ولما بين أن ما حرموه ليس بحرام فتقرر ذلك تقرراً نزع من النفوس ما كانت ألفته من خلافه، ومحا من القلوب ما كانت أشربته من ضده؛ كان كأنه قيل: فماذا حرم الله الذي ليس التحريم إلا إليه؟ فأمره تعالى بأن يجيبهم عن ذلك ويزيدهم بأنه لم يحرم غيره فقال: {قل إنما حرم ربي} أي المحسن إليّ بجعل ديني أحسن الأديان {الفواحش} أي كل فرد منها وهي ما زاد قبحه؛ ولما كانت الفاحشة ما يتزايد قبحه فكان ربما ظن أن الإسرار بها غير مراد بالنهي قال: {ما ظهر منها} بين الناس {وما بطن} .
Onların haram kıldıkları şeyin haram olmadığını açıklayıp bu durum, nefislerin alıştığı zıddını söküp atacak ve kalplerin sindirdiği hilafını silecek bir şekilde yerleşince, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: "O hâlde haram kılma yetkisi sadece kendisine ait olan Allah neyi haram kıldı?" Bunun üzerine Yüce Allah onlara buna dair cevap vermesini ve O'nun bundan başkasını haram kılmadığını onlara ziyadesiyle bildirmesini emrederek şöyle buyurdu: {قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ} “De ki: Rabbim ancak ... haram kıldı”; yani dinimi dinlerin en güzeli kılmakla bana ihsanda bulunan [Rabbim], {الْفَوَاحِشَ} “çirkinlikleri/hayasızlıkları”; yani çirkinliği aşırı olan her bir ferdi. Fahişe (çirkinlik), çirkinliği gittikçe artan şey olunca, onun gizlice işlenmesinin yasak kapsamında olmadığı zannedilebilirdi; bu sebeple şöyle buyurdu: {مَا ظَهَرَ مِنْهَا} “onlardan açığa çıkanı”; insanlar arasında [açık olanı], {وَمَا بَطَنَ} “ve gizli olanı”.
ولما كان هذا خاصاً بما عظمت شناعته قال: {والإثم} أي
Bu durum, kötülüğü büyük olan şeylere mahsus olunca şöyle buyurdu: {وَالإِثْمَ} “ve günahı”; yani
مطلق الذنب الذي يوجب الجزاء، فإن الإثم الذنب والجزاء؛ ولما كان البغي زائد القبح مخصوصاً بأنه من أسرع الذنوب عقوبة، خصة بالذكر فقال: {والبغي} وهو الاستعلاء على الغير ظلماً، ولكنه لما كان قد يطلق على مطلق الطلب، حقق معناه العرفي الشرعي فقال: {بغير الحق} أي الكامل الذي ليس فيه شائبة باطل، فمتى كان فيه شائة باطل كان بغياً، ولعله يخرج العلو بالحق بالانتصار من الباغي فإنه حق كامل الحقية، وتكون تسميته بغياً على طريق المشاكلة تنفيراً - بإدخاله تحت اسم البغي - من تعاطيه وندباً إلى العفو كما تقدم مثله في {لا يحب الله الجهر بالسوء من القول إلا من ظلم} [النساء: ١٤٨] ويمكن أن يكون تقييده تأكيداً لمنعه بأنه لا يتصور إلا موصوفاً بأنه بغير الحق كما قال تخصيصاً وتنصيصاً تنبيهاً على شدة الشناعة: {وأن تشركوا بالله} أي الذي اختص بصفات الكمال {ما لم ينزل به سلطاناً} فإنه لا يوجد ما يسميه أحد شريكاً إلا وهو مما لم ينزل به الله سلطاناً بل ولا حجة به في الواقع ولا برهان، ولعله إنما قيده بذلك إرشاداً إلى أن أصول الدين لا يجوز اعتمادها إلا بقاطع فكيف بأعظمها وهو التوحيد! ولذلك عقبه بقوله: {وأن} أي وحرم أن {تقولوا على الله} أي الذي لا أعظم منه ولا كفوء له و {ما لا تعلمون*} أي ما ليس لكم به علم بخصوصه ولا هو مستند إلى علم أعم من أن يكون من الأصول أو لا.
cezayı gerektiren mutlak günahı; zira ism hem günah hem de cezadır. Haksız yere saldırma (bağy) aşırı çirkin olup cezası en çabuk gelen günahlardan olmasıyla temayüz edince, onu özellikle zikrederek şöyle buyurdu: {وَالْبَغْيَ} “ve haksız saldırıyı”; bu da başkasına zulümle üstünlük taslamaktır. Ancak bu kelime mutlak talep için de kullanılabildiğinden, örfî ve şer'î manasını perçinleyerek şöyle buyurdu: {بِغَيْرِ الْحَقِّ} “haksız yere”; yani içinde hiçbir batıl şüphesi bulunmayan kâmil hakka dayanmaksızın. Dolayısıyla içinde bir batıl şüphesi bulunduğu an bağy olur. Muhtemelen bu kayıt, hak ile üstün gelmeyi —yani azgından intikam almayı— dışarıda bırakır; zira bu, hak oluşu kâmil bir haktır. Onun bağy olarak isimlendirilmesi ise müşâkele yoluyla olup, bağy ismi altına sokularak onun irtikabından nefret ettirmek ve daha önce bir benzeri {لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} [en-Nisâ: 148] ayetinde geçtiği gibi affa teşvik etmek içindir. Bu kaydın, onun haksız yere olmaktan başka türlü tasavvur edilemeyeceğini belirterek yasaklanmasını pekiştirmek için olması da muhtemeldir; nitekim kötülüğün şiddetine dikkat çekmek üzere tahsis ve nass şeklinde şöyle buyurmuştur: {وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ} “ve Allah'a ortak koşmanızı”; yani kemal sıfatlarıyla mümtaz olan [Allah'a], {مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً} “hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri”. Zira bir kimsenin ortak diye isimlendirdiği hiçbir şey yoktur ki, Allah onun hakkında bir hüccet indirmemiş olsun; bilakis gerçekte onun ne bir delili ne de bir bürhanı vardır. Muhtemelen bunu, dinin asıllarının ancak kesin bir delille benimsenebileceğine, o hâlde bunların en büyüğü olan tevhidin nasıl olması gerektiğine irşad etmek için bu şekilde kayıtlamıştır! Bundan dolayı peşinden şöyle buyurmuştur: {وَأَنْ} “ve [haram kıldı]”; yani ve haram kıldı, {تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ} “Allah'a karşı söylemenizi”; yani kendisinden daha büyüğü ve dengi olmayan [Allah'a karşı], {مَا لا تَعْلَمُونَ} “bilmediğiniz şeyleri”; yani ister asıllardan olsun ister olmasın, özel olarak hakkında bilginiz olmayan ve bir ilme dayanmayan şeyleri.
ولما تقدم أن الناس فريقان: مهتد وضال، وتكرر ذم الضال باجترائه على الله بفعل ما منعه منه وترك ما أمره به، وكانت العادة المستمرة للملوك أنهم لا يمهلون من تتكرر مخالفته لهم؛ كان كأنه قيل: فلم يهلك من يخالفه؟ فقيل وعظاً وتحذيراً: إنهم لا يضرون بذلك إلا أنفسهم، ولا يفعلون شيئاً منه إلا بإرادته، فسواء عندهم بقاؤهم وهلاكهم، إنما يستعجل من يخاف الفوت أو يخشى الضرر، ولهم أجل لا بد من استيفائه، وليس ذلك خاصاً بهم بل {ولكل أمة أجل} وهو عطف على {فيها تحيون وفيها تموتون} [الأعراف: ٢٥] {فإذا جاء أجلهم} .
İnsanların hidayete erenler ve sapanlar olmak üzere iki fırka olduğu daha önce geçip, sapan kimsenin O'nun yasakladığını yapmak ve emrettiğini terk etmek suretiyle Allah'a cüret etmesi sebebiyle yerilmesi tekrar edilince; kralların cari âdeti de kendilerine muhalefeti tekrar eden kimseye mühlet vermemek olduğundan, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: "O hâlde O'na muhalefet eden kimse niçin helak edilmiyor?" Bunun üzerine bir vaaz ve uyarı olarak şöyle denildi: Onlar bununla ancak kendilerine zarar verirler ve O'nun iradesi olmaksızın bundan hiçbir şey yapamazlar. Dolayısıyla onların kalması ile helak olması O'nun katında birdir; acele eden ancak fırsatı kaçırmaktan veya zarardan korkan kimsedir. Onların mutlaka tamamlanması gereken bir ecelleri vardır; bu sadece onlara mahsus da değildir, bilakis {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ} “Her ümmetin bir eceli vardır”. Bu da {فِيهَا تَحْيَوْنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ} [el-A'râf: 25] ayetine matuftur. {فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ} “Ecelleri geldiği zaman”.
ولما كان نظرهم إلى الفسحة في الأجل، وكان قطع رجائهم من من جملة عذابهم، قدمه فقال: {لا يستأخرون} أي عن الأجل {ساعة} عبر بها والمراد أقل ما يمكن لأنها أقل الأوقات في الاستعمال في العرف، ثم عطف على الجملة الشرطية بكمالها لا على جزائها قوله: {ولا يستقدمون*} أي على الأجل المحتوم، لأن الذي ضربه لهم ما ضربه إلا وهو عالم بكل ما يكون من أمرهم، لم يتجدد له علم، لم يكن يتجدد شيء من أحوالهم، ويجوز أن يكون معطوفاً على قوله: {ولكم في الأرض مستقر ومتاع إلى حين} [الأعراف: ٢٤] وتكون الآية معلمة بأنهم سيتناسلون فيكثرون حتى يكونوا أمماً، ولا يتعرضون جملة بل يكون لكل أمة وقت.
Onların beklentisi ecelde bir genişlik olması yönünde bulunduğundan ve umutlarının kesilmesi azaplarının bir parçası olduğundan, bunu öne alarak şöyle buyurdu: {لا يَسْتَأْخِرُونَ} “ne geri kalabilirler”; yani ecelden [geri kalamazlar], {سَاعَةً} “bir an bile”; bu kelimeyle ifade edilmiş olup kastedilen mümkün olan en az zamandır; çünkü örfte kullanımda en kısa vakittir. Sonra şart cümlesinin cevabına değil tamamına şu buyruğunu atfetti: {وَلا يَسْتَقْدِمُونَ} “ne de öne geçebilirler”; yani takdir edilmiş ecelin önüne geçemezler. Zira onlara bunu tayin eden, onların durumlarından olacak her şeyi bilerek tayin etmiştir; O'nun için yeni bir bilgi ortaya çıkmamış, onların hâllerinden hiçbir şey sonradan meydana gelmemiştir. Bunun {وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} [el-A'râf: 24] buyruğuna matuf olması da caizdir. Bu takdirde ayet, onların üreyip çoğalarak ümmetler hâline geleceklerini, toptan yok edilmeyip bilakis her ümmet için bir vakit olacağını bildirmektedir.
ولما كان استشراف النفس إلى السؤال عما يكون بعد حين المستقر والمتاع أشد من استشرافها إلى هذا لكونه أخفى منه، فهو أبعد من خطوره في البال؛ قدم قوله: {قال فيها تحيون} [الأعراف: ٢٥] ولما كان ذكر الدواء لداء هتك السوءة أهم قدم {أنزلنا عليكم لباساً} [الأعراف: ٢٦] ثم ما بعده حتى كان الأنسب بهذه الاية هذا الموضع فنظمت فيه.
Nefsin yerleşme ve faydalanma süresinden sonra ne olacağını sormaya olan meyli, bundan daha gizli ve akla gelmesi daha uzak olan bu hususu sormaya meylinden daha şiddetli olunca, {قَالَ فِيهَا تَحْيَوْنَ} [el-A'râf: 25] buyruğunu öne aldı. Avret yerinin açılması derdinin ilacını zikretmek daha mühim olunca {أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاساً} [el-A'râf: 26] buyruğunu ve sonrasını öne aldı; nihayet bu ayet için en uygun yer bu makam oldu ve buraya dizildi.
ولما تقدمت الإشارة إلى الحث على اتباع الرسل بآيات المقصد الأول من مقاصد هذه السورة كقوله تعالى {كتاب أنزل إليك} [الأعراف: ٢] و {لتنذر} [الأعراف: ٢] و {اتبعوا ما أنزل إليكم} [الأعراف: ٣] وقوله {فلنسئلن الذين أرسل إليهم} [الأعراف: ٦] وقوله {قل أمر ربي بالقسط} [الأعراف: ٢٩] ، {إنما حرم ربي الفواحش} [الأعراف: ٣٣] والتحذير من الشياطين بقوله {ولا تتبعوا من دونه أولياء} [الأعراف: ٣] وبقوله {لأقعدن لهم صراطك المستقيم} [الأعراف: ١٦] ، {لا يفتننكم الشيطان} [الأعراف: ٢٧] وغيره، فتحرر أنه لا سبيل إلى النجاة إلا بالرسل، وختم ذلك بالأحل حثاً على العمل في أيام المهلة؛ أتبع ذلك قوله حاثاً على التعلق بأسباب النجاة باتباع الدعاة الهداة قبل الفوت بحادث الموت ببيان الجزاء لمن احسن الاتباع في الدارين {يا بني آدم} .
Bu surenin gayelerinden birinci gayeye ait ayetlerle elçilere uymaya teşvike işaret edilip —Yüce Allah'ın {كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ} [el-A'râf: 2], {لِتُنْذِرَ} [el-A'râf: 2], {اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ} [el-A'râf: 3], {فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ} [el-A'râf: 6], {قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ} [el-A'râf: 29] ve {إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ} [el-A'râf: 33] buyrukları gibi—; {وَلا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ} [el-A'râf: 3], {لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ} [el-A'râf: 16], {لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ} [el-A'râf: 27] ve diğer buyruklarla da şeytanlardan sakındırılınca; böylece kurtuluşun ancak elçilerle mümkün olduğu açıklığa kavuşup, mühlet günlerinde amel etmeye teşvik için konu ecel ile sonlandırılınca; ölüm hadisesiyle fırsat kaçmadan önce hidayet rehberi davetçilere uyarak kurtuluş sebeplerine sarılmaya teşvik eden ve her iki yurtta da güzelce uyanların mükâfatını beyan eden şu buyruğunu peşinden getirdi: {يَا بَنِي آدَمَ} “Ey Âdemoğulları!”.
ولما كان له سبحانه أن يعذب من خالف داعي العقل من غير إرسال رسول، وكان إرسال الرسل جائزاً له وفضلاً منه سبحانه إذ
Sübhânehu ve Teâlâ'nın, elçi göndermeksizin aklın davetine muhalefet eden kimseye azap etme yetkisi bulunmasına ve elçi göndermek O'nun için caiz ve Sübhânehu'dan bir lütuf olmasına rağmen —çünkü
لا يوجب عليه، أشار إلى ذلك بحرف الشك فقال: {إما} هي إن، الشرطية وصلت بها ما تأكيداً {يأتينكم رسل} ولما كانت زيادة الخبرة بالرسول أقطع للعذر وأقوى في الحجة قال: {منكم} أي من نوعكم من عند ربكم.
O'na vacip kılınamaz— şüphe/ihtimal harfiyle buna işaret ederek şöyle buyurdu: {إِمَّا} “şayet”; bu, tekit için kendisine "mâ" bitişen şart edatı "in"dir, {يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ} “size elçiler gelirse”. Elçi hakkında bilginin çok olması mazereti daha kesin kesip hüccette daha kuvvetli olunca şöyle buyurdu: {مِنْكُمْ} “içinizden”; yani kendi cinsinizden, Rabbiniz katından.
ولما كان الأغلب على مقصد هذه السورة العلم كما تقدم في {فلنقصن عليهم بعلم وما كنا غائبين} [الأعراف: ٧] ويأتي في {ولقد جئناهم بكتاب فصلناه على علم} [الأعراف: ٥٢] وغيرها، كان التعبير بالقص - الذي هو تتبع الأثر كما تقدم في الأنعام - أليق فقال: {يقصون عليكم آياتي} أي يتابعون ذكرها لكم على وجه مقطوع به، ويتبع بعضهم بها أثر بعض لا يتخالفون في أصل واحد من الأصول.
Bu surenin maksadına hâkim olan husus —daha önce geçen {فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِمْ بِعِلْمٍ وَمَا كُنَّا غَائِبِينَ} [el-A'râf: 7] ve gelecek olan {وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ} [el-A'râf: 52] ve diğer ayetlerde olduğu gibi— ilim olunca, En'âm suresinde geçtiği üzere izin ardınca gitmek demek olan kıssa (kass) tabiriyle ifade etmek daha uygun düştü ve şöyle buyurdu: {يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي} “size ayetlerimi anlatan”; yani onları kesin bir şekilde ardı ardına size zikreden ve asıllardan hiçbir asılda ihtilaf etmeksizin birbirlerinin izini takip eden [elçiler].
ولما كان لقاء الرسل حتماً والهجرة إليهم واجبة لأن العمل لا يقبل إلا بالاستناد إليهم مهما وجد إلى ذلك سبيل، ربط الجزاء بالفاء فقال: {فمن اتقى} أي خاف مقامي وخاف وعيدي بسبب التصدق بالرسل والتلقي عنهم {وأصلح} أي عمل صالحاً باقتفاء آثارهم {فلا خوف} أي غالب {عليهم} أي بسبب ذلك من شيء يتوقعونه {ولا هم} أي بضمائرهم {يحزنون*} أي يتجدد لهم في وقت ما حزن على شيء فاتهم، لأن الله يعطيهم ما يقر به أعينهم، وكأنه غاية في التعبير لأن إجلالهم لله تعالى وهيبتهم له يمكن أن يطلق عليهما خوف.
Elçilerle karşılaşmak kaçınılmaz ve onlara hicret etmek vacip olunca —çünkü buna bir yol bulunduğu sürece amel ancak onlara dayanmakla kabul edilir— karşılığı fâ ile bağlayarak şöyle buyurdu: {فَمَنِ اتَّقَى} “Artık kim sakınırsa”; yani elçileri tasdik etmek ve onlardan öğrenmek suretiyle makamımdan korkar ve tehdidimden çekinirse, {وَأَصْلَحَ} “ve ıslah ederse”; yani onların izinden giderek salih amel işlerse, {فَلا خَوْفٌ} “onlara korku yoktur”; yani bu sebeple bekledikleri bir şeyden dolayı [onlara] üstün gelecek bir korku [yoktur], {عَلَيْهِمْ} “onların üzerine”, {وَلا هُمْ} “ve onlar”; yani iç âlemleriyle, {يَحْزَنُونَ} “mahzun da olmazlar”; yani kaçırdıkları bir şey üzerine herhangi bir vakitte kendileri için bir hüzün yenilenmez; çünkü Allah onlara gözlerini aydınlatacak şeyler verir. Bu ifade gayet yerindedir; zira onların Allah Teâlâ'yı tazimleri ve O'ndan duydukları heybet korku diye isimlendirilebilir.
ولما ذكر المصدق، أتبعه المكذب فقال {والذين كذبوا بآياتنا} أي على ما لها من العظمة بإضافتها إلينا؛ ولما كان التكذيب قد يكون عن شبهة أو نوع من العذر، نفى ذلك بقوله: {واستكبروا عنها} أي أوجدوا الكبر إيجاد من هو طالب له عظيم الرغبة فيه، متجاوزين عنها إلى أضداد ما دعت إليه.
Tasdik edeni zikredince, peşinden yalanlayanı getirerek şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “Ayetlerimizi yalanlayanlar”; yani bize nispet edilmekle sahip olduğu azamete rağmen [yalanlayanlar]. Yalanlama bazen bir şüpheden veya bir tür mazeretten kaynaklanabileceğinden, bunu şu buyruğuyla nefyetti: {وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا} “ve onlara karşı büyüklük taslayanlar ise”; yani onu arzulayan ve ona pek hevesli olan birinin kibri var etmesi gibi kibir gösterip, [ayetlerden] yüz çevirerek onların davet ettiği şeylerin zıtlarına yönelenler.
ولما ذلك ليس سبباً حقيقياً للتعذيب، وإنما هو كاشف عمن ذرأه الله لجهنم لإقامة الحجة عليه، أعري عن الفاء قوله: {أولئك} أي البعداء البغضاء {أصحاب النار} ولما كان صاحب الشيء هو الملازم له المعروف به، قال مصرحاً بذلك: {هم} أي خاصة ليخرج العاصي من غير تكذيب ولا استكبار {فيها} أي النار خاصة، وهي تصدق بكل طبقة من طبقاتها {خالدون*} فقد تبين أن إثبات الفاء أولاً للترغيب في الاتباع، وتركها ثانياً للترهيب من شكاسة الطباع، فالمقام في الموضعين خطر، ولعل من فوائده الإشارة إلى أنه إذا بعث رسول وجب على كل من سمع به أن يقصده لتحرير أمره، فإذا بان له صدقه تبعه، وإن تخلف عن ذلك كان مكذباً - الله الموفق.
Bu durum azap etmenin hakiki sebebi olmayıp, aleyhine delil ikame etmek üzere Allah'ın cehennem için yarattığı kimseyi açığa çıkaran bir şey olduğundan, şu buyruğu fâ harfinden soyutlandı: {أُولَئِكَ} “İşte onlar”; yani o uzak ve buğzedilmiş kimseler, {أَصْحَابُ النَّارِ} “ateş ehlidirler”. Bir şeyin sahibi/arkadaşı, ona yapışık olan ve onunla bilinen kimse olduğundan, bunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {هُمْ} “onlar”; yani özellikle onlar —tâ ki yalanlama ve büyüklük taslama olmaksızın günah işleyen dışarıda kalsın—, {فِيهَا} “orada”; yani özellikle o ateşte —ki tabakalarından her biri için geçerlidir—, {خَالِدُونَ} “ebedî kalıcıdırlar”. Böylece anlaşıldı ki, fâ harfinin başta sabit kılınması uymaya teşvik için, ikincisinde terk edilmesi ise tabiatın katılığından sakındırmak içindir. Her iki yerdeki makam da tehlikelidir. Belki de bunun faydalarından biri şuna işarettir: Bir elçi gönderildiğinde, onu duyan herkese durumunu araştırmak için ona yönelmek vacip olur; doğruluğu ortaya çıkınca ona uyar; bundan geri durursa yalanlayıcı olur. Muvaffak kılan Allah'tır.
ولما كان تكذيب الرسل تارة يكون بشرع شيء لم يشرعوه،
Elçileri yalanlamak bazen onların meşru kılmadığı bir şeyi din edinmekle,
وتارة برد ما شرعوه قولاً وفعلاً، وأخبر أن المكذبين أهل النار، علل ذلك بقوله: {فمن أظلم} أي أشنع ظلماً {ممن افترى} أي تعمد {على الله} أي الملك الأعلى {كذباً} أي كمن شرع في المطاعم والملابس غير ما شرع، أو ادعى أنه يوحي إليه فحكم بوجود ما لم يوجد {أو كذب بآياته} أي برد ما أخبر به الرسل فحكم بإنكار ما وجد.
bazen de onların meşru kıldığını söz ve fiille reddetmekle olup, yalanlayanların da ateş ehli olduğunu haber verince, bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {فَمَنْ أَظْلَمُ} “Daha zalim kim olabilir?”; yani zulmü daha feci, {مِمَّنِ افْتَرَى} “iftira edenden”; yani kasten uydurandan, {عَلَى اللَّهِ} “Allah'a karşı”; yani Yüceler Yücesi Hükümran'a karşı, {كَذِباً} “yalan”; yiyecek ve giyeceklerde O'nun meşru kılmadığı şeyleri meşru kılan yahut kendisine vahyolunduğunu iddia ederek var olmayanın var olduğuna hükmeden kimse gibi, {أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ} “yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan”; yani elçilerin haber verdiği şeyleri reddederek var olanı inkâr etmeye hükmeden [kimseden].
ولما كان الجواب: لا أحد أظلم من هذا، بل هو أظلم الناس، وكان مما علم أن الظالم مستحق للعقوبة فكيف بالأظلم قال: {أولئك} أي البعداء من الحضرات الربانية {ينالهم نصيبهم من الكتاب} أي الذي كتب حين نفخ الروح أو من الآجال التي ضربها سبحانه لهم والأرزاق التي قسمها، تأكيداً لرد اعتراض من قال: إن كنا خالفنا فما له لا يهلكنا؟ ثم غَيَّي نيل النصيب بقوله: {حتى إذا جاءتهم رسلنا} أي الذين قسمنا لهم من عظمتنا ما شئنا حال كونهم {يتوفونهم} أي يقبضون أرواحهم كاملة من جميع أبدانهم {قالوا أين ما كنتم} عناداً كمن هو في جبلته {تدعون} أي دعاء عبادة {من دون الله} أي تزعمون أنهم واسطة لكم عند الملك الأعظم وتدعونهم حال كونكم معرضين عن الله، ادعوهم الآن ليمنعوكم من عذاب الهوان الذي نذيقكم {قالوا ضلوا} أي غابوا {عنا} فلا ناصر لنا.
Cevap "Bundan daha zalim kimse yoktur, bilakis o insanların en zalimidir" şeklinde olunca ve zalimin cezayı hak ettiği —o hâlde en zalimin nasıl hak edeceği— bilinen hususlardan olunca şöyle buyurdu: {أُولَئِكَ} “İşte onlara”; yani Rabbani huzurdan uzak olanlara, {يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “Kitap'taki payları erişecektir”; yani ruh üflendiği sırada yazılan şeyden yahut Sübhânehu'nun onlar için tayin ettiği ecellerden ve taksim ettiği rızıklardan [payları erişecektir]. Bu, "Biz muhalefet ettiysek O bizi niçin helak etmiyor?" diyen kimsenin itirazını reddetmeyi pekiştirmek içindir. Sonra payın erişmesini şu buyruğuyla nihayete erdirdi: {حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا} “Nihayet elçilerimiz onlara geldiği zaman”; yani azametimizden dilediğimiz kadarını kendilerine taksim ettiğimiz [elçilerimiz], {يَتَوَفَّوْنَهُمْ} “onların canlarını alırken”; yani ruhlarını bütün bedenlerinden tastamam kabzederlerken, {قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ} “dediler ki: Nerede hani o ... olduklarınız?”; fıtratında bu olan kimse gibi inat ederek, {تَدْعُونَ} “dua ettiğiniz/yalvardığınız”; yani ibadet duasıyla yalvardığınız, {مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'tan başka”; yani en yüce Hükümran katında sizin için aracı olduklarını iddia ettiğiniz ve Allah'tan yüz çevirmiş vaziyette kendilerine yalvardığınız şeyler? Şimdi onlara dua edin de size tattırdığımız şu zillet azabından sizi korusunlar! {قَالُوا ضَلُّوا} “Dediler ki: Kayboldular”; yani uzaklaşıp gittiler, {عَنَّا} “bizden”; artık bizim hiçbir yardımcımız yoktur.
ولما كان الإله لا يغيب فعلموا ضلالهم بغيبتهم عنهم، قال مترجماً عن ذلك: {وشهدوا على أنفسهم} أي بالغوا في الاعتراف {أنهم كانوا كافرين*} أي ساترين عناداً لما كشف لهم عنه نور العقل فلا مانع منه إلا حظوظ النفوس ولزوم البؤس.
İlah olan gaybolmayacağı ve kendilerinden gaybolmalarıyla onların sapıklığını anladıkları için, bunu tercüme ederek şöyle buyurdu: {وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “Ve kendi aleyhlerine şahitlik ettiler”; yani itirafta ileri gittiler, {أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ} “gerçekten kâfir olduklarına”; yani akıl nurunun kendilerine açtığı şeyi inatla örten kimseler olduklarına [şahitlik ettiler]; zira buna nefislerin hazları ve bedbahtlığa yapışmaktan başka bir engel yoktu.
ولما كان كأنه قيل: لقد اعترفوا، والاعتراف - كما قيل - إنصاف، فهل ينفعهم؟ قيل: هيهات! فات محله بفوات دار العمل لا جرم! {قال} أي الذي جعل الله إليه أمرهم {ادخلوا} كائنين {في أمم} أي في جملة جماعات وفرق أم بعضها بعضاً؛ ثم وصفهم دالاً بتاء التأنيث على ضعف عقولهم فقال: {قد خلت} ولما كان في الزمن الماضي من آمن، أدخل الجار فقال {من قبلكم} ولما كان الجن الأصل في الإغواء قدمهم فقال: {من الجن والإنس} ثم ذكر محل الدخول فقال: {في النار} .
Sanki şöyle denilmiş gibiydi: İtiraf ettiler; itiraf ise —denildiği gibi— insaftır; peki bu onlara fayda verir mi? Denildi ki: Heyhat! Amel yurdunun elden çıkmasıyla yeri kaçtı, şüphe yok! {قَالَ} “[Allah] buyurdu ki”; yani işlerini kendisine bıraktığı zat, {ادْخُلُوا} “Girin!”; [dahil] olarak, {فِي أُمَمٍ} “ümmetler arasına”; yani birbirine uyan topluluklar ve fırkalar arasına. Sonra akıllarının zayıflığına müenneslik tasıyla delalet ederek onları vasıflayıp şöyle buyurdu: {قَدْ خَلَتْ} “gelip geçmiş”. Geçmiş zamanda iman edenler de bulunduğundan harf-i ceri dahil edip şöyle buyurdu: {مِنْ قَبْلِكُمْ} “sizden önce”. Saptırmada asıl cinler olduğu için onları öne alarak şöyle buyurdu: {مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ} “cinlerden ve insanlardan”. Sonra girilecek yeri zikrederek şöyle buyurdu: {فِي النَّارِ} “ateşe”.
ولما جرت عادة الرفاق بأنهم يتكالمون وحين الاجتماع يتسالمون تشوف السامع إلى حالهم في ذلك فقال مجيباً له: {كلما دخلت أمة} أي منهم في النار {لعنت أختها} أي القريبة منها في الدين والملة التي قضيت آثارها واتبعت منارها، يلعن اليهود اليهود والنصارى النصارى - وهكذا، واستمر ذلك منهم {حتى إذا اداركوا} اي تداركوا وتلاحقوا، يركب بعضهم بعضاً - بما يشير إليه الإدغام {فيها جميعاً} لم يبق منهم أمة ولا واحد من أمة {قالت أخراهم} أي في الزمن
Yoldaşların âdeti konuşmak ve bir araya geldiklerinde selamlaşmak şeklinde cereyan ettiğinden, dinleyici onların bu konudaki hâlini öğrenmek istedi. Buna cevap olarak şöyle buyurdu: {كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ} “Her bir ümmet girdikçe”; yani onlardan ateşe [girdikçe], {لَعَنَتْ أُخْتَهَا} “kendi yoldaşına lânet etti”; yani izleri takip edilen ve yolundan gidilen din ve milletteki yakınına [lânet etti]; Yahudiler Yahudilere, Hristiyanlar Hristiyanlara lânet eder —ve bu böyle sürer gider. Bu durum onlardan devam etti, {حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا} “nihayet birbirlerine yetiştikleri zaman”; yani idgamın işaret ettiği üzere üst üste yığılarak yetiştiklerinde ve kavuştuklarında, {فِيهَا جَمِيعاً} “orada hep birlikte”; onlardan ne bir ümmet ne de bir ümmetten tek bir fert kalmayınca, {قَالَتْ أُخْرَاهُمْ} “sonrakileri dedi ki”; yani zaman
والمنزلة، وهم الأتباع والسفل {لأولاهم} أي لأجلهم مخاطبين لله خطاب المخلصين {ربنا} أي الذي ما قطع إحسانه في الدنيا عنا على ما كان منا من مقابلة إحسانه بالإساءة {هؤلاء} أي الأولون {أضلونا} أي لكونهم أول من سن الضلال {فآتهم} أي أذقهم بسبب ذلك {عذاباً ضعفاً} أي يكون بقدر عذاب غيرهم مرتين لأنهم ضلوا وأضلوا لأنهم سنوا الضلال، «ومن سنَّ سنة سيئة كان عليه وزرها ووزر من عمل بها إلى يوم القيامة» ومنه «لا تقتل نفس ظلماً إلا على ابن آدم الأول كفل من دمها» لأنه أول من سن القتل، ثم أكدوا شدة العذاب بقولهم: {من النار*} .
ve makam bakımından [sonrakileri]; onlar da tabi olanlar ve alt tabakadakilerdir; {لأُولاهُمْ} “öncekiler hakkında”; yani ihlaslı kimselerin hitabıyla Allah'a hitap ederek onlar için [dediler ki]: {رَبَّنَا} “Ey Rabbimiz!”; yani O'nun ihsanına kötülükle karşılık vermiş olmamıza rağmen dünyada bizden ihsanını kesmeyen [Rabbimiz]! {هَؤُلاءِ} “Şunlar”; yani öncekiler, {أَضَلُّونَا} “bizi saptırdılar”; yani sapıklık çığırını ilk açanlar olmaları sebebiyle. {فَآتِهِمْ} “Onlara ver”; yani bu sebeple onlara tattır, {عَذَاباً ضِعْفاً} “kat kat bir azap”; yani başkalarının azabının iki katı kadar olsun; çünkü hem saptılar hem saptırdılar, zira sapıklığı onlar başlattı. «Kim kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin günahı onun üzerinedir» ve bundandır ki: «Zulümle öldürülen hiçbir kimse yoktur ki onun kanından Âdem'in ilk oğluna bir pay ayrılmasın»; çünkü cinayeti ilk başlatan odur. Sonra azabın şiddetini şu sözleriyle pekiştirdiler: {مِنَ النَّارِ} “ateşten”.
ولما كان كأنه قيل: لقد قالوا ما له وجه، فبم أجيبوا؟ قيل: {قال} أي جواباً لهم {لكل} أي من السابق واللاحق والمتبوع والتابع {ضعف} وإن لم يكن الضعفاء متساويين لأن المتبوع وإن كان سبباً لضلال التابع فالتابع أيضاً كان سبباً لتمادي المتبوع في ضلاله وشدة شكيمته فيه بتقويته بالاتباع وتأييده بالمناضله عنه والدفاع؛ ولما كانوا جاهلين باستحقاقهم الضعف لسبب هذه الدقيقة قال: {ولكن لا تعلمون*} أي بذلك.
Sanki şöyle denilmiş gibiydi: Tutarlı bir söz söylediler, peki kendilerine ne cevap verildi? Buyuruldu ki: {قَالَ} “Buyurdu ki”; yani onlara cevap olarak, {لِكُلٍّ} “Her biri için”; yani önden giden ve arkadan gelen, uyulan ve tabi olan herkes için, {ضِعْفٌ} “kat kat [azap] vardır”. Her ne kadar katlar eşit olmasa da; çünkü uyulan zat tabi olanın sapmasına sebep olmuşsa da, tabi olan da tabi olmakla onu güçlendirerek ve onu savunup müdafaa ederek desteklemek suretiyle uyulanın sapıklığında devam etmesine ve inadının katılaşmasına sebep olmuştur. Bu ince sebepten dolayı kat kat azabı hak ettiklerini bilmedikleri için şöyle buyurdu: {وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ} “fakat siz bilmezsiniz”; yani bunu [bilmezsiniz].
ولما ذكر ملام الآخرين على الأولين، عطف عليه جواب الأولين فقال: {وقالت أولاهم} أي أولى الفرق والأمم {لأخراهم} مسببين
Sonrakilerin öncekileri kınamasını zikredince, öncekilerin cevabını ona atfederek şöyle buyurdu: {وَقَالَتْ أُولاهُمْ} “Öncekileri de dedi ki”; yani fırkaların ve ümmetlerin ilk olanları, {لأُخْرَاهُمْ} “sonrakilerine”; gerekçe göstererek
عن تأسيسهم لهم الضلال ودعائهم إليه {فما كان لكم علينا} أي بسبب انقيادكم لنا واتباعكم في الضلال {من فضل} أي لنحمل عنكم بسببه شيئاً من العذاب لأنه لم يعد علينا من ضلالكم نفع وقد شاركتمونا في الكفر {فذوقوا} أي بسبب ذلك {العذاب} في سجين {بما} اي بسبب ما {كنتم تكسبون*} لا بسبب اتباعكم لنا في الكفر.
kendilerinin onlar için sapıklığın temelini atmış ve onları buna davet etmiş olmalarını: {فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا} “Sizin bize karşı ... hiçbir üstünlüğünüz yoktur”; yani bize boyun eğmeniz ve sapıklıkta uymanız sebebiyle, {مِنْ فَضْلٍ} “bir üstünlüğünüz”; yani bu sebeple azaptan bir kısmını sizden üzerimize almamız için [bir üstünlüğünüz yoktur]; zira sizin sapıklığınızdan bize bir fayda dönmedi ve küfürde bize ortak oldunuz. {فَذُوقُوا} “Artık tadın”; yani bu sebeple, {الْعَذَابَ} “azabı”; Siccîn'de [tadın], {بِمَا} “karşılık olarak”; yani sebebiyle, {كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} “kazandığınız şeylere”; küfürde bize uymanız sebebiyle değil.
ولما جرت العادة بأن أهل الشدائد يتوقعون الخلاص، أخبر أن هؤلاء ليسوا كذلك، لأنهم أنجاس فليسوا أهلاً لمواطن الأقداس، فقال مستأنفاً لجواب من كأنه قال: أما لهؤلاء خلاص؟ وأظهر موضع الإضمار تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف: {إن الذين كذبوا بآياتنا} أي وهي المعروفة بالعظمة بالنسبة إلينا {واستكبروا عنها} أي وأوجدوا الكبر متجاوزين عن اتباعها {لا تفتح لهم} أي لصعود أعمالهم ولا دعائهم ولا أرواحهم ولا لنزول البركات عليهم {أبواب السماء} لأنها طاهرة عن الأرجاس الحسية والمعنوية فإذا صعدت أرواحهم الخبيثة بعد الموت مع ملائكة العذاب أغلقت الأبواب دونها ثم ألقيت من هناك إلى سجين {ولا يدخلون الجنة} أي التي هي أطهر المنازل وأشرفها {حتى} يكون ما لا يكون بأن {يلج} أي يدخل ويجوز {الجمل} على كبره {في سم} أي في خرق {الخياط} أي
Âdet, sıkıntı çekenlerin kurtuluş umması şeklinde cereyan ettiğinden, bunların böyle olmadığını, zira pislik içinde olup mukaddes makamlara ehil bulunmadıklarını haber verdi. Sanki "Bunlar için bir kurtuluş yok mu?" diyen kimsenin cevabına yeni bir cümleyle başlayarak şöyle buyurdu; hükmü vasfa bağlamak ve genelleştirmek için zamir yerini açık isimle getirdi: {إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “Şüphesiz ayetlerimizi yalanlayanlar”; yani bize nispet edilmekle azametle bilinen [ayetlerimizi], {وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا} “ve onlara karşı büyüklük taslayanlar”; yani onlara uymaktan yüz çevirip kibri var edenler, {لا تُفَتَّحُ لَهُمْ} “onlar için açılmaz”; yani ne amellerinin, ne dualarının, ne ruhlarının yükselmesi, ne de üzerlerine bereketlerin inmesi için [açılmaz], {أَبْوَابُ السَّمَاءِ} “gök kapıları”. Çünkü gök kapıları hissi ve manevi pisliklerden temizdir; nitekim onların habis ruhları ölümden sonra azap melekleriyle yükseldiğinde kapılar onların önünde kapanır, sonra oradan Siccîn'e atılır. {وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ} “ve cennete giremezler”; yani en temiz ve en şerefli konaklar olan [cennete], {حَتَّى} “kadar”; olmayacak bir şey olana kadar, yani {يَلِجَ} “geçinceye”; yani girip geçinceye [kadar], {الْجَمَلُ} “deve”; büyüklüğüne rağmen, {فِي سَمِّ} “deliğinden”; yani yarığından, {الْخِيَاطِ} “iğnenin”; yani
الإبرة اي حتى يكون ما لا يكون، إذاً فهو تعليق على محال، فإن الجمل مثل في عظم الجرم عند العرب، وسم الإبرة مثل في ضيق المسلك، يقال: أضيق من خرق الإبرة، ومنه الماهر الخريت للدليل الذي يهتدي في المضايق المشبهة بأخراق الإبر؛ وعن ابن مسعود ﵁ أنه سئل عن الجمل فقال: زوج الناقة - استجهالاً للسائل وإشارة إلى طلب معنى آخر غير هذا الظاهر تكلف.
iğnenin [deliğinden]; yani olmayacak şey olana kadar. Dolayısıyla bu, imkânsız bir şarta bağlamadır. Zira deve, Araplar nezdinde cüsseli olmada bir meseldir; iğne deliği ise yolun darlığında bir meseldir; "iğne deliğinden daha dar" denir. İğne deliklerine benzeyen dar yollarda yol bulan rehber için "mahir kılavuz (el-harît)" denmesi de bundandır. İbn Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre kendisine deve (el-cemel) hakkında sorulmuş, o da soranı cehaletle niteleyerek ve bu zahirin dışında başka bir mana aramanın tekellüf olduğuna işaret ederek: "Dişi devenin erkeğidir" demiştir.
ولما كان هذا للمكذبين المستكبرين أخبر أنه لمطلق القاطعين أيضاً فقال: {وكذلك} أي ومثل ذلك الجزاء بهذا العذاب وهو أن دخولهم الجنة محال عادة {نجزي المجرمين*} أي القاطعين لما أمر الله به أن يوصل وإن كانوا أذناباً مقلدين للمستكبرين المكذبين؛ ثم فسر جزاء الكل فقال: {لهم من جهنم مهاد} أي فرش من تحتهم، جمع مهد، ولعله لم يذكره لأن المهاد كالصريخ فيه {ومن فوقهم غواش} أي أغطية - جمع غاشية - تغشيهم من جهنم؛ وصرح في هذا بالفوقية لأن الغاشية ربما كانت عن يمين أو شمال، أو كانت بمعنى مجرد الوصول والإدراك، ولعله إنما حذف الأول لأن الآية من الاحتباك، فذكر جهنم أولاً دليلاً على إرادتها ثانياً، وذكر الفوق ثانياً دليلاً على إرادة التحت أولاً.
Bu durum yalanlayan ve büyüklük taslayanlar için olunca, mutlak olarak [bağları] koparanlar için de olduğunu haber vererek şöyle buyurdu: {وَكَذَلِكَ} “Ve işte böylece”; yani bu azapla cezalandırma gibi —ki onların cennete girmesi âdeten imkânsızdır—, {نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ} “suçluları cezalandırırız”; yani büyüklük taslayan ve yalanlayanlara körü körüne uyan ayak takımı olsalar bile, Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi koparanları [cezalandırırız]. Sonra hepsinin cezasını açıklayarak şöyle buyurdu: {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ} “Onlar için cehennemden döşekler vardır”; yani altlarından sergiler [vardır]; mehd kelimesinin çoğuludur, mehad kelimesi bu manada açık olduğu için zikretmemiş olabilir, {وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} “ve üstlerinden de örtüler”; yani cehennemden onları bürüyen örtüler —gâşiye kelimesinin çoğuludur—. Burada üstte olmayı açıkça ifade etti; çünkü örtü bazen sağdan veya soldan olabilir yahut sadece ulaşma ve kavrama manasında olabilir. İlkinde bunu hazfetmesi, ayetin ihtibâk sanatından olması sebebiyledir: İlkinde cehennemi zikretmesi ikincisinde de onun murad edildiğine delildir; ikincisinde üstü zikretmesi de ilkinde altın murad edildiğine delildir.
ولما كان بعضهم ربما لا تكون له أهلية قطع ولا وصل، قال عاماً لجميع أنواع الضلال: {وكذلك} أي ومثل ذلك الجزاء {نجزي الظالمين*} ليعرف أن المدار على الوصف، والمجرم: المذنب ومادته ترجع إلى القطع، والظالم: الواضع للشيء في غير موضعه كفعل من يمشي في الظلام، يجوز أن يكون نبه سبحانه بتغاير الأوصاف على تلازمها، فمن كان ظالماً لزمه الإجرام والتكذيب والاستكبار وبالعكس.
Bazılarının koparma veya birleştirme ehliyeti bulunmayabileceğinden, bütün sapıklık türlerini kapsayacak şekilde şöyle buyurdu: {وَكَذَلِكَ} “Ve işte böylece”; yani böyle bir ceza ile, {نَجْزِي الظَّالِمِينَ} “zalimleri cezalandırırız”; tâ ki meselenin vasfa dayandığı bilinsin. Mücrim: Günahkârdır ve kök anlamı koparmaya döner; zalim ise: Karanlıkta yürüyen kimsenin fiili gibi, bir şeyi kendi yerine koymayandır. Sübhânehu ve Teâlâ'nın vasıfların farklılığıyla onların birbirini gerektirdiğine dikkat çekmiş olması caizdir; zira zalim olan kimseye cürüm, yalanlama ve büyüklük taslama lazım gelir; bunun aksi de geçerlidir.
ولما أخبر عن أحوالهم ترهيباً، أتبعه الإخبار عن أحوال المؤمنين ترغيباً فقال {والذين آمنوا} في مقابلة {الذين كذبوا} .
Korkutmak amacıyla onların durumlarını haber verince, peşinden rağbet ettirmek amacıyla müminlerin durumlarını haber vererek şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenler ise”; bu, {الَّذِينَ كَذَّبُوا} [el-A'râf: 36] ifadesinin karşılığıdır.
ولما قال: {وعملوا} أي تصديقاً لإيمانهم في مقابلة {الذين استكبروا} {الصالحات} وكان ذلك مظنة لتوهم أن عمل جميع الصالحات - لأنه جمع محلى بالألف واللام - شرط في دخول الجنة؛ خلل ذلك بجملة اعتراضية تدل على التخفيف فقال: {لا نكلف نفساً إلا وسعها} وترغيباً في اكتساب مالا يوصف من النعيم بما هو في الوسع {أولئك} أي العالو الرتبة {أصحاب الجنة} ولما كانت الصحبة تدل على الدوام، صرح به فقال: {هم فيها خالدون} .
{الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} [el-A'râf: 36] ifadesinin karşılığı olarak, imanlarını tasdik etmek üzere {وَعَمِلُوا} “ve işleyenler”, {الصَّالِحَاتِ} “salih amelleri” buyurunca; bu ifade —elif-lam ile belirlenmiş çoğul olduğu için— bütün salih amelleri işlemenin cennete girmenin şartı olduğu vehmine açık bulunduğundan, hafifletmeye delalet eden bir ara cümle ekleyerek şöyle buyurdu: {لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَهَا} “Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz”. Güç yeten şey karşılığında tarif edilemez nimetleri kazanmaya teşvik etmek üzere şöyle buyurdu: {أُولَئِكَ} “İşte onlar”; yani rütbesi yüce olanlar, {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ} “cennet ehlidirler”. Sahip/yoldaş olmak sürekliliğe delalet ettiğinden, bunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “onlar orada ebedî kalıcıdırlar”.
ولما كانت الدار لا تطيب إلا بحسن الجوار قال: {ونزعنا} أي بما لنا من العظمة التي لا يعجزها شيء {ما} كان في الدنيا {في صدورهم من غل} أي ضغينة وحقد وغش من بعضهم على بعض يغل، أي يدخل بلطف إلى صميم القلب، ومن الغلول، وهو الوصول بالحيلة إلى الذنوب الدقيقة، ويقال: غل في الشيء وتغلغل فيه - إذا دخل فيه بلطافة كالحب يدخل في صميم الفؤاد، حتى أن صاحب الدرجة السافلة لا يحسد صاحب العالية.
Yurt ancak komşuluğun güzelliğiyle tatlı olacağından şöyle buyurdu: {وَنَزَعْنَا} “Ve söküp çıkardık”; yani hiçbir şeyin aciz bırakamadığı azametimizle, {مَا} “olan şeyleri”; dünyada [olan], {فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ} “göğüslerindeki kini”; yani birbirlerine karşı taşıdıkları, kalbin derinliklerine gizlice sızan hınç, kin ve aldatma duygusunu [söküp çıkardık]. Bu kelime sızmak (yağullu), yani kalbin derinliğine lütufla/incelikle girmek manasındadır; hileyle ince günahlara ulaşmak demek olan gulûl kelimesindendir. Bir şeye incelikle girdiğinde —sevginin kalbin derinliklerine girmesi gibi— "galle fîhi ve tegallele fîhi" denir; öyle ki alt derecedeki kimse üst derecedekine haset etmez.
ولما كان حسن الجوار لا يلذ إلاّ بطيب القرار باحكام الدار، وكان الماء سبب العمارة وطيب المنازل، وكان الجاري منه أعم نفعاً وأشد استجلاباً للسرور قال تعالى {تجري من} وأشار إلى علوهم بقوله: {تحتهم الأنهار} فلما تمت لهم النعمة بالماء الذي به حياة كل حياة كل شيء فعرف أنه يكون عنه الرياض والأشجار وكل ما به حسن الدار، أخبر عن تعاطيهم الشكر لله ولرسوله المستجلب للزيادة بقوله: {وقالوا الحمد} أي الإحاطة بأوصاف الكمال {لله} أي المحيط بكل شيء علماً وقدرة لذاته لا لشيء آخر؛ ثم وصفوه بما يقتضي ذلك له لأوصافه أيضاً، فقالوا معلمين أنه لا سبب لهم في الوصول إلى النعيم غير النعيم غير فضله في الأولى
Güzel komşuluk ancak yurdun mükemmelliğiyle ikametin tatlı olmasıyla lezzet bulacağından, su da mamurluğun ve konakların güzelliğinin sebebi olup akan suyun faydası daha genel ve sevinci çekmesi daha güçlü olduğundan, Yüce Allah şöyle buyurdu: {تَجْرِي مِنْ} “... akmaktadır” ve şu buyruğuyla onların yüceliğine işaret etti: {تَحْتِهِمُ الأَنْهَارُ} “altlarından ırmaklar”. Her şeyin hayat kaynağı olan su ile nimetleri tamamlanıp bundan bahçelerin, ağaçların ve yurdu güzelleştiren her şeyin hasıl olduğu anlaşılınca, [nimetteki] artışı celbeden Allah'a ve elçisine şükürlerini eda ettiklerini haber vererek şöyle buyurdu: {وَقَالُوا الْحَمْدُ} “Ve dediler ki: Hamd”; yani kemal sıfatlarını ihata etmek, {لِلَّهِ} “Allah'a aittir”; yani başka bir şey için değil, bizzat zatı için ilim ve kudretçe her şeyi kuşatmış olan Allah'a [aittir]. Sonra bunu O'nun sıfatları için de gerektiren şeyle O'nu vasıflayarak, dünyada ve ahirette
والأخرى: {الذي هدانا} أي بالبيان والتوفيق، وأوقعوا الهداية على ما وصلوا إليه إطلاقاً للمسبب على السبب {لهذا} أي للعمل الذي أوصلنا إليه {وما} أي والحال أنا ما {كنا لنهتدي} أصلاً لبناء جبلاتنا على خلاف ذلك {لولا أن هدانا الله} أي الذي له الأمر كله، وقراءة ابن عامر بغير واو على أن الجملة موضحة لما قلبها، والقراءتان دامغتان للقدرية.
O'nun lütfundan başka nimete ulaşmalarına hiçbir sebep olmadığını bildirerek şöyle dediler: {الَّذِي هَدَانَا} “Bizi hidayete erdiren”; yani açıklama ve muvaffak kılma ile; müsebbibi sebep yerine kullanarak hidayeti ulaştıkları şeye isnat ettiler: {لِهَذَا} “buna”; yani bizi buna ulaştıran amele. {وَمَا} “Ve [hâlbuki biz]”; yani durum şu ki biz, {كُنَّا لِنَهْتَدِيَ} “hidayete erecek değildik”; yaratılışımızın bunun aksine kurulmuş olması sebebiyle asla [eremezdik], {لَوْلا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ} “eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi”; yani bütün emir kendisine ait olan Allah. İbn Âmir'in kıraatinde cümlenin kendisinden öncekini açıklayıcı olması üzere vavsızdır; her iki kıraat de Kaderiyye'yi susturucudur.
ولما كان تصديقهم للرسل في الدنيا إيماناً بالغيب من باب علم اليقين، أخبروا في الآخرة بما وصلوا إليه من عين اليقين سروراً وتبججاً لا تعبداً، وثناء على الرسل ومن أرسلهم بقولهم مفتتحين بحرف التوقع لأنه محله: {لقد جاءت رسل ربنا} أي المحسن إلينا {بالحق} أي الثابت الذي يطابقه الواقع الذي لا زوال له.
Dünyada elçileri tasdik etmeleri ilme'l-yakîn kabilinden gayba iman olduğundan, ahirette bir ibadet olarak değil bir sevinç ve övünç olarak ve elçileri ve onları göndereni övmek üzere ayne'l-yakîn olarak ulaştıkları şeyi haber verdiler; yeri burası olduğu için beklenti harfiyle başlayarak şöyle dediler: {لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا} “Andolsun, Rabbimizin elçileri gelmiştir”; yani bize ihsanda bulunan [Rabbimizin elçileri], {بِالْحَقِّ} “hak ile”; yani gerçeğe uygun olan, zevali bulunmayan sabit [hak ile].
ولما غبطوا أنفسهم وحقروها وأثبتوا الفضل لأهله، عطف على قولهم قوله مانّاً عليهم بقبول أعمالهم، ولما كان السار الإخبار عن الإيراث لا كونه من معين، بني للمفعول قوله: {ونودوا} أي إتماماً لنعيمهم {أن} هي المخففة من الثقيلة أو هي المفسرة {تلكم الجنة} العالية {أورثتموها} أي صارت إليكم من غير تعب ولا منازع {بما} أي بسبب ما {كنتم تعملون*} لأنه سبحانه جعله سبباً
Kendi nefislerine gıpta edip onları hakir gördüklerinde ve lütfu ehline verdiklerinde, amellerini kabul etmekle onlara lütufta bulunarak buyruğunu onların sözüne atfetti. Sevindirici olan, miras bırakmanın belirli bir kimseden olmasından ziyade haber verilmesi olduğundan, şu buyruğu meçhul olarak bina edildi: {وَنُودُوا} “Ve onlara seslenildi”; yani nimetlerini tamamlamak üzere, {أَنْ} “ki”; bu, şeddeli olandan hafifletilmiş yahut tefsir edatıdır, {تِلْكُمُ الْجَنَّةُ} “İşte şu cennet”; o yüce [cennet], {أُورِثْتُمُوهَا} “size miras kılındı”; yani yorulmaksızın ve çekişmesiz olarak size kaldı, {بِمَا} “karşılık olarak”; yani sebebiyle, {كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “yapmakta olduğunuz şeylere”. Çünkü Sübhânehu ve Teâlâ keremiyle onu zahirî bir sebep kılmıştır;
ظاهرياً بكرمه، والسبب الحقيقي هو ما ذكروه هم من توفيقه.
hakiki sebep ise onların da zikrettiği gibi O'nun muvaffak kılmasıdır.
ولما استقرت بهم الدار، ونودوا بدوام الاستقرار، أخبر سبحانه أنهم أقبلوا متبججين على أهل النار شامتين بهم في إحلالهم دار البوار تلذيذاً لأنفسهم بالنعيم وتكديراً على الأشقياء في قوله: {ونادى أصحاب الجنة} أي بعد دخول كل من الفريقين إلى داره {أصحاب النار} يخبرونهم بما أسبغ عليهم من النعم، ويقررونهم بما كانوا يتوعدونهم به من حلول النقم؛ ثم فسر ما وقع له النداء بقوله: {أن} أو هي مخففة من الثقيلة، وذكر حرف التوقع لأنه محله فقال: {قد وجدنا} أي بالعيان كما كنا واجدين له بالإيمان {ما وعدنا ربنا} أي المحسن إلينا في الدارين من الثواب {حقاً} أي وجدنا جميع ما وعدنا ربنا لنا ولغيرنا حقاً كما كنا نعتقد {فهل وجدتم} أي كذلك {ما وعد} وأثبت المفعول الأول تلذيذاً، وحذفه هنا احتقاراً للمخاطبين، وليشمل ما للفريقين فيكون وجد بمعنى العلم وبمعنى اللقى، وفي التعبير بالوعد دون الوعيد مع ذلك تهكم بهم {ربكم} أي الذي أحسن إليكم فقابلتم إحسانه بالكفران من العقاب {حقاً} لكونكم وجدتم ما توعدكم به ربكم حقاً {قالوا نعم} أي قد وجدنا ذلك
Yurda yerleşip devamlı kalacakları kendilerine seslenilince, Sübhânehu ve Teâlâ nefislerini nimetle lezzetlendirmek ve bedbahtları kederlendirmek için helak yurduna girmelerinden dolayı ateş ehline sevinçle yönelip onlara başlarına gelenlerden ötürü sitem ettiklerini şu buyruğuyla haber verdi: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ} “Cennet ehli seslendi”; yani her iki fırka da kendi yurduna girdikten sonra, {أَصْحَابَ النَّارِ} “ateş ehline”; kendilerine bolca verilen nimetleri onlara haber veriyor ve onları başlarına inecek azapla tehdit ettikleri şeyleri onlara ikrar ettiriyorlardı. Sonra ne diye seslenildiğini şu buyruğuyla açıkladı: {أَنْ} “şöyle ki”; yahut bu şeddeli olandan hafifletilmiştir ve yeri burası olduğu için beklenti harfini zikrederek şöyle buyurdu: {قَدْ وَجَدْنَا} “Biz bulduk”; yani imanla bulmuş olduğumuz gibi gözümüzle görerek [bulduk], {مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا} “Rabbimizin bize vaat ettiğini”; yani iki yurtta bize mükâfattan ihsanda bulunan [Rabbimizin], {حَقّاً} “hak olarak”; yani Rabbimizin bize ve başkalarına vaat ettiği her şeyi inandığımız gibi hak olarak bulduk. {فَهَلْ وَجَدْتُمْ} “Siz de buldunuz mu?”; yani aynı şekilde, {مَا وَعَدَ} “vaat ettiğini”; ilkinde lezzetlendirmek için birinci mef'ulü zikretti, burada ise muhatapları hakir görmek ve her iki fırkaya ait olanı kapsasın diye hazfetti; böylece "vecede" hem bilmek hem de kavuşmak manasına gelir. Bununla birlikte vaid (tehdit) yerine vaad (müjde) tabirinin kullanılması onlarla alay etmektir; {رَبُّكُمْ} “Rabbinizin”; yani size ihsanda bulunup da sizin ihsanına nankörlükle karşılık verdiğiniz [Rabbinizin cezadan vaat ettiğini], {حَقّاً} “hak olarak”; Rabbinizin sizi tehdit ettiği şeyi hak olarak bulmanız hasebiyle. {قَالُوا نَعَمْ} “Dediler ki: Evet”; yani bütün bunların
كله حقاً؛ قال سيبويه: نعم عِدَة، أي في جواب: أتعطيني كذا، وتصديق في مثل قد كان كذا، والآية من الاحتباك: أثبت المفعول الثاني أولاً دليلاً على حذف مثله ثانياً، وحذفه ثانياً دليلاً على إثبات مثله أولاً - والله أعلم.
hak olduğunu bulduk. Sibeveyh şöyle der: "Ne'am", bir vaattir; yani "Bana şunu verir misin?" sorusunun cevabında; ve "Şöyle olmuştu" gibi sözlerde ise bir tasdiktir. Ayette ihtibâk sanatı vardır: İkincisinde benzerinin hazfedildiğine delil olmak üzere birincisinde ikinci mef'ul zikredilmiş, birincisinde benzerinin zikredildiğine delil olmak üzere ikincisinde hazfedilmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
ولما حبوا من النعم بما تقدم، وكان منه الجار الحسن، وكان العيش مع ذلك لا يهنأ إلا بإبعاد جار السوء، أخبروا ببعده وزيدوا سروراً بإهانته في قوله: {فأذن} أي بسبب ما أقر به أهل النار على انفسهم {مؤذن بينهم} أي بين الفريقين {أن} مخففه أو مفسرة في قراءة نافع وأبي عمرو وعاصم، وشددها الباقون ونصبوا {لعنة الله} أي طرد الملك الأعظم وإبعاده على وجه الغضب {على الظالمين*} أي الذين كانوا مع البيان الواضح يضعون الأشياء في غير مواضعها كحال من لم ير نوراً أصلاً {الذين يصدون} أي لهم فعل الصد لمن أراد الإيمان ولمن آمن ولغيرهما بالإضلال بالإرغاب والإرهاب والمكر والخداع {عن سبيل الله} أي طريق دين الملك الذي لا كفوء له الواضح الواسع {ويبغونها} أي يطلبون لها {عوجاً} بإلقاء الشكوك والشيهات، وقد تقدم ما فيه في آل عمران {وهم بالآخرة كافرون*} أي ساترون ما ظهر لعقولهم من دلائلها؛ فمتى وجدت هذه الصفات الأربع حقت اللعنة {وبينهما} أي وحال الفريقين عند هذه المناداة أنه بينهما أو بين الدارين {حجاب} أي سور لئلا يجد أهل
Daha önce geçen nimetler onlara bahşedilip bunlardan biri de güzel komşu olunca ve hayat bununla birlikte kötü komşunun uzaklaştırılmasıyla ancak tatlılaşacağından, onun uzaklaştırıldığı haber verildi ve onun aşağılanmasıyla sevinçleri şu buyrukla artırıldı: {فَأَذَّنَ} “Bunun üzerine duyurdu”; yani ateş ehlinin kendi aleyhlerine ikrar etmeleri sebebiyle, {مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ} “aralarında bir duyurucu”; yani iki fırka arasında, {أَنْ} “diye”; Nâfi', Ebû Amr ve Âsım kıraatinde hafifletilmiş veya tefsiriyedir; diğerleri ise şeddeli okuyup nasb etmişlerdir: {لَعْنَةُ اللَّهِ} “Allah'ın lâneti”; yani en yüce Hükümran'ın gazap suretiyle kovması ve uzaklaştırması, {عَلَى الظَّالِمِينَ} “zalimlerin üzerinedir”; yani apaçık beyana rağmen, hiç nur görmemiş kimsenin hâli gibi şeyleri yerli yerine koymayanların [üzerinedir]. {الَّذِينَ يَصُدُّونَ} “Onlar ki alıkoyarlar”; yani iman etmek isteyeni, iman edeni ve başkalarını heveslendirerek, korkutarak, hile ve aldatma ile saptırarak engelleme fiilini işlerler, {عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah'ın yolundan”; yani dengi olmayan Hükümran'ın apaçık ve geniş din yolundan, {وَيَبْغُونَهَا} “ve onu ararlar”; yani onun için isterler, {عِوَجاً} “eğrilik”; şüpheler ve tereddütler atarak; Âl-i İmrân'da buna dair açıklama geçmişti. {وَهُمْ بِالآخِرَةِ كَافِرُونَ} “ve onlar ahireti inkâr edenlerdir”; yani akıllarına açıkça görünen delillerini örtenlerdir. Bu dört vasıf ne zaman bulunursa lânet hak olur. {وَبَيْنَهُمَا} “Ve ikisi arasında”; yani bu seslenme anında iki fırkanın veya iki yurdun hâli şudur ki ikisi arasında, {حِجَابٌ} “bir perde/sur vardır”; nimet ehli
النعيم في دارهم ما يكدر نعيمها {وعلى الأعراف} جمع عرف وهو كل عال مرتفع لأنه يكون أعرف مما انخفض، وهي المشرفات من ذلك الحجاب {رجال} استوت حسناتهم وسيئاتهم فوفقوا هنالك حتى يقضي الله فيهم ثم يدخلهم الجنة بفضل رحمته كما جاء مفسراً في مسند ابن أبي خثيمة من حديث جابر رضى الله عنه عن النبي ﷺ {يعرفون كلاًّ} أي من أصحاب الجنة وأصحاب النار قبل دخول كل منهم داره {بسيماهم} أي علامتهم {ونادوا} أي أصحاب الأعراف {أصحاب الجنة} أي بعد دخولهم إليها واستقرارهم فيها {أن سلام عليكم} أي سلامة وأمن من كل ضار.
yurtlarında nimetlerini bulandıracak bir şey görmesinler diye. {وَعَلَى الأَعْرَافِ} “A'râf üzerinde de”; 'urf kelimesinin çoğuludur; alçak olandan daha çok bilineceği/tanınacağı için her yüksek ve kalkık şeye denir; bunlar da o perdenin/surun yüksek yerleridir; {رِجَالٌ} “adamlar vardır”; sevapları ve günahları eşit olup, Allah haklarında hüküm verinceye kadar orada durdurulmuş, sonra rahmetinin lütfuyla onları cennete sokacağı kimselerdir; nitekim İbn Ebî Hayseme'nin Müsned'inde Câbir'den (radıyallâhu anh), Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayetle tefsir edildiği üzere gelmiştir. {يَعْرِفُونَ كُلاًّ} “Her birini tanıyan”; yani cennet ehlinden ve ateş ehlinden her birini, her biri kendi yurduna girmeden önce, {بِسِيمَاهُمْ} “işaretleriyle”; yani alametleriyle [tanırlar]. {وَنَادَوْا} “Ve seslendiler”; yani A'râf ehli, {أَصْحَابَ الْجَنَّةِ} “cennet ehline”; yani onlar oraya girip yerleştikten sonra, {أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ} “Size selam olsun! diye”; yani her türlü zararlı şeyden selamet ve emniyet [olsun].
ولما كان هذا السلام ربما أشعر أنه بعد دخول أهل الأعراف الجنة، فكأنه قيل أكان نداؤهم بعد مفارقتهم الأعراف ودخولها؟ فقيل لا، {لم يدخلوها} أي الجنة بعد {وهم} أي والحال أنهم {يطمعون*} في دخولها، وعبر بالطمع لأنه لا سبب للعباد إلى الله من أنفسهم وإن كانت لهم أعمال فضلاً عن هؤلاء الذين لا أعمال لهم.
Bu selam bazen A'râf ehlinin cennete girmesinden sonra olduğu hissini verebileceğinden, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: Onların seslenişi A'râf'tan ayrılıp oraya girmelerinden sonra mıydı? Denildi ki: Hayır, {لَمْ يَدْخُلُوهَا} “onlar henüz oraya girmemişlerdir”; yani henüz cennete [girmemişlerdir], {وَهُمْ} “ve onlar”; yani durum şu ki onlar, {يَطْمَعُونَ} “umut etmektedirler”; oraya girmeyi [umut ederler]. Taraf-ı İlahîye karşı kulların amelleri bulunsa bile kendiliklerinden bir sebepleri yokken —kaldı ki ameli olmayan bu kimseler için hiç yoktur— "tama'" (ummak) tabiri kullanıldı.
ولما دل ما تقدم على أنهم مقبلون على الجنة وأهلها، قال مرغباً مرهباً: {وإذا صرفت} بناه للمفعول لأن المخيف لهم الصرف لا كونه من معين {أبصارهم} أي صرفها صارف من قبل الله بغير اختيار منهم {تلقاء} أي وجاه {أصحاب النار} أي بعد استقرارهم فيها فرأوا ما فيها من العذاب {قالوا} أي أصحاب الأعراف حال كونهم لم يدخلوها
Geçen ifadeler onların cennete ve ehline yöneldiğini gösterince, rağbet ettirerek ve sakındırarak şöyle buyurdu: {وَإِذَا صُرِفَتْ} “Çevrildiği zaman”; meçhul olarak bina etti; çünkü onları korkutan şey çevirenin belirli bir kimse olması değil, çevrilmenin kendisidir; {أَبْصَارُهُمْ} “gözleri”; yani kendi iradeleri olmaksızın Allah tarafından bir çevirici onları çevirdiği zaman, {تِلْقَاءَ} “tarafına”; yani karşısına, {أَصْحَابِ النَّارِ} “ateş ehlinin”; yani onlar oraya yerleştikten sonra oradaki azabı gördüklerinde, {قَالُوا} “dediler ki”; yani A'râf ehli henüz oraya girmemişken
وهم يخافون مستعيذين منها {ربنا} أي أيها المحسن إلينا في الدنيا بكل إحسان وفي الآخرة بكونك لم تدخلنا إلى هذا الوقت إلى النار {لا تجعلنا مع القوم الظالمين*} بأن تدخلنا مدخلهم.
ve ondan korkup sığınarak [şöyle dediler]: {رَبَّنَا} “Ey Rabbimiz!”; yani dünyada her türlü ihsanla, ahirette de bizi şu vakte kadar ateşe sokmamakla bize ihsanda bulunan! {لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!”; bizi onların girdiği yere sokmak suretiyle.
ولما تقدم كلامهم لأهل الجنة بالسلام، أخبر أنهم يكلمون أهل النار بالتوبيخ والملام فقال: {ونادى} وأظهر الفاعل لئلا يلبس بأهل الجنة فقال {أصحاب الأعراف} أي الحال صرف وجوهم إلى جهة أهل النار {رجالاً} أي من أهل النار {يعرفونهم} أي بأعيانهم، وأما معرفتهم إجمالاً فتقدم، وإنما قال هنا: {بسيماهم} لأن النار قد أكلتهم وغيرت معالمهم مع تغيرهم بالسمن وسواد الوجوه وعظم الجثث ونحوه {قالوا} نفياً أو استفهاماً توبيخاً وتقريعاً {ما أغنى عنكم جمعكم} أي للمال والرجال {وما كنتم تستكبرون*} أي تجددون بهما هذه الصفة وتوجدونها دائماً في الدنيا زاعمين أنه لا غالب لكم؛ ثم زادوا في توبيخهم وتقريعهم وتحزينهم وتأسيفهم والإنكار عليهم بقولهم مشيرين إلى ناس كانوا يستضعفونهم من أهل الجنة ويحقرونهم: {أهؤلاء} وكأنه يكشف لهم عنهم حتى يروهم زيادة في عذابهم {الذين أقسمتم} أي في الدنيا {لا ينالهم الله} أي الذي له صفات الكمال {برحمة} فكيف بكمال الرحمة.
Cennet ehline selam ile konuşmaları daha önce geçince, ateş ehliyle de azarlama ve kınama ile konuşacaklarını haber verip şöyle buyurdu: {وَنَادَى} “Ve seslendi”; cennet ehli ile karışmasın diye faili açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {أَصْحَابُ الأَعْرَافِ} “A'râf ehli”; yani yüzleri ateş ehli tarafına çevrildiği sırada, {رِجَالاً} “birtakım adamlara”; yani ateş ehlinden [birtakım adamlara], {يَعْرِفُونَهُمْ} “onları tanıdıkları”; yani bizzat kendilerini [tanıdıkları]; toptan tanımalarına gelince o geçmişti. Burada: {بِسِيمَاهُمْ} “işaretleriyle” buyurdu; çünkü ateş onları yemiş, şişmanlık, yüzlerin kararması, cüsselerin büyümesi ve benzeri şekillerde değişmeleriyle birlikte alametlerini değiştirmiştir. {قَالُوا} “Dediler ki”; kınama ve azarlama kastıyla nefy veya istifham olarak: {مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ} “Topladığınız şeyler size bir fayda vermedi”; yani mal ve adamları toplamanız, {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ} “ve büyüklük taslamış olmanız da”; yani dünyada kendinize galip gelecek kimse olmadığını iddia ederek bu vasfı sürekli yenileyip ortaya koymanız da [fayda vermedi]. Sonra cennet ehlinden zayıf görüp hakir saydıkları kimselere işaret ederek azarlamalarını, kınamalarını, hüzünlendirmelerini, eseflendirmelerini ve inkârlarını artırarak şöyle dediler: {أَهَؤُلاءِ} “Şunlar mı?”; azaplarının artması için sanki onları görecekleri şekilde kendilerine açığa çıkararak: {الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ} “yemin ettiğiniz kimseler”; yani dünyada, {لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ} “Allah'ın eriştirmeyeceğine”; yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah'ın], {بِرَحْمَةٍ} “bir rahmet”; o hâlde kâmil bir rahmetle nasıl eriştirsin!
ولما كان التصريح بأمرهم بدخول الجنة إنكاء لأهل النار لأنه أنفى
Onlara cennete girme emrinin açıkça verilmesi ateş ehline daha büyük bir elem olunca —çünkü yemin ettikleri şeyi büsbütün boşa çıkarıyordu—,
لما أقسموا عليه، قالوا: {ادخلوا} أي قال الله لهم أو قائل من قبله ادخلوا {الجنة لا خوف عليكم} أي من شيء يمكن توقع أذاه {ولا أنتم تحزنون*} أي يتجدد لكم حزن في وقت من الأوقات على شيء فات لما عندكم من الخيرات التي لا تدخل تحت الوصف.
şöyle dediler: {ادْخُلُوا} “Girin!”; yani Allah yahut O'nun katından bir sözcü onlara "Girin!" dedi: {الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ} “Cennete; size hiçbir korku yoktur”; yani ezasından sakınılacak herhangi bir şeyden [korku yoktur], {وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “ve siz mahzun da olmayacaksınız”; yani vasfa sığmayan o hayırlar yanınızda olduğu için kaçan bir şeye hiçbir vakitte hüznünüz yenilenmeyecektir.
ولما تقدم نداء أصحاب الجنة عندما حصل لهم السرور بدخولها لأصحاب النار بما يؤلم وينكي، وختم بهذه الرحمة التي تطمع المحروم فيما يسر ويزكي، أخبر أن أصحاب النار ينادون أصحاب الجنة عندما حصل لهم من الغم بدخولها، لكن بما شأنه أن يرقق ويبكي، فقال ما يدل على أن عندهم كل ما نفي عن أهل الجنة في ختام الأية السالفة من الخوف والحزن: {ونادى أصحاب النار} أي بعد الاستقرار {أصحاب الجنة} بعد أن عرفهم إياهم وأمر الجنة فتزخزفت فكان ذلك زيادة في عذابهم؛ ثم فسر المنادى به فقال {أن أفيضوا علينا من الماء} أي لأنكم أعلى منا، فإذا أفضتموه وصل إلينا، وهذا من فرط ما هم فيه من البلاء، فإن بين النار والجنة أهوية لا قرار لها ولا يمكن وصول شيء من الدارين إلى الأخرى معها.
Cennet ehlinin, oraya girmekle sevinç hasıl olduğunda ateş ehline elem verici ve can yakıcı nidası daha önce geçip, mahrum kimseyi sevindirici ve arındırıcı şeylere meylettiren bu rahmetle nihayete erince; ateş ehlinin de oraya girmekle kendilerine keder hasıl olduğunda cennet ehline seslendiklerini, lakin bu seslenişin kalbi yumuşatıcı ve ağlatıcı bir mahiyette olduğunu haber verdi; böylece geçen ayetin sonunda cennet ehlinden nefyedilen bütün korku ve hüznün kendilerinde bulunduğuna delalet eden şu buyruğu zikretti: {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ} “Ateş ehli seslendi”; yani yerleştikten sonra, {أَصْحَابَ الْجَنَّةِ} “cennet ehline”; [Allah] cennet ehlini onlara tanıttıktan ve cennet emredilip süslendikten sonra —ki bu onların azabını artırmıştı—. Sonra ne diye seslenildiğini açıklayarak şöyle buyurdu: {أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ} “Bize biraz sudan akıtın! diye”; yani siz bizden yüksekte olduğunuz için akıtırsanız bize ulaşır. Bu, içinde bulundukları belanın şiddetindendir; zira ateş ile cennet arasında kararı olmayan boşluklar vardır ve bunlarla birlikte iki yurttan birinden diğerine bir şeyin ulaşması mümkün değildir.
ولما كانت الإفاضة تتضمن الإنزال قالوا: {أو} أي أو أنزلوا علينا {مما رزقكم الله} أي الذي له الغنى المطلق، من أيّ شيء هان عليكم إنزاله {قالوا} أي أصحاب الجنة {إن الله} أي الذي حاز
Akıtmak yukarıdan indirmeyi de içerdiğinden şöyle dediler: {أَوْ} “yahut”; yani yahut bize indirin, {مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden”; yani mutlak zenginlik sahibi olan [Allah'ın rızık verdiklerinden], indirmeniz size kolay gelen herhangi bir şeyden. {قَالُوا} “[Cennet ehli] dediler ki”; yani cennet ehli, {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah”; yani bütün azameti kendinde toplayan [Allah],
جميع العظمة {حرمهما} أي منعهما بتلك الأهوية وغيرها من الموانع {على الكافرين*} أي الساترين لما دلهم عليه قويم العقل وصريح النقل {الذين اتخذوا} أي تكلفوا غير ما دلهم عليه العقل الفطري حين نبه بالعقل الشرعي بأن أخذوا {دينهم} بعد ما محقوا صورته وحقيقته كما يمحق الطين إذا اتخذته خزفاً فصار الدين {لهواً} أي اشتغالاً بما من شأنه أن يغفل وينسى عن كل ما ينفع من الأمور المعجبة للنفس من غير نظر في عاقبة، فجوزوا من جنس عملهم بأن لم ينظر لهم في إصلاح العاقبة.
bütün azamete sahip olan [Allah], {حَرَّمَهُمَا} “o ikisini de haram kılmıştır”; yani o boşluklar ve diğer engellerle ikisini de menetmiştir, {عَلَى الْكَافِرِينَ} “kâfirlere”; yani dosdoğru aklın ve açık naklin kendilerine gösterdiği şeyi örtenlere. {الَّذِينَ اتَّخَذُوا} “Onlar ki edindiler”; yani şer'î akılla uyarıldığında fıtrî aklın kendilerine gösterdiğinden başkasına zoraki yönelip tutundular; {دِينَهُمْ} “dinlerini”; çamuru çanak çömlek yaptığında onun şekil ve hakikatini yok ettiğin gibi dinin suret ve hakikatini yok ettikten sonra onu edinip din şöyle oldu: {لَهْواً} “bir eğlence”; yani nefsi cezbeden şeylerden faydalı olan her şeyi akıbeti düşünmeksizin unutturan ve gaflete düşüren şeylerle meşguliyet [hâline geldi]. Böylece kendi amellerinin cinsiyle cezalandırıldılar; akıbetlerinin ıslahı için kendilerine bakılmadı.
ولما قدم ما هو أدعى إلى الاجتماع على الباطل الذي هو ضد مقصود السورة من الاجتماع على الجد وأدعى إلى الغفلة، وكان من شأن الغفلة عن الخير أن تجر إلى استجلاب الأفراح والانهماك في الهوى، حقق ذلك بقوله: {ولعباً} أي إقبالاً على ما يجلب السرور ويقطع الوقت الحاضربالغرور، ولذلك أتبعه قوله: {وغرتهم} أي في فعل ذلك {الحياة الدنيا} أي بما فيها من الأعراض الزائلة من تأميل طول العمر والبسط في الرزق ورغد العيش حتى صاروا بذلك محجوبين عن نظر معانيها وعما دعا إليه تعالى من الإعراض عنها فلم يحسبوا حساب ما وراءها. ولما كان تركهم من رحمته سبحانه مؤبداً، أسقط الجار {فاليوم} أي فتسبب عن ذلك أن في هذا اليوم {ننساهم}
Surenin gayesi olan ciddiyette toplanmanın zıddı olan batıl üzere toplanmaya ve gaflete daha çok sevk eden şeyi öne alınca —ve hayırdan gafil olmanın gereği de geçici sevinçleri celbetmeye ve hevese dalmaya sürüklemek olduğundan— bunu şu buyruğuyla perçinledi: {وَلَعِباً} “ve bir oyun [edindiler]”; yani sevinç getiren ve şimdiki vakti aldanışla tüketen şeylere yönelme [edindiler]. Bundan dolayı peşinden şöyle buyurdu: {وَغَرَّتْهُمُ} “ve onları aldattı”; yani bunu yapmada, {الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} “dünya hayatı”; yani uzun ömür umudu, rızıkta genişlik ve refah içinde bir hayat gibi içindeki geçici arazlarla [aldattı]; öyle ki bununla onun manalarını görmekten ve Yüce Allah'ın ondan yüz çevirmeye dair davetinden perdelendiler de arkasındakinin hesabını yapmadılar. Sübhânehu ve Teâlâ'nın onları rahmetinden terk etmesi ebedî olunca harf-i ceri düşürdü: {فَالْيَوْمَ} “Artık bugün”; yani bundan kaynaklandı ki işte bu gün, {نَنْسَاهُمْ} “onları unuturuz”.
أي نتركهم ترك المنسي {كما} فعلوا هم بأنفسهم بأن {نسوا} أي تركوا {لقاء يومهم هذا} فلم يعدوا له عدته {وما} أي وكما {كانوا} أي جبلة وطبعاً {بآياتنا} على ما لها من العظمة بنسبها إلينا {يجحدون*} أي ينكرون وهم يعرفون حقيقتها لأنها في غاية الظهور.
Yani unutulmuşun terk edilişi gibi onları terk ederiz; {كَمَا} “tıpkı” kendilerinin kendilerine yaptığı gibi, şöyle ki {نَسُوا} “unuttukları”; yani terk ettikleri [gibi], {لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا} “bu günleriyle karşılaşmayı”; böylece onun için hazırlık yapmadılar, {وَمَا} “ve ... gibi”; yani ve tıpkı, {كَانُوا} “oldukları [gibi]”; yani fıtrat ve tabiat olarak, {بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizi”; bize nispet edilmesinden ötürü sahip olduğu azametle birlikte, {يَجْحَدُونَ} “inkâr ettikleri [gibi]”; yani son derece açık olduğu için hakikatini bildikleri halde inkâr ettikleri [gibi].
ولما ذكر نسيانهم وجحودهم، ذكر حالهم عند ذلك فقال: {ولقد} أي فعلوا ذلك والحال أنا وعزتنا قد {جئناهم} أي على عظمتنا بإتيان رسولنا إليهم عنا {بكتاب} ليس هو موضعاً للجحد أصلاً؛ ثم بين ذلك في سياق مرغب للمؤالف مرهب للمخالف فقال: {فصلناه} أي بينا معاينة لم ندع فيها لبساً، وجعلنا لآياته فواصل حال كون ذلك التفصيل {على علم} أي عظيم، فجاء معجزاً في نظمه ومعناه وسائر علمه ومغزاه، وحال كونه {هدى} أي بياناً {ورحمة} أي إكراماً، ثم خص المنتفعين به لأن من لا ينتفع بالشيء فهو كالمعدوم في حقه فقال: {لقوم يؤمنون*} أي فيهم قابلية ذلك، وفيه رجوع إلى وصف الكتاب الذي هو أحد مقاصد السورة على أبداع وجه في أحسن أسلوب.
Onların unutmalarını ve inkârlarını zikredince, bu esnadaki hallerini zikrederek şöyle buyurdu: {وَلَقَدْ} “Andolsun”; yani onlar bunu yaptılar; oysa biz izzetimizle, {جِئْنَاهُمْ} “onlara getirdik”; yani azametimizle, elçimizin bizim tarafımızdan onlara gelmesiyle, {بِكِتَابٍ} “bir kitap”; asla inkâr edilecek bir konumda olmayan [bir kitap]. Sonra bunu, uyum göstereni teşvik eden, muhalefet edeni ise korkutan bir bağlamda açıklayarak şöyle buyurdu: {فَصَّلْنَاهُ} “onu açıkladık”; yani içinde hiçbir şüphe bırakmayacak şekilde apaçık beyan ettik ve bu açıklama şu haldeyken ayetlerini kısımlara ayırdık: {عَلَى عِلْمٍ} “bir bilgiye dayanarak”; yani yüce [bir bilgiye], öyle ki nazmında, manasında, bütün ilminde ve gayesinde muazzam bir mucize olarak geldi; ve şu haldeyken: {هُدًى} “bir hidayet”; yani bir açıklama, {وَرَحْمَةً} “ve bir rahmet [olarak]”; yani bir ikram. Sonra ondan faydalananları tahsis etti, zira bir şeyden faydalanmayan kimse onun hakkında yok hükmündedir; şöyle buyurdu: {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “iman eden bir kavim için”; yani kendilerinde bunun kabiliyeti olan kimseler için. Bunda, surenin gayelerinden biri olan Kitab'ın vasfına en güzel üslupla ve en eşsiz veçhile bir dönüş vardır.
ولما وصف الكتاب وذكر المنتفع به، تشوفت النفس إلى السؤال عن حال من لا يؤمن به وهم الجاحدون، فقال مشيراً إلى أن حالهم في وقوفهم عن المتابعه بعد العلم بصدقه بعجزهم عنه كحال من
Kitab'ı vasfedip ondan faydalananı zikredince, nefis ona inanmayanların —ki onlar inkârcılardır— durumunu sormaya meyletti. Bunun üzerine, onun karşısındaki acziyetleri sebebiyle doğruluğunu bildikten sonra uymaktan geri durmalarındaki hallerinin,
ينتظر أن يأتي مضمون وعيده: {هل ينظرون} أي ينتظرون، ولكنه لما لم يكن لهم قصد في ذلك بغير ما يفهمه الحال، جرد الفعل ولإفادة أنه بتحقيق إتيانه في غاية القرب حتى كأنه مشاهد لهم {إلا تأويله} أي تصيير ما فيه من وعد ووعيد إلى مقاره وعواقب أمره التي أخبر أنه يصير إليها.
tehdidinin muhtevasının gelmesini bekleyen kimsenin hali gibi olduğuna işaret ederek şöyle buyurdu: {هَلْ يَنْظُرُونَ} “Onlar bekliyorlar mı?”; yani beklerler mi? Fakat onların bu hususta durumun gerektirdiğinden başka bir maksatları olmadığı için fiili yalın getirdi ve onun gelişinin kesinleşmesiyle sanki kendilerince müşahede ediliyormuşçasına son derece yakın olduğunu ifade etmek için [şöyle buyurdu]: {إِلَّا تَأْوِيلَهُ} “ancak onun tevilini [akıbetini]”; yani içindeki vaad ve tehdidin yerleşeceği yere ve varacağını haber verdiği akıbetlerine dönüşmesini.
ولما كان كأنه قيل: ما يكون حالهم حينئذ؟ قال: التحسر والإذغان حيث لا ينفع، والتصديق والإيمان حين لا يقبل، وعبر عن ذلك بقوله: {يوم يأتي تأويله} أي بلوغ وعيده إلى مبلغه في الدنيا أو في الآخرة؛ ولما قدم اليوم اهتماماً به، أتبعه العامل فيه فقال: {يقول الذين نسوه} أي تركوه ترك المنسي، ويجوز أن يكون عد ذلك نسياناً لأنه ركز في الطباع أن كل ملك لا بد له من عرض جنده ومحاسبتهم، فلما أعرضوا عن ذلك فيما هو من جانب الله عده نسياناً منهم لما ركز في طباعهم.
Sanki "O vakit onların hali ne olacak?" denilmiş gibi oldu; [bunun cevabı şudur:] Fayda vermeyeceği yerde hasret çekmek ve boyun eğmek, kabul olunmayacağı zamanda tasdik ve iman etmek. Bunu da şu buyruğuyla ifade etti: {يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ} “Onun tevili [akıbeti] geldiği gün”; yani tehdidinin dünyada veya ahirette nihai noktasına ulaşması [günü]. Önemi sebebiyle "gün" kelimesini öne alınca, peşinden onun âmilini getirerek şöyle buyurdu: {يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ} “onu unutmuş olanlar derler ki”; yani onu unutulmuşun terk edilişi gibi terk edenler. Bunun unutma sayılması caizdir; çünkü her hükümdarın ordusunu teftiş etmesi ve onları hesaba çekmesi fıtratlara yerleştirilmiştir. Allah tarafından olan bu husustan yüz çevirdiklerinde, fıtratlarına yerleştirilmiş olan şeyi unutmaları olarak bunu saydı.
ولما كان نسيانهم في بعض الزمان السابق، أدخل الجار فقال {من قبل} أي قبل كشف الغطاء محققين للتصديق {قد جاءت} أي فيما سبق من الدنيا {رسل ربنا} أي المحسن إلينا {بالحق} أي المطايق لهذا الواقع الذي نراه مما كانوا يتوعدوننا به، فما صدقوا حتى رأوا
Onların unutmaları geçmiş zamanın bir kısmında olduğu için harf-i ceri dahil ederek tasdiki pekiştirir bir halde şöyle buyurdu: {مِنْ قَبْلُ} “daha önce”; yani perde kalkmadan önce, {قَدْ جَاءَتْ} “gerçekten gelmişti”; yani daha önce dünyada, {رُسُلُ رَبِّنَا} “Rabbimizin elçileri”; yani bize ihsanda bulunan [Rabbimizin elçileri], {بِالْحَقِّ} “hak ile”; yani bizi kendisiyle tehdit ettikleri şeylerden görüp durduğumuz bu vakıaya tamı tamına uygun olarak. Onlar görmedikçe tasdik etmediler;
فلم يؤمنوا بالغيب ولا أوقعوا الإيمان في دار العمل فلذا لم ينفعهم.
gayba inanmadılar ve imanı amel yurdunda gerçekleştirmediler; bundan dolayı da [bu tasdikleri] onlara fayda vermedi.
ولما وصفوه سبحانه بالإحسان لما كشف الحال عنه من حلمه وطول أناته، سببوا عن ذلك قولهم: {فهل لنا من شفعاء} أي في هذا اليوم، وكأنهم جمعوا الشفعاء لدخولهم في جملة الناس في الشفاعة العظمى لفصل القضاء؛ ثم سببوا عن ذلك تحقيق كونهم لهم أي بالخصوص فقالوا {فيشفعوا لنا} أي سواء كانوا من شركائنا الذين كنا نتوهم فيهم النفع أو من غيرهم ليغفر لنا ما قدمنا من الجرائم {أو نرد} أي إن لم يغفر لنا إلى الدنيا التي هي دار العمل، والمعنى أنه لا سبيل لنا إلى الخلاص إلا أحد هذين السببين؛ ثم سببوا عن جواب هذا الاستفهام الثاني قولهم: {فنعمل} أي في الدنيا {غير الذي كنا} أي بجبلاتنا من غير نظر عقلي {نعمل} .
Durum O'nun hilminden ve mühlet vermesinden ibaret olduğu ortaya çıkınca Sübhânehu ve Teâlâ'yı ihsan ile vasfedip bundan şu sözlerini neticelendirdiler: {فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ} “Bizim şefaatçilerimiz var mı ki?”; yani bu günde. Sanki hükmün verilmesi için büyük şefaatte insanların bütününe dahil olmalarından ötürü şefaatçileri çoğul yaptılar. Sonra bundan, onların özellikle kendilerine ait olmasını neticelendirerek şöyle dediler: {فَيَشْفَعُوا لَنَا} “bize şefaat etsinler”; yani ister kendilerinde fayda vehmettiğimiz ortaklarımızdan ister başkalarından olsunlar, ta ki işlediğimiz suçlar bağışlansın, {أَوْ نُرَدُّ} “yahut geri döndürülür müyüz?”; yani eğer bağışlanmazsak amel yurdu olan dünyaya [geri döndürülür müyüz?]. Anlam şudur: Bu iki sebepten biri dışında bizim için kurtuluşa hiçbir yol yoktur. Sonra bu ikinci istifhamın cevabından şu sözlerini neticelendirdiler: {فَنَعْمَلَ} “ve amel edelim”; yani dünyada, {غَيْرَ الَّذِي كُنَّا} “olduğumuzdan başkasını”; yani akli bir muhakeme olmaksızın fıtratlarımız gereği, {نَعْمَلُ} “işlediğimiz [amellerden başkasını]”.
ولما كان من المعلوم عند من صدق القرآن وعلم مواقع ما فيه من الأخبار أنه لا يكون لهم شيء من ذلك، كانت نتيجته قوله: {قد خسروا أنفسهم} أي فلا احد أخسر منهم {وضل} أي غاب وبطل {عنهم ما كانوا} أي جبلة وطبعاً، لا يمكنهم الرجوع عنه إلا عند عند رؤية البأس {يفترون*} أي يتعمدون في الدنيا من الكذب
Kur'an'ı tasdik eden ve içindeki haberlerin yerini bilen kimse nezdinde bunlardan hiçbirinin onlar için gerçekleşmeyeceği malum olunca, bunun neticesi şu buyruğu oldu: {قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerini gerçekten ziyana uğrattılar”; yani onlardan daha çok ziyana uğrayan hiç kimse yoktur, {وَضَلَّ} “ve kaybolup gitti”; yani yok oldu ve batıl oldu, {عَنْهُمْ مَا كَانُوا} “kendilerinden ... oldukları şeyler”; yani fıtrat ve tabiat olarak ancak azabı gördüklerinde kendisinden dönmeleri mümkün olan, {يَفْتَرُونَ} “uydurmakta [oldukları şeyler]”; yani dünyada kasten söyledikleri yalanlar,
في أمره لقصد العناد للرسل من ادعاء أن الأصنام تشفع لهم ومن غير ذلك من أكاذيبهم.
putların kendilerine şefaat edeceği iddiası ve diğer yalanları kabilinden elçilere inat maksadıyla O'nun hakkında [uydurmakta oldukları şeyler].
ولما كان مدار القرآن على تقرير الأصول الأربع: التوحيد والنبوة والمعاد والعلم، وطال الكلام في إخباره سبحانه عن أوامره ونواهيه وأفعاله بأوليائه وأعدائه الدالة على تمام القدرة والعلم، وختم بأن شركاءهم تغني عنهم، علل ذلك بأنه الرب لا غيره، في سياق دال على الوحدانية التي هي أعظم مقاصد السورة، كفيل بإظهار الحجج عليها، وعلى المقصد الثاني - وهو الإعادة التي فرغ من تقرير أحوالها بالإبداء الذي تقرر في العقول أنه أشد من الإعادة - بأدلة متكلفة بتمام القدرة والعلم فقال: {إن ربكم} أي المحسن إليكم بالإيجاد من العدم وتدبير المصالح هو {الله} أي الملك الذي لا كفوء له وحده لا صنم ولا غيره؛ ثم وصفه بما حقق ذلك فقال: {الذي خلق السماوات والأرض} أي على اتساعهما وعظمتهما.
Kur'an'ın ekseni dört aslı (tevhid, nübüvvet, mead/ahiret ve ilim) yerleştirmek üzerine kurulu olduğunda ve Sübhânehu ve Teâlâ'nın tam kudret ve ilme delalet eden emirleri, nehiyleri, dostlarına ve düşmanlarına yönelik fiilleri hakkındaki haberleri uzayıp, ortaklarının kendilerine bir fayda sağlamayacağıyla son bulunca; surenin en büyük gayesi olan vahdaniyyete delalet eden, ona ve akıllarda yeniden yaratmaktan daha çetin olduğu yerleşmiş olan ilk yaratılışla durumları ortaya konmuş bulunan ikinci gayeye (yani yeniden yaratılışa/iadeye) dair hüccetleri ortaya koymayı tam kudret ve ilmi üstlenen delillerle temin eden bir bağlamda bunu sadece Kendisinin Rab oluşuyla gerekçelendirip şöyle buyurdu: {إِنَّ رَبَّكُمُ} “Şüphesiz sizin Rabbiniz”; yani yoktan var ederek ve maslahatları düzenleyerek size ihsanda bulunan [Rabbiniz], {اللَّهُ} “Allah'tır”; yani eşi ve dengi olmayan biricik Hükümrandır, ne bir put ne de başkası [değildir]. Sonra bunu pekiştiren vasıfla O'nu niteleyip şöyle buyurdu: {الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} “Gökleri ve yeri yaratandır”; yani genişlikleri ve azametleriyle birlikte.
ولما كان ربما قال الكفار: ما له إذا كان قادراً وأنت محق في رسالتك لا يعجل لنا الإتيان بتأويله، بين أن عادته الأناه وإن كان أمره وأخذه كلمح بالبصر إذا أراده، فقال: {في ستة أيام} أي في مقدارها؛ ولما كان تدبير هذا الخلق أمراً باهراً لا تسعه العقول، ولهذا كانت قريش تقول: كيف يسع الخلق إله واحد! أشار إلى
Kâfirlerin, "Madem O güç yetirendir ve sen de peygamberliğinde haklısın, öyleyse neden onun tevilini [haber verdiği azabı] bize getirmekte acele etmiyor?" demeleri ihtimaline binaen; her ne kadar dilediğinde O'nun emri ve yakalaması göz açıp kapayıncaya kadar olsa da adetinin mühlet vermek olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} “altı günde”; yani altı gün miktarında. Bu yaratılışın tedbiri akılların alamayacağı göz kamaştırıcı bir iş olduğundan —ki bu yüzden Kureyş, "Bütün yaratılmışları bir tek ilah nasıl çekip çevirebilir!" diyordu—
عظمته وعلو رتبته بأداة البعد فقال: {ثم استوى على العرش} أي أخذ في التدبير لما أوجده وأحدث خلقه أخذاً مستوفى مستقصى مستقلاً به لأن هذا شأن من يملك ملكاً ويأخذ في تدبيره وإظهار أنه لا منازع له في شيء منه وليكون خطاب الناس على ما ألفوه من ملوكهم لتستقر في عقولهم عظمته سبحانه، وركز في فطرهم الأولى من نفي التشبيه منه، ويقال: فلان جلس على سرير الملك، وإن لم يكن هناك سرير ولا جلوس، وكما يقال في ضد ذلك: فلان ثل عرشه، أي ذهب عزه وانتقض ملكه وفسد أمره، فيكون هذا كناية لا يلتفت فيه إلى أجراء التركيب، والألفاظ على ظواهرها كقولهم للطويل: طويل النجاد، وللكريم: عظيم الرماد.
O'nun azametine ve mertebesinin yüceliğine uzaklık edatıyla işaret ederek şöyle buyurdu: {ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ} “sonra Arş'a istiva etti”; yani var edip yarattığı şeyleri eksiksiz, tastamam ve bizzat müstakil olarak tedbir etmeye koyuldu. Zira bu, bir mülke sahip olup onun tedbirine girişen ve onda hiçbir çekişenin bulunmadığını ortaya koyan kimsenin şanıdır; ayrıca insanların akıllarında Sübhânehu ve Teâlâ'nın azameti yerleşsin ve O'ndan teşbihi nefyetme hususunda ilk fıtratlarına yerleştirilen şey pekişsin diye insanlara hükümdarlarından alışageldikleri tarzda hitap edilmiştir. Nitekim ortada ne bir taht ne de bir oturma olmasa bile "Filanca saltanat tahtına oturdu" denir; bunun zıddı için de "Filancanın tahtı yıkıldı" denir ki izzeti gitti, mülkü dağıldı ve işi bozuldu demektir. Dolayısıyla bu, terkibin parçalarına ve lafızların zahirine bakılmayan bir kinayedir; tıpkı boylu poslu kimse için "kılıç bağı uzun", cömert kimse için "külü çok" demeleri gibi.
ولما كان سبحانه لا يشغله شان عن شأن، ابتدأ من التدبير هو آية ذلك بمشاهدته في تغطية الأرض بظلامه في آن واحد، فقال دالاً على كمال قدرته المراد بالاستواء بأمر يشاهد كل يوم على كثرة منافعة التي جعل سبحانه بها انتظام هذا الوجود: {يغشي} أي استوى حال كونه يغشي {الليل النهار} وقال أبو حيان: وقرأ حميد بن قيس: يغشى الليل - بفتح الياء وسكون الغين وفتح الشين وضم اللام، كذا قال عنه أبو عمرو الداني، وقال أبو الفتح بن جني عن حميد بنصب الليل ورفع
Bir iş diğer bir işe engel teşkil etmeyen Sübhânehu ve Teâlâ, bir anda yerin karanlığıyla örtülmesinde müşahede edilen ve bunun apaçık alameti olan tedbire başlayıp, istiva ile murat edilen kudretinin kemaline, bu varlığın intizamını kendisiyle sağladığı pek çok faydasıyla her gün müşahede edilen bir hususla delalet ederek şöyle buyurdu: {يُغْشِي} “örter”; yani istiva etti, şu haldeyken ki örter: {اللَّيْلَ النَّهَارَ} “geceyi gündüze”. Ebû Hayyân dedi ki: Humeyd b. Kays, "ya'nın fethası, gayn'ın sükûnu, şîn'in fethası ve lâm'ın dammesiyle يغْشَى الليلُ (gece örter)" şeklinde okumuştur; Ebû Amr ed-Dânî ondan böyle nakletmiştir. Ebü'l-Feth İbn Cinnî ise Humeyd'den "el-leyle" kelimesinin nasbı ve "en-nehâru" kelimesinin ref'i ile nakletmiştir.
النهار، وقال ابن عطية: وأبو الفتح أثبت، وهذا الذي قاله - من أن أبا الفتح أثبت - كلام لا يصح، إذ رتبة أبي عمرو الداني في القراءة ومعرفتها وضبط رواياتها واختصاصه بذلك بالمكان الذي لا يدانيه أحد من أئمة القراءة فضلاً عن النجاة الذين ليسوا مقرئين ولا رووا القراءة عن أحد ولا روى عنهم القراءة أحد، هذا مع الديانة الزائدة والتثبت في النقل وعدم التجاسر ووفور الحظ من العربية، فقد رأيت له كتاباً في كلا وكتاباً في إدغام أبي عمرو الكبير دلاً على اطلاعه على ما لا يكاد يطلع عليه أئمة النجاة ولا المقرئين إلى سائر تصانيفه، والذي نقله أبو عمرو الداني عن حميد أمكن من حيث المعنى، لأن ذلك موافق لقراءة الجماعة إذ {اليّل} في قراءتهم - وإن كان منصوباً- هو الفاعل من حيث المعنى إذ همزة النقل أو التضعيف صيرة مفعولاً، ولا يجوز أن يكون مفعولاً ثانياً من حيث المعنى، لأن المنصوبين تعدى إليهما الفعل وأحدهما فاعل من حيث المعنى، فيلزم أن يكون الأول منهما كما لزم ذلك في: ملكت زيداً عمراً، إذ رتبة التقديم هي الموضحة أنه الفاعل من حيث المعنى كما لزم ذلك في ضرب موسى عيسى - انتهى.
İbn Atıyye ise: "Ebü'l-Feth daha sağlamdır" demiştir. İbn Atıyye'nin Ebü'l-Feth'in daha sağlam olduğuna dair bu sözü sahih değildir; zira Ebû Amr ed-Dânî'nin kıraatteki, onu bilmedeki, rivayetlerini zabtetmedeki ve buna ihtisasındaki rütbesi, kıraat imamlarından hiçbirinin erişemeyeceği bir mertebedir; nerede kaldı ki ne mukrî olan ne kimseden kıraat rivayet eden ne de kendisinden kıraat rivayet edilen nahivciler! Üstelik bu, onun üstün takvası, nakildeki titizliği, cüretkâr olmaması ve Arap dilindeki yetkinliğiyle birliktedir. Nitekim onun "Kellâ" üzerine bir kitabını ve "Ebû Amr'ın Büyük İdgamı" üzerine bir kitabını gördüm ki diğer eserleriyle birlikte nahiv imamlarının da mukrîlerin de pek muttali olamayacağı şeylere vukûfiyetine delalet etmektedir. Ebû Amr ed-Dânî'nin Humeyd'den naklettiği mana bakımından daha kuvvetlidir; çünkü bu, cumhurun kıraatine uygundur. Zira onların kıraatinde {اللَّيْلَ} “gece” mansub olsa bile mana bakımından faildir; çünkü nakil hemzesi veya şedde onu meful yapmıştır. Mana bakımından ikinci meful olması ise caiz değildir; zira iki mansuba fiil geçmiş olup bunlardan biri mana bakımından faildir, dolayısıyla "Zeyd'i Amr'a mülk kıldım" cümlesinde olduğu gibi birincisinin fail olması gerekir; zira "Musa İsa'yı dövdü" cümlesinde gerektiği gibi mana bakımından fail olduğunu açıklayan şey takdim rütbesidir - [İbn Atıyye'den nakil] bitti.
ولما أخبر سبحانه أن الليل يغطي النهار، دل على أن النهار كذلك بقوله مبيناً لحال الليل {يطلبه} أي الليل يجر ويطلب النهار دائماً طلباً {حثيثاً} أي سريعاً جداً لتغطية الليل، وذلك لأن الشيء لا يكون مطلوباً إلا بعد وجوده، وإذا وجد النهار كان مغطياً لليل، لأنهما ضدان، وجود أحدهما ماح لوجود الآخر، وابتدأ سبحانه بذكر الليل لأن إغشاءه أول كائن بعد تكمل الخلق، وحركتهما بواسطة حركة العرش، ولذا ربطهما به، وهي أشد الحركات سرعة وأكملها شدة، وللشمس نوعان من الحركة: أحدهما بحسب ذاتها تتم بقطع الدرج كلها في جميع الفلك، وبسببه تحصل السنة، والثاني بحسب حركة الفلك الأعظم تتم في اليوم بليلته، والليل والهنار إنما يحصلان بسبب حركة السماء الأقصى الذي يقال له العرش لا بسبب حركة النيرين، وأجاز ابن جني أن يكون {يطلبه} حالاً من النهار في قراءة الجماعة وإن كان مفعولاً، أي حال كون النهار يطلب الليل حثيثاً ليغطيه، وأن يكون حالاً منهما معاً لأن كلاًّ منهما طالب للآخر، وبهذا ينتظم ما قاله في قراءة حميد، فإن كلاً منهما يكون غاشياً للآخر، قال في كتابه المحتسب في القراءات الشواذ: ووجه صحة القراءتين
Sübhânehu ve Teâlâ gecenin gündüzü örttüğünü haber verince, gecenin durumunu açıklayan şu buyruğuyla gündüzün de böyle olduğuna delalet etti: {يَطْلُبُهُ} “onu kovalar”; yani gece, gündüzü daima arar ve kovalar, {حَثِيثاً} “hızla”; yani geceyi örtmek üzere çok süratli bir arayışla. Çünkü bir şey ancak var olduktan sonra talep edilir; gündüz var olduğunda ise geceyi örtücü olur, zira ikisi zıttır, birinin varlığı diğerinin varlığını yok edicidir. Sübhânehu ve Teâlâ geceyi zikretmekle başladı; çünkü onun örtmesi yaratılış tamamlandıktan sonraki ilk var olandır. İkisinin hareketi Arş'ın hareketi vasıtasıyladır, bundan dolayı onları Arş'a bağlamıştır; o hareket ise hareketlerin en süratlisi ve şiddet bakımından en mükemmelidir. Güneşin iki tür hareketi vardır: Biri kendi zatına göredir ki bütün felekteki dereceleri katetmekle tamamlanır ve yıl bununla meydana gelir; ikincisi ise en büyük feleğin hareketine göredir ki gece ve gündüzüyle bir günde tamamlanır. Gece ve gündüz iki nur kaynağının hareketi sebebiyle değil, ancak Arş denilen en uzak semanın hareketi sebebiyle meydana gelir. İbn Cinnî, cumhurun kıraatinde meful olsa bile {يَطْلُبُهُ} ifadesinin gündüzden hal olmasını —yani gündüzün örtmek üzere geceyi hızla talep etmesi hali— ve her ikisi de diğerini talep ettiği için her ikisinden birden hal olmasını caiz görmüştür. Bununla Humeyd'in kıraati hakkında söylediği şey de düzene girer, zira her ikisi de diğerini örtücü olur. Şaz kıraatler hakkındaki el-Muhteseb adlı kitabında şöyle demiştir: İki kıraatin sıhhati
والتقاء معنييهما أن الليل والنهار يتعاقبان، وكل واحد منهما وإن أزال صاحبه فإن صاحبه أيضاً مزيل له، وكل واحد منهما على هذا فاعل وإن كان مفعولاً ومفعول وإن كان فاعلاً، على أن الظاهر في الاستحثاث هنا إنما هو النهار لأنه بسفورة وشروقه أظهر أثراً في الاستحثاث من الليل.
ve manalarının uyuşması şu veçhiledir: Gece ve gündüz birbirini takip eder; her biri diğerini izale etse de diğeri de onu izale edicidir. Bu durumda her biri meful olsa da faildir, fail olsa da mefuldür. Bununla birlikte burada hızla talep etme hususunda zahir olan gündüzdür; zira o, aydınlığı ve doğuşuyla hızlandırma konusunda geceden daha belirgin bir ize sahiptir.
ولما ذكر الملوين، أتبعهما آية كل فقال: {والشمس والقمر والنجوم} أي خلقها، أو يغشى كل قبيل منهما ما الآخر آيته خال كون الكل {مسخرات} أي للسير وغيره {بأمره} وهو إرداته وكلامه، تقودها الملائكة كما روي أن لله ملائكة يجرون الشمس والقمر.
Gece ve gündüzü zikredince, her birinin alametini onların peşine ekleyerek şöyle buyurdu: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ} “Güneşi, ayı ve yıldızları da [yarattı]”; yani onları yarattı yahut her iki gruptan biri diğerinin alameti olan şeyi örter, hepsi şu haldeyken: {مُسَخَّرَاتٍ} “boyun eğdirilmiş olarak”; yani akıp gitmeye ve diğer şeylere, {بِأَمْرِهِ} “O'nun emriyle”; ki o O'nun iradesi ve kelamıdır; nitekim Allah'ın güneşi ve ayı çeken melekleri olduğuna dair rivayet edildiği gibi onları melekler sevk eder.
ولما صح أن جميع ما نراه من الذوات خلقه، وما نعلمه من المعاني أمره، أنتج قطعاً قوله {ألا له} أي وحده، وقدم المسبب على السبب ترقية - كما هو مقتضى الحكم - من المحسوس إلى المعقول فقال: {الخلق} وهو ما كان من الإيجاد بتسبيب وتنمية وتطوير قال الرازي: فكل ما كان جسماً او جسمانياً كان مخصوصاً بمقدار معين فكان من عالم الخلق، فعالم الخلق بتسخيره، وعالم الأمر بتدبيره، واستيلاء الروحانيات على الجسمانيات بتقديره {والأمر} وهو ما كان من ذلك إخراجاً من العدم من غير تسبب كالروح، وما كان حفظاً وتدبيراً بالكلام
Gördüğümüz bütün zatların O'nun yaratması, bildiğimiz bütün manaların da O'nun emri olduğu kesinleşince, bu durum şu buyruğu kesin olarak neticelendirdi: {أَلَا لَهُ} “İyi bilin ki O'nundur”; yani yalnızca O'nundur. Hikmetin gereği olarak hissî olandan aklî olana yükseltmek maksadıyla müsebbebi sebebin önüne geçirerek şöyle buyurdu: {الْخَلْقُ} “yaratma”; ki o bir sebep kılma, büyütme ve evrelerden geçirme ile var etmektir. Râzî der ki: Cisim veya cismanî olan her şey belirli bir miktara tahsis edilmiştir, dolayısıyla halk (yaratılış) âlemindendir. Halk âlemi O'nun teshiriyle, emir âlemi O'nun tedbiriyle, ruhanî varlıkların cismanî varlıklara galebesi de O'nun takdiriyle gerçekleşir. {وَالْأَمْرُ} “ve emir [de O'nundur]”; o da ruh gibi sebepsiz olarak yokluktan varlığa çıkarılan şeyler ile kelam vasıtasıyla muhafaza ve tedbir kılınan şeylerdir;
كالأديان وكل ما يلاحظ القيومية؛ وقال الرازي: كل ما كان بريئاً من الحجم والمقدار كان من عالم الأمر، وعد الملائكة من عالم الأمر، فأتنج ذلك قطعاً قوله على سبيل المدح الذي ينقطع دونه الأعناق ويتقاصر دون عليائه ذري الآفاق: {تبارك} أي ثبت ثبوتاً لا ثبوت في الحقيقة غيره اليمن والبركة وكثرة الآثار الفاضلة والنتائج الشريفة {الله} أي ذو الجلال والإكرام.
dinler ve Kayyûmluğun gözetildiği her şey gibi. Râzî der ki: Hacim ve miktardan beri olan her şey emir âlemindendir; melekleri de emir âleminden saymıştır. Bu da, önünde boyunların büküldüğü ve yüceliğine ufukların zirvelerinin bile erişemediği bir övgü kabilinden şu buyruğu kesin olarak neticelendirdi: {تَبَارَكَ} “Ne yücedir”; yani hayır, bereket, faziletli eserlerin ve şerefli neticelerin çokluğu hakikatte başkası için olamayacak bir sebatla sabit oldu; {اللَّهُ} “Allah”; yani celal ve ikram sahibi.
ولما دل على أنه يستحق هذا الثناء لذاته، دل على أنه يستحقه لصفاته فقال: {رب العالمين*} أي مبدع ذلك كله ومربيه خلقاً وتصريفاً بأمره، وفي الجزء السادس من فوائد المخلص عن سفيان بن عيينة أنه قال: ما يقول هذه الدوبية - يعني بشراً المريسي؟ قالوا: يا أبا محمد! يزعم أن القرآن مخلوق، فقال: كذب، قال الله ﷿ {ألا له الخلق والأمر} فالخلق خلق الله، والأمر القرآن - انتهى. وهذا الذي فسر به مما تحتمله الآية بأن يكون الأمر هو المراد بقوله {بأمره} وهو الإرادة والكلام مع احتمال ما قدمته.
Bu övgüyü zatı gereği hak ettiğine delalet edince, sıfatları gereği de hak ettiğine delalet ederek şöyle buyurdu: {رَبُّ الْعَالَمِينَ} “Alemlerin Rabbi”; yani bütün bunları yoktan var eden ve emriyle yaratıp evirip çevirerek terbiye eden. Fevâidü'l-Muhlis'in altıncı cüzünde Süfyân b. Uyeyne'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Bu böcek —yani Bişr el-Merîsî— ne diyor?" Dediler ki: "Ey Ebû Muhammed! Kur'an'ın mahluk olduğunu iddia ediyor." Bunun üzerine şöyle dedi: "Yalan söylemiş. Allah Azze ve Celle {أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ} “İyi bilin ki yaratma da emir de O'nundur” buyurmuştur; halk Allah'ın yaratması, emir ise Kur'an'dır" - [nakil] bitti. Onun tefsir ettiği bu mana ayetin ihtimal dahilinde olan hususlardandır; şöyle ki emir ile muradın {بِأَمْرِهِ} “O'nun emriyle” buyruğundaki irade ve kelam olması mümkündür, bununla birlikte daha önce sunduğum ihtimal de geçerlidir.
ولما ذكر تعالى تفرده بالخلق والأمر المقتضي لتفرده بالعبادة للتوجيه إلى تحصيل المعارف النفسانية والعلوم الحقيقية، أمر بهذا المقتضى اللائق بتلك المعارف، وهو الدعاء الذي هو مخ العبادة فقال: {ادعوا ربكم} أي الدائم الإحسان إليكم دعاء عبادة وخضوع {تضرعاً} أي تذللاً
Yüce Allah nefsânî marifetleri ve hakiki ilimleri elde etmeye yönlendirmek üzere ibadette tek kılınmasını gerektiren yaratmada ve emretmedeki tekliğini zikredince, bu marifetlere layık olan bu gereği, yani ibadetin özü olan duayı emrederek şöyle buyurdu: {ادْعُوا رَبَّكُمْ} “Rabbinize dua edin”; yani size ihsanı daim olana ibadet ve boyun eğiş duasıyla [dua edin], {تَضَرُّعاً} “yalvara yakara”; yani alçakgönüllülükle,
ظاهراً {وخفية} أي وتذللاً باطناً، وقد أثنى على عبده زكريا ﵇ فقال: {إذ نادى ربه نداء خفياً} [مريم: ٣] أي اجمعوا إلى خضوع الظاهر خضوع الباطن، أي أخلصوا له العبادة، إنه يحب المخلصين لأن تفرده بأن يدعى هو اللائق بمقام عز الربوبية، والتذلل على هذه الصفة هو اللائق بمقام ذل العبودية، وهذا هو المقصود من الدعاء لا تحويل العلم الأزلي، وهو المقصود من جميع العبادات، فإن العبد لا يدعو إلا وقد استحضر من نفسه الذل والصعب والحاجة، ومن ربه العلم والقدرة والكفاية، وهذا هو المقصود من جميع العبادات، فلهذا كان الدعاء مخ العبادة، وقد جمع هذا الكلام على وجازته كل ما يراد تحقيقه وتحصيله من شرائط الدعاء بحيث إنه لا مزيد عليه، ومن فعل خلاف ذلك فقد تجاوز الحد، وإلى ذلك أوماً بتعليله بقوله: {إنه لا يحب المعتدين*} أي المجاوزين لما أمروا به في الدعاء وغيره، قالوا فالمعنى أن من ترك هذا لا يحبه الله، أي لا يثيبه البتة ولا يحسن إليه، فالآية من الاحتباك آخرها يدل على حذف ضده من صدرها، وصدرها يدل على أنه حذف قبل الآخر: ولا تتركوا الإخلاص تكونوا معتدين.
zahiren, {وَخُفْيَةً} “ve gizlice”; yani bâtınen tezellül içinde. Nitekim kulu Zekeriyyâ aleyhisselâm'ı överek şöyle buyurmuştur: {إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِدَاءً خَفِيّاً} “Hani o, Rabbine gizlice niyaz etmişti”. Yani zahirdeki boyun eğişe bâtındaki boyun eğişi de ekleyin; yani ibadeti O'na halis kılın; şüphesiz O, ihlaslı olanları sever. Çünkü kendisine dua edilmede tek olması, rububiyetin izzet makamına layık olandır; bu nitelikte tezellül göstermek de kulluğun zillet makamına layık olandır. Duadan maksat ezeli ilmi değiştirmek değil, budur; nitekim bütün ibadetlerden maksat da budur. Zira kul ancak kendi nefsinden zilleti, meşakkati ve muhtaçlığı; Rabbinden ise ilmi, kudreti ve kifayeti hazır bulundurarak dua eder. Bütün ibadetlerin maksadı budur; işte bu yüzden dua ibadetin özüdür. Bu kelam vecizliğiyle birlikte duanın şartlarından gerçekleştirilmesi ve elde edilmesi istenen her şeyi fazlası olmayacak derecede kendisinde toplamıştır. Kim bunun aksini yaparsa haddi aşmış olur. Şu gerekçelendirmesiyle de buna işaret etmiştir: {إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez”; yani duada ve diğer hususlarda kendilerine emredilen şeylerin sınırını aşanları. Dediler ki: Mana, bunu terk edeni Allah'ın sevmediğidir; yani ona asla sevap vermez ve ihsanda bulunmaz. Ayette ihtibak sanatı vardır; sonu, başından zıddının hazfedildiğine delalet eder, başı da sondan önce şu cümlenin hazfedildiğine delalet eder: "İhlası terk etmeyin ki haddi aşanlardan olursunuz."
ولما كان ذلك من الوفاء بحق الربوبية والقيام بحق العبودية مقتضياًَ للصلاح أمر بإدامته بالنهي عن ضده في قوله: {ولا تفسدوا} أي لا تدفعوا فساداً {في الأرض} أي بالشرك والظلم، فهو منع من
Bu, rububiyet hakkını ifa etmek ve kulluk hakkını yerine getirmek olup ıslahı gerektirdiğinden, zıddını nehyederek onun devam ettirilmesini şu buyruğuyla emretti: {وَلَا تُفْسِدُوا} “Ve fesat çıkarmayın”; yani fesada sevk etmeyin, {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde”; yani şirk ve zulümle. Bu,
إيقاع ماهية الإفساد في الوجود، وذلك يقتضي المنع من جميع أنواعه فيتناول الكليات الخمس التي اتفقت عليها الملل، وهي الأديان والأبدان والعقول والأنساب والأموال {بعد إصلاحها} والظاهر أن الإضافة بمعنى اللام وهي إضافة في المفعول، أي لا تدنسوها بفساد بعد أن أصلحها لكم خلقاً بما سوى فيها من المنافع المشار إليها بقوله {يغشي الليل النهار} [الأعراف: ٥٤] ، الدال على الوحدانية الداعي إلى الحق إقامة للأبدان، وأمر بما أنزل من كتبه على ألسنة رسله عليهم الصلاة والسلام إقامة للأديان فجمع إلى الإيجاد الأول الإبقاء الأول.
fesat çıkarma mahiyetinin varlıkta gerçekleştirilmesini menetmektir; bu da onun bütün türlerinin menedilmesini gerektirir, dolayısıyla dinlerin üzerinde ittifak ettiği beş temel esası (zarûrât-ı hamse) kapsar ki bunlar: dinler, canlar, akıllar, nesepler ve mallardır. {بَعْدَ إِصْلَاحِهَا} “ıslah edilmesinden sonra”; zahir olan, tamlamanın lâm manasında olup mefule izafet olmasıdır; yani bedenleri ayakta tutmak için vahdaniyete delalet eden ve hakka çağıran {يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ} “geceyi gündüze örter” buyruğuyla işaret edilen menfaatleri onda düzenlemek suretiyle yaratılış olarak sizin için onu ıslah ettikten, dinleri ayakta tutmak için de peygamberlerinin (aleyhimüssalâtü vesselâm) diliyle indirdiği kitaplarla emrettikten sonra yeryüzünü fesatla kirletmeyin. Böylece ilk var edişe ilk idame ettirişi de eklemiştir.
ولما كان ذلك ربما اقتضى الاقتصار بكمال التذلل على مقام الخوف، نفى ذلك بقوله {وادعوه خوفاً} أي من عدله؛ ولما كان لا سبب للعباد من أنفسهم في الوصول إليه سبحانه، عبر بالطمع فقال: {وطمعاً} أي في فضله، فإن من جمع بين الخوف والرجاء كان في مقام الإحسان وكأنه مشاهد للرحمن، ما زجره زاجر الجلال بسياط سطوته إلا دعاه داعي الجمال إلى بساط رأفته، ومن حاز مقام الإحسان كان أهلاً للرحمة {إن رحمت الله} أي إكرام ذي الجلال والإكرام لمن يدعوه على هذه الصفة، وفخمها بالتذكير لإضافتها إلى غير مؤنث فيما قال سيبوية، فقال: {قريب} وكان الأصل منكم، ولكنه أظهر تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف فقال: {من المحسنين*} .
Bu durum tam bir tezellül ile sadece korku makamında kalmayı gerektirebileceğinden, bunu şu buyruğuyla nefyetti: {وَادْعُوهُ خَوْفاً} “ve O'na korkuyla dua edin”; yani adaletinden [korkarak]. Kulların kendiliklerinden Sübhânehu ve Teâlâ'ya ulaşmalarına bir sebep bulunmadığından tamah ile ifade ederek şöyle buyurdu: {وَطَمَعاً} “ve ümitle”; yani lütfuna [ümit bağlayarak]. Zira kim korku ile ümidi bir arada bulundurursa ihsan makamında olur ve sanki Rahmân'ı görüyormuş gibi olur; celâl menedicisi onu satvetinin kırbaçlarıyla menettikçe, cemâl davetçisi de onu şefkatinin yaygısına davet eder. İhsan makamını elde eden kimse ise rahmete ehil olur: {إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ} “Şüphesiz Allah'ın rahmeti”; yani celâl ve ikram sahibinin Kendisine bu sıfat üzere dua eden kimseye ikramı —Sîbeveyhi'nin dediğine göre müennes olmayana izafe edilmesinden ötürü müzekker kılınarak tazim edilmiştir— şöyle buyurdu: {قَرِيبٌ} “yakındır”; asıl olan "sizden [yakındır]" olması idi, fakat hükmü vasfa bağlamak ve genelleştirmek için açık isim getirerek şöyle buyurdu: {مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “iyilik edenlere”.
ولما كان دوام الصلاح لا يكون إلا يكون بالغيث، وهو من أجلّ أنواع الرحمة، وهو لا يكون إلا بالسحاب، وهو لا يكون إلا بالريح، قال تعالى عاطفاً على {إن ربكم الله} تنبيهاً بعد تحقيق المبدإ على تحقيق المعاد: {وهو} أي لا غيره {الذي يرسل} أي بالتحريك {الرياح} هذا في قراءة الجماعة، وأنواعها خمس: جنوب وشمال وصبا ودبور ونكباء، وهي كل ريح انحرفت فوقعت بين ريحين، ووحد ابن كثير وحمزة والكسائي على إرادة الجنس {بشرا} بضمتين في قراءة أهل الحجاز والبصرة، أي منتشرة جمع نشور من النشر، وهو بسط ما كان مطوياً وتفريقه في كل وجه لا لذات الريح وإلا لدام ذلك منها ولا بقوة فلك أو نجم لأن نسبتهما إلى الهواء واحدة {بين يدي} أي قبل {رحمته} أي المطر، ولعله عبر فيه باليدين: اليمنى واليسرى، لدلالته - مع ما فيه من الفخامة - على انه تارة يكون رحمة وتارة يكون عذاباً كما كان على قوم نوح ﵇ وإن كانت الرحمة فيه أغلب وهي ذات اليمين، وتارة تكون الرياح جامعة لها لحفظ الماء، وتارة مفرقة مبطلة لها، وتارة تكون مقومة للزروع والأشجار مكملة لها وهي اللواقح، وتارة تكون منمية لها أو مهلكة كما يكون في الخريف، وتارة تكون طبية وتارة مهلكة إما بشدة الحرارة والبرودة؛ ثم غيّ الإرسال بقوله {حتى إذا أقلت سحاباً} أي حملتها
Islahın devamı ancak rahmetin en yüce türlerinden olan yağmurla, o da ancak bulutla, bulut da ancak rüzgârla olabileceğinden, Yüce Allah ilk yaratılışı pekiştirdikten sonra yeniden dirilişi pekiştirmeye dikkat çekmek üzere {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ} “Şüphesiz sizin Rabbiniz Allah'tır” ayetine atfederek şöyle buyurdu: {وَهُوَ} “Ve O'dur”; yani başkası değil, {الَّذِي يُرْسِلُ} “gönderen”; yani harekete geçiren, {الرِّيَاحَ} “rüzgârları”; bu, cumhurun kıraatindedir ve rüzgârın türleri beştir: cenûb (güney), şimâl (kuzey), sabâ (doğu), debûr (batı) ve nekbâ (iki rüzgâr arasına sapan her rüzgâr). İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî cins kastıyla müfred okumuşlardır. {بُشْراً} “müjdeci olarak”; Hicaz ve Basra ehlinin kıraatinde iki damme iledir (nüşüren); yani yayılmış olarak; dürülü olanı açıp her yöne dağıtmak anlamındaki "neşr" kökünden "nüşûr"un çoğuludur. Bu, rüzgârın zatından ötürü değildir, aksi takdirde bu durum ondan sürekli olurdu; ne de bir felek veya yıldızın kuvvetiyledir, çünkü onların havaya nispeti birdir. {بَيْنَ يَدَيْ} “önünde”; yani evvelinde, {رَحْمَتِهِ} “rahmetinin”; yani yağmurun. Burada azamet ifade etmesiyle birlikte iki el ile (sağ ve sol) tabir buyurması, yağmurun —Nûh aleyhisselâm'ın kavminde olduğu gibi— bazen rahmet bazen de azap olduğuna delalet etmesi içindir; gerçi rahmet onda daha galiptir ve sağ el tarafıdır. Bazen rüzgârlar suyu muhafaza etmek için onu toplayıcı, bazen dağıtıp yok edici olur; bazen ekinleri ve ağaçları besleyip aşılayıcı (levâkıh) olarak tamamlayıcı olur; bazen sonbaharda olduğu gibi onları büyütücü yahut helak edici olur; bazen latif, bazen de aşırı sıcaklık veya soğuklukla helak edici olur. Sonra göndermenin gayesini şu buyruğuyla bildirdi: {حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَاباً} “Nihayet [rüzgârlar] bulutları yüklendiği zaman”; yani onu kaldırdığında,
لقلتها عندها لخفتها عليها {ثقالاً} أي بالماء؛ ولما دل على العظمة بالجمع وحقق الأمر بالوصف، أفرد اللفظ دلالة على غاية العظمة بسوقه مجتمعاً كأنه قطعة واحدة، لا يفترق جزء منه عن سائره إذ لو تفرق لاختل أمره، فقال: {سقناه لبلد} أي لأجله وإليه {ميت} أي بعدم النبات {فأنزلنا} أي بما لنا من العظمة {به} أي البلد، أو بسبب ذلك السحاب {الماء} أي هذا الجنس، وأشار إلى عظمة الإنبات بالنون فقال {فأخرجنا به} أي بالماء {من كل الثمرات} أي الحقيقية على الأشجار، والمجازية من النبات وحبوبه، ولما كان هذا - مع ما فيه من التذكير بالنعمة المقتضية لتوحيده بالدعوة - دليلاً ثانياً في غاية الدلالة على القدرة على البعث، قال تعالى: {كذلك} أي مثل ما أخرجنا هذا النبات من الأرض بعد أن لم يكن {نخرج الموتى} أي من الأرض بعد أن صاروا تراباً {لعلكم تذكرون*} أي قلنا هذا لتكون حالكم حال من يرجي تذكر هذه الآية المشاهدة القريبة المأخذ ولو على أدنى وجوه التذكر بما أشار إليه الإدغام، لأنه سبحانه كما قدر على إعادة النبات بجمع الماء له من جوف الأرض بعد أن كان تغيب في الأرض وصار تراباً، وأحيى الشجرة بعد أن كانت لا روح لها بإيداع الثمرة التي هي روحها، فهو
kendisi için hafif olduğundan onun nezdinde az geldiği için, {ثِقَالاً} “ağırlaşmış [bulutları]”; yani su ile. Çoğul ile azamete delalet edip vasıf ile meseleyi pekiştirince; son derece büyük bir azamete delalet etmek üzere, sanki tek bir parçaymış gibi hiçbir parçası diğerinden ayrılmaksızın —zira dağılsaydı nizamı bozulurdu— topluca sevk edildiğini belirtmek için lafzı müfred getirerek şöyle buyurdu: {سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ} “onu bir beldeye sevk ettik”; yani onun için ve ona doğru, {مَيِّتٍ} “ölü [bir beldeye]”; yani bitkisi bulunmayan [bir beldeye]. {فَأَنْزَلْنَا} “ve indirdik”; yani azametimizle, {بِهِ} “oraya”; yani o beldeye yahut o bulut vasıtasıyla, {الْمَاءَ} “suyu”; yani bu cinsi. "Nûn" zamiriyle bitirmenin azametine işaret ederek şöyle buyurdu: {فَأَخْرَجْنَا بِهِ} “ve onunla çıkardık”; yani su ile, {مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ} “her türlü üründen”; yani ağaçlardaki hakiki meyvelerden, bitkilerden ve tanelerinden olan mecazi meyvelerden. Bu, duada O'nu birlemeyi gerektiren nimeti hatırlatmakla birlikte, yeniden diriltmeye olan kudrete son derece açık ikinci bir delil olunca Yüce Allah şöyle buyurdu: {كَذَلِكَ} “İşte böylece”; yani bu bitkiyi yok iken yerden çıkardığımız gibi, {نُخْرِجُ الْمَوْتَى} “ölüleri çıkarırız”; yani toprak olduktan sonra yerden [çıkarırız], {لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “ola ki ibret alırsınız”; yani bu sözü, durumunuz müşahede edilen ve idraki yakın olan bu ayeti —idgamın işaret ettiği üzere hatırlamanın en alt derecesiyle de olsa— hatırlaması umulan kimsenin durumu olsun diye söyledik. Çünkü Sübhânehu ve Teâlâ, toprakta kaybolup toprak haline geldikten sonra yerin bağrından suyu onun için toplayarak bitkiyi yeniden var etmeye güç yetirdiği ve ruhu mesabesinde olan meyveyi içine koyarak ruhsuz olan ağaca hayat verdiği gibi;
قادر على إعادة الأشباح وإيداعها الأرواح كما كانت أول مرة، لأنه لا فرق بين الإخراجين.
bedenleri ilk defa olduğu gibi yeniden yaratmaya ve onlara ruhları yerleştirmeye de kādirdir; çünkü bu iki çıkarma arasında hiçbir fark yoktur.
ولما كانت الموت موتين: حسياً ومعنوياً - كما أشير في الأنعام في آية {إنما يستجيب الذين يسمعون والموتى يبعثهم الله} [الأنعام: ٣٦] {أو من كان ميتاً فأحييناه} [الأنعام: ١٢٢] كان كأنه قيل: لا فرق في ذلك عندما بين أموات الإيمان وأموات الأبدان، فكما أنا فاوتنا بين جواهر الأراضي بخلق بعضها جيداً وبعضها رديئاً كذلك فاوتنا بين عناصر الأناسي بجعل بعضها طيباً وبعضها خبيثاً، فالجيد العنصر يسهل إيمانه، والخبيث الأصل يعسر إذعانه وتبعد استقامته وإيقانه {والبلد الطيب} أي الذي طابت أرضه فكانت كريمة منبتة {يخرج نباته} أي إذا نزل عليه الماء خروجاً كثيراً حسناً سهلاً غزيراً {بإذن} أي بتمكين {ربه} أي المربي له بما هيأه له، والذي طاب في الجملة ولم يصل إلى الغاية يخرج له نبات دون ذلك، والخبيث لا يخرج له نبات أصلاً بمنع ربه له {والذي خبث} أي حصلت له خباثة في جبلته بكون أرضه سبخة أو نحوها مما لا يهيئه الله تعالى للإنبات {لا يخرج} أي نباته {إلا} أي حال كونه {نكداً} أي قليلاً ضعيف المنفعة، وهو -
Ölüm, En'âm Suresi'ndeki {إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ} “Ancak dinleyenler icabet eder; ölülere gelince, Allah onları diriltir” ve {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْنَاهُ} “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...” ayetlerinde işaret edildiği üzere iki türlüdür: hissî ve manevî. Sanki şöyle denilmiş gibidir: Bu hususta katımızda iman ölüleri ile beden ölüleri arasında fark yoktur. Nitekim biz yeryüzünün cevherleri arasında bazısını verimli, bazısını da çorak yaratarak nasıl fark kıldıysak; insanların mayaları arasında da bazısını temiz, bazısını da habis kılarak öyle fark kıldık. Mayası temiz olanın imanı kolay olur; aslı habis olanın ise boyun eğmesi güçleşir, istikameti ve yakîni uzaklaşır: {وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ} “Güzel belde”; yani toprağı temiz, cömert ve verimli olan belde, {يَخْرُجُ نَبَاتُهُ} “onun bitkisi çıkar”; yani üzerine su indiğinde çok, güzel, kolay ve bol bir şekilde çıkar, {بِإِذْنِ} “izniyle”; yani imkân vermesiyle, {رَبِّهِ} “Rabbinin”; yani onun için hazırladığı şeylerle onu terbiye edenin [izniyle]. Genel olarak iyi olup da nihai noktaya ulaşmayandan bundan daha az bitki çıkar; habis olandan ise Rabbinin engellemesiyle hiç bitki çıkmaz. {وَالَّذِي خَبُثَ} “kötü ve çorak olan ise”; yani toprağının çorak veya Yüce Allah'ın bitki bitirmeye elverişli kılmadığı benzeri bir yer olmasıyla yapısında habaset bulunan yer, {لَا يَخْرُجُ} “çıkmaz”; yani onun bitkisi, {إِلَّا} “ancak ... [çıkar]”; şu haldeyken ki: {نَكِداً} “kıt ve faydasız”; yani az ve faydası zayıf olarak [çıkar]. Bu —
مع كونه دالاً على أن ذلك ما كان على ما وصف مع استواء الأراضي في الأصل واستواء المياه ونسبتها إلى الأفلاك والنجوم إلا بالفاعل المختار - مثل ضربه سبحانه للمؤمن والكافر عند سماعهما للذكر من الكتاب والسنة، والآية من الاحتباك.
aslen toprakların, suların eşit olmasına ve onların feleklere ve yıldızlara nispetinin bir olmasına rağmen bunun ancak fâil-i muhtar (dilediğini seçen Allah) ile vasfedilen şekilde gerçekleştiğine delalet etmesiyle birlikte— Sübhânehu ve Teâlâ'nın Kitap ve Sünnet'ten zikri işittiklerinde mümin ile kâfir için verdiği bir misaldir. Ayette ihtibak sanatı vardır.
ولما استوت هذه الآيات على الذروة من بدائع الدلالات، كان السامع جديراً بأن يقول: هل تبين جميع هذه الآيات هذه البيان؟ فقيل: {كذلك} أي نعم، مثل هذا التصريف، وهو الترديد مع اختلاف الأنحاء لاختلاف الدلالات وإبرازها في قوالب الألفاظ الفائقة والمعاني الرائقة في النظوم المعجزة على وجوه لا تكاد تدخل تحت الحصر: {نصرف الآيات} أي كلها؛ ولما تم ذلك على هذا المنهاج الغريب والمنوال العجيب المذكر بالنعم في أسلوب دال على التفرد وتمام القدرة، كان أنسب الأشياء ختمه بقوله مخصصاً بها المنتفع لأنها بالنسبة إلى غيرهم كأنها لم توجد: {لقوم يشكرون*} أي يوجد منهم الشكر للنعم وجوداً مستمراً فلا يشركون بل ينتفعون بما أنعم عليهم به وحده في عبادته وحده، وينظرون بعقولهم أنه أقدرهم بنعمه على ما هم عاجزون عنه، فلا يسلبون عنه شيئاً من قدرته على بعث ولا غيره فإنهم يزعمون أنهم أهل معالي الأخلاق التي منها أنه ما جزاء الإحسان إلاّ الإحسان.
Bu ayetler eşsiz delaletlerin zirvesine yerleşince, dinleyenin "Bütün bu ayetler bu şekilde mi açıklanıyor?" demesi uygun düştü. Bunun üzerine şöyle buyruldu: {كَذَلِكَ} “İşte böylece”; yani evet, delaletlerin farklılığı sebebiyle üslupların farklılığıyla tekrarlamak ve bunları neredeyse sayıya gelmez veçhilerde mucizevi nazımlardaki üstün lafızlar ve duru manalar kalıbında ortaya koymak demek olan bu çeşitlendirme gibi: {نُصَرِّفُ الْآيَاتِ} “ayetleri türlü türlü açıklarız”; yani hepsini. Bu durum, teklik ve tam kudrete delalet eden bir üslupta nimetleri hatırlatan bu harikulade yöntem ve hayranlık uyandırıcı tarz üzere tamamlanınca; başkalarına nispetle sanki hiç yokmuş gibi olduğundan faydalananı tahsis ederek şu buyruğuyla sonlandırmak en uygun şey oldu: {لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ} “şükreden bir kavim için”; yani nimetlere şükür kendilerinden sürekli olarak sâdır olan, böylece ortak koşmayıp bilakis Kendisine ibadette yalnızca kendilerine lütfettiği şeylerden faydalanan ve akıllarıyla bakıp Kendisinin aciz kaldıkları şeylere nimetleriyle onları muktedir kıldığını gören kimseler için. Dolayısıyla O'nun diriltmeye veya başka bir şeye olan kudretinden hiçbir şeyi nefyetmezler; zira onlar, "İyiliğin karşılığı ancak iyilik değil midir?" ilkesinin de dahil olduğu yüksek ahlak ehli olduklarını söylerler.
ولما طال تهديده سبحانه لمن أصر على إفساده، ولم يرجع عن غيّه وعناده بمثل مصارع الأولين ومهالك الماضين، ونوَّع في هذه الآيات محاسن الدلالات على التوحيد والمعاد بوجوه ظاهرة وبينات قاهرة وبراهين قاطعة وحجج ساطعة، ساق سبحانه تلك القصص دليلاً حسياً على أن في الناس الخبيث والطيب مع الكفالة في الدلالة على تمام القدرة والغيرة من الشرك على تلك الحضرة - بتفصيل أحوال من سلفت الإشارة إلى إهلاكهم وبيأن مصارعهم وأنه لم تغن عنهم قوتهم شيئاً ولا كثرتهم بقوله تعالى
Sübhânehu ve Teâlâ'nın fesadında ısrar eden, azgınlığından ve inadından dönmeyen kimseleri öncekilerin helak edildikleri yerler ve geçmişlerin mahvoldukları haller misaliyle tehdidi uzayıp, bu ayetlerde tevhid ve meada dair delaletlerin güzelliklerini açık veçhiler, kahredici beyanlar, kesin bürhanlar ve parlak hüccetlerle çeşitlendirince; Sübhânehu ve Teâlâ o kıssaları, tam kudrete ve o Yüce Makam'ın şirkten kıskanmasına delalet etmeyi temin etmekle birlikte insanlarda habis ve temiz olanın bulunduğuna hissî bir delil olarak sevk etti; şöyle ki daha önce helak edildiklerine işaret edilenlerin durumlarını ve helak edildikleri yerleri tafsil ederek ve Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi kuvvetlerinin de çokluklarının da kendilerine hiçbir fayda sağlamadığını beyan ederek:
{وكم من قرية أهلكناها} [الأعراف: ٤] وقوله {فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة} [الأعراف: ٣٤] الآية تسلية للنبي ﷺ وتقوية لصالحي أتباعه بالتنبيه على أن الإعراض عن الآيات ليس من خواص هذه الأمة بلف هي عادة الأمم السالفة، وعلى أن النعم خاصة بالشاكرين، ولذا كانت النقم مقصورة على الكافرين، فقال تعالى {لقد أرسلنا} أي بعظمتنا، وافتتحه بحرف التوقع لما للسامع الفطن من التشوف إلى ذكر ما تكرر من الإشارة إليه، ولأن اللام المجاب بها القسم المحذوف لا ينطقون بها غالباً إلا مقترنة بقد، لأن الجملة القسمية لا تساق إلا تاكيداً للجملة المقسم عليها التي هي جوابها فكانت مظنة بمعنى التوقع الذي هو معنى «قد» عند استماع المخاطب كلمة القسم {نوحاً} يعني ابن لمك بم
{وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا} “Nice memleketleri helak ettik” ve {فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً} “Ecelleri geldiği zaman bir an dahi geri kalamazlar” ayeti, ayetlerden yüz çevirmenin bu ümmete has olmayıp bilakis geçmiş ümmetlerin adeti olduğuna ve nimetlerin şükredenlere has olup cezaların da bu yüzden kâfirlere mahsus kılındığına dikkat çekerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e teselli ve ona tabi olan salih kimselere bir takviyedir. Yüce Allah şöyle buyurdu: {لَقَدْ أَرْسَلْنَا} “Andolsun ki biz gönderdik”; yani azametimizle. Zeki dinleyicinin tekrar tekrar işaret edilen şeyin zikredilmesine olan iştiyakından ötürü ve mahzuf yemine cevap olan "lâm" harfini çoğunlukla ancak "kad" ile birlikte telaffuz ettiklerinden —çünkü yemin cümlesi ancak cevabı olan üzerine yemin edilen cümleyi tekid etmek için sevk edilir, dolayısıyla muhatabın yemin kelimesini işittiğinde "kad"ın manası olan beklenti manasını zannettiği yerdir— beklenti harfiyle başladı: {نُوحاً} “Nuh'u”; yani Lamek b.
متوشلخ بن خنوخ، وهو إدريس ﵇، وكان عند الإرسال ابن خمسين سنة.
Mettûşelah b. Hanûh oğlunu —ki o İdrîs aleyhisselâm'dır—; gönderildiğinde elli yaşında idi.
ولما كان إرساله ﷺ قبل القبائل باختلاف اللغات قال: {إلى قومه} أي الذين كانوا ملء الأرض كما في حديث الشفاعة في الصحيحين وغيرهما عن أنس ﵁، ائتوا نوحاً أول نبي بعثه الله إلى أهل الأرض. وفيهم من القوة على القيام بما يريدون ما لا يخفي على من تأمل آثارهم وعرف أخبارهم، فإن كانت آثارهم فقد حصل المراد، وإن كانت لمن بعدهم علم - بحكم قياس الاستقرار - أنهم أقوى على مثلها وأعلى منها، ولسوق ذلك دليلاً على ما ذكر جاء مجرداً عن أدوات العطف، وهو مع ذلك كله منبه على أن جميع الرسل متطابقون على الدعوة إلى ما دل عليه برهان {إن ربكم الله الذي خلق السماوات والأرض} [الأعراف: ٥٤] من التوحيد والصلاح إلى غير ذلك من بحور الدلائل والحجاج المتلاطمة الأمواج - والله الهادي إلى سبيل الرشاد، وكون نوح ﵇ رسولاً إلى جميع أهل الأرض - لأنهم قومه لوحده لسانهم - لا يقدح في تخصيص نبينا ﷺ بعموم الرسالة، لأن معنى العموم إرساله إلى جميع الأقوام المختلفة باختلاف الألسن وإلى جميع من ينوس من الإنس والجن والملائكة، وسيأتي إن شاء الله تعالى في سورة الصافات لهذا مزيد بيان.
Onun [aleyhisselâm] gönderilmesi farklı dillerdeki kabilelerden önce olduğundan şöyle buyurdu: {إِلَى قَوْمِهِ} “kavmine”; yani Sahîhayn ve diğerlerinde Enes radıyallâhu anh'tan rivayet edilen şefaat hadisinde "Nuh'a gidin; o, Allah'ın yeryüzü ehline gönderdiği ilk peygamberdir" buyrulduğu üzere bütün yeryüzünü doldurmuş olan kavmine. Onlarda istedikleri şeyleri yapmaya dair güç öyle bir derecedeydi ki kalıntılarını düşünen ve haberlerini bilen kimseye gizli kalmaz. Şayet [görülen harabeler] onların kalıntıları ise murat hasıl olmuştur; şayet onlardan sonrakilere aitse —tümevarım kıyası hükmüyle— onların bunun benzerine daha güçlü ve bundan daha üstün oldukları bilinir. Bunun zikredilen hususa delil olarak sevk edilmesi sebebiyle atıf edatlarından soyutlanmış olarak gelmiştir. Bütün bunlarla birlikte o, bütün elçilerin {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} “Şüphesiz sizin Rabbiniz gökleri ve yeri yaratan Allah'tır” bürhanının delalet ettiği tevhid ve ıslaha ve dalgaları birbiriyle çarpışan delil ve hüccet denizlerindeki diğer hususlara davette müttefik olduklarına dikkat çekmektedir —doğru yola ileten Allah'tır—. Nûh aleyhisselâm'ın —dillerinin bir olması sebebiyle onlar kendi kavmi olduğu için— bütün yeryüzü ehline elçi olması, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletinin evrenselliğiyle tahsis edilmesine halel getirmez; çünkü evrenselliğin anlamı, dillerinin farklılığıyla birlikte bütün muhtelif kavimlere ve hareket eden bütün insanlara, cinlere ve meleklere gönderilmesidir. İnşâallahu Teâlâ Sâffât Suresi'nde buna dair daha fazla açıklama gelecektir.
ولما كان من المقاصد العظيمة الإعلام بأن الذي دعا إليه هذا
Bu Peygamber'in
الرسول لم تزل الرسل - على جميعهم أفضل الصلاة والسلام والتحية والإكرام - تدعو إليه، وكان نوح أول رسول ذكرت رسالته عقب ذكر إرساله بذكر ما أرسل به بالفاء بقوله {فقال يا قوم} أي فتحبب إليهم بهذه الإضافة {اعبدوا الله} أي الذي له جميع العظمة من الخلق والأمر، فإنه مستحق لذلك وقد كلف عباده به.
davet ettiği şeye —hepsinin üzerine salât, selam, tahiyyet ve ikramın en faziletlisi olsun— peygamberlerin öteden beri davet ettiğini bildirmek büyük gayelerden olduğundan ve Nuh da gönderilişinin zikredilmesinin hemen ardından "fâ" harfiyle ne ile gönderildiği zikredilen ilk elçi olduğundan şöyle buyurdu: {فَقَالَ يَا قَوْمِ} “Dedi ki: Ey kavmim!”; yani bu izafetle onlara sevgi gösterdi, {اعْبُدُوا اللَّهَ} “Allah'a kulluk edin”; yani yaratmada ve emretmede bütün azamet Kendisine ait olana [kulluk edin], zira O buna layıktır ve kullarını bununla mükellef kılmıştır.
ولما كان المقصود إفراده بذلك، علله بقوله مؤكداً له بإثبات الجار {ما لكم} وأغرق في النفي فقال: {من إله غيره} ثم قال معللاً أو مستأنفاً مخوفاً مؤكداً لأجل تكذيبهم: {إني أخاف عليكم} في الدنيا والآخرة، ولعلة قال هنا: {عذاب يوم عظيم*} وفي هود {أليم} [هود: ٢٦] وقال في المؤمنون {أفلا تتقون} [المؤمنون: ٢٣] لأن ترتيب السور الثلاث - وإن كان الصحيح أنه باجتهاد الصحابة ﵃ فلعله جاء على ترتيبها في النزول، لأنها مكيات، وعلى ترتيب مقال نوح ﵇ لهم فألان لهم أولاً المقال من حيث إنه أوهم أن العظم الموصوف به {اليوم} لا بسبب العذاب بل الأمر آخر، فيصير العذاب مطلقاً يتناول أي عذاب كان ولو قل، فلما تمادى تكذيبهم بين لهم أن عظمه إنما هو من جهة إيلام العذاب الواقع فيه، فلما لجوا في عتوهم قال لهم قول القادر إذا هدد عند مخالفة غيره له:
Maksat O'nu bunda birlemek olduğundan, harf-i ceri sabit kılarak tekitli bir şekilde gerekçelendirip şöyle buyurdu: {مَا لَكُمْ} “sizin için yoktur”; nefyetmede mübalağa ederek şöyle buyurdu: {مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} “O'ndan başka hiçbir ilah”. Sonra yalanlamaları sebebiyle gerekçelendirerek yahut korkutucu ve tekit edici bir istînâf olarak şöyle dedi: {إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ} “Şüphesiz ben sizin adınıza korkuyorum”; dünyada ve ahirette. Burada: {عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “büyük bir günün azabından”, Hûd Suresi'nde “can yakıcı” [Hûd: 26], Mü'minûn Suresi'nde ise “Hâlâ sakınmaz mısınız?” [Mü'minûn: 23] buyurmasının sebebi şudur: Bu üç surenin tertibi —sahih olan sahabenin (radıyallâhu anhüm) ictihadı ile olması ise de— mekkî oldukları için nüzul sırasına göre ve Nûh aleyhisselâm'ın onlara hitabının sırasına göre gelmiş olabilir; şöyle ki önce sözü onlara yumuşattı; zira {اليوم} “gün” lafzının nitelendiği büyüklüğün azap sebebiyle değil başka bir sebepten ötürü olduğu vehmini uyandırdı, böylece azap ne kadar az olursa olsun her türlü azabı kapsayan mutlak bir azap olur. Yalanlamaları sürüp gidince o günün azametinin ancak içinde vuku bulacak azabın can yakıcılığı cihetinden olduğunu onlara açıkladı. Azgınlıklarında diretince, muktedir olan bir kimsenin başkası kendisine muhalefet ettiğinde tehdit ederek söylediği şu sözü onlara söyledi:
ألا تفعل ما أقول لك؟ أي متى خالفت بعد هذا عاجلتك بالعقاب وأنت تعرف قدرتي.
"Sana söylediğimi yapmayacak mısın?" Yani bundan sonra muhalefet ettiğin anda gücümü bildiğin halde seni hemen cezalandırırım.
ولما تم ذلك، وكان الحال مقتضياً - مع ما نصب من الأدلة الواضحة على الوحدانية - لأن يجيبوا بالتصديق، كان كأنه قيل: فبماذا كان جوابهم؟ فقال {قال الملأ} أي الأشراف الذين يملأ العيون مرآهم عظمة، وتتوجه العيون في المحافل إليهم، ولم يصفهم في هذه السورة بالكفر لأن ذلك أدخل في التسلية، لأنها أول سورة قص فيها مثل هذا في ترييب الكتاب، ولأن من آمن به مطلقاً كانوا في جنب من لم يؤمن في غاية القلة، فكيف عند تقييدهم بالشرف! وأكد ذمهم تسلية لهذا النبي الكريم بالتعريف بقربهم منه في النسب بقوله: {من قومه} وقابلوا رقته وأدبه بغلطة مؤكداً ما تضمنته من البهتان لأن حالهم مكذب لهم فقالوا: {إنا لنراك} أي كل واحد منا يعتقد اعتقاداً هو في الثقة به كالرؤية أنك {في ضلال} أي خطأ وذهاب عن الصواب، هو ظرف لك محيط بك {مبين*} أي ظاهر في نفسه حتى كأنه يظهر ذلك لغيره.
Bu tamamlanınca ve vahdaniyete dair dikilen açık delillerle birlikte durum tasdik ile cevap vermelerini gerektirirken, sanki "Peki onların cevabı ne oldu?" denilmiş gibi oldu; bunun üzerine şöyle buyurdu: {قَالَ الْمَلَأُ} “İleri gelenler dediler ki”; yani bakışları azametle gözleri dolduran ve meclislerde gözlerin kendilerine çevrildiği eşraf. Bu surede onları küfürle nitelendirmedi; zira bu teselliye daha uygundur, çünkü Mushaf tertibinde böylesi bir kıssanın anlatıldığı ilk suredir ve mutlak olarak ona inananlar inanmayanların yanında son derece azdı, bir de eşraflıkla kayıtlandıklarında durum nasıl olurdu! Bu şerefli peygambere teselli olsun diye soydan gelen yakınlıklarını bildirerek onların yerilmesini şu buyruğuyla pekiştirdi: {مِنْ قَوْمِهِ} “kavminden”. Onun nezaket ve edebine kabalıkla karşılık vererek —durumları kendilerini yalanladığı için— içindeki iftirayı pekiştirip şöyle dediler: {إِنَّا لَنَرَاكَ} “Muhakkak biz seni görüyoruz”; yani her birimiz kesinlikte görme gibi bir inançla inanıyoruz ki sen, {فِي ضَلَالٍ} “bir sapıklık içindesin”; yani seni kuşatan bir zarf olan bir hata ve doğrudan uzaklaşma [içindesin], {مُبِينٍ} “apaçık”; yani bizzat kendisinde açık olan, öyle ki sanki bunu başkasına da açıkça gösteren.
ولما قذفوه بضلال مقيد بالوضوح، نفى الضلال المطلق الذي هو الأعم، وبنفيه ينتفي كل أخصيّاته بل نفي أقل شيء من الضلال، فقال
Onu apaçıklıkla kayıtlı bir sapıklıkla itham ettiklerinde, daha genel olan mutlak sapıklığı nefyetti; onun nefyedilmesiyle bütün özel kısımları, hatta sapıklıktan en ufak bir şey dahi nefyedilmiş olur. Yüce Allah
تعالى مخبراً عنه {قال ياقوم} مجدداً لا ستعطافهم {ليس بي ضلالة} فنفى وحدة غير معينة، ولا يصدق ذلك إلا بنفي لكل فرد، فهو أنص من نفي المصدر، ولم يصف الملأ من قومه هنا بالذين كفروا ووصفهم بذلك في سورة هود، إما لأنها صفة ذم لم يقصد بها التقييد فلا يختل المعنى بإثباتها ولا نفيها، أو لأنهم أجابوه بذلك مرتين: إحداهما قبل أن يسلم أحد من أشرافهم، والثانية بعد أن أسلم بعضهم.
ondan haber vererek şöyle buyurdu: {قَالَ يَا قَوْمِ} “Dedi ki: Ey kavmim!”; onların merhametini celbetmeyi yenileyerek, {لَيْسَ بِي ضَلَالَةٌ} “bende hiçbir sapıklık yoktur”. Böylece belirsiz bir tekliği nefyetti; bu da ancak her bir ferdin nefyedilmesiyle doğru olur, dolayısıyla mastarın nefyinden daha sarîhtir. Burada kavminden olan ileri gelenleri "inkâr edenler" olarak nitelemedi, Hûd Suresi'nde ise onları böyle niteledi; ya bu kayıt kastolunmayan bir yergi sıfatı olduğundan zikredilmesiyle veya nefyedilmesiyle mana bozulmayacağı içindir, yahut ona iki defa böyle cevap verdikleri içindir: Biri eşraflarından hiç kimse Müslüman olmadan önce, ikincisi ise bazısı Müslüman olduktan sonra.
ولما نفى ما رموه به على هذا الوجه البليغ، أثبت له ضده بأشرف ما يكون من صفات الخلق، فقال مستدركاً - بعد نفي الضلال - إثبات ملزوم ضده: {ولكني رسول} أي إليكم بما أمرتكم به فأنا على أقوم طريق {من رب العالمين*} أي المحسن إليهم بإرسال الرسل لهدايتهم بإنقاذهم من الضلال، فرد الأمر عليهم بألطف إشارة؛ ثم استأنف الإخبار عن وظيفته بياناً لرسالته فقال: {أبلغكم} وكأن أبواب كفرهم كانت كثيرة فجمع باعتبارها أو باعتبار تعدد معجزاته أو تعدد نوبات الوحي في الأزمان المتطاولة والمعاني المختلفة، أو أنه جمع له ما أرسل به من قبله كإدريس جده وهو ثلاثون صحيفة وشيث وهو خمسون صحيفة ﵉ فقال: {رسالات ربي} أي المحسن إليّ من الأوامر والنواهي وجميع أنواع التكاليف من أحوال الآخرة وغيرها، لا أزيد فيها أنقص منها كما هو شأن كل رسول مطيع.
Onu itham ettikleri şeyi bu beliğ veçhile nefyedince, mahlukatın sıfatlarının en şereflisiyle onun zıddını kendisine nispet etti; sapıklığı nefyettikten sonra zıddının lazımı olan şeyi istidrak ile ispat ederek şöyle dedi: {وَلَكِنِّي رَسُولٌ} “Fakat ben bir elçiyim”; yani size emrettiğim şeyle size [gönderilmiş bir elçiyim], dolayısıyla ben en dosdoğru yol üzerindeyim, {مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Alemlerin Rabbinden”; yani onları sapıklıktan kurtararak hidayete erdirmek için elçiler göndermek suretiyle onlara ihsanda bulunandan. Böylece meseleyi en zarif bir işaretle onlara iade etti. Sonra peygamberliğini açıklamak üzere vazifesini haber vermeye başlayarak şöyle buyurdu: {أُبَلِّغُكُمْ} “Size tebliğ ediyorum”; küfürlerinin kapıları çok olduğu için buna binaen çoğul getirmiş gibidir; yahut mucizelerinin çokluğu veya uzun zamanlar ve farklı manalarda vahyin peyderpey gelişi itibarıyla; yahut dedesi İdrîs'in otuz sahifesi ve Şît'in elli sahifesi (aleyhimesselâm) gibi kendisinden öncekilere gönderilenlerin onun için toplanması sebebiyle çoğul kullanarak şöyle dedi: {رِسَالَاتِ رَبِّي} “Rabbimin elçilik görevlerini [mesajlarını]”; yani bana ihsanda bulunan [Rabbimin] emirlerden, nehiylerden, ahiret hallerinden ve diğer hususlardan olan her türlü mükellefiyetlerini; itaatkâr her elçinin şanı olduğu gibi onda ne bir artırma ne de eksiltme yaparım.
ولما كان الضلال من صفات الفعل، واكتفى بالجملة الفعلية الدالة على حدوث في قوله: {وأنصح} وقصر الفعل ودل على تخصيص النصح بهم ومحضه لهم فقال: {لكم} والنصيحة: الإرشاد إلى المصلحة مح خلوص النية من شوائب المكروه، ولما كان الضلال من الجهل قال: {وأعلم من الله} أي من صفات الذي له صفات الكمال وسائر شؤونه {ما لا تعلمون*} أي من عظيم أخذه لمن يعصيه وغير ذلك مما ليس لكم قابلية لعلمه بغير سفارتي فخذوه عني تصيروا علماء، ولا تتركوه بنسبتي إلى الضلال تزدادوا ضلالاً.
Sapıklık fiil sıfatlarından olduğu için, {وَأَنْصَحُ} “ve öğüt veriyorum” buyruğunda meydana gelmeye delalet eden fiil cümlesiyle yetindi; fiili geçişli kılıp nasihati onlara has kılmaya ve sırf onlar için yapmaya delalet ederek şöyle dedi: {لَكُمْ} “size”. Nasihat: Hoşlanılmayan şeylerin şaibelerinden niyetin arınmasıyla birlikte maslahata irşad etmektir. Sapıklık cehaletten kaynaklandığı için şöyle dedi: {وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ} “ve Allah'tan biliyorum”; yani kemal sıfatlarına ve diğer bütün şanlara sahip olandan, {مَا لَا تَعْلَمُونَ} “sizin bilmediklerinizi”; yani Kendisine isyan edeni azametle yakalamasını ve benim elçiliğim olmaksızın bilmeye kabiliyetiniz olmayan diğer şeyleri. Öyleyse bunu benden alın ki âlimler olasınız; beni sapıklıkla itham ederek onu terk etmeyin ki sapıklığınız artmasın.
ولما كان الحامل لهم على هذا مجرد استبعاد أن يختص عنهم بفضيلة وهو منهم كما سيأتي في غير هذه السورة، أنكر ذلك عليهم بقولة: {أو عجبتم} أي أكذبتم وعجبتم {أن جاءكم} وضمن جاء معنى أنزل، فلذلك جعلت صلته «على» فقال: {ذكر} رسالة {من ربكم} أي المحسن إليكم بالإيجاد والتربية منزلاً {على الرجل} أي كامل في الرجولية وهو مع ذلك بحيث لا تتهمونه فإنه {منكم} لقولكم: {ما سمعنا بهذا} أي إرسال البشر {في آبائنا الأولين}
Onları buna sevk eden şey, bu surenin dışında da geleceği üzere kendilerinden biri olduğu halde kendilerinden ayrı bir faziletle öne çıkmasını sırf uzak görmeleri olunca, bunu şu buyruğuyla onlara kınadı: {أَوَعَجِبْتُمْ} “Şaştınız mı?”; yani yalanlayıp şaştınız mı, {أَنْ جَاءَكُمْ} “size gelmesine”; "câe" fiiline "inzal edildi" manası yüklendiğinden sılası "alâ" yapıldı ve şöyle buyurdu: {ذِكْرٌ} “bir zikir [öğüt]”; bir risalet, {مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden”; yani var ederek ve terbiye ederek size ihsanda bulunandan indirilmiş olarak, {عَلَى رَجُلٍ} “bir adam vasıtasıyla”; yani adamlıkta kemale ermiş bir kimse vasıtasıyla; üstelik o, {مِنْكُمْ} “içinizden” olduğu için itham etmeyeceğiniz bir durumdadır; nitekim sizin: “Biz geçmiş atalarımız arasında böyle bir şey” —yani bir beşerin peygamber gönderilmesini— “işitmedik”
[المؤمنون: ٢٤] {لينذركم} لتحذروا ما ينذركموه {ولتتقوا} أي تجعلوا بينكم وبين ما تحذرونه وقاية لعلكم تنجون {ولعلكم ترحمون*} أي وليكون حالكم إذا لقيتم الله حال من ترجى
[Mü'minûn: 24] demeniz sebebiyle [şöyle devam etti]: {لِيُنْذِرَكُمْ} “sizi uyarması için”; sizi uyardığı şeyden sakınasınız diye, {وَلِتَتَّقُوا} “ve sakınasınız diye”; yani sakındığınız şeyle aranıza bir kalkan koyasınız da kurtulasınız diye, {وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “ve ola ki merhamet olunasınız”; yani Allah'a kavuştuğunuzda durumunuz rahmet olunması umulan kimsenin durumu olsun diye;
رحمته بأن يرفعه الله في الدارين.
Allah'ın onu iki yurtta da yüceltmesi suretiyle [rahmet olunması umulan kimsenin durumu gibi].
ولما نسبوه أولاً إلى الضلال وهو قد يكون خطأ عن ذهول ونحوه، فأقام لهم الدليل على أنه على الصواب، أخبر أنه لم يتسبب عن ذلك إلا تصريحهم بما لوحوا إليه أولاً بالضلال من التكذيب فقال: {فكذبوه} أي الملأ وتبعهم من دونهم؛ ولما تسبب عن تكذيبهم له تصديق الله لهم بإهلاكهم وإنجائه ومن آمن به، قال مقدماً لإنجائه اهتماماً به: {فأنجيناه} بما لنا من العظمة من أهل الأرض كلهم ومن عذابنا الذي أخذناهم به: {والذين معه} أي بصحبة الأعمال الدينية {في الفلك} وهو السفينة التي منّ الله على الناس بتعليمه عملها لتقيه من الطوفان فكانت آية ومنفعة عظيمة لمن أتى بعدهم {وأغرقنا} أي بالطوفان، وهو الماء الذي طبق ظهر الأرض فلم يبق منها موضعاً حتى أحاط به، وأظهر موضع الإضمار تعليقاً للفعل بالوصف إشارة إلى أن من فعل مع الرسول شيئاً فإنما فعله مع مرسله فهو يجازيه بما يستحقه فقال: {الذين كذبوا بآياتنا} أي وهي من الظهور في حد لا خفاء به لما لها من العظمة بالنسبة إلينا، وعدي هنا فعل النجاة بالهمزة وهي الأصل في التعدية، وقرنت ب {الذين} لأنه أخلص الموصولات واصرحها.
Onu ilk önce —ki bu dalgınlık ve benzeri sebeplerle bir yanılgı da olabilir— sapıklıkla itham ettiklerinde, o da doğru yolda olduğuna dair onlara delil ikame edince; bunun ardından ilk başta sapıklıkla ima ettikleri yalanlamayı açıkça ifade etmekten başka bir şey yapmadıklarını haber vererek şöyle buyurdu: {فَكَذَّبُوهُ} “Bunun üzerine onu yalanladılar”; yani ileri gelenler ve onlara tabi olan diğerleri. Onu yalanlamaları, Allah'ın onları helak edip onu ve beraberindeki inananları kurtarmasıyla elçisini doğrulamasına sebep olunca, ona verilen öneme binaen onun kurtuluşunu öne alarak şöyle buyurdu: {فَأَنْجَيْنَاهُ} “Biz de onu kurtardık”; azametimizle, bütün yeryüzü ehlinden ve onları yakaladığımız azabımızdan [kurtardık], {وَالَّذِينَ مَعَهُ} “ve onunla beraber olanları da”; yani dinî amellerdeki beraberlikle, {فِي الْفُلْكِ} “gemide”; o, tufandan korusun diye Allah'ın yapımını öğretmekle insanlara lütufta bulunduğu, onlardan sonra gelenler için bir ibret ve büyük bir menfaat olan gemidir; {وَأَغْرَقْنَا} “ve boğduk”; yani tufanla; o, yeryüzünün yüzeyini kaplayan ve kuşatmadık hiçbir yer bırakmayan sudur. Peygambere karşı bir şey yapan kimsenin bunu ancak onu gönderene karşı yapmış olacağına ve O'nun da hak ettiğiyle onu cezalandıracağına işaret etmek üzere hükmü vasfa bağlayarak zamir makamında açık isim getirip şöyle buyurdu: {الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizi yalanlayanları”; yani bize nispeti sebebiyle sahip olduğu azametle gizliliği olmayan bir açıklık derecesinde olan [ayetlerimizi]. Burada necat (kurtarma) fiili ta'diyede (geçişlilikte) asıl olan hemze ile geçişli kılınmış ve en halis ve en sarih mevsul olduğu için {الَّذِينَ} ile bitiştirilmiştir.
ولما أعيدت القصة في سورة يونس ﵇، كان الأليق بكلام البلغاء والأشبه بطرائق الفصحاء التفنن في العبارة، فعدي التضعيف مع ما فيه من الأبلغية بإفهام مزيد الاعتناء مناسبة لما تقدم من مزيد التفويض في قوله {فأجمعوا أمركم وشركاءكم} [يونس: ٧١] ، وتلا ب {من} ضماً للفرع إلى الفرع فإن {من} مشترك بين الوصل والشرط، وهي أيضاً قد تطلق على ما لا يعقل، فناسب ذلك الحال، وزيد هناك في وصف الناجين {وجعلناهم خلائف} [يونس: ٧٣] نظراً إلى قوله تعالى في في أول السورة {ولقد أهلكنا القرون من قبلكم لما ظلموا} [يونس: ١٣] ، ثم قال: {ثم جعلناكم خلائف في الأرض من بعدهم لننظر كيف تعملون} [يونس: ١٤] فلوح لهم بالإهلاك إن ظلموا، ثم أشار لهم - في قصة نوح ﵇ بكونه أعلمهم أن الخلائف هم الناجون الباقي ذكرهم وذريتهم - إلى أنه تفضل عليهم بالتوفيق إلى الإجابة ورحمهم بهذا النبي الكريم - عليه أفضل الصلاة والتسليم - فقضى أنهم غير مهلكين.
Kıssa Yûnus aleyhisselâm suresinde tekrar edilince, beliğlerin kelamına en layık ve fasihlerin üslubuna en uygun olan ifade çeşitliliği oldu; bu sebeple daha önce geçen {فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ} “Artık siz ve ortaklarınız toplanıp kararınızı verin” [Yûnus: 71] ayetindeki tefvizin fazlalığına uygun olarak, daha fazla ihtimamı hissettirmesiyle birlikte daha beliğ olan şeddeli kullanım ile geçişli kılındı. Fer'in fer'e eklenmesi babından peşinden {مَنْ} getirildi; zira {مَنْ}, sıla ile şart arasında müşterektir ve gayr-i âkil için de kullanılabilir, dolayısıyla duruma uygun düşmüştür. Orada kurtulanların vasfına —surenin başındaki {وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا} “Andolsun ki sizden önceki nesilleri zulmettikleri zaman helak ettik” [Yûnus: 13] ve ardından gelen {ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} “Sonra nasıl davranacağınızı görelim diye onların ardından sizi yeryüzünde halifeler kıldık” [Yûnus: 14] ayetine binaen— {وَجَعَلْنَاهُمْ خَلَائِفَ} “ve onları halifeler kıldık” [Yûnus: 73] ifadesi eklendi. Böylece zulmettikleri takdirde helak edileceklerini onlara ima etti; sonra Nûh aleyhisselâm kıssasında halifelerin kurtulan, zikirleri ve zürriyetleri baki kalanlar olduğunu onlara bildirmesiyle —bu şerefli Peygamber (aleyhi efdalüssalâti vetteslîm) hürmetine icabete muvaffak kılmak suretiyle onlara lütufta bulunup merhamet ettiğine— helak edilmeyeceklerine hükmettiğine işaret etti.
ولما افتتحت القصة بنسبتهم له إلى الضلال باطلاً، وهو ناشىء عن عمى البصيرة أو البصر، ناسب أن يقلب الأمر عليهم على وجه الحق فقال مؤكداً لإنكارهم ذلك {إنهم كانوا} أي لما جبلتهم من العوج
Kıssa, onların Nûh'u bâtıl bir şekilde —ki bu basiret veya basar körlüğünden kaynaklanır— sapıklığa nispet etmeleriyle başlayınca, gerçeğe uygun olarak işi onların aleyhine çevirmek münasip düştü ve onların bu inkârını pekiştirmek üzere şöyle buyurdu: {إِنَّهُمْ كَانُوا} “Çünkü onlar,”; yani fıtratlarındaki eğrilik sebebiyle,