وهو إقامة الحجة البالغة فقال: {أن} أي لأن لا {تقولوا} أو كراهة أن تقولوا أيتها الأمة الأمية {إنما أنزل الكتاب} أي الرباني المشهور {على طائفتين} وقرب الزمن وبعّضه بإدخال الجار فقال: {من قبلنا} أي اليهود والنصارى {وإن} أي وأنا - أو وأن الشأن - {كنا عن دراستهم} أي قراءتهم لكتابهم قراءة مرددة.
...o da kesin hücceti ikame etmektir; böylece buyurdu ki: {أن} “...demeyesiniz diye” yani ey ümmi ümmet, demeyesiniz yahut demenizden hoşlanılmadığı için {تقولوا} [şöyle] “demeyesiniz:” {إنما أنزل الكتاب} “Kitap ancak indirildi” yani meşhur Rabbani kitap {على طائفتين} “iki topluluğa” ve harf-i cer dahil ederek zamanı yaklaştırıp sınırlandırdı ve şöyle dedi: {من قبلنا} “bizden önce” yani Yahudilere ve Hristiyanlara [indirildi] {وإن} “ve doğrusu biz” yani şüphesiz biz -yahut durum şudur ki- {كنا عن دراستهم} “onların okumasından” yani kitaplarını tekrar tekrar okumalarından...
ولما كانت هي المخففة أتى باللام الفارقة بينها وبين النافية فقال: {لغافلين*} أي لا نعرف حقيقتها ولا ثبتت عندنا حقيتها ولا هي بلساننا {أو تقولوا} أي أيها العرب: لم نكن عن دراستهم غافلين بل كنا عالمين بها، ولكنه لا يجب اتباع الكتاب إلا على المكتوب إليه فلم نتبعه، و {لو أنا} أهلنا لما أهلوا له حتى {أنزل علينا الكتاب} أي جنسه أو الكتاب الذي أنزل إليهم من عند ربنا {لكنا أهدى منهم} أي لما لنا من الاستعداد بوفور العقل وحدة الأذهان واستقامة الأفكار واعتدال الأمزجة والإذعان للحق، ولذلك سبب عن هاتين العلتين قوله: {فقد جاءكم} وذكر الفعل مدحاً لهذا القرآن وتفضيلاً وتشريفاً له على كل ما تقدمه وتنبيهاً على أن بيان هذه السورة في النهاية لأنها سورة أصول الدين {بينة} أي حجة ظاهرة بلسانكم {من ربكم} أي المحسن إليكم على لسان رجل منكم تعرفون أنه أولاكم بذلك {وهدى} أي بيان لمن تدبره عظيم {ورحمة} أي إكرام لمن قبله،
Ve 'in' (إن) edatı muhaffefe (hafifletilmiş) olunca, onunla nefiy (olumsuzluk) edatı arasını ayıran 'lâm'ı getirerek şöyle buyurdu: {لغافلين*} “habersizdik.” Yani onun hakikatini bilmiyorduk, hak oluşu bizim katımızda sabit olmamıştı ve o bizim dilimizle de değildi. {أو تقولوا} “Yahut şöyle demeyesiniz:” yani ey Araplar: Biz onların okumalarından habersiz değildik, bilakis onu biliyorduk; fakat kitaba uymak ancak kendisine kitap yazılan kimseye vaciptir, bu yüzden biz ona uymadık; {لو أنا} “eğer bize” yani onlar ehil kılındığı gibi biz de ehil kılınsaydık da {أنزل علينا الكتاب} “Kitap indirilmiş olsaydı” yani onun cinsi veya Rabbimiz katından onlara indirilen kitap [bize indirilseydi] {لكنا أهدى منهم} “biz onlardan daha çok doğru yolda olurduk.” Yani akıl çokluğu, zihin keskinliği, fikirlerin doğruluğu, mizaçların dengesi ve hakka boyun eğme konusundaki istidadımız sebebiyle [daha doğru yolda olurduk]. İşte bu iki gerekçeden dolayı şu sözünü buna bağladı: {فقد جاءكم} “İşte size geldi” -bu Kur'an'ı övmek, kendisinden önceki her şeye üstün kılmak, şereflendirmek ve dinin asılları suresi olması hasebiyle bu surenin beyanının zirvede olduğuna dikkat çekmek üzere mazi fiili zikretti- {بينة} “açık bir delil” yani kendi dilinizle apaçık bir hüccet {من ربكم} “Rabbinizden” yani buna en layık olduğunu bildiğiniz içinizden bir adamın diliyle size ihsanda bulunan [Rabbinizden] {وهدى} “bir hidayet” yani onu düşünen kimse için büyük bir açıklama {ورحمة} “ve bir rahmet” yani onu kabul eden kimseye bir ikram [geldi],
فكذبتم بها.
fakat siz onu yalanladınız.
ولما قامت عليهم الحجة، حسن وقوع تحذير التقرير بقوله: {فمن} أي فتسبب عن تكذيبكم أنه يقال بياناً لأنكم أظلم الناس: من {أظلم ممن كذب} أي أوقع التكذيب {بآيات الله} أي الذي لا أعظم منه فلا أعظم من آياته، لأن الأثر على قدر المؤثر {وصدف} أي أعرض إعراضاً صار به كأنه في صفد أي سد عن سهولة الانقياد للدليل {عنها} بعد ما عرف صحتها.
Hüccet onların aleyhine ikame edilince, şu sözle ikrar yoluyla sakındırmanın vuku bulması güzel oldu: {فمن} “...kimseden daha [zalim kimdir?]” Yani yalanlamanız sebebiyle en zalim insanlar olduğunuzun beyanı kabilinden şöyle denilmesi gerekmektedir: Kimdir {أظلم ممن كذب} “yalanlayandan daha zalim” yani yalanlamayı gerçekleştirenden [daha zalim] {بآيات الله} “Allah'ın ayetlerini” yani Kendisinden daha büyüğü olmayan, dolayısıyla ayetlerinden daha büyüğü de bulunmayan [Allah'ın ayetlerini]; zira eser müessirin miktarıncadır; {وصدف} “ve yüz çevirenden” yani delile kolayca boyun eğmekten bir pranga (safed) içindeymiş, bir set ardındaymış gibi büsbütün yüz çevirenden {عنها} “onlardan” sıhhatini öğrendikten sonra [yüz çevirenden daha zalim kimdir?].
ولما كان الجواب قطعاً: لا أحد أظلم منه، فكان الحال مقتضياً لتوقع ما يجازى به، قال: {سنجزي} أي بوعد صادق لا خلف فيه، وأظهر ما أصله الإضمار تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف فقال: {الذين يصدفون} أي يجددون الإعراض ولا يتوبون {عن آياتنا} أي على ما لها من العظمة {سوء العذاب} أي الذي يسوء نفسه {بما كانوا يصدفون *} أي بسبب إعراضهم الذي كان عادة لهم.
Cevap kesin olarak 'Ondan daha zalim kimse yoktur' şeklinde olunca, hal de onun ne ile cezalandırılacağını beklemeyi gerektirdiğinden şöyle buyurdu: {سنجزي} “Cezalandıracağız” yani içinde hilaf bulunmayan doğru bir vaatle [cezalandıracağız]. Hükmü genele yaymak ve vasfa bağlamak için aslı zamir olan ifadeyi zahir olarak getirip şöyle dedi: {الذين يصدفون} “yüz çevirenleri” yani yüz çevirmeyi tazeleyen ve tövbe etmeyenleri {عن آياتنا} “ayetlerimizden” yani taşıdığı yüceliğe rağmen [yüz çevirenleri] {سوء العذاب} “azabın en kötüsüyle” yani kendisini üzen azapla [cezalandıracağız] {بما كانوا يصدفون *} “yüz çevirmeleri sebebiyle.” Yani kendilerine adet haline gelen yüz çevirmeleri yüzünden.
ولما كان أسوأ السوء حقوق العذاب، وكان حقوقه بعدم قبول التوبة، فسره بقوله مهوناً له ومسهلاً بتجريد الفعل: {هل ينظرون} أي ما ينتظرون هؤلاء المكذبون أدنى انتظار وأقربه وأيسره {إلا أن تأتيهم} أي حال تكذيبهم {الملائكة} أي بالأمر الفيصل من عذابهم
Kötülüğün en kötüsü azabın hak olması ve hak olması da tövbenin kabul edilmemesiyle olunca, fiili yalın getirerek onu basitleştirip kolaylaştırarak şöyle açıkladı: {هل ينظرون} “Onlar bekliyorlar mı?” Yani bu yalanlayıcılar en ufak, en yakın ve en kolay bir beklemeyle bekliyorlar mı? {إلا أن تأتيهم} “kendilerine gelmesinden başka” yani yalanlama halleri üzereyken [gelmesinden başka] {الملائكة} “meleklerin” yani azaplarından ibaret olan kesin emirle [gelmelerinden başka]
كما هي عادتها في إتيانها المكذبين {أو يأتي ربك} أي ظهور أمر المحسن إليك أتم ظهور بجميع الآيات التي تحملها العقول وذلك يوم الجزاء {أو يأتي} وأبهم تهويلاً للأمر وتعظيماً فقال: {بعض آيات ربك} أي أشراط الساعة التي يكون فيها ظهوره التام وإحسانه إليك الأعظم مثل دابة الأرض التي تميز الكافر من المؤمن وطلوع الشمس من مغربها المؤذن بإغلاق باب التوبة؛ روى البخاري في التفسير وغيره عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: «لا تقوم الساعة حتى تطلع الشمس من مغربها، فإذا رآها الناس آمن من عليها، فذلك حين لا ينفع نفساً إيمانها لم تكن آمنت من قبل» ، ثم قرأ الآية.
...yalanlayıcılara gelmelerindeki adetleri olduğu üzere; {أو يأتي ربك} “yahut Rabbinin gelmesinden” yani akılların kaldırabileceği bütün ayetlerle sana ihsanda bulunan [Rabbinin] emrinin en tam şekilde zahir olmasından ki bu ceza günüdür; {أو يأتي} “yahut gelmesinden” -meseleyi korkutucu ve yüce kılmak için belirsiz bırakarak şöyle dedi:- {بعض آيات ربك} “Rabbinin bazı ayetlerinin [gelmesinden başka].” Yani O'nun tam zuhurunun ve sana olan en büyük ihsanının gerçekleşeceği Kıyamet alametlerinin; örneğin kâfiri müminden ayıran Dâbbetü'l-arz ve tövbe kapısının kapandığını bildiren güneşin batıdan doğması gibi. Buhârî Tefsir bölümünde ve diğerleri Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Güneş batıdan doğmadıkça kıyamet kopmaz. İnsanlar onu gördüklerinde yeryüzündekilerin hepsi iman eder. İşte o an, daha önce iman etmemiş hiçbir kimseye imanı fayda vermeyeceği zamandır.» Sonra bu ayeti okudu.
ولما كان إتيان الملائكة - أي كلهم أمراً لا يحتمل العقول وصف عظمته، ولا بشرى للمجرمين عند رؤيته، فإنه لو وقع على صورتهم لتقطعت أوصالهم ولم يحتمله قواهم فقضي الأمر ثم لا ينظرون، وأما تجلي الرب سبحانه وعز اسمه وجلت عظمته.
Meleklerin -yani hepsinin- gelmesi, akılların azametini vasfetmeye güç yetiremeyeceği bir iş olduğunda ve mücrimler için onu görme anında hiçbir müjde bulunmadığında -zira melekler kendi suretlerinde gelselerdi mücrimlerin mafsalları kopar ve güçleri buna yetmezdi, böylece iş bitirilir sonra da kendilerine mühlet verilmezdi-, Rabbi Sübhânehu'nun tecellisi ise -ismi aziz ve azameti yücedir-...
فالأمر أعظم من مقالة قائل ... إن رقق البلغاء أو إن فخموا
...bu iş, beliğler ister inceltsinler ister kalınlaştırsınlar bir söz söyleyenin sözünden çok daha büyüktür.
ترك ما يترتب عليه وقال: {يوم يأتي} أي يكشف ويظهر {بعض آيات ربك} أي المحسن إليك بالإتيان بذلك تصديقاً لك وترويعاً وتدميراً لمخالفيك {لا ينفع نفساً} أي كافرة {إيمانها} أي إذ ذاك، ولا نفساً مؤمنة كسبها الخير إذ ذاك في إيمانها المتقدم على تلك الآية بالتوبة فما وراءها، ولذلك بينه وبقوله واصفاً نفساً: {لم تكن}
Buna bağlı olanı bıraktı ve şöyle buyurdu: {يوم يأتي} “...günü geldiğinde” yani açığa çıkıp zahir olduğunda {بعض آيات ربك} “Rabbinin bazı ayetleri” yani seni tasdik etmek, sana muhalefet edenleri korkutup helak etmek üzere bunları getirmek suretiyle sana ihsanda bulunan [Rabbinin bazı ayetleri geldiğinde]; {لا ينفع نفساً} “hiçbir kimseye fayda vermez” yani kâfir bir kimseye [fayda vermez] {إيمانها} “imanı” yani o andaki [imanı] ve aynı şekilde mümin bir kimseye de o ayetten önce tövbe ve ötesiyle gerçekleşen eski imanında o an kazandığı hayır [fayda vermez]. Bu yüzden nefsi vasfederek şöyle açıkladı: {لم تكن} “[daha önce] olmamış”
أي الكافرة {آمنت} ويسر الأمر ببعض زمان القبل، ولم يكلف باستغراقه بالإيمان فقال: {من قبل} أي قبل مجيء الآية في زمن متصل بمجيئها.
yani o kâfir [nefis] {آمنت} “iman etmiş” -önceki zamanın bir kısmıyla işi kolaylaştırdı ve onu bütünüyle imanla geçirmekle mükellef tutmadı da şöyle dedi:- {من قبل} “önceden” yani ayetin gelmesinden önce, onun gelişiyle bitişik bir zamanda.
ولما ذكر الكافرة، أتبعها المؤمنة فقال عاطفاً على «آمنت» : {أو} لم تكن المؤمنة العاصية {كسبت} أي من قبل {في إيمانها} أي السابق على مجيء الآية {خيراً} أي توبة، وبعبارة أخرى: نفساً كافرة إيمانها المجدد بعد مجيء الآية، وهو معنى {لم تكن آمنت من قبل} أو نفساً مؤمنة كسبها الخير بعد مجيء الآية ما لم تكن كسبت في إيمانها السابق على الآية خيراً، والحاصل أنه لا يقبل عند ذلك إيمان كافر ولا توبة فاسق - كما قاله البغوي - لأن المقصود من التصديق والتوبة الإيمان بالغيب وقد فات بالآية الملجئة، فيكون فاعل الفعل المقدر في «كسبت» محذوفاً، والتقدير: لا ينفع نفساً لم تكن آمنت من قبل، أو لم تكن كسبت في إيمانها خيراً إيمانها وكسبها، فالإيمان راجع إلى من لم يؤمن، والكسب راجع إلى من لم يكسب، وهو ظاهر، والتهديد بعدم نفع الإيمان عند مجيء الآية أعظم دليل على ما ذكرته من التقدير، والآية من الاحتباك: ذكر إيمانها أولاً دليل على حذف كسبها من الجملة الثانية، وذكر جملتي آمنت وكسبت ثانياً دال على حذف كافرة ومؤمنة أولاً.
Kâfir olanı zikredince, hemen ardından 'âmenet' (آمنت) lafzına atfederek mümin olanı getirdi ve şöyle dedi: {أو} “yahut” günahkâr mümin [nefis de] olmamışsa {كسبت} “kazanmış” yani önceden [kazanmış] {في إيمانها} “imanında” yani ayetin gelişinden önceki [imanında] {خيراً} “bir hayır” yani bir tövbe. Başka bir deyişle: Kâfir bir nefse ayetin gelişinden sonra tazelediği imanı fayda vermez -ki bu {لم تكن آمنت من قبل} “daha önce iman etmemiş” ifadesinin manasıdır-; yahut mümin bir nefse, ayetten önceki imanında bir hayır kazanmış olmadıkça, ayetin gelişinden sonra hayır kazanması fayda vermez. Hâsılı, o vakit ne bir kâfirin imanı ne de bir fâsıkın tövbesi kabul edilir -Begavî'nin dediği gibi-; çünkü tasdik ve tövbeden maksat gayba imandır, bu ise mecbur bırakan ayetle elden gitmiştir. Dolayısıyla 'kesebet' (كسبت) fiilindeki takdiri fail mahzûftur; takdiri de şöyledir: 'Daha önce iman etmemiş kimseye imanı yahut imanında bir hayır kazanmamış kimseye kazancı fayda vermez.' İman, iman etmeyene; kazanç da kazanmayana racidir ve bu açıktır. Ayet geldiğinde imanın fayda vermeyeceğine dair tehdit, zikrettiğim takdire en büyük delildir. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide 'imanı'nın zikredilmesi, ikinci cümleden 'kazancı'nın hazfedildiğine delildir; ikincide 'âmenet' ve 'kesebet' cümlelerinin zikredilmesi ise birincide 'kâfir' ve 'mümin' lafızlarının hazfedildiğine delalet eder.
ولما كان هذا تهديداً - كما ترى - هائلاً، أتبعه ما هو أشد منه للتنبيه
Gördüğün gibi bu, korkunç bir tehdit olunca, dikkat çekmek için hemen ardından bundan daha şiddetlisini getirdi...
على أن أهل الإيمان سالمون من ذلك بقوله: {قل انتظروا} أي بغاية جهدكم أيها المكذبون {إنا منتظرون *} بجهدنا، وستعلمون لمن تكون العاقبة.
...iman ehlinin bundan salim olduğuna [dikkat çekmek üzere] şöyle buyurdu: {قل انتظروا} “De ki: Bekleyin!” yani ey yalanlayıcılar, var gücünüzle [bekleyin], {إنا منتظرون *} “şüphesiz biz de beklemekteyiz.” Var gücümüzle [beklemekteyiz]; akıbetin kime ait olacağını yakında bileceksiniz.
ولما نهى عن اتباع السبل لأنها سبب التفرق عن الحق، وكان قد كرر في هذه السورة نصب الحجج وإنارة الأدلة وإزاحة الشكوك ومحو آثار الشبه، وأشرفت السورة على الانقضاء. وكان من المعلوم قطعاً أن الحق - من حيث هو حق - شديد التأثير في إزهاق الباطل فكيف إذا كان كلام الملك الذي لا يخالف أمره ولا يخرج عن إرادته؛ اشتد استشراف النبي ﷺ إلى رؤية ذلك الأثر مع ما عنده من الحرص على إسلام قومه لما طبعه الله عليه من الشفقة على جميع الخلق عموماً وعليهم خصوصاً، وإنما يكون ذلك الأثر بإيجاد هدايتهم ومحو غوايتهم، فلما ختم سبحانه بهذين التهديدين العظيمين الدالين على غشاوتهم، فإنه ﷺ مما كان رجاه من هدايتهم أمر كأنه كان قد حصل، وذلك مورث للشفوق من الأسف على ما لا يدري قدره ولا يوصف خبره، فثبته سبحانه وسلاه بقوله: {إن الذين فرقوا} أي بعد إبلاغك إياهم {دينهم} أي بتكذيبهم ببعض آيات الله وصدوفهم عنها وإيمانهم ببعضها ففارقوه، لأن الكفر بعضه كفر بكله، وأضيف الدين إليهم لشدة رغبتهم فيه ومقاتلتهم عليه
Haktan ayrılmaya sebep olduğu için yollara (sübüle) uymaktan nehyedince, bu surede hüccetler ikame etmeyi, delilleri aydınlatmayı, şüpheleri gidermeyi ve şüphelerin izlerini silmeyi tekrarlamış olduğundan ve sure de sona yaklaşmış bulunduğundan; hakkın -hak olması hasebiyle- batılı yok etmede son derece etkili olduğu, hele ki emrine karşı gelinmeyen ve iradesi dışına çıkılmayan Melik'in kelamı olduğunda nasıl olacağı kesin olarak bilindiğinden; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in -Allah'ın kendisini genel olarak bütün yaratılmışlara, özel olarak da kavmine karşı şefkatli kıldığı fıtratı gereği kavminin İslam'a girmesine duyduğu hırs ile birlikte- bu eseri görme arzusu şiddetlendi. Bu eser ise ancak onların hidayete ermesi ve sapıklıklarının silinmesiyle olurdu. Allah Teâlâ onların gaflet ve basiretsizliklerine delalet eden bu iki büyük tehdit ile [sureyi] bitirince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların hidayetinden umduğu şey sanki gerçekleşmiş bir durum gibi idi ve bu da şefkatli kimseye derecesi bilinmez ve haberi vasfedilemez bir teessür bırakırdı. Bunun üzerine Allah Teâlâ onu tesbit edip teselli ederek şöyle buyurdu: {إن الذين فرقوا} “Şüphesiz ayıranlar” yani sen onlara tebliğ ettikten sonra [ayıranlar] {دينهم} “dinlerini” yani Allah'ın bazı ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirerek ve bir kısmına da iman ederek [dinlerini] parça parça edip ondan ayrılanlar; zira küfrün bir kısmı tamamına küfürdür. Dine olan aşırı arzuları ve onun uğruna savaşmaları sebebiyle din onlara nispet edildi,
{وكانوا شيعاً} كل فرقة تشايع وتشيع إمامها كالعرب الذين تحزبوا أحزاباً بالاستكثار من الأصنام، فكان في كل قطر لهم معبود أو اثنان فأكثر، وكأهل الكتاب الذين ابتدعوا في دينهم بدعاً أوصلتهم إلى تكفير بعضهم بعضاً وآمنوا ببعض الأنبياء وكفروا ببعض، وكالمجوس الذين مزقوا دينهم باعتقاد أن الإله اثنان: النور والظلمة، وعبدوا الأصنام والنجوم وجعلوا لكل نجم صنماً يتوسل به في زعمهم إليه {لست منهم} أي من حسابهم ولا من عقابهم ولا من خلق الهداية في قلوبهم {في شيء} وفي هذا غاية الحث على الاجتماع ونهاية التوعد على الافتراق.
{وكانوا شيعاً} “ve fırka fırka olanlar” -her fırka kendi önderine uyar ve taraftar olur; tıpkı putları çoğaltarak fırkalara bölünen ve her beldede bir, iki veya daha fazla ilahı bulunan Araplar gibi; dinlerinde kendilerini birbirlerini tekfir etmeye vardıran bidatler uyduran, peygamberlerin bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr eden Ehl-i Kitap gibi; ve ilahın iki olduğunu, yani Nur ve Zulmet olduğunu iddia ederek dinlerini parçalayan, putlara ve yıldızlara tapıp her yıldıza kendilerine göre ona vesile kılınacak bir put edinen Mecusiler gibi-; {لست منهم} “sen onlardan değilsin” yani onların hesabından, onların azabından ve onların kalplerinde hidayet yaratmaktan sorumlu değilsin {في شيء} “hiçbir şeyde.” Bunda birlik olmaya en üst düzeyde teşvik ve ayrılığa düşmeye karşı da son derece tehdit vardır.
ولما خفف عنه ﷺ بتبرئته منهم، أسند إلى نفسه المقدس ما يحق له في إحاطة علمه وقدرته، فقال جواباً لمن يقول: فإلى من يكون أمرهم؟ : {إنما أمرهم} أي في ذلك كله وفي كل ما يتعلق بهم مما لا يحصره حد ولا يحصيه عد {إلى الله} أي الملك الذي لا أمر لأحد معه غيره، فمن شاء هداه ومن شاء أعماه، ومن شاء أهلكه ومن شاء أبقاه لأن له كمال العظمة.
Onlardan beri kılmak suretiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yükünü hafifletince, 'O halde onların işi kime kalacak?' diyen kimseye cevap olarak ilminin ve kudretinin ihatasındaki mukaddes Zatına layık olanı isnat edip şöyle buyurdu: {إنما أمرهم} “Onların işi ancak” yani bütün bunlarda ve onlarla ilgili hiçbir sınırın kuşatamayacağı ve hiçbir sayının sayamayacağı her şeyde [onların işi] {إلى الله} “Allah'a kalmıştır” yani Kendisiyle birlikte başkası için hiçbir emir bulunmayan Melik'e aittir; dilediğini hidayete erdirir, dilediğini kör bırakır, dilediğini helak eder, dilediğini yaşatır; çünkü tam azamet O'nundur.
ولما كان الحشر متراخياً عن ذلك كله في الرتبة وفي الزمان، لا تبلغ كنه عظمته العقول، نبه على ذلك بالتعبير بأداة التراخي والتنبيه
Haşir (toplanma) ise mertebe ve zaman bakımından bütün bunlardan sonraya kaldığı ve akıllar onun azametinin künhüne erişemediği için, terâhî (sonralık) ve tenbih edatıyla ifade ederek buna dikkat çekti ve...
بقوله: {ثم} بعد استيفاء ما ضرب لهم من الآجال {ينبئهم} أي تنبئة عظيمة جليلة مستقصاة بعد أن يحشرهم إليه داخرين {بما كانوا} أي جبلة وطبعاً {يفعلون *} أي من تلك الأشياء القبيحة التي كان لهم إليها أتم داعية غير متوقفين في إصدارها على علم مع ادعاء التدين بها، والآية - مع ما تقدم من مقتضياتها - تعليل لقوله {ولا تتبعوا السبل فتفرق بكم عن سبيله} [الأنعام: ١٥٣] .
...şöyle buyurdu: {ثم} “Sonra” onlar için takdir edilen eceller tamamlandıktan sonra {ينبئهم} “onlara haber verecektir” yani onları Kendisine zelil bir halde haşrettikten sonra büyük, yüce ve eksiksiz bir haber verme ile haber verecektir {بما كانوا} “oldukları şeyleri” yani fıtrat ve tabiatları gereği {يفعلون *} “yapmakta.” Yani bir ilme dayanmaksızın dindarlık iddiasıyla birlikte kendilerini sevk eden en güçlü arzuyla işledikleri o çirkin şeyleri [haber verecektir]. Bu ayet -önceki gereklilikleriyle birlikte- {ولا تتبعوا السبل فتفرق بكم عن سبيله} “Yollara uymayın, sonra sizi O'nun yolundan ayırır” [En'âm: 153] kavlinin gerekçesidir.
ولما أخبر أن أمرهم ليس إلا إليه، كان كأنه قيل: فماذا يفعل بهم حينئذ؟ فأجيب بقوله: {من جاء} أي منهم أو من غيرهم {بالحسنة} أي الكاملة بكونها على أساس الإيمان {فله} من الحسنات {عشر أمثالها} كرماً وإحساناً وجوداً وامتناناً، يجازيه بذلك في الدنيا أو في الآخرة، وهذا المحقق لكل أحد ويزداد البعض وضوحاً بحسب النيات، وذكر العشر، لأنه بمعنى الحسنة، وهو مضاف إلى ضميرها. ولما تضمن قوله {وأوفوا الكيل والميزان بالقسط} [الأنعام: ١٥٣] مع تعقيبه بقوله {لا نكلف نفساً إلاّ وسعها} [الأنعام: ١٥٢] الإشارة إلى أن المساواة في الجزاء مما ينقطع دونه أعناق الخلق، أخبر أن ذلك عليه هين لأن عمله شامل وقدرته كاملة بقوله:
Onların işinin ancak O'na ait olduğunu bildirince, sanki 'O vakit onlara ne yapılacak?' denilmiş gibi oldu; buna şu sözle cevap verildi: {من جاء} “Kim gelirse” yani onlardan veya başkalarından kim gelirse {بالحسنة} “iyilikle” yani iman esası üzerinde bulunmasıyla kâmil olan [iyilikle] {فله} “artık onun için vardır” iyiliklerden {عشر أمثالها} “onun on katı” bir kerem, ihsan, cömertlik ve lütuf olarak [on katı vardır]; dünyada veya ahirette onu bununla mükâfatlandırır. Bu, herkes için muhakkaktır; niyetlere göre bazılarında daha da artar. 'Aşr' (عشر) kelimesini müzekker getirdi, çünkü 'hasene' manasındadır ve onun zamirine muzaftır. {وأوفوا الكيل والميزان بالقسط} “Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın” [En'âm: 152] kavli, ardından gelen {لا نكلف نفساً إلاّ وسعها} “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” [En'âm: 152] sözüyle birlikte cezada tam denkliğin mahlukatın boynunu büken (güç yetiremeyeceği) şeylerden olduğuna işaret edince, bunun Kendisine pek kolay olduğunu, zira ilminin her şeyi kuşattığını ve kudretinin tam olduğunu bildirerek şöyle buyurdu:
{ومن جاء بالسيئة} أي أيّ شيء كان من هذا الجنس {فلا يجزى} أي في الدارين {إلا مثلها} إذا جوزي، ويعفو عن كثير.
{ومن جاء بالسيئة} “Kim de kötülükle gelirse” yani bu cinsten herhangi bir şeyle gelirse {فلا يجزى} “cezalandırılmaz” yani iki cihanda [cezalandırılmaz] {إلا مثلها} “ancak onun misliyle” cezalandırıldığı takdirde; nitekim çoğunu da affeder.
ولما كانت المماثلة لا يلزم كونها من كل وجه وإن كانت ظاهرة في ذلك لا سيما في هذه العبارة، صرح بما هو ظاهره لأنه أطيب للنفس وأسكن للروع فقال: {وهم لا يظلمون *} أي بكونها مثلها في الوحدة وإن كانت أكبر أو من جنس أشد من جنسها ونحو ذلك، بل المماثلة موجودة في الكم والكيف، فلا ينقص أحد في ثواب ولا يزاد في عقاب.
Misliyet (denklik), her ne kadar özellikle bu ifadede açık olsa da her yönden olmayı gerektirmediğinden, nefis için daha hoş ve korkuyu daha çok teskin edici olduğu için zahir olan manayı açıkça belirterek şöyle buyurdu: {وهم لا يظلمون *} “Onlar haksızlığa uğratılmazlar.” Yani daha büyük veya cinsinden daha şiddetli bir cinsten ve benzeri olsa bile birlik bakımından onun bir benzeri olmak suretiyle değil; bilakis denklik nicelik (kemmiyet) ve nitelikte (keyfiyet) mevcuttur; dolayısıyla hiç kimsenin sevabından eksiltilmez ve hiç kimsenin azabı da artırılmaz.
ولما تضمن ما مضى تصحيح التوحيد بالأدلة القاطعة وتحقيق أمر القضاء والقدرة وإبطال جميع أديان الضلال ووصفها بتفرق أهلها الدال على بطلانها واعوجاجها، وختم بهذا التحذير الذي لا شيء أقوم منه ولا أعدل، أمره ﷺ بالإعلان بأمره وأن يصف دينه الذي شرعه له وهداه إليه بما فيه من المحاسن تحبيباً فيه وحثاً عليه ولأن ذلك من نتيجة هذه السورة فقال: {قل} وأكد بالإتيان بالنونين فقال: {إنني هداني} أي بياناً وتوفيقاً {ربي} أي المحسن إليّ بكل خير لا سيما هذا الذي أوحاه إليّ وأنزله عليّ {إلى صراط مستقيم *} أي طريق واسع بين، ثم مدحه بقوله: {ديناً قيماً} أي بالغ الاعتدال والاستقامة ثابتها، هذا على قراءة ابن كثير ونافع وأبي عمرو بفتح
Geçen ayetler kesin delillerle tevhidi tashih etmeyi, kaza ve kudret meselesini tahkik etmeyi, bütün sapık dinleri iptal etmeyi ve bu dinleri bâtıl ve eğri olduklarına delalet eden mensuplarının tefrikasıyla vasfetmeyi kapsayınca ve kendisinden daha dosdoğru ve daha adil hiçbir şeyin bulunmadığı bu sakındırma ile sona erince; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e işini ilan etmesini ve kendisine meşru kıldığı ve hidayet ettiği dinini -ona ısındırmak ve teşvik etmek için ve bu suredeki neticelerden olması hasebiyle- içindeki güzelliklerle vasfetmesini emredip şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” ve iki nûn getirerek tekid etti ve dedi ki: {إنني هداني} “Şüphesiz beni eriştirdi” yani açıklama ve muvaffak kılma ile [eriştirdi] {ربي} “Rabbim” yani her türlü hayırla, bilhassa bana vahyettiği ve üzerime indirdiği bu şeyle bana ihsanda bulunan [Rabbim] {إلى صراط مستقيم *} “dosdoğru bir yola” yani geniş ve apaçık bir yola. Sonra onu överek şöyle buyurdu: {ديناً قيماً} “dimdik ayakta duran bir dine” yani son derece dengeli, istikamet üzere ve sabit olan bir dine. Bu, İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr'ın kıraatinde kâf harfinin fethası...
القاف وتشديد الياء المكسورة، وهو في قراءة الباقين بكسر القاف وفتح الياء الخفيفة مصدر بمعنى القيام وصف به للمبالغة، وزاده مدحاً بقوله مذكراً لهم - لتقليدهم الآباء - بأنه دين أبيهم الأعظم: {ملة إبراهيم} والملة ما أظهره نور العقل من الهدى في ظُلَم ما التزمه الناس من عوائد أمر الدنيا - أفاده الحرالي. ولذلك قال: {حنيفاً} أي ليناً هيناً سهلاً قابلاً للاستقامة لكونه ميالاً مع الدليل غير جاف ولا كز واقف مع التقليد عمى عن نور الدليل - كما تقدم ذلك في البقرة، وهو معنى قوله: {وما} أي والحال أنه ما {كان من المشركين *} أي الجامدين مع أوهامهم في ادعاء شريك لله مع رؤيتهم له في كونه لا يضر ولا ينفع ولا يصلح لشركة آدمي فضلاً عن غيره بوجه، لا ينقادون لدليل ولا يصغون إلى قيل، فكان هذا مدحاً لهذا الدين الذي هدى إليه ﷺ وبياناً لأنه الذي اختاره سبحانه لخليله إبراهيم ﵇ رجوعاً إلى
...ve esreli yâ harfinin şeddesi iledir. Diğerlerinin kıraatinde ise kâf harfinin kesresi ve şeddesiz üstün yâ iledir; kıyam manasında bir mastar olup mübalağa için onunla vasfedilmiştir. Ataları taklit etmeleri sebebiyle en büyük atalarının dini olduğunu onlara hatırlatarak övgüsünü artırdı ve şöyle buyurdu: {ملة إبراهيم} “İbrahim'in milletine” -millet; aklın nurunun, insanların dünya işi adetlerinden benimsedikleri şeylerin karanlıkları içinde açığa çıkardığı hidayettir (bunu el-Harrâlî belirtmiştir)-. Bu yüzden {حنيفاً} “bir hanif olarak” buyurdu; yani yumuşak, kolay, istikameti kabul eden; zira delilin nuruna karşı körleşip taklit üzere duran, kaskatı ve huysuz değil, delille birlikte meyledendir -nitelik Bakara suresinde geçmişti-. İşte şu sözün manası da budur: {وما} “ve o” yani durum şu ki o {كان من المشركين *} “müşriklerden olmadı.” Yani zarar vermediğini, fayda sağlamadığını ve hiçbir şekilde başkası bir yana bir âdemoğlunun ortaklığına bile elverişli olmadığını görmelerine rağmen Allah'a ortak isnat etme hususundaki vehimleriyle donup kalan, hiçbir delile boyun eğmeyen ve hiçbir söze kulak vermeyen kimselerden olmadı. Bu, sallallâhu aleyhi ve sellem'in hidayet olunduğu bu din için bir övgü ve Allah Teâlâ'nın halili İbrahim aleyhisselâm için seçtiği dinin ta kendisi olduğunu beyandır; zira bu...
{وإذ قال إبراهيم لأبيه آزر} [الأنعام: ٧٤] الذي بنيت السورة في الحقيقة عليه، وألقيت أزمة أطرافها إليه، وترغيباً في هذا الدين لأن جميع المخالفين يتشبثون بأذيال إبراهيم ﵇: العرب وأهل الكتابين بنسبة الأبوة، والمجوس بنسبة البلد والأخوة، وأشار بذلك إلى أن محمداً ﷺ فهم ما حاج به أبوه إبراهيم ﵇ قومه وقبله، فلم ينسب
...sure-i celilenin hakikatte üzerine bina edildiği ve uçlarının dizginlerinin kendisine teslim edildiği {وإذ قال إبراهيم لأبيه آزر} “Hani İbrahim babası Âzer'e demişti ki...” [En'âm: 74] ayetine bir dönüştür ve bu dine bir teşviktir; zira bütün muhalifler İbrahim aleyhisselâm'ın eteğine yapışmaktadır: Araplar ve Ehl-i Kitap babalık nispetiyle, Mecusiler ise memleket ve kardeşlik nispetiyle. Bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in, babası İbrahim aleyhisselâm'ın kavmine karşı getirdiği hüccetleri anlayıp kabul ettiğine, dolayısıyla başkaları gibi...
كغيره إلى جمود ولا عناد.
...donukluğa ve inadına nispet edilmediğine işaret etti.
ولما كان كأن سائلاً قال: وما هذه الملة التي تكرر مدحها والدعاء إليها؟ أجاب بقوله ليتأسى به أهل الإيمان، فليلتزموا جميع ما يدعو إليه على وجه الإخلاص: {قل إن صلاتي} أي التي هي لباب الدين وصفاوته {ونسكي} أي جميع عبادتي من الذبائح وغيرها {ومحياي} أي حياتي وكل ما تجمعه من زمان ومكان وفعل {ومماتي لله} أي الملك الأعظم الذي لا يخرج شيء عن أمره؛ ولما علم بالاسم الأعظم أنه يستحق ذلك لذاته، أعلم أنه يستحقه من كل أحد لإحسانه إليه وإنعامه عليه فقال: {رب العالمين *} الموجد والمدبر والموعي لهم.
Sanki birisi 'Övgüsü ve daveti tekrarlanan bu millet nedir?' demiş gibi olunca, iman ehli kendisine uysun ve ihlas üzere çağırdığı her şeye bağlansın diye şöyle cevap verdi: {قل إن صلاتي} “De ki: Şüphesiz benim namazım” yani dinin özü ve safiyeti olan [namazım], {ونسكي} “kurbanım/ibadetlerim” yani kurbanlar ve diğerlerinden oluşan bütün ibadetlerim, {ومحياي} “hayatım” yani yaşamım ve onun kapsadığı her türlü zaman, mekân ve amel, {ومماتي لله} “ve ölümüm Allah içindir” yani hiçbir şey emrinin dışına çıkamayan en büyük Melik içindir. İsm-i A'zam ile O'nun buna bizzat layık olduğu bilinince, ihsanı ve nimetleri sebebiyle de herkesten bunu hak ettiğini bildirerek şöyle buyurdu: {رب العالمين *} “âlemlerin Rabbidir.” Onları var eden, yöneten ve koruyan O'dur.
ولما أعلم أنه يستحقه لذاته ووصفه، أعلم أنه يستحقه وحده فقال: {لا شريك له} أي ليكون لشريكه على زعمكم شيء من العبادة لما كان له شيء من الربوبية، فأبان بهذا أن وجهه ﷺ ووجه من تبعه واحد لا افتراق فيه، وهو قصد الله وحده على سبيل الإخلاص كما أنه يوحد بالإحياء والإماتة فينبغي أن يوحد بالعبادة.
Zatı ve vasfı sebebiyle buna layık olduğunu bildirince, buna yalnızca Kendisinin layık olduğunu bildirip şöyle buyurdu: {لا شريك له} “O'nun hiçbir ortağı yoktur.” Yani iddianıza göre rububiyetten bir payı olduğu gerekçesiyle ortağına ibadetten bir pay düşecek değildir. Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve ona uyanların yönünün tek bir yön olduğunu, onda hiçbir ayrılık bulunmadığını ve bunun da ihlas üzere yalnız Allah'ı kastetmek olduğunu beyan etti; nitekim diriltme ve öldürmede bir ve tek olduğu gibi ibadette de bir ve tek kılınmalıdır.
ولما دل على ذلك ببرهان العقل، أتبعه بجازم النقل فقال عاطفاً على ما تقديره: إلى ذلك أرشدني دليل العقل: {وبذلك} أي الأمر العالي من توجيه أموري إليه على وجه الإخلاص.
Buna aklî delille delalet edince, hemen ardından kesin naklî delili getirdi ve takdiri 'Akıl delili beni buna irşat etti' şeklinde olan ifadeye atıfla şöyle buyurdu: {وبذلك} “Ve bununla” yani işlerimi ihlas üzere O'na yöneltmekten ibaret olan bu yüce emirle.
ولما كان له سبحانه في كل شيء آية تدل على أنه واحد، فكان كل شيء آمراً بالتوحيد بلسان حاله أو ناطق قاله، بني للمفعول قوله: {أمرت} أي يعني أن هذا الدين لو لم يرد به أمر كان ينبغي للعاقل أن يدين به ولا يعدل عنه لشدة ظهوره وانتشار نوره بما قام عليه من الدلائل ودرج على اتباعه من الأفاضل والأماثل، فكيف إذا برزت به الأوامر الإلهية ودعت إليه الدواعي الربانية {وأنا أول المسلمين *} أي المنقادين لما يدعو إليه داعي الله في هذا الدين، لا اختيار لي أصلاً، بل أنا مسلوب الاختيار فيه منقاد أتم انقياد، وهذه الأولية على سبيل الإطلاق في الزمان والرتبة بالنسبة إلى أمته ﷺ وفي الرتبة بالنسبة إلى من تقدمه من الأنبياء وغيرهم، وهذا أيضاً من باب الإحسان في الدعاء بالتقدم إلى ما يدعو إليه وأن يحب للمدعو ما يحب لنفسه ليكون أنفى للتهمة وأدل على النصيحة فيكون أدعى للقبول.
Her şeyde Allah Teâlâ'nın bir olduğuna delalet eden bir ayet bulunup her şey hâl diliyle veya kâl diliyle tevhidi emredince, {أمرت} “emrolundum” sözünü meçhul fiil olarak kurdu. Yani bu din hakkında bir emir gelmemiş olsaydı bile, üzerine ikame edilen delillerin açıklığı ve nurunun yayılmış olması ve faziletli, seçkin zatların ona uymuş olması sebebiyle akıl sahibine düşen ona inanmak ve ondan sapmamaktı; nitekim ilahi emirler apaçık gelip Rabbani davetçiler ona çağırdığında nasıl olur! {وأنا أول المسلمين *} “Ve ben Müslümanların ilkiyim.” Yani bu dinde Allah'ın davetçisinin çağırdığı şeye boyun eğenlerin ilkiyim; benim için hiçbir tercih hakkı yoktur, bilakis ben onda tercihi elinden alınmış ve tam bir teslimiyetle boyun eğmiş kimseyim. Bu öncelik, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine nispetle zaman ve mertebe bakımından mutlak anlamdadır; kendisinden önceki peygamberler ve diğerlerine nispetle ise mertebe bakımından önceliktir. Bu aynı zamanda, çağırdığı şeye kendisinin öncülük etmesi ve nefsi için sevdiğini davet ettiği kimse için de sevmesi suretiyle davetteki ihsan kabilindendir; ta ki töhmetten daha uzak, nasihati daha iyi gösteren ve kabule daha sevk edici olsun.
ولما حاجوه في الشرك في هذه السورة غير مرة كما حاج إبراهيم ﵇ قومه، وكان آخر ذلك أن دعاهم ﷺ إلى تلاوة ما أنزل عليه سبحانه في تحريم الشرك وشرح دينه القيم، ثم كرر هنا ذمهم بالتفرق الدال على الضلال ولا بد، ومدح دين الرسل الذي تقدم أنهم لم يختلفوا فيه أصلاً، وأيأس الكفار من موافقته ﷺ لهم نوعاً من الموافقة وميله معهم شيئاً من الميل، أمره
İbrahim aleyhisselâm'ın kavmiyle tartıştığı gibi onlar da bu surede şirk hususunda kendisiyle defalarca tartışınca ve bunun sonuncusu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları şirkin haram kılınması ve dosdoğru dininin açıklanması hususunda Allah'ın kendisine indirdiklerini okumaya çağırması olunca; sonra burada muhakkak sapıklığa delalet eden tefrikalarını kınamayı tekrarlayıp daha önce hiç ihtilaf etmedikleri bildirilen peygamberlerin dinini övünce ve kâfirleri kendisine bir nebze olsun uymalarından yahut kendisinin onlara azıcık da olsa meyletmesinden ümitsiz kılınca...
سبحانه - بعد أن ثبت بأول السورة وأثنائها وآخرها أنه لا رب غيره - بالإنكار على من يريد منه ميلاً إلى غير من تفرد بمحياه ومماته، فكان له التفرد بما بينهما وما بعد ذلك من غير شبهة، والتوبيخ الشديد فقال: {قل} أي لهؤلاء الذي يطمعون أن تطرد أصحابك من أجلهم {أغير الله} أي الذي له الكمال كله {أبغي} أي أطلب وأريد بالإشراك فإن الغنى المطلق لا يقبل ممن أشرك به شيئاً {رباً} أي منعماً يتولى مصالحي كما بغيتم أنتم، فهو تعريض بهم وتنبيه لهم، والإسناد إليه ﷺ والمراد جميع الخلق - من باب الإنصاف في المناظرة للاستعطاف {وهو} أي والحال أنه كما ثبت بالقواطع وركز في العقول الثوابت وطبع في أنوار الأفكار اللوامع {رب كل شيء} أي موجده ومربيه، أفينبغي لأحد أن يدين لغير سيده وذلك الغير مربوب مثله لسيده، هذا ما لا يرضاه عاقل لنفسه.
...Sürenin başında, ortasında ve sonunda O'ndan başka Rab olmadığı sabit olduktan sonra Allah Teâlâ, hayatı ve ölümünde tek olan -dolayısıyla şüphesiz bu ikisi arasında ve sonrasında da tek olan- Zattan başkasına kendisinden meyil bekleyen kimseyi inkâr etmeyi ve şiddetli bir azarlamayı emrederek şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” yani ashabını kendileri için kovmanı arzulayan şu kimselere [de ki]: {أغير الله} “Allah'tan başkasını mı?” yani bütün kemale sahip olan [Zattan başkasını mı?], {أبغي} “ararım?” yani şirk koşarak talep eder ve ister miyim? Zira mutlak zenginlik sahibi olan [Allah], Kendisine ortak koşulan kimseden hiçbir şeyi kabul etmez; {رباً} “bir Rab olarak” yani sizin aradığınız gibi maslahatlarımı üstlenen bir nimet verici olarak [başkasını mı ararım?] Bu, onlara üstü kapalı bir tariz ve bir uyarıdır. İsnadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılıp kastedilenin bütün mahlukat olması, gönüllerini kazanmak için münazarada insaf kabilindendir. {وهو} “Oysa O” yani durum şu ki kesin delillerle sabit olduğu, sarsılmaz akıllara yerleştiği ve parıldayan fikirlerin nurlarına nakşedildiği üzere {رب كل شيء} “her şeyin Rabbidir.” Yani her şeyi var eden ve yetiştirendir. Bir kimsenin efendisinden başkasına boyun eğmesi yakışır mı; oysa o başkası da kendisi gibi efendisinin bir kuludur (merbubudur)? Bu, hiçbir akıl sahibinin kendisi için razı olmayacağı bir şeydir.
ولما أنكر على من يجنح إلى غيره مع عموم بره وخيره، أتبعه الترويع من قويم عدله في عظيم ضره فقال: {ولا} أي والحال أنه لا {تكسب كل نفس} أي ذنباً وإن قل مع التصميم والعزم القوي الذي هو بحيث يصدقه العمل - كما مضى في آية البقرة {إلا عليها} أي لا يمكن أن يكون باطلاً لا عليها ولا على غيرها، وإذا كان عليها
İyiliği ve hayrı genel olmasına rağmen O'ndan başkasına meyleden kimseyi kınayınca, hemen ardından büyük zararındaki dosdoğru adaletinden korkutmayı getirerek şöyle buyurdu: {ولا} “ve [hiçbir nefis] ...” yani durum şu ki {تكسب كل نفس} “her nefsin kazandığı” yani az da olsa amelin doğrulayacağı şekilde kesin bir azim ve niyetle kazandığı günah -Bakara suresindeki ayette geçtiği üzere- {إلا عليها} “ancak kendi aleyhinedir.” Yani ne onun ne de başkasının aleyhine olmaksızın bâtıl kalması mümkün değildir. Kendi aleyhine olunca da...
لا يمكن أن يحاسب به سبحانه سواها لأنه عدل حكيم فكيف أدعو غيره دعاء جلياً أو خفياً وذلك أعظم الذنوب! وللتنفير من الشرك الخفي بالرياء وكل معصية وإن صغرت، جرد الفعل عن الافتعال لئلا يتوهم أنه لا يكون عليها إلا ما بالغت فيه، والسياق هنا واضح في أن الكسب مقيد بالذنب فإنه في دعاء غير الله وآية البقرة للإيماء إلى الذنب الذي لا يقع إلا بشهوة شديدة من النفس له لطبعها على النقائص، فهي لا تنافي هذه لأن ما كسبته من الذنوب قد علم من ثَمَّ أنه اكتساب، وأحسن من هذا أن يقال: ولما كان المعنى أني إن بغيت رباً غيره وكلني إلى ما توليته، وأنا إنسان والإنسان مطبوع على النقائص فهلكت، عبر عنه بقوله مجرداً للفعل لقصد العموم: {ولا تكسب كل نفس} بما هي نفس ناظرة في نفاستها معرضة عن ربها موكولة إلى حولها وقوتها {إلا عليها} ولا يحمل عنها غيرها شيئاً من وزرها؛ ولما كان ربما حمل أحد عن غيره شيئاً من أثقاله مساعدة له، نفى ذلك بقوله: {ولا تزر وازرة} أي تحمل حاملة ولو كانت والداً أو ولداً {وزر} أي إثم {أخرى} {وإن تدع مثقلة إلى حملها لا يحمل منه شيء ولو كان ذا قربى} [فاطر: ١٨] فإذا كان الأمر كذلك فلا يجعل بعاقل أن يعرض نفسه بحمل شيء من غضب هذا الملك الذي لا شريك له وإليه المرجع
...O adil ve hâkim olduğu için Allah Teâlâ'nın onunla başkasını hesaba çekmesi mümkün değildir; o halde O'ndan başkasına açık veya gizli nasıl dua ederim ki bu günahların en büyüğüdür! Gösterişle (riya ile) yapılan gizli şirkten ve küçük de olsa her günahtan nefret ettirmek için, yalnızca aşırıya kaçtığı günahların kendi aleyhine olacağı zannedilmesin diye fiili iftiâl babından yalın getirdi. Buradaki siyak, kazancın günahla mukayyet olduğu hususunda açıktır; zira Allah'tan başkasına dua etme konusundadır; Bakara ayeti ise nefsin noksanlıklara yatkın fıtratı sebebiyle ancak nefsin şiddetli bir arzusuyla vaki olan günaha ima etmektedir. Dolayısıyla bu ayet oradakine zıt değildir; çünkü kazandığı günahların bir 'iktisâb' (kesb) olduğu oradan bilinmiştir. Bundan daha güzeli şöyle denilmesidir: Mana 'Ben O'ndan başka bir Rab ararsam beni veli edindiğim şeye havale eder; ben ise bir insanım ve insan noksanlıklara meyilli yaratılmıştır, böylece helak olurum' şeklinde olunca, umum kastı için fiili yalın getirerek şöyle ifade etti: {ولا تكسب كل نفس} “Her nefsin kazandığı” nefis olması hasebiyle kendi değerine bakan, Rabbinden yüz çeviren, kendi güç ve kuvvetine terk edilen [her nefis], {إلا عليها} “ancak kendi aleyhinedir.” Ve onun günah yükünden hiçbir şeyi bir başkası taşımaz. Bir kimse yardım etmek amacıyla başkasının yüklerinden bir kısmını yüklenebileceğinden, bunu şu sözüyle nefyetti: {ولا تزر وازرة} “Hiçbir günahkâr yüklenmez” yani ister anne baba ister evlat olsun hiçbir yük taşıyıcı taşımaz {وزر} “yükünü” yani günahını {أخرى} “bir başkasının.” {وإن تدع مثقلة إلى حملها لا يحمل منه شيء ولو كان ذا قربى} “Yükü ağır olan kimse onu taşımaya çağırsa, akrabası bile olsa ondan hiçbir şey taşınmaz” [Fâtır: 18]. Durum böyle olunca, bir akıl sahibinin hiçbir ortağı olmayan ve dönüşün ancak Kendisine olduğu bu Melik'in gazabından bir şey yüklenmeye nefsini maruz bırakması yakışmaz...
وإن طال المدى.
...mühlet ne kadar uzarsa uzasın.
ولما عم في الكسب وحمل الوزر لئلا يقول متعنت أن خص هذا لك لا لنا، عم في المرجع أيضاً لمثل ذلك، فقال مهدداً لهم بعد كمال الإيضاح عاطفاً على ما أرشد إليه الإنكار من النفي في نحو أن يقال: إني لا أفعل شيئاً من ذلك، لا أبغي رباً غير ربي أصلاً، وأما أنتم فافعلوا ما أنتم فاعلون فإن ربكم عالم به: {ثم} أي بعد طول الإمهال لكم لطفاً منه بكم {إلى ربكم} أي الذي أحسن إليكم بكل نعمة، لا إلى غيره {مرجعكم} أي بالحشر وإن عمرتم كثيراً أو بقيتم طويلاً {فينبئكم} أي يخبركم إخباراً جليلاً عظيماً مستوفى.
İnatçı birisi 'Bu hüküm bize değil sadece sana aittir' demesin diye kazanmayı ve günah yükünü taşımayı genelleştirdiği gibi, aynı sebepten dolayı merciyi (dönüşü) de genelleştirdi. Böylece tam bir açıklamadan sonra, kınamanın nefyettiği manaya matuf olarak -yani 'Ben bunların hiçbirini yapmam, Rabbimden başka hiçbir Rab aramam; size gelince, yapacağınızı yapın, zira Rabbiniz onu bilmektedir' denilmesi kabilinden- onları tehdit ederek şöyle buyurdu: {ثم} “Sonra” yani O'nun size bir lütfu olarak size uzun bir mühlet verilmesinden sonra {إلى ربكم} “Rabbinizedir” yani başkasına değil, size her nimetle ihsanda bulunan [Rabbinizedir] {مرجعكم} “dönüşünüz” yani çok yaşasanız veya uzun müddet kalsanız da haşir ile [dönüşünüz O'nadır], {فينبئكم} “ve O size haber verecektir” yani yüce, büyük ve eksiksiz bir haber verme ile haber verecektir.
ولما كان قد تقدم أنهم فرقوا دينهم، قال: {بما كنتم} أي جبلة وطبعاً، ولذلك قدم الجار ليفيد الاهتمام به لقوة داعيتهم إليه من غير إكراه ولا ذهول ولا نسيان فقال: {فيه تختلفون *} أي مع رسول وغيره، ويدينكم على جميع ذلك بما تستحقونه، وحالكم جدير بأن يعظم عقابكم لأنكم كفرتم نعمته؛ قال أبو حيان: حكى النقاش أنه روي أن الكفار قالوا للنبي ﷺ: ارجع يا محمد إلى ديننا واعبد آلهتنا واترك ما أنت عليه ونحن نتكفل لك بكل ما تحتاج إليه في دنياك وآخرتك، فنزلت هذه الآية - انتهى.
Daha önce dinlerini parça parça ettikleri geçmiş olduğundan, şöyle buyurdu: {بما كنتم} “olduğunuz şeyleri” yani fıtrat ve tabiatınız gereği [olduğunuz şeyleri] -bu sebeple hiçbir zorlama, dalgınlık ve unutma olmaksızın onları buna sevk eden arzunun gücünden dolayı ehemmiyeti ifade etmek üzere harf-i cerri öne alarak şöyle dedi:- {فيه تختلفون *} “hakkında ihtilaf etmekte.” Yani peygamber ve başkalarıyla [ihtilaf ettiğiniz şeyleri haber verecektir]; ve bütün bunlardan dolayı sizi hak ettiğiniz şekilde cezalandıracaktır; O'nun nimetine nankörlük ettiğiniz için azabınızın büyük olması halinize layıktır. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Nakkâş'ın naklettiğine göre rivayet edildi ki kâfirler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Ey Muhammed! Dinimize dön, ilahlarımıza tap ve üzerinde bulunduğun şeyi bırak; biz de senin dünyada ve ahirette ihtiyaç duyacağın her şeye kefil olalım' dediler; bunun üzerine bu ayet indi -bitti-.
ولما قدم أنه المحسن إلى كل شيء بالربوبية، وختم بالتهديد بالحشر،
Rububiyet ile her şeye ihsanda bulunanın Kendisi olduğunu öne alıp haşir ile tehdit ederek bitirince...
أتبعه التذكير بتخصيصهم بالإحسان، فقال عاطفاً على {وهو رب كل شيء} مستعطفاً لهم إليه بالتذكير بنعمته: {وهو} أي لا غيره {الذي جعلكم} أي أيها الإنس {خلائف الأرض} أي تفعلون فيها فعل الخليفة متمكنين من كل ما تريدونه، ويجوز أن يراد بذلك العرب، ويكون ظاهر الكلام أن المراد بالأرض ما هم فيه من جزيرة العرب، وباطنه البشارة بإعلاء دينهم الإسلام على الدين كله وغلبتهم على أكثر أهل الأرض في هذه الأزمان وعلى جميع أهل الأرض في آخر الزمان {ورفع بعضكم} في مراقي العقل والعلم والدين المال والجاه والقوة الحسية والمعنوية {فوق بعض درجات} أي مع كونكم من نفس واحدة، وربما كان الوضيع أعقل من الرفيع ولم ينفعه عقله فيدل ذلك دلالة واضحة على أن ذلك كله إنما هو فعل الواحد القهار، لا بعجز ولا جهل ولا بخل؛ ثم علل ذلك بقوله: {ليبلوكم} أي يفعل معكم فعل المختبر ليقيم الحجة عليكم وهو أعلم بكم منكم {في ما آتاكم} فينظر هل يرحم الجليل الحقير ويرضى الفقير بعطائه اليسير، ويشكر القوي ويصبر الضعيف! .
...hemen ardından ihsanla onları özel kılmasını hatırlatmayı getirdi ve nimetini hatırlatarak gönüllerini Kendisine çekmek üzere {وهو رب كل شيء} “O her şeyin Rabbidir” kavline atfederek şöyle buyurdu: {وهو} “O” yani başkası değil, {الذي جعلكم} “sizi kılandır” yani ey insanlar, {خلائف الأرض} “yeryüzünün halifeleri [kılandır]” yani dilediğiniz her şeye muktedir olarak yeryüzünde halifenin fiili gibi tasarruf edersiniz. Bununla Arapların kastedilmesi de caizdir; bu takdirde kelamın zahiri, yeryüzünden maksadın içinde bulundukları Arap Yarımadası olmasıdır; batını ise dinleri olan İslam'ın bütün dinlere üstün kılınacağı ve bu zamanlarda yeryüzü halkının çoğuna, ahir zamanda ise yeryüzü halkının tamamına galip gelecekleri müjdesidir; {ورفع بعضكم} “ve bazınızı yükseltendir” akıl, ilim, din, mal, makam, maddi ve manevi kuvvet basamaklarında [yükseltendir] {فوق بعض درجات} “bazınızın üstüne derecelerle” yani tek bir nefisten olmanıza rağmen [böyle yapandır]. Bazen mertebesi düşük olan, mertebesi yüksek olandan daha akıllı olur da aklı ona fayda vermez; bu da bütün bunların bir acizlik, cehalet veya cimrilikten ötürü değil, ancak Vâhid ve Kahhâr olanın fiili olduğuna apaçık bir delaletle delalet eder. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {ليبلوكم} “sizi sınamak için” yani hakkınızdaki hücceti ikame etmek üzere -O sizi sizden daha iyi bildiği halde- sizinle bir sınayıcının muamelesini yapmak için [böyle yaptı] {في ما آتاكم} “size verdikleri şeylerde.” Ta ki yüce olanın hor görülene merhamet edip etmediğine, fakirin azıcık bağışına razı olup olmadığına, güçlünün şükredip zayıfın sabredip etmediğine baksın!
ولما ذكر علو بعضهم على بعض، وكان من طبع الآدمي التجبر، أتبعه التهديد للظالم والاستعطاف للتائب بما يشير - بما له سبحانه من علو الشأن وعظيم القدرة - إلى ضعف العالي منهم وعجزه عن عقاب السافل بمن يحول بينه وبينه من شفيع وناصر وبما يحتاج إليه من
Birbirlerine üstün kılındıklarını zikredip zorbalık da âdemoğlunun fıtratında bulununca; -Allah Teâlâ'nın şanının yüceliği ve kudretinin büyüklüğü ile- araya giren şefaatçi ve yardımcı sebebiyle üstün olanın zayıflığına ve alttakini cezalandırmaktan aciz olduğuna ve ihtiyaç duyduğu...
تمهيد الأسباب، محذراً من البغي والعصيان فقال موجهاً الخطاب إلى أكمل الخلق تطييباً لقلبه إعلاماً بأنه رباه سبحانه أجمل تربية وأدبه أحسن تأديب: {إن ربك} أي المحسن إليك {سريع الحساب} أي لمن يريد عقابه ممن يكفر نعمته لكونه لا حائل بينه وبين من يريد عقابه ولا يحتاج إلى استحضار آلات العقاب، بل كل ما يريد حاضر لديه عتيد
...sebepleri hazırlama mecburiyetine işaret eden şeylerle zalim için tehdidi, tövbe eden için ise gönül almayı bunun hemen ardından getirdi. Azgınlık ve isyandan sakındırarak, kalbini hoşnut etmek ve onu en güzel şekilde terbiye edip en güzel şekilde terbiye ettiğini bildirmek üzere yaratılmışların en kâmiline hitabı yöneltip şöyle buyurdu: {إن ربك} “Şüphesiz senin Rabbin” yani sana ihsanda bulunan [Rabbin] {سريع الحساب} “hesabı çabuk görendir” yani nimetine nankörlük edenlerden cezalandırmak istediği kimse için [hesabı çabuk görendir]; zira Kendisi ile cezalandırmak istediği kimse arasında hiçbir engel yoktur ve ceza aletlerini hazır bulundurmaya da muhtaç değildir, bilakis dilediği her şey O'nun katında hazır ve amadedir;
{إنما أمره إذا أراد شيئاً أن يقول له كن فيكون} [يس: ٨٢] ، وفي ذلك تهديد شديد لمن لا يتعظ.
{إنما أمره إذا أراد شيئاً أن يقول له كن فيكون} “Bir şeyi dilediği zaman, O'nun buyruğu sadece o şeye 'Ol!' demektir; o da hemen oluverir” [Yâsîn: 82]. Bunda ibret almayan kimse için pek şiddetli bir tehdit vardır.
ولما هدد وخوف، رجّى من أراد التوبة واستعطف فقال: {وإنه لغفور رحيم *} معلماً بأنه - على تمام قدرته عليهم وانهماكهم فيما يوجب الإهلاك - بليغ المغفرة لهم عظيم الرحمة {ولو يؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترك عليها من دابة} [النحل: ٦١] ، حثاً على عفو الرفيع من الوضيع، وتأكيده الثاني دون الأول ناظر إلى قوله {كتب على نفسه الرحمة} [الأنعام: ١٢] ، «إن رحمتي سبقت غضبي» لأنه في سياق التأديب لهذه الأمة والتذكير بالإنعام عليهم بالاستخلاف، وسيأتي في الأعراف بتأكيد الاثنين لأنه في حكاية ما وقع لبني إسرائيل من إسراعهم في الكفر ومبادرتهم إليه واستحقاقهم على ذلك العقوبة، وجاء ذلك على طريق الاستئناف على تقدير أن قائلاً قال: حينئذ
Tehdit edip korkutunca, tövbe etmek isteyene ümit verip gönlünü alarak şöyle buyurdu: {وإنه لغفور رحيم *} “Ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Yani onların üzerindeki tam kudretine ve helaki gerektiren şeylere dalmış olmalarına rağmen, onlar için mağfireti bol ve rahmeti büyük olduğunu bildirerek [şöyle buyurdu]: {ولو يؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترك عليها من دابة} “Eğer Allah insanları zulümleri yüzünden cezalandıracak olsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı” [Nahl: 61]. Bu, üstün olanın aşağı mertebedekini affetmesine bir teşviktir. Birincisinde değil de ikincisinde tekid getirilmesi, {كتب على نفسه الرحمة} “Rahmeti kendi üzerine yazdı” [En'âm: 12] kavline ve «Şüphesiz rahmetim gazabımı geçti» hadisine bakmaktadır; zira bu ümmeti terbiye etme ve hilafetle kendilerine olan nimetleri hatırlatma siyakındadır. A'râf suresinde ise her ikisinin tekidiyle gelecektir; çünkü İsrâiloğullarının küfre koşmaları, ona yönelmeleri ve bu yüzden cezayı hak etmeleri kıssasındadır. Bu, sanki birisi: 'O halde...
يسرع العالي إلى عقوبة السافل! فأجيب بأن الله فوق الكل وهو أسرع عقوبة، فهو قادر على أن يسلط الوضيع أو أحقر منه على الرفيع فيهلكه؛ ثم رغب بعد هذا الترهيب في العفو بأنه على غناه عن الكل أسبل ذيل غفرانه ورحمته بإمهاله العصاة وقبوله اليسير من الطاعات بأنه خلق السماوات والأرض وجعل الظلمات والنور منافع لهم ثم هم به يعدلون! ولولا غفرانه ورحمته لأسرع عقابه لمن عدل به غيره فأسقط عليهم السماوات وخسف بهم الأرضين التي أنعم عليهم بالخلافة فيها وأذهب عنهم النور وأدام الظلام، فقد ختم السورة بما به ابتدأها، فإن قوله: {وهو الذي جعلكم خلائف الأرض} هو المراد بقوله: {هو الذي خلقكم من طين} [الأنعام: ٢] وقوله: {أغير الله أبغي رباً وهو رب كل شيء} [الأنعام: ١٦٤] هو معنى قوله: {خلق السماوات والأرض وجعل الظلمات والنور ثم الذين كفروا بربهم يعدلون} [الأنعام: ١] ، - والله الموفق.
...üstün olan alttakini cezalandırmakta acele eder!' demiş gibi bir takdir üzerine istînâf (yeni bir başlangıç) yoluyla gelmiştir. Buna, Allah'ın her şeyin fevkinde olduğu ve cezasının daha çabuk olduğu, dolayısıyla daha düşük olanı yahut ondan daha hakir olanı üstün olanın üzerine musallat edip onu helak etmeye kādir olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Sonra bu korkutmanın ardından, herkese olan zenginliğine rağmen günahkârlara mühlet vererek ve azıcık taatleri kabul ederek mağfiret ve rahmet eteğini sarkıttığına teşvik etti; zira O, gökleri ve yeri yaratmış, karanlıkları ve nuru onlar için faydalar kılmıştır; sonra da onlar O'na denk tutmaktadırlar! Eğer O'nun mağfireti ve rahmeti olmasaydı, Kendisine başkasını denk tutan kimse için cezasını çabuklaştırır; gökleri üzerlerine düşürür, kendilerine hilafeti bahşettiği yerleri onların altına geçirir, nuru onlardan giderir ve karanlığı ebedi kılardı. Böylece sureyi, başladığı şeyle mühürlemiş oldu; zira {وهو الذي جعلكم خلائف الأرض} “O, sizi yeryüzünün halifeleri kılandır” sözü, {هو الذي خلقكم من طين} “Sizi balçıktan yaratan O'dur” [En'âm: 2] sözünden kastedilendir. {أغير الله أبغي رباً وهو رب كل شيء} “O her şeyin Rabbi iken ben Allah'tan başka bir Rab mi ararım?” [En'âm: 164] sözü ise {خلق السماوات والأرض وجعل الظلمات والنور ثم الذين كفروا بربهم يعدلون} “Gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı var eden Allah'a hamdolsun. Sonra da inkâr edenler Rablerine denk tutuyorlar” [En'âm: 1] kavlinin manasıdır. -Muvaffak kılan Allah'tır-.