azimlerinin düğümleri çözüldü, bize boyun eğdiler ve peygamberlerimize iman ettiler.
فلم يك ينفعهم إيمانهم لما رأوا بأسنا، فالآية من الاحتباك: أثبت أولاً الإشراك دليلاً على حذفه ثانياً، وثانياً التكذيب دليلاً على حذفه أولاً، وسيأتي توجيه أنه لا بد من تضليل إحدى الطائفتين المتعاندتين وإن كان الكل بمشيئة الله، لأنه لا مانع من إتيان الأمر على خلاف الإرادة.
Fakat azabımızı gördüklerinde imanları kendilerine fayda vermedi. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide şirki zikredip ikincide hazfettiğine delil kılmış, ikincide yalanlamayı zikredip birincide hazfettiğine delil kılmıştır. Her şey Allah'ın dilemesiyle olsa bile, birbiriyle inatlaşan iki fırkadan birinin mutlaka saptırılmasının gerekliliği hususu yakında gelecektir; çünkü emrin iradenin hilafına gelmesine hiçbir engel yoktur.
ولما كان ما قالوه شبهة بعيدة عن العلم، أعلى درجاتها أن يكون من أنواع الخطابة فتفيد الظن في أعظم مسائل علم الأصول الذي لا يحل الاعتماد فيه إلا على القواطع، أمره أن يقول لهم ما ينبههم على ذلك فقال: {قل} أي لهؤلاء الذين تلقوا ما يلقيه الشيطان إليهم - كما أشير إليه في سورة الحج - تهكماً بهم في بعدهم عن العلم وجدالهم بعد نهوض الحجج {هل عندكم} أيها الجهلة، وأغرق في السؤال فقال: {من علم} أي يصح الاحتجاج به في مثل هذا المقام الضنك {فتخرجوه لنا} أي لي ولأتباعي وإن كان مما يجب أن يكون مكنوناً مضنوناً به على غير أهله مخزوناً، فهو تهكم بهم.
Söyledikleri şey ilimden uzak bir şüphe olup en yüksek derecesi hitabet türlerinden biri olması ve sadece kat'î delillere dayanmanın caiz olduğu usul ilminin en büyük meselelerinde zann ifade etmesi sebebiyle, onlara bunu fark ettirecek sözü söylemesini emrederek buyurdu ki: {قل} “De ki:” yani delillerin ikame edilmesinden sonra ilimden uzaklıkları ve cedelleşmeleri sebebiyle onlarla alay etmek üzere, Hac suresinde işaret edildiği gibi şeytanın kendilerine fırlattığı şeyi telakki eden bu kimselere [de ki]: {هل عندكم} “Yanınızda var mı?” ey cahiller! Soruyu pekiştirerek buyurdu ki: {من علم} “bir bilgi” yani böylesine dar bir makamda kendisiyle delil getirilmesi sahih olabilecek [bir bilgi], {فتخرجوه لنا} “ki onu bize çıkarasınız?” yani bana ve tâbilerime [çıkarasınız], ehli olmayandan saklanıp gizlenmesi gereken bir şey olsa bile; bu onlarla bir alaydır.
ولما كان جوابهم عن هذا السكوت لأنه لا علم عندهم، قال دالاً على ذلك: {إن} أي ما {تتبعون} أي في قولكم هذا وغالب أموركم {إلا الظن} أي في أصول دينكم وهي لا يحل فيها قول إلا بقاطع {وإن} ي وما {أنتم إلا تخرصون *} أي تقولون تارة
Buna verecekleri cevap susmaktan ibaret olunca -çünkü yanlarında hiçbir ilim yoktur- buna delalet etmek üzere buyurdu ki: {إن} “siz ancak” yani {تتبعون} “uyuyorsunuz” bu sözünüzde ve işlerinizin çoğunda {إلا الظن} “zanna” yani ancak kat'î delil ile söz söylenmesi caiz olan dininizin asıllarında; {وإن} “ve siz ancak” {أنتم إلا تخرصون *} “yalandan başka bir şey söylemiyorsunuz” yani bir defasında
بالحزر والتخمين وتارة بالكذب المحض اليقين.
tahmin ve varsayımla, bir defasında da katıksız ve kesin bir yalanla konuşuyorsunuz.
ولما انتفى أن يكون لهم حجة، وثبت أن الأمر إنما هو لله، ثبت أنه المختص بالحجة الواضحة، فقال مسبباً عن ذلك: {قل فلله} أي الإله الأعظم وحده {الحجة البالغة} أي التي بلغت أعلى درجات الحق قوة ومتانة وبياناً ووضوحاً ورصانة بسبب أنه شامل العلم كامل القدرة كما أقررتم بذلك حين قلتم «ولو شاء الله ما أشركنا» وإن كنتم قلتموه على سبيل الإلزام والعناد لا لأجل التدين والاعتقاد {فلو شاء} أي الله {لهداكم} أي أنتم ومخالفيكم {أجمعين *} ولكنه لم يشأ ذلك، بل شاء هداية بعض وضلال آخرين، فوقع ذلك على الوجه الذي شاءه، فلزم على قولكم أن يكون الفريقان محقين، فيكون الشيء الواحد حقاً غير حق في حال واحد، وهذا لا يقوله عاقل، ويلزمكم على ذلك أيضاً أن توالوا أخصامكم ولا تعادوهم وإن فعلوا ما فعلوا، لأنه حق رضى الله لأنه بمشيئته وأنتم لا تقولون ذلك، فبطل قولكم فثبت أنه قد يشاء الباطل لأنه لا يسأل عما يفعل ويرسل الرسل إليكم لإزالته ليقيم بهم الحجة على من يريد عقابه على ما يتعارفه الناس بينهم، وورود الأمر على خلاف الإرادة غير ممتنع.
Onların bir delile sahip olmaları nefyedilip işin ancak Allah'a ait olduğu sabit olunca, apaçık delilin de O'na mahsus olduğu sabit oldu. Bundan kaynaklanan neticeyi bildirmek üzere buyurdu ki: {قل فلله} “De ki: O halde Allah'ındır” yani sadece en yüce İlah'ındır {الحجة البالغة} “kesin delil” yani dindarlık ve inanç gayesiyle değil de ilzam ve inat yoluyla söylemiş olsanız bile «Eğer Allah dileseydi biz şirk koşmazdık» dediğinizde ikrar ettiğiniz üzere, O'nun ilminin kuşatıcılığı ve kudretinin kemali sebebiyle kuvvet, sağlamlık, beyan, açıklık ve metanet bakımından hakkın en yüksek derecesine ulaşan [delil O'nundur]; {فلو شاء} “Eğer O dileseydi” yani Allah {لهداكم} “sizi doğru yola iletirdi” yani sizi ve size muhalif olanları {أجمعين *} “hepinizi birden”. Fakat O bunu dilemedi; bilakis bazılarının hidayetini, bazılarının da dalaletini diledi; bu da O'nun dilediği şekilde vuku buldu. Bu durumda sizin sözünüze göre her iki fırkanın da haklı olması gerekir; böylece aynı şey aynı anda hem hak hem de batıl olur ki bunu hiçbir akıl sahibi söylemez. Ayrıca bu sözünüze göre, hasımlarınız ne yaparsa yapsınlar onları dost edinmeniz ve onlara düşmanlık etmemeniz gerekir; zira bu O'nun meşietiyle olduğundan Allah'ın razı olduğu bir haktır; oysa siz bunu söylemiyorsunuz. Dolayısıyla sözünüz batıl oldu ve O'nun, yaptıklarından sorumlu tutulamayacağı için batılı dileyebileceği, insanların kendi aralarında bildikleri şeyler üzerinden cezalandırmak istediği kimselere karşı delil ikame etmek üzere size peygamberler gönderip batılı izale ettireceği sabit oldu. Emrin iradenin hilafına gelmesi ise imkânsız değildir.
ولما صدق الحق، وانكسر جند الباطل واندق ببطلان
Hak doğrulanıp batılın ordusu hezimete uğrayarak bütün şüphelerinin bâtıl olmasıyla
جميع شبههم، ونطقت الدلائل وأفحم المجادل، فبان أنه لا شاهد لهم بحق لأنه لا حق لهم، كان كأنه قيل: قل لهم: ها أنا قد شهد لي بما قلته مَن لا ترد شهادته وزكاتي الذي لا يقبل إلا تزكيته بهذا الكتاب الذي كان عجزكم عن الإتيان بشيء من مثله شاهداً بأنه قوله، فهل لكم أنتم من شاهد يقبل! ولما لم يكن لهم شاهد غير متخرصيهم، فإن المبطل يظهر باطله عند المحاققة سنة من الله مستمرة، فيظهر للمشهود لهم بما يلوح من بهتهم أنهم ليسوا على شيء، أمره سبحانه أن يأمرهم بدعائهم ليظهر خزيهم وتشتهر فضيحتهم فقال: {قل هلم} أي احضروا، وهي كلمة دعوة يستوي فيها المذكر والمؤنث والواحد والجمع عند الحجازيين {شهداءكم} .
parçalandığında, deliller konuşup münakaşacı susturulduğunda ve hiçbir hakka sahip olmadıkları için hak üzere hiçbir şahitlerinin bulunmadığı aşikâr olduğunda, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: Onlara de ki: İşte bana, söylediğim şeyde şehadeti reddolunmayan ve benzerinden bir şey getirmekten âciz kalışınızın O'nun sözü olduğuna şahitlik ettiği bu Kitap ile ancak tezkiyesi kabul olunan Zât şahitlik ve tezkiye etmiştir; peki sizin kabul edilecek bir şahidiniz var mı? Yalancılarından başka hiçbir şahitleri olmadığından -çünkü batıl ehlinin batılı, Allah'ın cari bir sünneti olarak hakikatin ortaya konması anında aşikâr olur ve lehlerine şahitlik edilen kimselere, onların düştüğü dehşet ve şaşkınlıktan hiçbir dayanakları olmadığı görünür- Allah Teâlâ, rezilliklerinin ortaya çıkması ve kepazeliklerinin alenileşmesi için onları çağırmasını emrederek şöyle buyurdu: {قل هلم} “De ki: Haydi getirin” yani hazır edin; bu, Hicazlılara göre müzekker, müennes, tekil ve çoğul için aynı şekilde kullanılan bir davet kelimesidir: {شهداءكم} “şahitlerinizi”.
ولما كان كأنه قيل: أيّ شهداء؟ قال: {الذين يشهدون} أي يوقعون الشهادة على {أن الله} أي الذي لا حكم لغيره {حرم هذا} أي الذي ذكرتموه من قبل، وإضافة الشهداء إليهم ووصفهم ب «الذين» دليل على أنهم معروفون موسومون بنصرة مذهبهم بالباطل، ولو قال: شهداء - من غير إضافة لأفهم أن المطلوب من يشهد بالحق وليس كذلك، لأنه أقيم الدليل العقلي على أنه لا حجة لهم وأن الحجة
Sanki "Hangi şahitleri?" denilmiş gibi buyurdu ki: {الذين يشهدون} “şahitlik edecek olan” yani şu hususta şahitlikte bulunacak olan: {أن الله} “şüphesiz Allah'ın” yani kendisinden başkası için hüküm yetkisi bulunmayan Zât'ın {حرم هذا} “bunu haram kıldığına” yani daha önce zikrettiğiniz şeyleri. Şahitlerin kendilerine izafe edilmesi ve "ellezîne" ile sıfatlandırılması, onların batıl yolla mezheplerine yardım etmekle tanınıp damgalanmış kimseler olduklarına delildir. Eğer izafetsiz olarak sadece "şühedâ" deseydi, hak ile şahitlik edecek kimsenin istendiğini hissettirirdi; oysa durum öyle değildir, zira onların hiçbir hüccetlerinin bulunmadığına ve delilin
لله على خلاف ما ادعوه، فبطل قطعاً أن يكون أحد يشهد على ذلك بحق.
iddia ettiklerinin aksine Allah'a ait olduğuna dair akli delil ikame edilmiş, böylece hiç kimsenin bu hususta hak ile şahitlik edemeyeceği kesin olarak sabit olmuştur.
ولما كان كأنه قيل: فإنهم إذا أحضروا لا يقدرون - إن كان لهم عقل أو فيهم حياء - على النطق إذا سمعوا هذا الحق، بني عليه قوله: {فإن} اجترؤوا بوقاحة {شهدوا} أي كذباً وزوراً بذلك الذي أبطلناه بالأدلة القطعية {فلا تشهد معهم} أي فاتركهم ولا تسلم لهم، فإنهم على ضلال وليست شهادتهم مستندة إلا إلى الهوى {ولا تتبع أهواء} وأظهر موضع الإضمار تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف دلالة على أن القائد إلى التكذيب وكل ردى إنما هو الهوى، وأن من خالف ظاهر الآيات إنما هو صاحب هوى، فقال: {الذين كذبوا} أي أوقعوا التكذيب {بآياتنا} أي على ما لها من الظهور بما لها من العظمة بإضافتها إلينا.
Sanki: "Eğer akılları varsa veya onlarda biraz hayâ kalmışsa, bu hakkı işittiklerinde hazır edildikleri takdirde konuşmaya güç yetiremezler" denilmiş gibi, bunun üzerine şu buyruk bina edildi: {فإن} eğer yüzsüzlükle cüret edip {شهدوا} “şahitlik ederlerse” yani kat'î delillerle iptal ettiğimiz o hususta yalan ve iftira ile şahitlik ederlerse {فلا تشهد معهم} “sen onlarla beraber şahitlik etme” yani onları bırak ve dediklerini kabul etme; çünkü onlar sapıklık üzeredirler ve şehadetleri hevalarından başka bir şeye dayanmamaktadır; {ولا تتبع أهواء} “ve hevalarına uyma”. Yalanlamaya ve her türlü helake sevk edenin ancak heva olduğuna ve ayetlerin zahirine muhalefet edenin sadece bir heva sahibi olduğuna delalet etmek üzere, umumi kılmak ve hükmü vasfa bağlamak maksadıyla zamir makamında açık isim getirerek şöyle buyurdu: {الذين كذبوا} “o yalanlayanların” yani yalanlamayı vuku bulduranların {بآياتنا} “ayetlerimizi” yani bize izafe edilmesinden doğan azametiyle birlikte apaçık ortada oluşuna rağmen.
ولما وصفهم بالتكذيب، أتبعه الوصف بعدم الإيمان، ودل بالنسق بالواو على العراقة في كل من الوصفين فقال: {والذين لا يؤمنون بالآخرة} أي التي هي دار الجزاء، فإنهم لو جوزوها ما اجترؤوا على الفجور {وهم بربهم} أي الذين لا نعمة عليهم ولا خير عندهم إلا وهو منه وحده {يعدلون} أي يجعلون غيره عديلاً له، وسيعلمون حين يقولون لشركائهم وهم في جهنم يختصمون {تالله إن كنا لفي ضلال مبين إذ نسويكم برب العالمين} [الشعراء: ٩٧، ٩٨] .
Onları yalanlama ile vasıflandırınca, peşinden imansızlık vasfını ekledi ve 'vav' ile atfederek her iki vasıfta da kökleşmiş olduklarına delalet etti: {والذين لا يؤمنون بالآخرة} “Ve ahirete inanmayanların” yani ceza yurduna; zira onlar ahireti kabul etselerdi günaha cüret edemezlerdi; {وهم بربهم} “Onlar Rablerine” yani üzerlerinde hiçbir nimet ve yanlarında hiçbir hayır bulunmayıp tamamı sadece O'ndan olan Rablerine {يعدلون} “ortak koşuyorlar” yani başkasını O'na denk tutuyorlar. Cehennemde birbiriyle çekişirken ortaklarına şöyle dedikleri vakit bunu bileceklerdir: {تالله إن كنا لفي ضلال مبين إذ نسويكم برب العالمين} “Allah'a andolsun ki biz gerçekten apaçık bir sapıklık içindeymişiz; çünkü sizi âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk” [Şuarâ, 97-98].
ولما أبطل دينهم كله أصولاً وفروعاً في التحريم والإشراك، وبين فساده بالدلائل النيرة، ناسب أن يخبرهم بالدين الحق مما حرمه الملك الذي له الخلق والأمر ومن غيره، فليس التحريم لأحد غيره فقال: {قل تعالوا} أي أقبلوا إليّ صاعدين من حضيض الجهل والتقليد وسوء المذهب إلى أوج العلم ومحاسن الأعمال؛ قال صاحب الكشاف: هو من الخاص الذي صار عاماً، يعني حتى صار يقوله الأسفل للأعلى {أتل} أي أقرأ، من التلاوة وهي اتباع بعض الحروف بعضاً. ولما كان القصد عموم كل أحد بالتلاوة وإنما خص المخاطبين بالذكر لاعتقادهم خلاف ذلك، وكان المحرم أهم، قدمه فقال: {ما حرم ربكم} أي المحسن إليكم بالتحليل والتحريم {عليكم} فسخطه منكم، وما وصاكم به إقداماً وإحطاماً فرضيه لكم من قبيلي الأصول والفروع؛ ثم فسر فعل التلاوة ناهياً عن الشرك، وما بعده من مضمون الأمر إنما عدي عنها، فقال: {ألا تشركوا به شيئاً} الآيات مرتباً جملها أحسن ترتيب، فبدأ بالتوحيد في صريح البراءة من الشرك إشارة إلى أن التخلي عن الرذائل قبل التحلي بالفضائل، فإن التقية بالحمية قبل الدواء، وقرن به البر لأنهما من باب شكر المنعم وتعظيماً لأمر العقوق، ثم أولاه القتل الذي هو أكبر الكبائر بعد الشرك، وبدأه بقتل الولد لأنه أفحشه وأفحش من مطلقه
Haram kılma ve şirk hususundaki dinlerinin tamamını asılları ve furûuyla batıl kılıp fesadını parlak delillerle açıklayınca, yaratma ve emretme yetkisi kendisine ait olan Hükümran'ın haram kıldığı şeylerden oluşan hak dini onlara haber vermesi uygun düştü; başkası için haram kılma yetkisi yoktur. Şöyle buyurdu: {قل تعالوا} “De ki: Gelin” yani cehaletin, taklidin ve kötü mezhebin çukurundan ilmin zirvesine ve güzel amellere yükselerek bana yönelin. Keşşâf sahibi dedi ki: Bu, başlangıçta özel iken sonradan genel kullanıma geçen kelimelerdendir; öyle ki artık ast olan üst olana da söyler hale gelmiştir. {أتل} “okuyayım” yani tilavet edeyim; tilavet, harflerin birbiri ardınca gelmesidir. Kasıt tilavetin herkese yönelik olması idi; muhataplar ise bunun aksine inandıkları için tahsis edildiler. Haram kılınan şey daha mühim olduğundan onu öne alarak buyurdu ki: {ما حرم ربكم} “Rabbinizin haram kıldığı şeyleri” yani helal ve haram kılmak suretiyle size ihsanda bulunan [Rabbinizin haram kıldığı şeyleri], böylece sizden buna gazap etmiştir; asıl ve fer'î meselelerden yapmanızı ve sakınmanızı emredip sizin için razı olduğu şeyleri; sonra şirkten nehyederek tilavet fiilini tefsir etti; bundan sonraki emrin içeriği ise ondan teaddi ettirilmiştir. Şöyle buyurdu: {ألا تشركوا به شيئاً} “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” -ayetler- cümlelerini en güzel bir tertiple dizdi; faziletlerle bezenmeden önce rezilliklerden arınmanın gerekliliğine işaret ederek açıkça şirkten beri olmak suretiyle tevhid ile başladı; zira perhizle korunmak ilaçtan öncedir. İhsanda bulunana şükretme kabilinden olduğu ve anne babaya itaatsizliğin büyüklüğünü belirtmek için ana babaya iyiliği buna ekledi. Sonra şirkin ardından en büyük günah olan adam öldürmeyi buna bitiştirdi ve buna da evladı öldürmekle başladı; çünkü bu en çirkinidir ve mutlak adam öldürmekten daha kötüdür.
فعله خوف القلة، فلما وصى بأول واجب للمنعم الأول الموجد من العدم، أتبعه ما لأول منعم بعده بالتسبب في الوجود، فقال ناهياً عن الإساءة في صورة الأمر بالإحسان على أوكد وجه لما للنفوس من التهاون في حقهما، وكذا جميع المأمورات ساقها هذا السياق المفهم لأن أضدادها منهي عنها ليكون مأموراً بها منهياً عن أضدادها، فيكون ذلك أوكد لها وأضخم: {وبالوالدين} أي افعلوا بهما {إحساناً} .
Bunu darlık korkusuyla yapmak en çirkinidir. Yokluktan var eden ilk Nimet Sahibinin ilk vacip hakkını vasiyet edince, peşinden varlığa vesile olma bakımından O'ndan sonraki ilk nimet sahibinin hakkını ekledi. Nefislerin onların hakkını hafife alma eğilimi bulunduğundan, kötülük yapmaktan nehyetmeyi en pekiştirilmiş bir surette ihsan emri şeklinde zikretti. Keza bütün emredilen şeyleri, zıtlarının yasaklandığını hissettiren bu siyak üzere sevk etti ki hem emredilmiş hem de zıtlarından sakındırılmış olsun; böylece daha tekitli ve daha azametli olsun: {وبالوالدين} “Ana babaya da” yani onlara yapın {إحساناً} “iyilik”.
ولما أوصى بالسبب في الوجود، نهى عن التسبب في الإعدام وبدأ بأشده فقال: {ولا تقتلوا أولادكم} ولما كان النهي عاماً، وكان ربما وجب على الولد قتل، خص لبيان الجهة فقال: {من إملاق} أي من أجل فقر حاصل بكم، ثم علل ذلك، ولأجل أن الظاهر هو حصول الفقر قدم الآباء فقال: {نحن نرزقكم} بالخطاب، أي أيها الفقراء، ثم عطف عليه الأبناء فقال: {وإياهم} وظاهر قوله في الإسراء {خشية إملاق} [الإسراء: ٣١] أن الآباء موسرون ولكنهم يخشون من إطعام الأبناء الفقر، فبدأ بالأولاد فقال: «نحن نرزقهم» ثم عطف الآباء فقال «وإياكم» - نبه عليه أبو حيان.
Varlığa sebep olan kimseye [iyiliği] vasiyet edince, yok etmeye sebep olmaktan nehyetti ve en şiddetlisiyle başlayarak buyurdu ki: {ولا تقتلوا أولادكم} “Çocuklarınızı öldürmeyin”. Yasak umumî olup bazen çocuğun öldürülmesi gerekebileceğinden, sebebi beyan etmek üzere tahsis ederek buyurdu ki: {من إملاق} “yoksulluk yüzünden” yani başınıza gelen bir fakirlikten dolayı; sonra bunu gerekçelendirdi ve fakirliğin fiilen gerçekleşmiş olması zahir olduğundan babaları öne alarak hitap yoluyla şöyle buyurdu: {نحن نرزقكم} “Sizi biz rızıklandırıyoruz” yani ey fakirler; sonra çocukları buna atfederek buyurdu ki: {وإياهم} “onları da”. İsrâ suresindeki: {خشية إملاق} “yoksulluk korkusuyla” [İsrâ, 31] buyruğunun zahiri ise babaların varlıklı olduğu fakat çocukları doyurmaktan ötürü fakirliğe düşmekten korktukları şeklindedir; bu yüzden çocuklarla başlayıp «Onları biz rızıklandırıyoruz» buyurmuş, sonra babaları atfederek «sizi de» demiştir -buna Ebû Hayyân dikkat çekmiştir-.
ولما كان قتلهم أفحش الفواحش بعد الشرك، أتبعه النهي عن مطلق الفواحش، وهي ما غلظت قباحته، وعظم أمرها بالنهي عن
Onları öldürmek şirkten sonra fuhşiyatın en çirkini olduğundan, peşinden mutlak fuhşiyatı -ki çirkinliği katmerli olan şeylerdir- yasaklamayı ekledi ve
القربان فضلاً عن الغشيان فقال: {ولا تقربوا الفواحش} ثم أبدل منها تأكيداً للتعميم قوله: {ما ظهر منها} أي الفواحش {وما بطن} ثم صرح منها بمطلق القتل تعظيماً له بالتخصيص بعد التعميم فقال: {ولا تقتلوا النفس التي حرم الله} أي الملك الأعلى عليكم قتلها {إلا بالحق} أي الكامل، ولا يكون كاملاً إلا وهو كالشمس وضوحاً لا شبهة فيه، فصار قتل الولد منهياً عنه ثلاث مرات؛ ثم أكد المذكور بقوله: {ذلكم} أي الأمر العظيم في هذه المذكورات.
işlemek şöyle dursun yaklaşmayı bile yasaklayarak onun vehametini büyüterek şöyle buyurdu: {ولا تقربوا الفواحش} “Kötülüklere/fuhşiyata yaklaşmayın”. Sonra genellemeyi pekiştirmek üzere ondan bedel olarak: {ما ظهر منها} “onun açığına” yani kötülüklerin {وما بطن} “ve gizlisine de” buyurdu. Sonra genellemeden sonra özel kılmak suretiyle onu yüceltmek için açıkça mutlak adam öldürmeyi zikrederek buyurdu ki: {ولا تقتلوا النفس التي حرم الله} “Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın” yani Yüce Hükümran'ın size öldürülmesini haram kıldığı cana {إلا بالحق} “hak ile olması müstesna” yani kâmil bir hak ile; o da ancak güneş gibi apaçık olup içinde hiçbir şüphe bulunmadığı zaman kâmil olur. Böylece çocuğun öldürülmesi üç defa yasaklanmış oldu; sonra zikredilenleri şu buyruğuyla pekiştirdi: {ذلكم} “İşte bunları” yani zikredilen bu hususlardaki yüce emri,
ولما كانت هذه الأشياء شديدة على النفس، ختمها بما لا يقوله إلا المحب الشفوق ليتقبلها القلب فقال: {وصّاكم به} أمراً ونهياً؛ ولما كانت هذه الأشياء لعظيم خطرها وجلالة وقعها في النفوس لا تحتاج إلى مزيد فكر قال: {لعلكم تعقلون *} أي لتكونوا على رجاء من المشي على منهاج العقلاء، فعلم من ذكر الوصية أن هذه المذكورات هي الموصى بها والمحرمات أضدادها، فصار شأنها مؤكداً من وجهين: التصريح بالتوصية بها، والنهي عن أضدادها.
Bu şeyler nefse ağır geldiğinden, kalbin kabule yanaşması için bunu ancak şefkatli bir sevgilinin söyleyeceği şu ifadeyle bitirdi: {وصّاكم به} “O size vasiyet etti/emretti” emir ve yasak olarak; bu şeyler tehlikesinin büyüklüğü ve nefislerdeki tesirinin azameti sebebiyle fazla düşünmeyi gerektirmediğinden buyurdu ki: {لعلكم تعقلون *} “Umulur ki aklınızı kullanırsınız” yani akıl sahiplerinin yolundan gitmeyi umacak bir halde olasınız diye. Vasiyetin zikredilmesinden anlaşıldı ki bu sayılanlar emredilen şeyler, zıtları ise haramlardır. Böylece onların durumu iki yönden pekiştirilmiş oldu: Açıkça vasiyet edilmeleri ve zıtlarının yasaklanması.
ولما كان المال عديل الروح من حيث إنه لا قوام لها إلا به، ابتدأ الآية التي تليها بالأموال، ولما كان أعظمها خطراً وحرمة مال اليتيم لضعفه وقلة ناصره، ابتدأ به فنهي عن قربه فضلاً عن أكله أو شربه
Mal, ancak onunla ayakta kalınabildiği cihetle canın dengi olduğundan, bundan sonraki ayete mallarla başladı. Malların tehlike ve hürmet bakımından en büyüğü, zayıflığı ve yardımcısının azlığı sebebiyle yetim malı olduğundan onunla başladı; böylece onu yemek veya içmek şöyle dursun yaklaşmaktan bile nehyederek
فقال: {ولا تقربوا مال اليتيم} أي بنوع من أنواع القربان عمل فيه أو غيره {إلا بالتي هي أحسن} من الخصال من السعي في تنميته وتثميره وليستمر ذلك {حتى يبلغ أشده} وهو سن يبلغ به أوان حصول عقله عادة وعقل يظهر به رشده؛ ثم ثنى بالمقادير على وجه يعم فقال: {وأوفوا} أي أتموا {الكيل والميزان} لأنهما الحكم في أموال الأيتام وغيرهم؛ ولما كان الشيء ربما أطلق على ما قاربه نحو {قد قامت الصلاة} أي قرب قيامها، وهذا وقت كذا - وإذا قرب جداً، أزيل هذا الاحتمال بقوله: {بالقسط} أي إيفاء كائناً به من غير إفراط ولا تفريط.
buyurdu ki: {ولا تقربوا مال اليتيم} “Yetimin malına yaklaşmayın” yani tasarrufta bulunmak veya başka bir yolla yaklaşmanın hiçbir türüyle [yaklaşmayın], {إلا بالتي هي أحسن} “ancak en güzel olanı müstesna” o da onu nemalandırma ve artırma yolundaki güzel hasletlerdir; bu durum devam etsin: {حتى يبلغ أشده} “o, rüşt çağına erişinceye kadar”. Bu da âdete göre aklının hâsıl olma vaktine ulaştığı yaş ve rüştünün ortaya çıktığı akıldır. Sonra genel kılacak bir surette ölçü ve tartıyı ikinci olarak zikredip buyurdu ki: {وأوفوا} “tastamam yapın” {الكيل والميزان} “ölçüyü ve tartıyı”; çünkü bu ikisi yetimlerin ve başkalarının mallarında belirleyicidir. Bir şey {قد قامت الصلاة} “namaz başladı” yani başlaması yaklaştı ve "falan vakittir" -çok yaklaştığı zaman- denilmesi gibi bazen yaklaştığı şeye de ıtlak olunabildiğinden, bu ihtimali şu buyruğuyla giderdi: {بالقسط} “adaletle” yani ifrat ve tefrit olmaksızın adalet üzere gerçekleşen bir tamamlama ile.
ولما كانت المقادير لا تكاد تتساوى لا سيما الميزان فإنه أبعدها من ذلك، وأقربها الذرع وهو داخل في الكيل، فإنه يقال: كال الشيء بالشيء: قاسه، أشار إلى أنه ليس على المكلف المبني أمره على العجز للضعف إلا الجهد فقال: {لا نكلف} أي على ما لنا من العظمة {نفساً إلا وسعها} وما وراء الوسع معفو عنه؛ ثم ثلث بالعدل في القول لأنه الحكم على الأموال وغيرها، وقدم عليه الفعل لأنه دال عليه، فصار الفعل موصى به مرتين فقال: {وإذا قلتم} أي في شهادة أو في حكم أو توفيق بين اثنين أو غير ذلك {فاعدلوا} أي توفيقاً بين القول والفعل.
Ölçülerin tastamam eşitlenmesi neredeyse mümkün olmadığından -özellikle tartı bundan en uzak olanıdır; en yakını ise ölçmeye dahil olan arşınlamadır, zira bir şeyi bir şeyle ölçtü denildiğinde onu kıyasladı manası kastedilir- zayıflıktan ötürü durumu âcizlik üzerine kurulu olan mükellefe sadece cehd ve gayretin düştüğüne işaret ederek buyurdu ki: {لا نكلف} “Biz teklif etmeyiz/yüklemeyiz” yani azametimizle {نفساً إلا وسعها} “hiçbir kimseye gücünün yettiğinden başkasını”; gücün ötesi ise affedilmiştir. Sonra mallar ve diğer şeyler üzerinde belirleyici olduğu için sözde adaleti üçüncü olarak zikretti; fiil söze delalet ettiği için onu sözün önüne geçirdi, böylece fiil iki defa vasiyet edilmiş oldu. Şöyle buyurdu: {وإذا قلتم} “Söylediğiniz zaman” yani şahitlikte, hükümde, iki kişinin arasını bulmada veya başka bir hususta {فاعدلوا} “adaletli olun” yani söz ile fiil arasında uyum sağlayın.
ولما كانت النفوس مجبولة على الشفقة على القريب قال:
Nefisler akrabaya şefkat göstermeye meyilli yaratıldığından buyurdu ki:
{ولو كان} أي المقول في حقه له أو عليه بشهادة أو غيرها {ذا قربى} ولا تحابوه طمعاً في مناصرته أو خوفاً من مضارته؛ ثم ختم بالعهد لجمعه الكل في القول والفعل فقال: {وبعهد الله} أي الملك الأعظم خاصة {أوفوا} وهذا يشمل كل ما على الإنسان وله، فإن الله لم يهمل شيئاً بغير تقدم فيه؛ ثم أكد تعظيم ذلك بقوله: {ذلكم} أي الأمر المعتنى به {وصّاكم به} أي ربكم المحسن إليكم.
{ولو كان} “isterse o kimse olsun” yani lehine veya aleyhine şahitlik yahut başka bir surette söz söylenen kimse {ذا قربى} “bir akraba”; yardımını umarak veya zararından korkarak tarafgirlik yapmayın. Sonra söz ve fiildeki her şeyi kuşattığı için ahitle bitirerek buyurdu ki: {وبعهد الله} “Ve Allah'ın ahdini” yani özellikle en Yüce Hükümran'ın [ahdini] {أوفوا} “tastamam yerine getirin”. Bu, insanın aleyhine ve lehine olan her şeyi kapsar; zira Allah hakkında önceden bir beyanda bulunmadığı hiçbir şeyi başıboş bırakmamıştır. Sonra bunun büyüklüğünü şu buyruğuyla pekiştirdi: {ذلكم} “İşte bunu” yani bu ehemmiyetli emri {وصّاكم به} “O size vasiyet etti/emretti” yani size ihsanda bulunan Rabbiniz.
ولما كانت هذه الأفعال والأقوال شديداً على النفس العدلُ فيها لكونها شهوات، تقدم بالترغيب فيها والترهيب منها بأن كل من يفعل شيئاً منها مع غيره يوشك أن يفعل معه مثله، فلذلك حض على التذكر في الوصية بها ولأنها خفية تحتاج إلى مزيد تدبر فقال: {لعلكم تذكرون *} أي لتكونوا بحيث يحصل لكم التذكر - ولو على وجه خفي بما أشار إليه الإدغام - فيما جبلت عليه نفوسكم من محبة مثل ذلك لكم، فتحكموا لغيركم بما تحكمون به لأنفسكم.
Bu fiil ve sözlerde adaletli olmak şehvetlerden kaynaklandığı için nefse çok ağır geldiğinden, bunlardan birini başkasına yapan kimsenin kendisine de aynısının yapılması ihtimali bulunduğunu belirterek bunlara rağbet ettirmeye ve bunlardan sakındırmaya öncelik verdi. Bu sebeple bunların vasiyet edilmesinde düşünüp ibret almaya teşvik etti ve bunlar ince meseleler olup daha fazla tefekkür gerektirdiğinden şöyle buyurdu: {لعلكم تذكرون *} “Umulur ki düşünüp öğüt alırsınız” yani -idgamın işaret ettiği üzere kapalı bir surette de olsa- nefislerinizin kendiniz için böylesi bir adaleti sevme fıtratında olduğunu hatırlayıp kendiniz için hükmettiğiniz şeyi başkaları için de hükmedecek bir duruma gelesiniz.
ولما قرر هذه الشرائع، نبه على تعظيمها بالخصوص على وجه يعم جميع ما ذكر في السورة بل وفي غيرها، فقال عاطفاً على ما تقديره - عطفاً على المنهيات وأضداد المأمورات على وجه يشمل سائر الشريعة -: ولا تزيغوا عن سبيلي: {وأن} أي ولأن - على قراءة الجماعة بالفتح، أي اتبعوه لذلك، وعلى قراءة ابن عامر ويعقوب بالكسر هو ابتداء
Bu şeriatları takrir edince, surede hatta diğer surelerde zikredilenlerin tamamını kapsayacak şekilde bunların büyüklüğüne özellikle dikkat çekti. Şeriatın geri kalanını kapsayacak tarzda, yasaklananlara ve emredilenlerin zıtlarına atfen takdiri "Ve benim yolumdan sapmayın" olan ifadeye atfederek buyurdu ki: {وأن} “Şüphesiz” yani 've çünkü' -cumhurun fetha ile kıraatine göre: bundan ötürü ona uyun demektir; İbn Âmir ve Ya'kūb'un kesra ile kıraatine göre ise yeni bir başlangıçtır-
{هذا} أي الذي شرعته لكم {صراطي} حال كونه {مستقيماً فاتبعوه} أي بغاية جهدكم لأنه الجامع للعباد على الحق الذي فيه كل خير.
{هذا} “işte bu” yani sizin için meşru kıldığım şey {صراطي} “benim dosdoğru yolumdur” {مستقيماً فاتبعوه} “dosdoğru olarak, artık ona uyun” yani bütün gücünüzle; çünkü o, kulları içinde her türlü hayrın bulunduğu hak üzere toplayandır.
ولما كان الأمر باتباعه متضمناً للنهي عن غيره، صرح به تأكيداً لأمره فقال: {ولا تتبعوا السبل} أي المنشعبة عن الأهوية المفرقة بين العباد، ولذا قال مسبباً {فتفرق بكم} أي تلك السبل الباطلة {عن سبيله} ولما مدحه آمراً به ناهياً عن غيره مبيناً للعلة في ذلك، أكد مدحه فقال: {ذلكم} أي الأمر العظيم من اتباعه {وصّاكم به} .
Ona tabi olma emri başkasına uymayı yasaklamayı da kapsadığından, emrini tekit etmek üzere bunu açıkça belirterek buyurdu ki: {ولا تتبعوا السبل} “başka yollara uymayın” yani kulları birbirinden ayıran hevalardan dallanıp budaklanan yollara. Bu sebeple bir netice olarak buyurdu ki: {فتفرق بكم} “sonra sizi ayırır” yani o batıl yollar {عن سبيله} “O'nun yolundan”. Onu emredip başkasını yasaklayarak ve bundaki illeti beyan ederek övünce, bu övgüyü pekiştirip buyurdu ki: {ذلكم} “İşte bunu” yani O'na tabi olmaktan ibaret bu büyük emri {وصّاكم به} “O size vasiyet etti/emretti”.
ولما كان قد حذر من الزلل عنه، وكان من المعلوم أن من ضل عن الطريق الأقوم وقع في المهالك، وكان كل من يتخيل أنه يقع في مهلك يخاف، قال: {لعلكم تتقون *} أي اتبعوه واتركوا غيره ليكون حالكم حال من يرجى له أن يخاف من أن يزل فيضل فيهلك، وهذا كما مدحه سبحانه سابقاً في قوله {وهذا صراط ربك مستقيماً} [الأنعام: ١٢٦] ، {قد فصلنا الآيات لقوم يذكرون} [الأنعام: ١٢٦] وفصل ما هنا من الأحكام في ثلاث آيات، وختم كل آية لذلك بالوصية ليكون ذلك آكد في القول فيكون أدعى للقبول، وختم كل واحدة منها بما ختم لأنه إذا كان العقل دعا إلى التذكير فحمل على التقوى.
Ondan kaymaktan sakındırınca ve en doğru yoldan sapan kimsenin helaklere düşeceği, helake düşeceğini tahayyül eden her kimsenin de korkacağı bilindiğinden şöyle buyurdu: {لعلكم تتقون *} “Umulur ki sakınırsınız” yani O'na uyun ve başkasını bırakın ki haliniz, kayıp saparak helak olmaktan korkması umulan kimsenin hali gibi olsun. Bu, Allah Teâlâ'nın daha önce: {وهذا صراط ربك مستقيماً} “İşte bu, Rabbinin dosdoğru yoludur” [En'âm, 126], {قد فصلنا الآيات لقوم يذكرون} “Düşünüp öğüt alan bir topluluk için ayetleri uzun uzadıya açıkladık” [En'âm, 126] buyruklarında onu övdüğü gibidir. Buradaki hükümleri üç ayette tafsil etmiş ve sözde daha pekiştirilmiş olup kabule daha çok sevk etmesi için her ayeti vasiyet ile bitirmiştir. Her birini bu şekilde bitirmesinin sebebi şudur: Akıl devreye girince hatırlamaya davet eder, o da takvaya sevk eder.
ولما كانت هذه الآيات الثلاث وافية بالآيات العشر التي كتبها الله
Bu üç ayet, Allah'ın yazdığı On Emir'i eksiksiz karşılayınca,
لموسى ﵇ على لوحي الشهادة في أول ما أوحي إليه في طور سيناء المشار إليها بقوله {وعلمتم ما لم تعلموا أنتم ولا آباؤكم} [الأنعام: ٩١] وبنى عليها التوراة وأمره أن يودعها في تابوت العهد لتكون شهادة عليهم وعلى أعقابهم كما هو مذكور في وسط السفر الثاني من التوراة وقد مضى بيانه في البقرة ويأتي في آخر هذه المقولة وزائدة عليها من الأحكام والمحاسن ما شاء الله؛ حسن أن تذكر بعدها التوراة، فقال مشيراً بأداة التراخي إلى كل من الترتيب والتعظيم: {ثم آتينا} أي بما لنا من العظمة التي تقتضي تعظيم ما كان من عندنا {موسى الكتاب} أي المشار إليه بقوله تعالى {قل من أنزل الكتاب الذي جاء به موسى} [الأنعام: ٩١]- وهي - والله أعلم - معطوفة على قوله {وعلى الذين هادوا حرمنا كل ذي ظفر} [الأنعام: ١٤٦] لأنه تعالى بعد أن أعطى موسى العشر الآيات واعده إلى الجبل مواعدة ثانية، فشرع له بعض الأحكام وأمره بنصب قبة الزمان التي يوحي إليه فيها ويصلون إليها، وببعض ما يتخذ من آلاتها كما مضى في البقرة، ثم ذكر بعد ذلك بيسير تحريم الشحوم عليهم، فقال في أوائل السفر الثالث وهو سفر الكهنة، وفيه تلخيص أمر القرابين: ودعا الرب موسى وكلمه في قبة الأمد وقال له: كلم بني إسرائيل وقل لهم: كل إنسان منكم إذا قرب للرب قرباناً من البهائم فلتكن قرابينكم من البقر ومن الغنم - إلى
Sînâ dağında Mûsâ aleyhisselâm'a ilk vahyedilen hususlarda şehadet levhaları üzerine yazılan, {وعلمتم ما لم تعلموا أنتم ولا آباؤكم} “size de atalarınıza da öğretilmeyen şeyler öğretildi” [En'âm, 91] buyruğuyla işaret edilen, Tevrat'ı üzerine bina ettiği, Tevrat'ın ikinci bölümünün (Çıkış) ortasında zikredildiği, Bakara suresinde açıklaması geçtiği ve bu bahsin sonunda geleceği üzere kendilerine ve nesillerine bir şahitlik olsun diye Ahit Sandığı'na koymasını emrettiği ve üzerine Allah'ın dilediği kadar hüküm ve güzellikler ziyade edilen [on ayet/emir ile örtüşünce], bundan sonra Tevrat'ın zikredilmesi güzel düştü. Tertip ve tazim bildiren 'sümme' (sonra) edatıyla işaret ederek buyurdu ki: {ثم آتينا} “Sonra verdik” yani katımızdan olan şeyin tazimini gerektiren azametimizle [verdik] {موسى الكتاب} “Mûsâ'ya o Kitab'ı” yani Allah Teâlâ'nın: {قل من أنزل الكتاب الذي جاء به موسى} “De ki: Mûsâ'nın getirdiği Kitab'ı kim indirdi?” [En'âm, 91] buyruğuyla işaret edilen [Kitab'ı]. Bu -en doğrusunu Allah bilir- {وعلى الذين هادوا حرمنا كل ذي ظفر} “Yahudi olanlara bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık” [En'âm, 146] buyruğuna matuftur. Çünkü Allah Teâlâ, Mûsâ'ya On Ayeti verdikten sonra onu ikinci bir defa dağa çağırmış, ona bazı hükümleri meşru kılmış ve içinde kendisine vahiy vereceği ve ona doğru namaz kılacakları Buluşma Çadırı'nı kurmasını, Bakara'da geçtiği üzere onun aletlerinden yapılacak bazı şeyleri emretmiştir. Bundan az sonra da onlara iç yağlarının haram kılındığını zikretmiştir. Nitekim üçüncü bölüm olan ve kurbanlar konusunun özetini içeren Levililer bölümünün başlarında şöyle demiştir: 'Rab Mûsâ'yı çağırdı, Buluşma Çadırı'nda onunla konuştu ve ona şöyle dedi: İsrâiloğulları ile konuş ve onlara de ki: Sizden her kim Rabbe hayvanlardan bir kurban takdim ederse, kurbanlarınız sığırdan ve koyundan olsun -şuraya
أن قال: ويقرب قرباناً للرب الحجاب المبسوط على الأحشاء وكل الثوب الذي على الأكشاح والكليتين والشحم الذي عليهما وعلى الجنب - إلى أن قال: وقال: الشحوم للرب عهد الأبد، ولا تأكلوا دماً ولا شحماً، ثم قال: وكلم الرب موسى وقال له: كلم بني إسرائيل وقل لهم: لا تأكلوا شحم البقر ولا شحم الغنم: الضأن والماعز جميعاً، لأن كل من أكل شحم بهيمة ويقرب قرباناً للرب، تهلك تلك النفس من شعبها، ولا تأكلوا دماً حيث ما سكنتم، لا دم البهائم ولا دم الطير، وأيّة نفس أكلت دماً تهلك تلك النفس من شعبها، وقال في السفر الخامس: فأما الدم فلا تأكلوا ولكن ادفقوه على الأرض مثل الماء، ثم قال بعده بقليل: وكلوا في قراكم من كل شهوات أنفسكم، ولكن إياكم أن تأكلوا دماً، لأن دم البهيمة هو في نفسها، فلا تأكلوا النفس مع اللحم ليحسن إليكم وإلى أولادكم من بعدكم إذا عملتم الحسنة أمام الله ربكم؛ رجع إلى السفر الثالث ثم قال: ودخل موسى وهارون إلى قبة الزمان وخرجا ودعوا الشعب، فظهر مجد الرب أمام جميع الشعب، ونزلت نار من قبل الرب فأحرقت الشحم والذبيحة الكاملة له على المذبح، وعاين ذلك جميع الشعب وحمدوا الله، وخر
kadar-: Ve Rabbe kurban olarak bağırsakları örten zarı, böbreklerin ve böğürlerin üzerindeki bütün örtüyü ve bu ikisinin üzerindeki ve yanlardaki yağı takdim etsin -şuraya kadar-: Ve dedi ki: İç yağları ebedî bir ahit olarak Rabbe aittir; kan ve iç yağı yemeyin. Sonra dedi ki: Rab Mûsâ ile konuştu ve ona şöyle dedi: İsrâiloğulları ile konuş ve onlara de ki: Sığırın ve koyunun -davardan ve keçiden tamamının- iç yağını yemeyin; çünkü kurban olarak Rabbe takdim edilen bir hayvanın yağını yiyen herkes kendi kavminden atılıp helak edilecektir. Yaşadığınız hiçbir yerde kan yemeyin; ne hayvan kanı ne de kuş kanı. Hangi can kan yerse o can kendi kavminden helak edilecektir. Beşinci bölümde (Tesniye) ise şöyle demiştir: Kana gelince, onu yemeyin, fakat su gibi yere dökün. Sonra bundan az sonra dedi ki: Şehirlerinizde canınızın çektiği her şeyden yiyin; fakat sakın kan yemeyin, çünkü hayvanın kanı canındadır; Rabbiniz olan Allah'ın huzurunda iyi olanı yaptığınızda size ve sizden sonraki çocuklarınıza iyilik olsun diye eti canıyla birlikte yemeyin. Tekrar üçüncü bölüme dönerek şöyle dedi: Mûsâ ile Hârûn Buluşma Çadırı'na girdiler, sonra çıktılar ve kavmi bereketlediler. Rabbin izzeti bütün kavme göründü ve Rabbin katından bir ateş çıkıp sunak üzerindeki yağı ve bütün yakılan kurbanı yakıp bitirdi. Bütün kavim bunu gördü, Allah'a hamdetti ve
الشعب كله على وجهه؛ ثم ذكر عقب ذلك بيسير محرمات الحيوان، وكذا ذكر في السفر الخامس وقد جمعت بينهما ومعظم السياق للخامس: قال: لا تأكلوا شيئاً نجساً، هذا! كلوا من جميع البهائم: الثور: والحمل والنعجة والمعز والأيل والظبي والجوذر والرخ والرئم والوعل والثيثل كل بهيمة ذات ظلف مقسوم ظلفها تجتر كلوها، وحرموا من التي لا تجتر، ومن التي لها ظلوف مقسومة ولا تجتر الجمل والأرنب والوبر التي تجتر وليس لها أظلاف مقسومة هي نجسة لكم، وفي الثالث: وحرموا من البهائم التي ليست لها أظلاف التي تجتر: الجمل الذي يجتر وليس له أظلاف هو نجس محرم عليكم، والأرنب الذي يجتر وليس له أظلاف منجس محرم عليكم؛ رجع: والخنزير الذي له أظلاف ولا يجتر هو نجس، لا تأكلوا من لحوم هذه ولا تقربوا إلى أجسادها؛ وقال في الثالث: ولا تمسوا لحومها لأنها نجسة محرمة عليكم؛ وقال في الخامس من ترجمة الاثنين والسبعين: وإياكم أن تأكلوا كل نجس، ويكون الذي تأكلونه من الدواب العجل من البقر والخروف من الغنم والجدي من المعز أو الأيل والغزال والعين
bütün halk yüzüstü yere kapandı.' Bundan az sonra da haram hayvanları zikretmiştir; keza beşinci bölümde de zikretmiştir; ikisini bir araya getirdim, ifadenin çoğu beşinci bölüme aittir: 'Dedi ki: Murdar hiçbir şeyi yemeyin! İşte bütün hayvanlardan yiyecekleriniz: Öküz, kuzu, koyun, keçi, geyik, ceylan, yaban buzağısı, dağ keçisi, beyaz antilop, dağ tekesi ve yaban sığırı; çatal tırnaklı, tırnağı yarık ve geviş getiren her hayvanı yiyin. Geviş getirmeyenlerden ve yarık tırnaklı olup geviş getirmeyenlerden haram kılın: Geviş getiren fakat yarık tırnaklı olmayan deve, tavşan ve kaya porsuğu sizin için murdardır. Üçüncü bölümde ise: Tırnaklı olmayıp geviş getiren hayvanlardan haram kılın: Geviş getiren fakat tırnaklı olmayan deve sizin için murdardır, haramdır; geviş getiren ve tırnaklı olmayan tavşan murdardır, size haramdır. Tekrar: Tırnaklı olup geviş getirmeyen domuz ise murdardır; bunların etlerinden yemeyin ve leşlerine dokunmayın. Üçüncüde ise: Etlerine dokunmayın çünkü onlar murdardır, size haramdır, demiştir. Yetmişler tercümesinin beşinci bölümünde ise şöyle demiştir: Her murdarı yemekten sakının; hayvanlardan yiyeceğiniz sığırdan buzağı, koyundan kuzu, keçiden oğlak veya sığın, geyik, yaban sığırı,
والوعل وعنز الجبل واليحمور وناقة القمر والزرافة، وكل دابة مشقوقة الظلف وهي تنبت أظافير في كل ظلفها واجتر من الدواب.
dağ tekesi, dağ keçisi, alageyik, antilop ve zürafadır. Tırnağı yarık olan, her tırnağında tırnaklar biten ve hayvanlardan geviş getiren her hayvandır.
فإياه فكلوا، والذي لا تأكلون منه من الذي يجتر ومن المشقوق الظلف الذي ينبت له أظافير الجمل والأرنب واليربوع، فإن ذلك يجتر ولكنه غير مشقوق الظلف، وهو لا يحل لكم، والخنزير أيضاً فإن ظلفه مشقوق وينبت في ظلفه أظافير غير أنه لا يجتر، وما لا يجتر فإنه لا يحل لكم فلا تأكلوا من لحومها ولا تقربوا أجسادها؛ وقال في الثالث منها: وكلم الرب موسى وهارون وقال لهما: كلما بني إسرائيل وقولا لهما: إن الذي تأكلونه من المواشي من جميع الأنعام التي على الأرض كل بهيمة قد شق ظلفها وهي تخرج أظفاراً في كلا ظلفيها وتجتر، فذلك الذي تأكلونه من الأنعام، والذي لا يحل مما يجتر ولم يشق ظلفه الجمل الذي يجتر وظلفه غير مشقوق فإنه غير طاهر لكم، واليربوع - وفي نسخة: السنجاب - الذي يجتر وظلفه غير مشقوق فإنه غير طاهر لكم لم يطهر لكم، والأرنب الذي يجتر وظلفه غير مشقوق فإنه لا يطهر لكم والخنزير فإنه مشقوق الظلف ويخرج أظفاراً في ظلفه وهو لا يجتر فإنه لا يطهر لكم فلا تأكلوا من لحومها ولا تمسوا ما مات منها، فإن
İşte onu yiyin. Geviş getirenlerden, yarık tırnaklı olup tırnak bitirenlerden yemeyeceğiniz ise deve, tavşan ve arap tavşanıdır; çünkü bunlar geviş getirir fakat tırnakları yarık değildir ve size helal değildir. Domuz da böyledir; zira tırnağı yarıktır ve tırnağında tırnaklar biter, ancak geviş getirmez. Geviş getirmeyen şey ise size helal değildir; onların etlerinden yemeyin ve ölü gövdelerine yaklaşmayın. Üçüncü bölümde ise şöyle demiştir: Rab Mûsâ ve Hârûn ile konuştu ve onlara dedi ki: İsrâiloğulları ile konuşun ve onlara de ki: Yeryüzündeki bütün hayvanlardan yiyeceğiniz davarlar, tırnağı yarık olan, iki tırnağında da tırnaklar çıkaran ve geviş getiren her hayvandır; işte hayvanlardan yiyeceğiniz budur. Geviş getirenlerden tırnağı yarık olmayıp helal olmayan deve geviş getirir fakat tırnağı yarık değildir, bu yüzden sizin için temiz değildir. Arap tavşanı -bir nüshada: sincap- geviş getirir fakat tırnağı yarık değildir, bu yüzden sizin için temiz değildir, temiz kılınmamıştır. Tavşan geviş getirir fakat tırnağı yarık değildir, sizin için temiz olmaz. Domuz ise tırnağı yarıktır, tırnağında tırnaklar çıkarır fakat geviş getirmez, sizin için temiz olmaz. Bunların etlerinden yemeyin ve ölülerine dokunmayın; çünkü
ذلك لا يطهر لكم؛ رجع إلى نسختي، ثم ذكر في الطير ودواب البر قريباً مما في شرعنا إلى أن قال: ولا تأكلوا أشياء نجسة بل ادفعوها إلى السكان الذين في قراكم يأكلونها أو يبيعونها من الغرباء، لأنك شعب طاهر لله ربك لا تطبخوا جدياً بلبن أمه؛ وقال في ترجمة الاثنين والسبعين: ولا تطبخ الخروف بلبن أمه؛ وقال في السفر الخامس: وكلوا من الطير ما كان زكياً وحرموا هذه التي أصف لكم، لا تأكلوا منها شيئاً: النسر والحداء - وذكر نحواً مما عندنا، وقال في نسختي في الثالث: فمن مس شيئاً من هذه - أي المحرمات - يكون نجساً إلى المساء، ومن حمل منها شيئاً فليغسل ثيابه ويكون نجساً إلى الليل - انتهى.
bu sizin için temiz olmaz. Benim nüshama dönüldüğünde; sonra kuşlar ve kara hayvanları hakkında şeriatımızdakine yakın şeyler zikredip şuraya kadar devam etti: Murdar şeyleri yemeyin, bilakis onları şehirlerinizdeki yerlilere verin yesinler veya yabancılara satsınlar; çünkü sen Rabbin olan Allah'a adanmış mukaddes bir kavimsin. Oğlağı anasının sütünde pişirmeyin. Yetmişler tercümesinde ise: Kuzuyu anasının sütünde pişirme, demiştir. Beşinci bölümde: Kuşlardan temiz olanları yiyin, size vasfedeceğim şu kuşları ise haram kılın, onlardan hiçbir şey yemeyin: Kartal, çaylak... -bizdekine benzer şeyleri zikretti-. Üçüncü bölümdeki nüshamda ise şöyle demiştir: Kim bunlardan -yani haramlardan- bir şeye dokunursa akşama kadar murdar olur; kim bunlardan bir şey taşırsa elbiselerini yıkasın ve geceye kadar murdar sayılsın -bitti-.
الظبي - بالمعجمة المشاركة - معروف، والجوذر - بفتح الجيم والذال المعجمة والراء: البقرة الوحشية، والرئم - بكسر المهملة: الظبي الخالص البياض، والثيثل - بمثلثتين مفتوحتين بينهما ياء تحتانية ساكنة: بقر الوحش، والأيل - بفتح الهمزة وكسر التحتانية المشددة، الوعل - بفتح الواو وكسر المهملة - وهو تيس الجبل، والحمل - بفتح المهملة: الرضيع من أولاد الضأن، وقوله: لا تطبخوا جدياً بلبن أمه، الظاهر أن معناه النهي عن أكله ما دام يرضع، وما بعد الذي في الثالث هو معظم التوراة، والذي في الخامس إنما هو إعادة لما في الثالث، فإن الخامس تلخيص لجميع ما تقدمه من القصص والأحكام مع زيادات، فصدق أن إيتاء الكتاب أتى معظمه بعد
Zaby (ظبي) bilinen ceylandır. Cevzer (جوذر) yaban sığırı buzağısıdır. Re'm (رئم) bembeyaz geyiktir. Seysel (ثيثل) yaban sığırıdır. Eyyel (أيل) dağ keçisidir. Va'l (وعل) dağ tekesidir. Hamele (حمل) koyun yavrularından süt emendir. 'Oğlağı anasının sütünde pişirmeyin' sözünün zahirine göre manası, süt emdiği müddetçe onu yemekten nehyetmektir. Üçüncü bölümden sonra gelen kısım Tevrat'ın ekseriyetidir. Beşinci bölümdeki ise üçüncü bölümdekilerin tekrarından ibarettir; zira beşinci bölüm, ziyadelerle birlikte kendisinden önceki bütün kıssa ve hükümlerin bir özetidir. Dolayısıyla Kitab'ın verilişinin çoğunun,
تحريم ما حرم عليهم، ويجوز - وهو أحسن - أن يكون معطوفاً على محذوف تقديره: ذلكم وصاكم به كما وصى بني إسرائيل في الفصل الذي نسبته من التوراة كنسبة أم القرآن من القرآن، وذلك هي العشر الآيات التي هي أول ما كتبه الله لموسى ﵇، وهي أول التوراة في الحقيقة لأنها أول الأحكام، وما قبلها فهو قصص وحاصل هذه العشر آيات: الرب إلهك الذي أصعدك من أرض مصر من العبودية والرق، لا يكونن لك إله غيري، لا تقسم باسمي كذباً، احفظ يوم السبت، أكرم والديك، لا تقتل، لا تزن، لا تسرق، لا تشهد بالزور، لا تمدن عينيك إلى ما في أيدي الناس، فالمعنى: ذلك وصيناكم به كما وصينا بني إسرائيل به في العشر الآيات وبعض ما آتينا موسى من التوراة، ويجوز أن يكون التقدير: لكون هذه الآيات محكمة في كل الشرائع لم تنسخ في أمة من الأمم ولا تنسخ، وصاكم به يا بني آدم في الزمن الأقدم، ولم يزدد الأمر بها في التوصية إلا شدة {ثم آتينا} أي بما لنا من العظمة {موسى الكتاب} أي جميعه وهي فيه، حال كونه {تماماً} لم ينقص عما يصلحهم شيئاً {على} الوجه {الذي أحسن} أي أتى بالإحسان فأثبت الحسن وجمعه بما بيّن
onlara haram kılınanların haram kılınmasından sonra geldiği doğrulanmış olur. Takdiri şöyle olan mahzûf bir ifadeye matuf olması da caizdir -ki bu daha güzeldir-: Tevrat'taki nispeti Ümmü'l-Kur'ân'ın (Fâtiha'nın) Kur'an'a nispeti gibi olan o bölümde İsrâiloğullarına vasiyet ettiği gibi işte bunları size de vasiyet etti. Bu da Allah'ın Mûsâ aleyhisselâm'a ilk yazdığı On Ayettir/Emirdir. İlk hükümler olması hasebiyle hakikatte Tevrat'ın evvelidir; ondan öncekiler ise kıssalardır. Bu On Ayetin özeti şudur: Seni Mısır diyarından, kulluktan ve kölelikten çıkaran Rab senin İlahındır; benden başka ilahın olmasın; ismimle yalan yere yemin etme; sebt (cumartesi) gününü gözet; ana babana ikram et; öldürme; zina etme; çalma; yalan yere şahitlik etme; insanların elindekilere göz dikme. O halde mana şöyledir: İsrâiloğullarına On Ayette ve Mûsâ'ya verdiğimiz Tevrat'ın bir kısmında vasiyet ettiğimiz gibi bunu size de vasiyet ettik. Takdirin şöyle olması da caizdir: Bu ayetler bütün şeriatlarda muhkem olup hiçbir ümmette neshedilmediği ve neshedilmeyeceği için, ey Âdemoğulları, en kadim zamanda onu size vasiyet etti; vasiyetteki emir ise ancak daha da pekişti: {ثم آتينا} “Sonra verdik” yani azametimizle [verdik] {موسى الكتاب} “Mûsâ'ya Kitab'ı” yani onların durumunu düzeltecek şeylerden hiçbir şeyi eksik bırakmayacak şekilde {تماماً} “tamamlamak üzere” ve {على} üzerine {الذي أحسن} “iyilik edene” yani ihsanı getiren, beyan ettiği hususlarla güzelliği sabit kılıp bir araya getirene.
من الشرع وبما حمى طوائف أهل الأرض به من الإهلاك بعامه، فإنه نقل أن الله تعالى لم يهلك قوماً هلاكاً عاماً بعد إنزال التوراة {وتفصيلاً لكل شيء} من جملة ذلك الفصل المحتوي على الكلمات الحاوية لكل شيء يحتاج إليه من أمر الدين والدنيا، كما أن القرآن تفصيل لكل شيء من الجوامع السبع التي حوتها أم القرآن الحاوية لمصالح الدارين، وفي هذين الاحتمالين المقتضيين لكون «ثم» على حقيقتها من الترتيب والمهلة علم من أعلام النبوة، وهو الاطلاع على أن العشر الآيات وتحريم ما حرم عليهم بالبغي في أوائل ما أوحي إلى موسى ﵇ بعد إغراق فبعون وأن معظم التوراة أنزل بعد ذلك، وهذا لا يعرفه إلا أحبارهم {وهدى} أي بياناً {ورحمة} أي إكراماً لمن يقبله ويعمل به {لعلهم} أي بني إسرائيل {بلقاء ربهم} أي الذي أخرجهم من مصر من العبودية والرق بقوته العظيمة وكلماته التامة {يؤمنون *} أي ليكون حالهم بعد إنزال الكتاب - لما يرون من حسن شرائعه وفخامة كلامه وجلالة أمره - حال من يرجى أن يجدد الإيمان في كل وقت بلقاء ربه لقدرته على البعث الذي الإيمان به نهاية تصديق الأنبياء لأنه لا تستقل به العقول، وإنما يثبت بالسمع مع تجويز العقل له، فيعلموا أنه لا يشبهه شيء كما أن كلامه لا يشبهه كلام فلا يبغوا باتخاذ عجل غاية
...şeriattan [açıkladığı] ve yeryüzü halkının fırkalarını kendisiyle toptan helak olmaktan koruduğu şeyler sebebiyle [ihsanı tamamlamak üzere verdik]. Zira Tevrat'ın indirilmesinden sonra Allah Teâlâ'nın hiçbir kavmi toptan bir helak ile helak etmediği nakledilmiştir. {وتفصيلاً لكل شيء} “ve her şeyi ayrıntılı olarak açıklamak üzere” yani din ve dünya işinden ihtiyaç duyulan her şeyi kapsayan kelimeleri içeren o bölüm cümlesindendir; nitekim Kur'an da iki cihanın maslahatlarını içeren Ümmü'l-Kur'an'ın (Fâtiha'nın) kapsadığı yedi câmi (özlü) ayetten her şeyin bir tafsilidir. 'Sümme' (ثم) edatının tertip ve mühlet ifade eden hakiki manasında olmasını gerektiren bu iki ihtimalde bir peygamberlik alameti vardır; o da Firavun'un boğulmasından sonra Mûsâ aleyhisselâm'a vahyedilenlerin ilkinde On Ayet/Emir ve azgınlıkları sebebiyle kendilerine haram kılınanların yer aldığına, Tevrat'ın ekseriyetinin ise bundan sonra indirildiğine muttali olmaktır; bunu ancak onların bilginleri (ahbâr) bilir. {وهدى} “ve bir hidayet” yani bir açıklama {ورحمة} “ve bir rahmet olarak” yani onu kabul edip onunla amel eden kimseye bir ikram olarak [verdik] {لعلهم} “umulur ki onlar” yani İsrâiloğulları {بلقاء ربهم} “Rablerine kavuşmaya” yani onları Mısır'dan, kulluktan ve kölelikten yüce kudreti ve tam kelimeleriyle çıkaran [Rablerine] {يؤمنون *} “inanırlar.” Yani şeriatlarının güzelliğini, kelamının ihtişamını ve emrinin yüceliğini görmeleri sebebiyle Kitab'ın indirilmesinden sonraki halleri, -akılların tek başına kavrayamayacağı, ancak aklın caiz görmesiyle birlikte nakille (sem' ile) sabit olan ve inanılması peygamberleri tasdikin nihayeti olan- diriltmeye kādir olmasından ötürü her vakit Rablerine kavuşmaya imanı tazeleyen kimsenin hali gibi olsun; böylece kelamına hiçbir kelam benzemediği gibi Kendisine de hiçbir şeyin benzemediğini bilsinler ve netice itibariyle...
أمره خوار لا يفهم ومجمجة لا تفيد.
...işi anlaşılmaz bir böğürme ve fayda vermeyen bir anlaşılmaz ses çıkarmaktan ibaret olan bir buzağı edinmek suretiyle haddi aşmasınlar.
فلما بين أن إنزال الكتب رحمة منه لأن غايتها الدلالة على منزلها فتمتثل أوامره وتتقى مناهيه وزواجره، بين أنه لم يخص تلك الأمم بذلك، بل أنزل على هذه الأمة كتاباً ولم يرض لها كونه مثل تلك الكتب، بل جعله أعظمها بركة وأبينها دلالة، فقال: {وهذا} أي القرآن {كتاب} أي عظيم {أنزلناه} أي بعظمتنا إليكم بلسانكم حجة عليكم {مبارك} أي ثابت كل ما فيه من وعد ووعيد وخير وغيره ثباتاً لا تمكن إزالته مع اليمن والخير.
Kitapların indirilmesinin Kendisinden bir rahmet olduğunu -çünkü onların gayesi, emirlerine uyulması, yasaklarından ve sakındırmalarından kaçınılması için onları indirene delalet etmektir- beyan edince, bunu sadece o ümmetlere has kılmadığını, bilakis bu ümmete de bir kitap indirdiğini ve bu kitabın diğer kitaplar gibi olmasına razı olmayıp bereket bakımından en büyüğü ve delalet bakımından en açığı kıldığını beyan ederek şöyle buyurdu: {وهذا} “İşte bu” yani Kur'an {كتاب} “bir kitaptır ki” yani yüce [bir kitaptır], {أنزلناه} “onu biz indirdik” yani aleyhinize bir hüccet olmak üzere azametimizle sizin dilinizle size indirdik, {مبارك} “mübarektir” yani bereket ve hayırla birlikte, içindeki vaat, tehdit, hayır ve diğer her şey giderilmesi mümkün olmayacak bir sebatla sabittir.
ولما كان هذا معناه: وكان داعياً إليه محبباً فيه، سبب عنه قوله: {فاتبعوه} أي ليكون جميع أموركم ثابتة ميمونة، ولما أمر باتباعه وكان الإنسان ربما تبعه في الظاهر، أمر بإيقاع التقوى المصححة للباطن إيقاعاً عاماً، ولذلك حذف الضمير فقال: {واتقوا} أي ومع ذلك فأوقعوا التقوى، وهي إيجاد الوقاية من كل محذور، فإن الخطر الشديد والسلامة على غير القياس، فلا تزايلوا الخوف من منزله بجهدكم، فإن ذلك أجدر أن يحملكم على تمام الاتباع وإخلاصه {لعلكم ترحمون *} أي ليكون حالكم حال من يرجى له الإكرام بالعطايا الجسام، والآيتان ناظرتان إلى قوله تعالى {قل من أنزل الكتاب الذي جاء به موسى} - إلى قوله -: {وهم على صلاتهم يحافظون} [الأنعام: ٩٢] ، ثم بين المراد من إنزاله
Anlamı bu olunca ve ona çağıran ve sevdiren bir nitelikte bulununca, bundan sebep {فاتبعوه} “ona uyun” buyurdu; yani bütün işleriniz sabit ve uğurlu olsun diye. Ona uymayı emredip insan da bazen zahiren ona uyabildiği için, batını düzelten takvayı genel bir şekilde gerçekleştirmeyi emretti ve bu yüzden zamiri hazfederek şöyle buyurdu: {واتقوا} “ve sakının” yani bununla birlikte takvayı gerçekleştirin; takva ise sakınılması gereken her şeyden korunmaktır. Zira tehlike pek büyüktür ve selamet ise kıyasa sığmaz; o halde gücünüz yettiğince onu indirenden korkmayı bırakmayın; çünkü bu, sizi tam ve ihlaslı bir şekilde tabi olmaya sevk etmeye daha layıktır {لعلكم ترحمون *} “umulur ki merhamet olunursunuz.” Yani haliniz, kendisine büyük bağışlarla ikram edilmesi umulan kimsenin hali gibi olsun. Bu iki ayet, Allah Teâlâ'nın {قل من أنزل الكتاب الذي جاء به موسى} “De ki: Mûsâ'nın getirdiği kitabı kim indirdi?” sözünden {وهم على صلاتهم يحافظون} “Onlar namazlarını da korurlar” [En'âm: 92] kavline kadar olan kısma bakmaktadır. Sonra onu indirmenin gayesini beyan etti ki...